P. 1
Elcin-Secilmis Eserleri IV Cild-3 Az

Elcin-Secilmis Eserleri IV Cild-3 Az

|Views: 5|Likes:
Published by Kerem Gürgensuyu

More info:

Published by: Kerem Gürgensuyu on Oct 25, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/25/2013

pdf

text

original

349

À
À
Ü
Ü
Ä
Ä
ß
ß
Â
Â
ß
ß
«×ÈÍÀÐ-×ÀÏ»
ÁÀÊÛ — 2003
350
Àç.2
Å46
Ðå äàê òî ðó
Äèë ñóç
Íàøèðè
Ãîøãàð Èñìàéûëîüëó
Åë÷èí.
Å46 ÀÜ ÄßÂß. Áàêû, «×ÈÍÀÐ-×ÀÏ» ìöÿññèñÿñèíèí íÿøðèééàòû, 2003,
— 242 ñÿù.
E
4702060200
122
© «×ÈÍÀÐ-×ÀÏ» , 2003
I
«Ñÿí ìÿ íèì ùÿ éà òûì èäèí.»
Èêè èë äÿí àð òûã èäè êè, ìÿí ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äàí ãà éû äàí äà éàë íûç áó
ñþç ëÿð éà çûë ìûø àä ñûç, øÿ êèë ñèç ãÿ áèð äà øû íûí éà íûí äàí þòöð äöì âÿ
ùÿð äÿ ôÿ äÿ áó àäè ñþç ëÿð, áó àäè úöì ëÿ ìÿ íè ùÿ éÿ úàí ëàí äû ðûð äû,
öðÿ éèì äÿ áèð íè ýà ðàí ÷û ëûã âÿ åé íè çà ìàí äà äà áèð äîü ìà ëûã ÿìÿ -
ëÿ ýÿ òè ðèð äè, òà íû ìà äû üûì, áèë ìÿ äè éèì âÿ èë ëÿ ðèí êö ëÿ éè íèí, ãà ðû íûí,
éà üû øû íûí, èñ òè ñè íèí àë òûí äà ãà ðà ëûá-áî çà ðûá êþù íÿë ìèø, ÷î ïóð-÷î ïóð
îë ìóø áó ãÿ áèð äà øû ùÿð äÿ ôÿ äÿ ðèí áèð êÿ äÿð äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè, âÿ -
ôà ñûç ëûã äàí, ýÿë äè-ýå äÿð ëèê äÿí äå éèð äè, íÿ âàõòñà êè ìèí ñÿ õîø -
áÿõòëè éèí äÿí âÿ õîø áÿõòëè éèí ÿáÿ äè áèð êå÷ ìèø äÿ ãàë ìà üûí äàí, î
êå÷ ìè øèí ÿë ÷àò ìàç ëû üûí äàí, öí éåò ìÿç ëè éèí äÿí ñþé ëÿ éèð äè.
Ãÿ áèð äàø ëà ðû íûí öñ òöí äÿ ùå÷ âàõò ìÿ íà ñûç ñþç îë ìóð, ÿí àäè
áèð ñþç, ÿí èá òè äàè áèð ôè êèð äÿ ãÿ áèð äàø ëà ðû íûí öñ òöí äÿ ìÿ íà ëà íûð,
äöí éà íûí ÿí òÿ ñèð ëè ñþ çö, ôèê ðè îëóð, éÿ ãèí îíà ýþ ðÿ êè, ãÿ áè ðèñ òàí -
ëû üûí þçö äöí éà íûí ÿí ìÿ íà ëû éå ðè äèð.
Ãÿ áè ðèñ òàí êèì ëè éèí äÿí, íÿ ÷è ëè éèí äÿí àñû ëû îë ìà éà ðàã, èí ñà íû
ôè ëî ñîô åäèð âÿ ñÿ íèí î àí ëàð äà êû ôè êèð ëÿ ðèí áèð àç äàí, éÿ íè ãÿ áè ðèñ -
òàí ëûã äàí ÷û õàí äàí ñîí ðà, àäè, ùÿò òà áÿ ñèò ýþ ðö íöð, àì ìà ùÿ ìèí ôè -
êèð ëÿð ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà åëÿ áèë êè, äöí éà íûí ÿí ìöä ðèê ôè êèð ëÿ ðè äèð.
Áèð àç àøà üû äà éå íÿ äÿ àä ñûç, øÿ êèë ñèç êþù íÿ áèð ãÿ áèð äà øû âÿ
öñ òöí äÿ äàø éî íà íûí ÿé ðè-öé ðö õÿò òèé ëÿ áå ëÿ áèð éà çû: «Øà èð ëÿð îë äó
êè, áèð ìèñ ðà äà éàç ìàäû».
Ñîí ðà áàø ãà áèð ãÿ áèð äà øû: «ßë âè äà».
Ñîí ðà: «Ùÿ ëÿ ñà üàì, àü ëà ðàì, þë ëÿì, òîð ïà üûì àü ëàð».
Ñîí ðà: «Îü ëó þëÿí àíà ëàð, âàé!».
Èêè èë äÿí àð òûã äûð êè, ìÿí ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äàí åâÿ ãà éû äàí äà áó
éà çû ëà ðû îõó éó ðàì âÿ áö òöí ýö íö, áö òöí ýå úÿ íè î éà çû ëà ðûí ÿù âà ëû
ìÿ íèì ëÿ áèð ýÿ îëóð, ñîí ðà ñÿ ùÿð à÷û ëûð âÿ ùÿð øåé éàä äàí ÷û õûð, î
éà çû ëàð äà óíó äó ëóð...
Ãÿ áè ðèñ òàí ëû üûí ýöú ëÿ ñå çè ëÿí õö ñó ñè áèð ãî õó ñó îëóð, áÿë êÿ äÿ
áó, áèð-áè ðè íÿ ãà ðûø ìûø òÿ çÿ âÿ êþù íÿ ýöë, ÷ö ðö ìöø éàð ïàã, éå íè úÿ
ãà çûë ìûø òîð ïàã èéè äèð? Áèë ìè ðÿì, àì ìà ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, î ãÿ -
áè ðèñ òàí ëûã ãî õó ñó àäà ìûí ïàë òà ðû íà ùî ïóð, áèð ìöä äÿò ÷ÿ êè ëèá ýåò -
351
ìèð; ùÿð ùàë äà ìÿí ñîí èêè èë äÿ ùÿ ìè øÿ ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äàí ãà éû äàí -
äà ßñ ìÿð — ìÿ íèì àð âà äûì — ìÿ íà ëû-ìÿ íà ëû öçö ìÿ áà õûð, áèð ñþç
äå ìèð, àì ìà ìÿí áà øà äö øö ðÿì êè, ßñ ìÿð ìÿ íèì ùà ðà äàí ýÿë äè -
éè ìè áè ëèð.
Áîç âÿ ÷èñ êèí ëè áèð ñåíòéàáð ýö íö èäè, éà üûø ãÿ áèð äàø ëà ðû íû èñ -
ëàò ìûø äû âÿ áö òöí ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà ñî íó ýþ ðöí ìÿ éÿí áèð òÿ ìèç ëèê,
ñî íó ýþ ðöí ìÿ éÿí áèð ãöñ ñÿ âÿ áèð ÿáÿ äè ëèê âàð èäè.
Ìÿí ùÿ ìèí áîç âÿ ÷èñ êèí ëè ñåíòéàáð ýö íö îí ëà ðû ýþ ðÿí êè ìè
òà íû äûì.
Äà ùà äîü ðó ñó, ìÿí ÿâ âÿë úÿ îí ëà ðû ýþð äöì, öðÿ éèì áèð äÿí äþ -
éöí ìÿ éÿ áàø ëà äû âÿ éàë íûç áóí äàí ñîí ðà ìÿí îí ëà ðû òà íû äûì âÿ
áö òöí áó ìöä äÿò úÿ ìè áèð úÿ àí ÷ÿê äè.
Ãûðõ èë äÿí ñîí ðà ìÿí áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, îí ëà ðû ýþ ðöð äöì, àì -
ìà àë òû ñû íû äà áèð-áèð òà íû äûì; ñà÷ ëà ðû àüàð ìûø âÿ òþ êöë ìöø, öç ëÿ ðè -
íÿ ãû ðûø äöø ìöø áó éàø ëû àäàì ëàð ÎÍËÀÐ èäè: Úÿ ôÿð èäè, Àäèë èäè,
ßá äö ëÿ ëè èäè, Ãî úà èäè, Úÿá ðà éûë èäè, Àüà ðÿ ùèì èäè.
Àë òû ñû äà î ãà ðà ìÿð ìÿð äàø ëû ãÿá èðèí äþâ ðÿ ñèí äÿ äà éàí ìûø äû,
ùå÷ áè ðè ùå÷ íÿ äå ìèð äè, àë òû ñû äà ýþ çö íö î ãà ðà ìÿð ìÿð ãÿ áèð äà -
øû íà äèê ìèø äè, àë òû ñû äà øóõ äà éàí ìûø äû âÿ Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äö -
ëÿ ëè íèí, Ãî úà íûí, Úÿá ðà éû ëûí, Àüà ðÿ ùè ìèí ãà ðà ìÿð ìÿð ãÿ áèð äà øû
èëÿ öç áÿ öç áå ëÿ úÿ äèê äà éàí ìà ñû, àë òû ñû íûí äà øóõ ãà ìÿ òè, àë òû ñû íûí
äà òà ìàì ëàë áèð ñö êóò è÷èí äÿ î ãà ðà ìÿð ìÿð äà øà áàõ ìà ñû ùÿ ìèí
áîç âÿ ÷èñ êèí ëè ñåíòéàáð ýö íöí äÿ î ãÿ áè ðèñ òàí ùÿ çèí ëè éè íÿ åëÿ áèë
êè, áèð äÿí-áè ðÿ áèð ýöì ðàù ëûã, áèð èíàì ýÿ òèð äè âÿ î àí ëàð äà ìÿ íÿ
åëÿ ýÿë äè êè, áó àë òû êè øè íèí òà ìàì ëàë ñö êóò è÷èí äÿ áå ëÿ úÿ øóõ äó -
ðó øó, î ãà ðà ìÿð ìÿð áàøäà øû íà áå ëÿ úÿ ñÿ äà ãÿ òè âÿ åù òè ðà ìû î äÿì
éà üû øûí ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà èñ ëàò äû üû áö òöí ãÿ áèð äàø ëà ðûí äà — òÿ çÿ ñèí -
äÿ äÿ, êþù íÿ ñèí äÿ äÿ, çÿí ýè íèí äÿ äÿ, êà ñû áûí äà äà äÿ ëè áèð öìèä
éà ðàò äû.
Ìÿí èêè èë äÿí àð òûã áèð ìöä äÿò èäè êè, ùÿô òÿ äÿ, èêè ùÿô òÿ äÿ áèð
äÿ ôÿ ãÿ áè ðèñ òàí ëû üûí áó úû üû ðû èëÿ þç ãÿá ðè ìÿ ýå äèð äèì (Áå ëÿ äå -
ìÿê îëàð ìû? Íÿ ö÷öí îëìóð? ßýÿð áèç «ìÿ íèì îü ëóì», «ìÿ íèì
àíàì» äå éè ðèê ñÿ, íÿ ö÷öí «ìÿ íèì ãÿá ðèì» äå éÿ áèë ìÿ ðèê? Áó î
äå ìÿê äå éèë êè, ìöò ëÿã ñÿí þçöí î ãÿá ðèí è÷èí äÿ îë ìà ëû ñàí...) âÿ
áó úû üûð ëà äà ýå ðè ãà éû äûð äûì âÿ èí äè, éàë íûç èí äè, þç úû üû ðûì äà àéàã
ñàõ ëà éûá î àë òû íÿ ôÿð øóõ äà éàí ìûø éàø ëû êè øè ëÿ ðÿ áàõ äû üûì àí äà
ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ÿñ ëèí äÿ ìÿí ùÿ ìè øÿ áó éåð äÿí þòÿí äÿ î ãà ðà
ìÿð ìÿð ãÿ áèð äà øû íûí íÿ çÿð ëÿ ðè íè þç öçÿ ðèì äÿ ùèññ åò ìè øÿì...
352
...Áà ëà êÿ ðèì ãî øà òóò àüà úû íûí àë òûí äà îòó ðóá Àü Äÿ âÿ íèí èðè
ãà ðà ýþç ëÿ ðè íèí áà õû øûí äàí, Àü Äÿ âÿ íèí íÿ çÿð ëÿ ðèí äÿí äà íû øàð äû...
...Ìÿí þç úû üû ðûì äà äà éà íûá Úÿ ôÿ ðÿ, Àäè ëÿ, ßá äö ëÿ ëè éÿ, Ãî -
úà éà, Úÿá ðà éû ëà, Àüà ðÿ ùè ìÿ áà õûð äûì.
Ãî úàë ìûø Úÿ ôÿð, ãî úàë ìûø Àäèë, ãî úàë ìûø ßá äö ëÿ ëè, ãî úàë ìûø
Ãî úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì òà ìàì ëàë áèð ñö êóò è÷èí äÿ î ãà ðà ìÿð -
ìÿð ãÿ áèð äà øû èëÿ öç áÿ öç äà éàí ìûø äû.
Áèð äÿí-áè ðÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí ñà ðû ïåí úÿ éè íèí ðÿí ýè ìÿ íèì ýþç ëÿ -
ðè ìèí ãà áà üû íà éà éûë äû, áèð äÿí-áè ðÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿ éè íèí ñÿ ñè íè
åøèò äèì âÿ ãÿ áè ðèñ òàí ëû üûí áó éå ðè íè òà íû äûì, äà ùà äîü ðó ñó, ãÿ áè -
ðèñ òàí ëû üûí áó éå ðè íèí èí äè ñè åëÿ áèë ìÿ íèì ýþç ëÿ ðèì äÿ ÿðè äè, èò äè, î
ñà ðû ðÿíý äÿ áèð äÿí-áè ðÿ ýÿë äè éè êè ìè, áèð äÿí-áè ðÿ äÿ éîõ îë äó âÿ
ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãàð øû ñûí äà êû ùÿ ìèí ðÿíýñèç ëèê è÷èí äÿ, áó ëà øûã
áèð áîç ëóã è÷èí äÿ áó éå ðèí êå÷ ìè øè úàí ëàí äû, ìÿí èí äè ãà ðà ìÿð -
ìÿð áàø äà øû îëàí î ãÿá èðèí éà íûí äà éå íÿ äÿ ãûðõ èë áóí äàí ÿâ âÿë
Áà ëà êÿ ðèì ëÿ öç áÿ öç îòóð äóì. Áà ëà êÿ ðèì ñà ðû ïåí úÿ éè íèí úè áèí äÿí
òö òÿ éè ÷û õàðòäû âÿ éàé êè ìè èñ òè î ïà éûç ýö íö ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà äöí -
éà íûí ÿí ãÿì ëè ùà âà ñû ÷à ëûí äû...
Îí äà î ãà ðà ìÿð ìÿð ãÿ áèð äà øû éîõ èäè...
Ìÿí ãî úàë ìûø Úÿ ôÿ ðÿ, ãî úàë ìûø Àäè ëÿ, ãî úàë ìûø ßá äö ëÿ ëè éÿ,
Ãî úà éà, Úÿá ðà éû ëà, Àüà ðÿ ùè ìÿ áà õà-áà õà ìÿ íèì ö÷öí ñÿñ ëÿ íÿí î
òö òÿê ñÿ ñè íÿ ãó ëàã àñûð äûì âÿ áó äÿì ìÿí, åëÿ áèë, þçöì þçö ìÿ
äÿ óçàã äàí áàõ äûì, ãÿ áèð ëÿ ðèí àðà ñûí äàí êå ÷ÿí úû üûð äà äà éàí ìûø
âÿ éà øû ÿë ëè íè êå÷ ìèø, ýèúýà ùû íûí òöê ëÿ ðè àüàð ìûø, ñà ÷û îð òà äàí ñåé -
ðÿë ìèø, êþ êÿë ìÿ éÿ áàø ëà ìûø, ýþç ëÿ ðè åé íÿê ëè î êè øè íè êÿ íàð äàí
ýþð äöì âÿ î äÿì ìÿí ùå÷ úöð àü ëû ìà ñû üûø äû ðà áèë ìèð äèì êè, ùÿ -
ìèí êè øè ìÿ íÿì; ñîí ðà ìÿí Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿ éè íÿ ãó ëàã àñà-àñà
éåä äè-ñÿê êèç éàø ëû ßëÿê áÿ ðè ýþð äöì âÿ ùÿ ìèí áà ëà úà ßëÿê áÿð êè -
ìè Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äöëÿ ëè íèí, Ãî úà íûí, Úÿá ðà éû ëûí, Àüà ðÿ ùè -
ìèí öñ òö íÿ ãà÷ ìàã èñ òÿ äèì: — «Ìÿí ñè çè òà íû äûì!.. — äå ìÿê èñ òÿ -
äèì. — Ìÿí äÿ ßëÿê áÿ ðÿì! — ãûø ãûð ìàã èñ òÿ äèì. — Òà íû éûð ñû íûç ìû,
éà äû íû çà äöø äö ìö, î áà ëà úà ßëÿê áÿ ðè äå éè ðÿì, áàõ, ùÿ ìèí ßëÿê -
áÿð äÿ ìÿ íÿì!..» äå ìÿê èñ òÿ äèì, àì ìà éå ðèì äÿí òÿð ïÿí ìÿ äèì,
ãÿ áèð ëÿ ðèí àðà ñû èëÿ ýå äÿí úû üûð äà (ìÿ íèì úû üû ðûì äà!) åëÿ-áå ëÿ úÿ
äà éà íûá áèð-áèð îí ëà ðà áàõ äûì: Úÿ ôÿ ðÿ, Àäè ëÿ, ßá äö ëÿ ëè éÿ, Ãî úà -
éà, Úÿá ðà éû ëà, Àüà ðÿ ùè ìÿ.
Îí ëà ðûí äó ðó øóí äà, îí ëà ðûí ãà ðà ìÿð ìÿð ãÿ áèð äà øû íà áà õàí
ýþç ëÿ ðèí äÿ êè úèä äè ëèê äÿ âÿ åù òè ðàì äà áó ãÿ áè ðèñ òàí ëûã ãöñ ñÿ ñè íè
äà üû äàí, áó öìèä ñèç ãÿ áè ðèñ òàí ëûã ñö êó òó íó ïî çàí, ùÿ ìèí ÷èñ êèí ëè
353
4- 23
ñåíòéàáð ýö íö éà üû øûí àë òûí äà èñ ëàí ìûø ãÿ áèð ëÿ ðÿ áèð èñ òè ëèê, áèð ùÿ -
ðà ðÿò ýÿ òè ðÿí íÿ èñÿ âàð èäè âÿ î «íÿ èñÿ» áèð éóì ðóã ãÿ ùÿð êè ìè
ìÿ íèì áî üà çû ìà ïÿð ÷èì îë äó, àì ìà î ãÿ ùÿð äÿ ãÿ áè ðèñ òàí ìÿ -
éóñ ëó üó èëÿ, êÿ äÿ ðè èëÿ ùå÷ úö ðÿ óéóø ìà éàí, øàä ëàí ìà üà, ñå âèí ìÿ -
éÿ áÿí çÿð áèð øåé âàð èäè.
Ñîí ðà ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, òÿ ìèç áèð ìåù ÿñ äè âÿ ìÿí óçóí
ìöä äÿò èäè êè, áå ëÿ áèð òÿ ìèç ìå ùèí ùÿñ ðÿ òèí äÿ èäèì; ãÿ áè ðèñ òàí ëûã -
äà êû òÿê-òöê ñþ éöä àüà úû íûí, ìåé íÿ ëÿ ðèí ñà ðà ëûá-ñîë ìà üà áàø ëà ìûø
éàð ïàã ëà ðû òÿð ïÿí ìèð äè, áèð äóð üóí ëóã è÷èí äÿ ãàë ìûø äû, àì ìà î òÿ -
ìèç ìåù ìÿ íèì è÷èì äÿí ÿñèá êå÷ äè...
Ñîí ðà ìÿí î àë òû íÿ ôÿ ðèí äà éàí äû üû òÿ ðÿô äÿ, î ãà ðà ìÿð ìÿð
ãÿ áèð äà øû íûí éà íûí äà èí äè éÿ äÿê ôè êèð âåð ìÿ äè éèì, äà ùà äîü ðó ñó,
ýþð ìÿ äè éèì áèð íàð àüà úû ýþð äöì âÿ î íàð àüà úû íûí öñ òöí äÿ ö÷-
äþðä äÿ íÿ ãûï ãûð ìû çû íàð âàð èäè âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, åëÿ áèë, î
íàð ëà ðûí ùÿ ìèí ãûð ìû çû ñû ñþ éöä ëÿ ðèí, ìåé íÿ ëÿ ðèí ñà ðà ëûá-ñîë ìà üà
áàø ëà ìûø éàð ïàã ëà ðû íà äà áèð èøûã âåð äè...
Ìÿí éå íÿ äÿ ãûø ãûð ìàã èñ òÿ äèì, ìÿí áó ñþ çöí ýó ðóë òó ñóí äàí,
òÿí òÿ íÿ ñèí äÿí ãîðõìà éûá ãûø ãûð ìàã èñ òÿ äèì êè, ñè çè ñå âè ðÿì, åøè -
äèð ñè íèç ìè, Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè, Ãî úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì, ìÿí
ñè çè ÷îõ èñ òÿ éè ðÿì, åøè äèð ñè íèç ìè!..
Ìÿí Õà íûì õà ëà íû äà ñå âèð äèì...
Áàõ, Õà íûì õà ëà, ñÿí äÿí áèð àç éó õà ðû äà, áó úû üû ðûí ëàï éó õà -
ðû áà øûí äà êû î àü ãÿ áèð äà øû íû ýþ ðöð ñÿí ìè, î äà Ñî íà íûí ãÿá ðè äèð,
ñÿ íèí ùÿ éÿò ãîí øóí Ñî íà íûí, «ïðà âàä íèê» Àüà êÿ ðè ìèí àð âà äû,
ìÿ íèì àíàì Ñî íà íûí...
II
Áèð äÿ ôÿ àòàì ùÿ éÿò äÿ êè òàë âà ðûí àë òûí äà îòó ðóá ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ éå -
íÿ äÿ óçàã ëà ðà áàõ äû, áèð ìöä äÿò äà íûø ìà äû, ñîí ðà ìÿ íÿ äå äè:
— Áèð âàõò ýÿ ëÿ úÿê, ýþ ðÿ úÿê ñÿí êè, ãî úàë ìû ñàí... Ùå÷ áèë ìÿ -
éÿ úÿê ñÿí êè, èë ëÿð íå úÿ êå÷ äè...
Î âàõò àòà ìûí äå äè éè áó ñþç ëÿð ìÿ íÿ ÷îõ óçàã âÿ äó ìàí ëû áèð
ýÿ ëÿ úÿê äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ùå÷ âàõò ýå äèá î
óçàã ýÿ ëÿ úÿ éÿ ÷àò ìà éà úà üàì...
III
Ýå úÿ íèí ñÿñ ñèç ëè éè è÷èí äÿ éà çû ìè çè ìèí öñ òöí äÿ êè ÿë éàç ìà ëà -
ðû íà, éà çû ëà ðû éà ðûì ÷ûã ãàë ìûø âÿ ðÿã ëÿ ðÿ áàõ äûì âÿ éó õó ñóç ýå úÿ -
354
ëÿ ðè ñÿ ùÿ ðÿ êè ìè îòó ðóá éàç äû üûì î ÿë éàç ìà ëà ð, î âÿ ðÿã ëÿð ìÿ íÿ
òà ìàì ìÿ íà ñûç âÿ ëà çûì ñûç ýþ ðöí äö... Åëÿ áèë, êèì ñÿ ìÿ íèì
ÿëèì äÿí òó òà úàã äû, åëÿ áèë, êèì ñÿ ìÿ íè ãîé ìà éà úàã äû, òÿ ëÿ ñèê ùÿ -
ìèí ÿë éàç ìà ëà ðû -
, éà çû ñû éà ðûì ÷ûã ãàë ìûø ùÿ ìèí âÿ ðÿã ëÿ ðè îõó ìà äàí, àéûðä åëÿ ìÿ -
äÿí áèð-áè ðè íèí öñ òö íÿ éûü äûì âÿ éà çû ìè çè ìèí öñ òöí äÿí ýþ òöð -
äöì.
Éà çû ìè çè ìèí öñ òö áîì áîø èäè.
Ìÿí êå ÷èá éà çû ìè çèìèí àð õà ñûí äà îòóð äóì, ìè çèí öñ òöí äÿ êè
áó áîø ëó üà áàõ äûì âÿ äÿù øÿò ìÿ íè áàñ äû, ÷öí êè èí äè éÿ úÿí éàç äû -
üûì, ÷àï åëÿò äèð äè éèì íÿ âàð äû ñà, ùà ìû ñû áà éàã êû î ÿë éàç ìà ëà ðû,
éà çû ñû éà ðûì ÷ûã ãàë ìûø î âÿ ðÿã ëÿð êè ìè, áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íÿ òà ìàì
ìÿ íà ñûç âÿ ëà çûì ñûç ýþ ðöí äö...
Ìÿí íÿ ñÿ áàø ãà áèð øåé éàç ìà ëûé äûì.
Èí äè éÿ úÿí éàç ìà äû üûì íÿ éè èñÿ éàç ìà ëûé äûì âÿ ìÿí ùèññ
åäèð äèì êè, áó — íÿ èäè, íÿ éà çà úàã äûì (ùÿð ùàë äà, éàç ìà üà ÷à ëû -
øà úàã äûì...).
Î àë òû íÿ ôÿ ðè ùÿ ìèí ãà ðà ìÿð ìÿð ãÿ áèð äà øû èëÿ öç áÿ öç ýþð äö -
éöì î ýöí äÿí áÿ ðè ìÿ íèì áö òöí öðÿ éèì, áö òöí çåù íèì äîë ìóø äó
âÿ ìÿí áè ëèð äèì êè, áö òöí áóí ëàð àü âÿ ðÿã ëÿ ðÿ áî øàë ìà ëû èäè.
Ìÿ íèì ãàð øûì äà êû áó àü âÿ ðÿã ëÿ ðÿ...

Èëê éà äû ìà ýÿ ëÿí áèð áà çàð ýö íö äö âÿ î óçàã áà çàð ýö íö èí äè
ìÿ íèì öçö ìÿ ýö ëöð...
Ùÿð äÿ ôÿ àòà ìûí ñÿ ôÿð äÿí ãà éûò ìà üû ÿðÿ ôÿ ñèí äÿ àíà ìûí îíó
ãàð øû ëà ìàã ö÷öí ùà çûð ëûã ýþð ìÿ ñè, îíà åâè ìè çèí ùÿ éÿò ãà ïû ñû àü -
çûí äà: — «Õîø ýÿë ìè ñÿí, àé Àüà êÿ ðèì!..» — äå ìÿ ñè, ñîí ðà áèð ëèê äÿ
îòà üà ýèð ìÿ ëÿ ðè âÿ àòàì ëà àíà ìûí ìÿí äÿí ýèç ëÿò ìÿ éÿ ÷à ëûø äûã ëà -
ðû áà õûø ëàð ëà áèð-áèð ëÿ ðè íÿ áàõ ìà üû ìÿ íèì áö òöí ùÿ éà òûì äà ýþð äö -
éöì, îõó äó üóì, åøèò äè éèì ýþ ðöø ëÿ ðèí ÿí ýþ çÿ ëè èäè.
Ùÿ ìèí áà çàð ýö íö äÿ àíàì ñÿ ùÿð òåç äÿí äó ðóá íî õóä èñ ëàò äû,
ñî üàí òÿ ìèç ëÿ äè, àõ øàì ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà äàí àë äû üû áèð ïàð ÷à ÿòè
äîü ðà äû âÿ áè çèì êè ÷èê ìÿò áÿ õè ìèç äÿ êè íþ éöò ïè ëÿ òÿ ñè íèí — «êå ðî -
ñèí êà»íûí öñ òöí äÿ àòà ìûí ÷îõ õîø ëà äû üû âÿ ùÿð äÿ ôÿ ñó éó íà ÷þ ðÿê
äîü ðà éûá èø òàù ëà éå äè éè áîç áàø àñ äû, ñîí ðà îí ñóç äà òÿ ìèç îëàí îòà -
üû ìû çû, êè ÷èê àðà êÿñ ìÿ íè, ìÿò áÿ õè ñö ïö ðöá áèð äÿ òÿ ìèç ëÿ äè, ÿñýè
èëÿ ìÿò áÿ õè ìè çèí ùÿ éÿò ïÿí úÿ ðÿ ñè íèí (åâè ìè çèí éå ýà íÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè -
355
íèí), ïàë òàð äî ëà áû íûí, ñàí äû üûí, àøà üû ñû íà éîð üàí-äþ øÿê, éó õà ðû ñû -
íà êà ñà, ñòÿ êàí-íÿë áÿ êè, ãÿíäãà áû éû üûë ìûø ðÿô ëÿ ðèí, áåø äÿ íÿ öñ òö
äþ øÿê ÷ÿ ëè òàõ òà êÿ òè ëèí òî çó íó àë äû âÿ ùÿð òÿ ðÿô òÿð òÿ ìèç îëàí äàí
ñîí ðà, íþ éöò ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ òöí äÿ éà âàø-éà âàø ãàé íà ðà äöø ìöø áîç -
áà øûí êÿ ôè íè éû üàí äàí âÿ ïè ëÿ òÿ íèí îäó íó áèð àç àçàë äàí äàí ñîí ðà
ñàí äû üû à÷ äû, òÿð òÿ ìèç éó éóá öòö ëÿ äè éè àüàï ïàã àëò ïàë òàð ëà ðû íû ÷û -
õà ðûá áîü ÷à éà éûü äû, ñà áó íó, êè ñÿ íè, äà ðà üû, ìÿù ðÿ áà íû áîü ÷à éà
ãîé äó âÿ — «ßëÿê áÿð, áîç áàø äà ýþ çöí îë ñóí», — äå éèá ùà ìà ìà
ýåò äè.
Ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ìÿ íèì àòà ìà «ïðà âàä íèê» Àüà êÿ ðèì äå éèð äè ëÿð
âÿ ìÿí ýþ çö ìö à÷àí äàí àòàì ùÿ ìè øÿ ñÿ ôÿð ëÿð äÿ îëóð äó. —«Áó ñÿ -
ôÿð ëÿð îë ìà ñà, âàë ëàù, ìÿ íèì öðÿ éèì ïàðòäà éàð, áà áà!» — äå éèð äè,
÷öí êè àòàì áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ãÿ ðèá èäè âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, ùÿð äÿí
ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, àòàì òÿê úÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ éîõ, áö òöí äöí -
éà äà ãÿ ðèá èäè, ùÿò òà áèð øå éÿ ñå âè íÿí äÿ âÿ ñå âèíúëÿ àäà ìà áà õàí -
äà áå ëÿ, ýþç ëÿ ðè íèí äÿ ðèí ëè éèí äÿ ùÿ ìè øÿ áèð ãöñ ñÿ îëóð äó. Áèë ìè -
ðÿì, áÿë êÿ äÿ ìÿí àòà ìûí ãÿ ðèá ëè éè íè ñîí ðà ëàð — àòàì ìö ùà ðè áÿ äÿ
ùÿ ëàê îëàí äàí ñîí ðà áà øà äöø ìö øÿì, îíóí ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î äà è ìè
ãöñ ñÿ íè äÿ ñîí ðà ëàð þç òÿ ñÿâ âö ðöì äÿ äÿðê åò ìè øÿì, àì ìà ùÿð
ùàë äà ìÿ íèì î èëê óøàã ëûã õà òè ðÿ ëÿ ðèì äÿ àòàì ùå÷ âàõò òà ìàì
ãàé üû ñûç ýöë ìöð, òà ìàì ãàé üû ñûç ñå âèí ìèð, àòà ìûí ýö ëö øöí äÿ äÿ,
ñå âèí úèí äÿ äÿ ùÿ ìè øÿ áèð ãà ðàí ëûã, äà ùà äîü ðó ñó, ýèç ëè áèð ñû õûí òû
îëóð. Ìÿ ñÿ ëÿ áó ðà ñûí äà èäè êè, àòàì ùÿ ëÿ óøàã âàõ òû þç àòà ñû èëÿ, éÿ -
íè ìÿ íèì áà áàì ëà áèð ëèê äÿ Àðà çûí î òà éûí äàí — Òÿá ðèç òÿ ðÿô ëÿð äÿí
ýÿ ëèá Áà êû íûí íåôò ìÿ äÿí ëÿ ðèí äÿ èø ëÿ ìÿ éÿ áàø ëà ìûø äû, ñîí ðà áà -
áàì íåôò ãó éó ñóí äà áî üó ëóá þë ìöø äö âÿ àòàì éå òèì ëèê ëÿ þçö
þçö íö áþ éöò ìöø äö, áþ éö éöá Áà êû äà ãàë ìûø äû âÿ þìöð ëöê ãÿ ðèá
îë ìóø äó. Àòàì àíàì ëà åâ ëÿ íÿí äÿí ñîí ðà, àíàì ýè ëèí àòà-áà áà éóð -
äó îëàí åâè ìè çÿ ýÿë ìèø äè, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí ñà êè íè îë ìóø äó; ùÿð -
äÿí àòàì ôèê ðÿ ýå äÿí äÿ àíàì þçö íö ñàõ ëà éà áèë ìèð äè, ÿñ ëèí äÿ,
àòà ìûí ÿâÿ çè íÿ àòàì äàí äà ÷îõ äÿðä ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ äå éèð äè:
— Àé Àüà êÿ ðèì, àé ãóð áàí îëóì ñÿ íÿ, àé áà øû âà äþ íöì, äöí -
éà äû äÿ... Ñÿí íÿí ÷îõ ýÿ çÿí éîõ äó êè, äöí éà äà, þçöí áè ëèð ñÿí áó -
íó äÿ, íè éÿ öçöð ñÿí þçö âö, íþø õèô ôÿò éå éèð ñÿ íè, áè çè äÿ áÿä áÿõò
åëÿ éèðñÿí, àé áà øû âà äþ íöì ñÿ íèí? Îäå, ùà ðà áà õûð ñàí Ôÿ òóë ëà Ùà -
òÿ ìèí øÿ êèë ëÿ ðè äèð, î íþ øöí áÿñ öðÿ éè íè öç ìöð, þçö äÿ êè òàá éà çàí -
äû, ùàí ñû øÿê ëè íÿ áà õûð ñàí, åëÿ àäà ìûí öçö íÿ ùû ðûë äà éûð...
Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿ óøàã âàõ òû àòàì êè ìè òÿê ãàë ìûø äû, þçö þçö -
íö áþ éöò ìöø äö âÿ ÿí ìÿø ùóð àäàì ëàð äàí áè ðè îë ìóø äó, ö÷ ýöí -
356
äÿí-áèð, áåø ýöí äÿí-áèð, ãÿ çåò ëÿð äÿ øÿê èëè ÷àï îëó íóð äó âÿ ýöí ëÿ -
ðèí áèð ýö íöí äÿ àòàì ùàí ñû õà ùèø äÿí þò ðö ñÿ íå ÷ÿ âàõòäàí áÿ ðè ýþð -
ìÿ äè éè óøàã ëûã äîñ òó Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí éà íû íà ýå äèð, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì
èñÿ áö òöí óøàã ëûã ëà ðû íû áèð éåð äÿ êå ÷èð äèê ëÿ ðè, áèð ïàð ÷à ÷þ ðÿ éè èêè
éå ðÿ áþë äöê ëÿ ðè àòà ìû ãÿ áóë åëÿ ìèð, âàõ òû îë ìóð âÿ áóí äàí ñîí ðà
àíà ìûí áö òöí äöí éà äà ÿí áè ðèí úè äöø ìÿ íè þì ðöí äÿ öçö íö ýþð ìÿ -
äè éè, àí úàã øÿ êèë ëÿð äÿí òà íû äû üû Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì îëóð.
Àòàì äà ùà ùå÷ âàõò Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí éà íû íà ýåò ìÿ äè âÿ Ôÿ -
òóë ëà Ùà òÿì äÿ ùå÷ âàõò àòà ìû èòè ðèá-àõ òàð ìà äû. Áèë ìè ðÿì, áÿë êÿ
äÿ îí ëàð ÿñ ëèí äÿ éà õûí äîñò äå éèë ìèø ëÿð, áÿë êÿ äÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí
àòàì äàí õî øó ýÿë ìèð ìèø, îëà áè ëÿð, àì ìà ìÿí ùÿ ìè øÿ ùèññ åäèð -
äèì êè, àòàì áó íó äè ëè íÿ ýÿ òèð ìÿ ñÿ äÿ, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿí íÿ ñÿ
óìóð, éÿ íè áó ìÿ íà äà êè, — áó íà òà ìàì ÿìèí èäèì, — áèð äÿí áè -
çèì ùÿ éÿò ãà ïû ìûç à÷ûë ñàé äû âÿ áö òöí àëÿì äÿ ìÿø ùóð àäàì îëàí
Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì áèð äÿí-áè ðÿ áè çèì åâè ìè çÿ ýèð ñÿé äè, àòàì áó íà øàä
îëàð äû, ñå âè íÿð äè, åâè ìè çèí áå ëÿ áèð ãî íà üûé ëà ôÿõð åäÿð äè; àì ìà
áèð äÿ ôÿ àòàì ñÿ ôÿð äÿí ôè êèð ëè ãà éûò äû, ñîí ðà ìÿ ëóì îë äó êè, àòà ìûí
èø ëÿ äè éè âà ãîí äà áàø ãà ùþð ìÿò ëè ñÿð íè øèí ëÿð ëÿ áÿ ðà áÿð, Ôÿ òóë ëà Ùà -
òÿì äÿ ýå äèð ìèø âÿ ùÿ ìèí áèð ýÿ ñÿ ôÿð çà ìà íû íÿ îë ìóø äó ñà, ìÿí
ùèññ åò äèì êè, àòàì äà ùà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿí ùå÷ íÿ óì ìóð.
Áÿ çÿí àòà ìûí ôè êèð ëè âàõòëà ðûí äà àíàì äå éèð äè:
— Ñÿí þçö âö öçöð ñÿí, Àüà êÿ ðèì, àí úàã îäå, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì
øà èð ëÿ ðè áèð-áèð ñà òûð, þçö íÿ àä ãà çà íûð!..
Àòàì òÿ ëÿ ñèê àíà ìûí ñþ çö íö êÿ ñèð äè, åâè ìè çèí ÷þë ãà ïû ñû íà òÿ -
ðÿô áà õà-áà õà:
— Êè ðè, àé ãûç, — äå éèð äè. — Áó íÿ ñþç ëÿð äè äà íû øûð ñàí? Áè çè õà -
òà éà ñàë ìàã èñ òÿ éèð ñÿí?
Àíàì:
— Õà òà éà íþø ñà ëû ðàì, Àüà êÿ ðèì, áà øû âà äþ íöì,— äå éèð äè. —
Áó íó áö òöí ìÿ ëÿ äà íû øûð äÿ, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì íÿ ãÿ äÿð éàõ øû øà èð ëÿð
âàð, íÿ ãÿ äÿð àëèì àäàì ëàð âàð, ùà ìû ñû íû áèð-áèð ýö äà çà âå ðèð, áó -
íà ýþ ðÿ äÿ ùþð ìÿò ãà çà íûð!.. Áÿ éÿì áè çèì éà çûã Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìó
î ýö äà çà âåð ìÿ éèá? Äàé áó íó äöí éà äà áèë ìÿ éÿí àäàì éîõ äó êè,
Àüà êÿ ðèì...
Ñÿò òàð Ìÿ ñóì áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí ëàï éó õà ðû áà øûí äà îëóð ìóø,
ìÿí îíó éà äû ìà ýÿ òè ðÿ áèë ìèð äèì, ÷öí êè î òó òó ëóá ýå äÿí äÿ ö÷-
äþðä éà øûì âàð èäè; ìö ÿë ëèì èìèø, àðà-ñû ðà ãÿ çÿë ëÿð, ãîø ìà ëàð éà -
çàð ìûø, þçö äÿ ßëè àá áàñ êè øè èëÿ, áèð äÿ êè, Õà íûì õà ëà íûí àòà ñû èëÿ
äîñò èìèø. Ñÿò òàð Ìÿ ñóì òó òó ëàí äà ßëè àá áàñ êè øè îíóí ÷óí ÷îõ ÷à -
357
ëû øûá, ùå÷ íÿ äÿí ãîðõìà éûá, îðà-áó ðà ÷îõ ýå äèá, àì ìà áèð øåé ÷ûõ -
ìà éûá; ßëè àá áàñ êè øè î âàõò äå éèá: «—Áÿä áÿõò Ìèð çÿ Ñÿò òà ðûí öçö -
íÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äó ðóá, ýó éà êè, áÿä áÿõò Ìèð çÿ Ñÿò òàð ùþ êó ìÿ -
òè ìè çèí ÿëåé ùè íÿ èìèø. ßëè íÿ àëûá éå êÿ áèð ãÿ ëÿ ìè, Ìèð çÿ íèí ãÿ çÿë -
ëÿ ðè íèí ìèñ ðà-ìèñ ðà àë òûí äàí ãûð ìû çû õÿòò ÷ÿ êèá, ìèíáèð ìÿ íà âå ðèá
î ìèñ ðà ëà ðà, çà ëûì îü ëó!.. Ìèð çÿ éà çûá êè, åé ýöë, òè êà íûí ÿçàá âåð -
äè áöë áö ëÿ, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äå éèá êè, áó, áè çèì çÿ ìà íÿ ìè çÿ ñà òà øûð.
Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí äÿ êè, Àë ëàù ýþñ òÿð ìÿ ñèí, èí äè èô øà åëÿ äè éè àäà ìà
çà âàë éîõ äó. Ýåò äè áÿä áÿõò Ìèð çÿ Ñÿò òàð...»
Àòàì äå éèð äè:
— Èí äè ìÿí äÿ ýå äèì áàø ëà éûì àäàì ñàò ìà üà?
Áó äÿ ôÿ àíàì ãîð õóð äó:
— À-à-à... ßñ òÿü ôö ðóë ëàù äå, Àüà êÿ ðèì!.. Àë ëàù åëÿ ìÿ ñèí!..
Àòàì éå íÿ äÿ ùÿ ìè øÿ êè ìö ëà éèì ëè éè èëÿ:
— Ñÿ íèí áþ éöê ëÿð ëÿ íÿ èøèí âàð, áà úû (àòàì ùÿð äÿí àíà ìà «áà -
úû» äå éÿð äè âÿ àòà ìûí àíà ìà «áà úû» äå ìÿ ñè ìÿ íèì ÷îõ õî øó ìà
ýÿ ëèð äè). Áþ éöê ëÿ ðèí èøè íÿ ãà ðûø ìà... — äå éèð äè. — Áè çèì íÿ éè ìè çÿ
ýÿ ðÿê äè?..
Ìÿí ÿâ âÿë úÿ áå ëÿ ñþù áÿò ëÿ ðÿ ãó ëàã àñàí äà åëÿ áè ëèð äèì êè, Ôÿ -
òóë ëà Ùà òÿì øà èð ëÿ ðè ùÿ ãè ãè ìÿ íà äà, éÿ íè áà çàð äà áèð êè ëî ÿí úèð êè -
ìè, éà õóä äö êàí äà ïåí úÿê êè ìè, àéàã ãà áû êè ìè ñà òûð âÿ îíà ýþ ðÿ
äÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ìÿ íèì òÿ ñÿâ âö ðöì äÿ äöí éà íûí ÿí ãîð õóíú
àäà ìû èäè, ìÿí îí äàí ãîð õóð äóì âÿ ìÿí äÿ àòàì êè ìè èñ òÿ ìèð äèì
êè, áè çèì åâ äÿ îíóí ñþù áÿ òè ýåò ñèí. Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì éå ýà íÿ àäàì
âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, äöí éà äà éå ýà íÿ áèð ñÿ áÿá èäè êè, îíóí áà ðÿ ñèí -
äÿ àíàì àòàì ëà àúûã ëû äà íû øûð äû, äà ùà äîü ðó ñó, àúûã ëû éîõ, éà íà-
éà íà äà íû øûð äû, àì ìà áó ñþù áÿò òÿ ñà äöô äÿí-òÿ ñà äö ôÿ äö øÿð äè,
àòàì õÿ éà ëà äà ëàí äà, õèô ôÿò ÷ÿ êÿí äÿ àíàì, ÿñ ëèí äÿ, îíà öðÿê-äè -
ðÿê âåð ìÿê ö÷öí áó ñþù áÿ òè ñà ëûð äû (áèð äÿ îíà ýþ ðÿ êè, — áóí äàí
éÿ ãèí àíà ìûí þçö íöí äÿ õÿ áÿ ðè éîõ èäè — àíàì àòàì ëà áèð éåð äÿ
ÿçàá-ÿçèé éÿò ëÿ áþ éö ìöø Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí ìÿø ùóð ëó üó íó, «áþ éöê
àäàì» îë ìà üû íû ùàð äà ñà áèð áà ëà úà ãûñ ãà íûð äû), áàø ãà âàõòëàð èñÿ
àíàì ìÿ íèì ëÿ íå úÿ äà íû øûð äû ñà, àòàì ëà äà åëÿ äà íû øûð äû âÿ ùÿð äÿí
ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, àòàì äà éå êÿ êè øè îë ìà üû íà áàõ ìà éà ðàã, åëÿ
ìÿ íèì êè ìè, àíà ìûí áèð óøà üû äûð. Äöç äöð, áÿ çÿí àòàì åâ äÿ îë ìà -
éàí äà äà ìÿí àíà ìûí Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìÿ íå úÿ íèô ðÿò åëÿ äè éè íè äó éóð -
äóì, ÷öí êè áèð äÿ ýþ ðöð äöí êè, àíàì Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí øÿêëè ÷ûõ ìûø
ãÿ çå òèí åëÿ ùÿ ìèí øÿ êèë ùèñ ñÿ ñè èëÿ ìÿò áÿõ äÿ íþ éöò ïè ëÿ òÿ ñè íè òÿ -
ìèç ëÿ éèð âÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí ýö ëÿ-ýö ëÿ ÷ÿ êèë ìèø øÿê èëè íþ éöò ïè ëÿ -
358
òè ñè íèí äÿ ìè ðè íÿ ñöð òö ëÿ-ñöð òö ëÿ, íþ éöò äÿí íÿì ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ îâó ëóá
ãû ðûã-ãû ðûã éå ðÿ òþ êö ëöð äö.
Àòàì äà åëÿ õà ñèé éÿò ëÿð âàð èäè êè, îíóí éå ðè íÿ áàø ãà áè ðè ñè îë -
ñàé äû, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí àäàì ëà ðû îíó êè øè ùå ñàá åëÿ ìÿç äè; ìè ñàë
ö÷öí, àòàì òî éóã êÿ ñÿ áèë ìèð äè, ùÿð äÿí ñòàí ñè éà ëàð äà óúóç ãèé ìÿ -
òÿ àëûá ýÿ òèð äè éè òî éóã ëà ðû ìÿí ùÿ éÿ òè ìè çÿ ÷û õà ðûá Õà íûì õà ëà íûí
îü ëàí ëà ðû íà — Úÿ ôÿ ðÿ, éà Àäè ëÿ, éà ßá äö ëÿ ëè éÿ, éà Úÿá ðà éû ëà, éà äà
Àüà ðÿ ùè ìÿ êÿñ äè ðèð äèì (Ãî úà ùÿ ìè øÿ êè òàá-äÿô òÿð ëÿ ìÿøüóë îë äó -
üó ö÷öí îíà ìö ðà úè ÿò åò ìèð äèì, íÿ äÿí ñÿ, ìÿ íèì àëÿ ìèì äÿ ãîë -
òó üóí äà êè òàá-äÿô òÿð ýÿç äèð ìÿê ëÿ ùÿ éÿò äÿ òî éóã áà øû êÿñ ìÿê áèð-
áè ðè íÿ óéóø ìóð äó.), àì ìà àòà ìûí áó úöð úÿ ùÿò ëÿ ðè, ãÿ ðè áÿ èäè, îíó
ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ ùþð ìÿò äÿí ñàë ìûð äû, ùÿò òà, àòà ìûí áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ -
íèí àäàì ëà ðû êè ìè éîõ, áàø ãà ëÿù úÿ èëÿ äà íûø ìà üû íà, ùÿð äÿí ôàðñ
ñþç ëÿ ðè èø ëÿò ìÿ éè íÿ äÿ ùå÷ êèì ýöë ìöð äö, ëàü åëÿ ìèð äè.
Ãà òàð àòà ìû Ðó ñè éà íûí óçàã øÿ ùÿð ëÿ ðè íÿ àïà ðûð äû âÿ î óçàã ñÿ -
ôÿð ëÿð äÿí ãà éû äàí äàí ñîí ðà, àòàì áè ðèí úè íþâ áÿ äÿ Ñà ðû ùà ìà ìà
ýå äèð äè âÿ áèð ýöí ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà êè ìè åâ äÿ èñ òè ðà ùÿò åäèð äè,
èêèí úè ýöí àíà ìûí öòö ëÿ éèá ùà çûð ëà äû üû òöíä ýþé «øèâ éîò» êîñòéó -
ìó íó ýå éèð äè, ãà ðà àéàã ãà áû ëà ðû íû êðåì èëÿ ñè ëèá òÿð òÿ ìèç ïà ðûë äà -
äûð äû âÿ êö ÷ÿ éÿ ÷û õûð äû, ìÿ ùÿë ëÿ íèí êè øè ëÿ ðè èëÿ ùàë-ÿù âàë òó òóð äó,
ñÿ ôÿð äÿ îë äó üó ìöä äÿò äÿ ìÿ ùÿë ëÿ äÿ éà ñû îëàí âàð äû ñà, îðà ýå äèð -
äè, áàø ñàü ëû üû âå ðèð äè, òî éó îëàí âàð äû ñà, ýå äèá òÿá ðèê åëÿ éèð äè, óøà -
üû îëàí âàð äû ñà, ýþ çàé äûí ëû üû âå ðèð äè, ñîí ðà äà áè çèì äà ëà íû ìûç äàí
áèð àç àøà üû äà, ñÿ êè äÿ ãî éóë ìóø öñ òöäþ øÿêúÿ ëè òàõ òà êÿ òèë ëÿð äÿ
îòó ðóá (î òàõ òà êÿ òèë ëÿ ðè áèç óøàã ëàð åâ ëÿ ðè ìèç äÿí ýÿ òè ðèð äèê, àòà ëà -
ðû ìûç ñþù áÿò ëÿ ðè íè åëÿ éèá ãóð òà ðûá, àéà üà ãàë õàí äàí ñîí ðà äà àïà -
ðûð äûã) ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ (÷à éû äà åâ äÿ àíà ëà ðû ìûç äÿì ëÿ éèð äè, áèç äÿ êö -
÷ÿ éÿ äà øû éûð äûã, ÷àé äà íû, íÿë áÿ êè-ñòÿ êà íû, ãÿíääà íû öñ òö íÿ êè ÷èê
àü ñöô ðÿ ñà ëûí ìûø âÿ îð òà éà ãî éóë ìóø êÿ òè ëÿ äö çöð äöê) Àüà ùöñå -
éí ÿìè èëÿ, ßçè çà üà ÿìè èëÿ, Ùÿ ñÿ íà üà ÿìè èëÿ, ßëè àá áàñ êè øè èëÿ
ñþù áÿò åäèð äè. ßëè àá áàñ êè øè ñî ðó øóð äó:
— Àüà êÿ ðèì, Ðó ñåò äÿ íÿ âàð, íÿ éîõ?
Àòàì äå éèð äè:
— Íÿ îëà úàã, äà äàø? Èí ñàí åëÿ ùÿð éåð äÿ èí ñàí äû äÿ...
Ùÿ ìèí áà çàð ýö íö àíàì ùà ìàì äàí ãà éûò äû âÿ éå íÿ äÿ ùÿ ìè -
øÿ ùà ìàì äàí ñîí ðà îë äó üó êè ìè, éà íàã ëà ðû ãûï ãûð ìû çû èäè, àëû øûá-
éà íûð äû, òÿð òÿ ìèç àë íûí äà íà ðûí òÿð äàì úû ëà ðû éû üûë ìûø äû.
— Íîë äó, ßëÿê áÿð, áîç áàø áèø äè?..
Àíàì òÿ ëÿ ñèê ãà çà íûí ãà ïà üû íû ãàë äû ðûá áîç áà øà áàõ äû:
359
— Ýÿë, ýÿë ñÿí îòóð, ßëÿê áÿð, ñÿ íèí ïà éû íû ÷ÿ êèì, éå, áè øèá
äàé... — äå äè, ìÿ íèì ïà éû ìû ÷ÿ êèá ãà áà üû ìà ãîé äó, ñîí ðà áà øû íà
ñà ðû äû üû ãûð ìû çû ÷èò éàé ëû üû à÷ äû âÿ óçóí õóð ìà éû ñà÷ ëà ðû íû èðèäèø ëè
äà ðàã ëà äà ðà éà-äà ðà éà ãó ðó ëà ìà üà áàø ëà äû âÿ ìÿí ùèññ åäèð äèì êè,
àíàì öðÿ éè äþ éö íÿ-äþ éö íÿ àòà ìûí éî ëó íó ýþç ëÿ éèð, áó ðà ñû íû äà
ùèññ åäèð äèì êè, Øþâ êÿò ìÿ íÿ ñþç àòàí äà ìÿ íèì öðÿ éèì íå úÿ äþ -
éö íöð äö ñÿ, àíà ìûí äà öðÿ éè áàõ, åëÿ úÿ äþ éö íöð.
Àòàì ýÿ ëÿí äÿ àíàì ùÿ ìè øÿ êè ùÿ éÿ úàí ëà îíó ãà ïû íûí àü çûí äà
ãàð øû ëà äû:
— Õîø ýÿë äèí!.. — äå äè âÿ ùÿ ìè øÿ êè êè ìè äÿ ÿëà âÿ åëÿ äè: — Íÿ
óçóí ÷ÿê äè áó ñÿ ôÿ ðöí? ßë äÿí ñàë ìà äû ñÿ íè?
Àòàì åâÿ ýÿë ìÿ éè íÿ, àíà ìû ýþð ìÿ éè íÿ, ìÿ íè ýþð ìÿ éè íÿ ñå -
âè íÿ-ñå âè íÿ (âÿ ýþç ëÿ ðè íèí äÿ ðèí ëè éèí äÿ êè î ãöññÿ èëÿ...):
— Õîø ýö íö íöç îë ñóí!.. — äå äè. — Áèë ìèð ñÿí, áà úû, ñÿ ôÿð äÿ ìÿí
äÿð éà äà áà ëûã êè ìè éÿì... — Ñîí ðà ìÿ íè þï äö, àéàã ãà áû ëà ðû íû ÷û õà -
ðûá îòà üà êå÷ äè.
Þì ðöí äÿ ùå÷ âàõò ìÿ íèì éà íûì äà éà àòàì àíà ìû, éà õóä äà
àíàì àòà ìû þï ìÿ ìèø äè, àì ìà ìÿí áó íó ýþð ìÿ ñÿì äÿ áè ëèð äèì
êè, ìÿí îë ìà éàí äà îí ëàð áèð-áè ðè íè þïöð ëÿð âÿ îí ëà ðûí áó ýèç ëè ñèð -
ëÿ ðèí äÿ áèð áàé ðàì ÿù âà ëû âàð èäè; àíà ìûí àòà ìûí ýÿ ëè øè ÿðÿ ôÿ ñèí äÿ
ùà ìà ìà ýåò ìÿ ñèí äÿ äÿ î, àüàï ïàã àëò ïàë òàð ëà ðûí äà äà, îí ñóç äà
ùÿ ìè øÿ òÿð òÿ ìèç îëàí åâè ìè çè òÿ çÿ äÿí ñè ëèá-ñö ïö ðöá òÿ ìèç ëÿ ìÿ -
ñèí äÿ äÿ î áàé ðàì ÿù âà ëû íûí ýöú ëÿ ñå çè ëÿí áèð èøû üû, çè éà ñû âàð èäè.
Àòà ìûí áè çèì î áà ëà úà àðà êÿñ ìÿ éÿ ãîé äó üó äî ëó ùÿ ñèð çÿí áè -
ëè ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, ìÿí áî øàëòìà üà áàø ëà äûì âÿ î ùÿ ñèð çÿí áè ëèí
áÿ ðÿ êÿò ëè âà ãîí ãî õó ñó èí äè éÿ êè ìè ìÿ íèì áóð íóì äàí ýåò ìÿ éèá
(ìÿí áÿ çÿí ãû çû ìà áà õû ðàì âÿ ôè êèð ëÿ øè ðÿì êè, ùà éûô êè, ìÿ íèì ãû -
çûì î ùÿ ñèð çÿí áè ëèí ùÿ ìèí áÿ ðÿ êÿò ëè âà ãîí ãî õó ñó íó ùå÷ çà ìàí
äóé ìà éûá, ÷öí êè ìÿí äöí éà íûí ùå÷ áèð áþ éöê ðåñ òî ðà íûí äà, áîë -
ëóã ëà íÿ ôÿñ àëàí ùå÷ áèð åâ äÿ, àü çû íà úàí äî ëó ùå÷ áèð çÿí áèë äÿ î
ãî õó íó ùèññ åò ìÿ ìè øÿì...).
Ìÿ ëóì îë äó êè, àòà ìûí íþâ áÿ ñè íè äÿ éè øèá ëÿð, åëÿ ùÿ ìèí áà çàð
ýö íö íöí àõ øà ìû òÿ çÿ äÿí áèð ùÿô òÿ ëèê ñÿ ôÿ ðÿ ÷û õà úàã; àòàì ùà ìà -
ìà ýåò äè, àì ìà ëÿí ýè ìÿ äè, òåç ãà éûò äû, àíàì:
— Ùÿ ìè øÿ òÿ ìèç ëèê äÿ... — äå äè.
Àòàì:
— ×îõ ñàü îë, — äå äè. — Î ýöí îë ñóí ßëÿê áÿ ðèí òîé ùà ìà ìû íà
ýå äÿê!..
Àíàì:
360
— Èë ëà ùà ìèí! — äå äè âÿ éàë íûç õö ñó ñè âàõòëàð äà, éÿ íè áàé ðàì
ýöí ëÿ ðèí äÿ, éà õóä äà éûì áè çÿ ýÿ ëÿí äÿ ñöô ðÿ éÿ ãîé äó üó êà ñà ëàð -
äàí áè ðè íè ðÿô äÿí ýþ òöð äö, áîç áà øû ÷ÿ êèá ìè çèí àð õà ñûí äà îòóð ìóø
àòà ìûí ãà áà üû íà ãîé äó, ñèð êÿ-áà äûì úàí ýÿ òèð äè, äóç, èñ òè îò ýÿ òèð äè,
ýþé-ýþ éÿð òè ýÿ òèð äè âÿ þçö äÿ àòàì ëà öç áÿ öç îòó ðóá àòà ìûí éå ìÿ -
éè íÿ òà ìà øà åëÿ ìÿ éÿ áàø ëà äû.
Àòàì:
— Áèñ ìèë ëàù! — äå éèá ÷þ ðÿê ýþ òöð äö, èðè òè êÿ ëÿð ëÿ êà ñà éà äîü ðà -
äû âÿ àíà ìûí àòà-áà áà ñûí äàí ãàë ìûø ýö ìöø ãà øû üû ÿëè íÿ àëûá áóü -
ëà íàí áîç áà øû èø òàùàé ëà éå ìÿ éÿ áàø ëà äû.
Àíàì ùå÷ âàõò àòà ìûí éà íûí äà ÷þ ðÿê éå ìÿç äè, àì ìà àòàì îòó -
ðóá ÷þ ðÿê éå éÿí äÿ àíàì äà ìè çèí àð õà ñûí äà îòó ðóð äó, àòà ìûí ëÿç -
çÿò ëÿ õþ ðÿê éå ìÿ éè íÿ òà ìà øà åäèð äè âÿ èí äè äÿ àòà ìûí éå ìÿ éè íÿ òà -
ìà øà åëÿ éÿ-åëÿ éÿ ùÿ ìè øÿ êè êè ìè ýö ëöì ñÿäè:
— Âàë ëàù, ñÿí åëÿ éàõ ÷û éå éèð ñÿí êè, àé Àüà êÿ ðèì, — äå äè, —
àäàì åëÿ ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà úàí ñÿ íèí éà íûí äà îòó ðóá òà ìà øî âà
áàõ ìàã èñ òÿ éèð...
Àòàì äà ùÿ ìè øÿ êè ñþç ëÿ ðè íè òÿê ðàð åëÿ äè:
— Ïèñ ýö íö ìöç áå ëÿ îë ñóí!..
Àíàì éå íÿ äÿ:
— Èë ëà ùà ìèí! — äå äè. — Àë ëàù ñÿ íè áè çÿ ÷îõ ýþð ìÿ ñèí, Àüà êÿ -
ðèì!.. Àë ëàù ùÿ ìè øÿ ñÿ íèí úà íû âû ñàü åëÿ ñèí! Ñÿí êè, ýå úÿ-ýöí äöç
èø ëÿ éèá áó åâè áå ëÿí ÷è íÿ äî ëàí äû ðûð ñàí, Àë ëàù ñÿ íèí áà øûí äàí áèð
òöê ÿ ñêèê åëÿ ìÿ ñèí, ùÿ ìè øÿ öçöí ýöë ñöí, êþí ëöí øàä îë ñóí!.. Ñîí -
ðà àíàì: — ßëÿê áÿð, ÷àé íè éè äîë äóð, — äå äè âÿ ìÿí òåç ìÿò áÿ õÿ
ãà ÷ûá ÷àé íè éè ýþ òöð äöì âÿ ùÿ éÿ òÿ ÷ûõ äûì; àòà ìûí ñÿ ôÿð äÿí ãà éûò -
äû üû áó ýþ çÿë âàõòëàð äà ìÿí äÿ ñå âè íèð äèì êè, íÿ èñÿ åëÿ éè ðÿì, åâè -
ìèç äÿ êè áó êè ÷èê áàé ðàì äà ìÿ íèì äÿ íÿ èñÿ áèð ïà éûì âàð âÿ
àíàì äà áó íó ùèññ åäèð äè, èì êàí äö øÿí äÿ ìÿ íÿ áèð èø áó éó ðóð äó.
Ùÿ éÿ òè ìè çèí îð òà ñûí äà êðàíò âàð èäè, êðàí òûí àë òûí äà áà ëà úà ÷àð -
ùî âó çó äà Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì (òÿê úÿ Ãî -
úà ùÿ ìè øÿ äÿðñ îõó éóð äó âÿ áå ëÿ èø ëÿð ëÿ ìÿø üóë îë ìóð äó) áèð-áèð -
ëÿ ðè íÿ êþ ìÿê åëÿ éÿ-åëÿ éÿ äö çÿëòìèø äè ëÿð, öìó ìèé éÿò ëÿ, áó ñó êÿ -
ìÿ ðè íè äÿ îí ëàð ùÿ éÿ òè ìè çÿ ÷ÿ êèá ýÿ òèð ìèø äè âÿ áèç äà ùà ñó äàí þò -
ðö Ñà ðû ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òè íÿ ýåò ìèð äèê, éà éûí úûð ùà úûð âàõòëà ðûí äà äà
ùÿ éÿ òè ìèç áóç êè ìè Øîë ëàð ñó éó íóí ñÿ ðèí ëè éè è÷èí äÿ ýö ëöð äö. Úÿ ôÿð
äÿ, Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ ëè äÿ, Úÿá ðà éûë äà, Àüà ðÿ ùèì äÿ, áÿ çÿí, ùÿò òà
Ãî úà íûí þçö äÿ ìÿ íèì àíàì åâ äÿ îë ìà éàí äà, éÿ íè àíàì áà çà ðà
ýå äÿí äÿ, éà õóä ìÿ ùÿë ëÿ àð âàä ëà ðûí äàí áè ðè íèí åâèí äÿ îòó ðóá ñþù -
361
áÿò åëÿ éÿí äÿ ùÿ éÿ òÿ äö øöð äö ëÿð, ãóð øàã äàí éó õà ðû ñî éó íóá ÿë ëÿ ðè
èëÿ ñè íÿ ëÿ ðè íè, áî éóí ëà ðû íû, ãîë ëà ðû íû øàï ïûë äà äà-øàï ïûë äà äà ÿéè ëèá
ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè êðàí òûí àë òûí äà éó éó íóð äó ëàð âÿ áèð êÿ íàð äà äà éà -
íûá îí ëà ðûí áå ëÿ úÿ ÿë-ãîë ëà ðû íû øàï ïûë äà äà-øàï ïûë äà äà éó éóí ìà üû -
íà òà ìà øà åëÿ ìÿê ìÿ íèì ùÿ ìèí éàé-éàç, ùÿò òà ïà éûç ýöí ëÿ ðèí äÿ
(áÿ çÿí èñÿ ëàï ãûø ýö íöí äÿ!) ÿí ÷îõ ñåâ äè éèì âÿ ñå âèí äè éèì áèð èø
èäè; áÿ çÿí ñó éó ãÿô ëÿ òÿí ìÿ íèì öñ òö ìÿ ÷è ëÿ éèð äè ëÿð âÿ î çà ìàí
öç-ýþ çö ìÿ äö øÿí î ñó ÷èñ êè íè, î ñÿ ðèí ñó ÷èñ êè íè, ãÿ ðè áÿ èäè, ìÿ -
íèì áö òöí áÿ äÿ íè ìÿ ñî éóã éîõ, áèð ùÿ ðà ðÿò ýÿ òè ðèð äè. Åëÿ êè, àíàì
ãà éû äûá ýÿ ëèð äè, Úÿ ôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ ëè äÿ, Úÿá ðà éûë äà, Àüà -
êÿ ðèì äÿ, Ãî úà äà òÿ ëÿ ñèê êþé íÿê ëÿ ðè íè ýå éèá, þç øö øÿ áÿíäëÿ ðè íÿ
ãàë õûð äû ëàð, ÷öí êè àíàì úà âàí ýÿ ëèí èäè âÿ àíà ìûí ãà áà üûí äà îí ëà -
ðûí áå ëÿ úÿ éó éóí ìà üû äöç îë ìàç äû âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, î ìÿ ùÿë ëÿ äÿ
éà øà äû üû ìûç áö òöí ìöä äÿò ÿð çèí äÿ ìÿí áèð äÿ ôÿ äÿ ýþð ìÿ äèì êè,
éà Úÿ ôÿð, éà Àäèë, éà ßá äö ëÿ ëè, éà Ãî úà, éà Úÿá ðà éûë, éà Àüà ðÿ -
ùèì ùÿ éÿ òÿ ýè ðÿí äÿ-÷û õàí äà ýþç ëÿ ðè íè ãàë äû ðûá áè çèì ùÿ éÿò ïÿí úÿ -
ðÿ ìè çÿ, ùÿ éÿò ãà ïû ìû çà òÿ ðÿô áàõ ñûí, éà õóä àíàì ùÿ éÿò äÿ ãàá-ãà -
úàã éó éàí äà, ïàë òàð ñÿ ðÿí äÿ øö øÿ áÿíääÿí áàõ ñûí; àíà ìà «Ñî íà
áà úû» äå éèð äè ëÿð âÿ àòàì äàí áàø ãà ùå÷ êèì àíà ìà áå ëÿ úÿ ìåù ðè -
áàí, áå ëÿ úÿ ìÿù ðÿì ìö ðà úè ÿò åëÿ ìèð äè.
Áè çèì àñ ôàëò äþ øÿí ìèø î êè ÷èê, î òÿ ìèç ùÿ éÿ òè ìè çèí ãà ïû ñû äà -
ëà íà à÷û ëûð äû âÿ ìÿí ýþ çö ìö à÷àí äàí î ùÿ éÿò äÿ èêè àè ëÿ éà øà éûð äû;
ñàü òÿ ðÿô äÿ áè çèì áèð ìÿð òÿ áÿ ëè, äà ìû íà ãûð áà ñûë ìûø, áè ðî òàã ëû,
ìÿò áÿõ ëè âÿ áà ëà úà àðà êÿñ ìÿ ëè åâè ìèç, áèð äÿ êè, Õà íûì õà ëà ýè ëèí
áèç èìëÿ öç áÿ öç èêè ìÿð òÿ áÿ ëè, éó õà ðû äà èêè î òàã ëû âÿ øö øÿ áÿíäëè åâ -
ëÿ ðè. Õà íûì õà ëà ýè ëèí áè íà ñû íûí áè ðèí úè ìÿð òÿ áÿ ñè çèð çÿ ìè èäè âÿ
Õà íûì õà ëà íûí ñö ðö úö îü ëàí ëà ðû Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè, Úÿá ðà éûë,
ñö ðö úö ëöê êóðñëà ðûí äà îõó ìà üà ùà çûð ëà øàí Àüà ðÿ ùèì ùÿ ìèí çèð çÿ -
ìè éÿ úöð áÿ úöð ìà øûí ùèñ ñÿ ëÿ ðè, øèí ëÿð, ÷öð áÿ úöð àëÿò ëÿð éû üûð äû. Î
çèð çÿ ìè ìÿ íèì ÷îõ ñåâ äè éèì áèð éåð èäè âÿ èñ òÿ äè éèì âàõò îðà ýè -
ðèá-÷û õûð äûì, èñ òÿ äè éèì àëÿ òè ýþ òö ðöá îé íà éûð äûì (ÿë áÿò òÿ, áó íà
ýþ ðÿ äÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áö òöí óøàã ëà ðû ìÿ íÿ ùÿ ñÿä àïà ðûð äû ëàð),
÷öí êè ìÿí äÿ ñö ðö úö îë ìàã èñ òÿ éèð äèì, àì ìà Úÿ ôÿð äÿ, Àäèë äÿ,
ßá äö ëÿ ëè äÿ, Úÿá ðà éûë äà, Àüà ðÿ ùèì äÿ ùÿ ìè øÿ ýö ëÿ-ýö ëÿ ìÿ íÿ
äå éèð äè ëÿð êè, ßëÿê áÿð, ñÿí áè çÿ ÷ÿê ìÿ ìè ñÿí, ñÿí Ãî úà éà ÷ÿê ìè -
ñÿí, ñÿí øî ôåð îë ìà éà úàã ñàí, îõó ìóø àäàì îëà úàã ñàí. Ãî úà, Õà -
íûì õà ëà íûí ßá äö ëÿ ëè äÿí ñîí ðà êû îü ëó èäè âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ éå -
ýà íÿ àäàì èäè êè, èíñòè òóò äà îõó éóð äó: ìÿ íÿ èñÿ îíà ýþ ðÿ áå ëÿ äå -
éèð äè ëÿð êè, êè òà áà, äÿô òÿ ðÿ ÷îõ ùÿ âÿ ñèì âàð èäè, ÿëèô áà íû þç-þçö ìÿ
362
þé ðÿí ìèø äèì, ÿëè ìÿ êå ÷ÿí êè òà áû ùÿ ëÿ ìÿê òÿ áÿ ýåò ìÿç äÿí ãà áàã,
ÿâ âÿë úÿ ùþú úÿ ëÿ éÿ-ùþú úÿ ëÿ éÿ, ñîí ðà èñÿ åëÿ áèð íÿ ôÿ ñÿ îõó éóð -
äóì, îòó ðóá íÿ ôÿ ñè ìè äÿð ìÿ äÿí áþ éöê ëÿ ðèí ìÿ íèì ö÷öí ùÿ ìè øÿ
ìà ðàã ëû îëàí ñþù áÿò ëÿ ðè íÿ ãó ëàã àñûð äûì, ùÿ ìè øÿ äÿ þçöì äÿí êè -
÷èê ëÿð ëÿ éîõ, þçöì äÿí áþ éöê ëÿð ëÿ îòó ðóá-äó ðóð äóì, áÿ çÿí äÿ åëÿ
ùà äè ñÿ ëÿð óé äó ðóá äà íû øûð äûì êè, áþ éöê ëÿð ìàò ãà ëûð äû.
Ùÿ éÿ òè ìè çèí àñ ôàë òû íû äà Õà íûì õà ëà íûí îü ëàí ëà ðû ñàë ìûø äû, áè -
çèì åâèí äà ìû íà äà ãû ðû îí ëàð áàñ ìûø äû, ùÿ éÿ òè ìè çèí îð òà ñûí äà êû î
êðàí òûí éà íûí äà èñÿ áèð ñþ éöä ÷ó áó üó ÿê ìèø äè ëÿð âÿ Ãî úà ìÿ íÿ
äå éèð äè êè, ßëÿê áÿð, áèð ñÿí ýöí ëÿ, éîõ, ñà àò ëà áþ éö ðöð ñÿí, áèð äÿ
áó ñþ éöä. Ãî úà íûí áó ñþ çö ìÿ íèì éà äûì äà ãàë ìûø äû âÿ ìÿí ùÿ -
ìè øÿ äèã ãÿò ëÿ î êþð ïÿ ñþ éö äÿ áà õûð äûì êè, íÿ ãÿ äÿð áþ éö éöá, íå -
úÿ áþ éö éöá. Äà ëà íà à÷û ëàí ùÿ éÿò ãà ïû ìû çûí àü çûí äà èñÿ ìåé íÿ ÿê -
ìèø äè ëÿð, òàë âàð äö çÿëòìèø äè ëÿð, ùÿ ìèí ìåé íÿ ëÿð áþ éö éöá òàë âà ðû
òà ìàì òóò ìóø äó âÿ éàé äà î òàë âàð äàí ñàë õûì-ñàë õûì öçöì ëÿð ñàë -
ëà íûð äû; áÿ çÿí àíàì ùÿ éÿ òè ñó ëà éûð äû, àòàì äà ñÿ ôÿð ëÿð äÿí ãà éû -
äàí äàí ñîí ðà î òàë âà ðûí êþë ýÿ ñèí äÿ îòó ðóá ÷àé è÷èð äè, Úÿ ôÿð ëÿ,
Àäèë ëÿ, ßá äö ëÿ ëè èëÿ, Ãî úàé ëà, Úÿá ðà éûë ëà, Àüà ðÿ ùèì ëÿ, ùÿð äÿí äÿ
Õà íûì õà ëà íûí þçöé ëÿ ñþù áÿò åäèð äè, Òÿá ðè çèí áàü-áà üà òûí äàí äà -
íû øûð äû, õè éà áàí ëà ðûí äàí äà íû øûð äû, Òÿá ðèç åâ ëÿ ðèí äÿí, Òÿá ðèç ùÿ -
éÿò ëÿ ðè íèí ýþ çÿë ëè éèí äÿí ñþç à÷ûð äû âÿ ìÿí þì ðöì äÿ Òÿá ðèç äÿ îë -
ìà ñàì äà, åëÿ áè ëèð äèì êè, Òÿá ðè çè ýþð ìö øÿì, ýå úÿ ëÿð éó õó éà ýåò -
ìÿç äÿí ÿâ âÿë Òÿá ðè çèí î ýþ çÿë õè éà áàí ëà ðûí äà ýÿ çèð äèì.
Áèð äÿ êè, áè çèì ùÿ éÿ òèí ëàï àøà üû áà øûí äà Úÿá ðà éû ëûí ãóø õà íà -
ñû èäè, áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ, ùÿò òà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿí éó õà ðû äà êû
ìÿ ùÿë ëÿ ëÿð äÿ äÿ ìÿø ùóð îëàí áó ãóø õà íà íû Úÿá ðà éûë äö çÿëòìèø äè
âÿ îðà äà ñÿ ùÿð-àõ øàì òÿ ìèç ëÿ ëÿê ëÿ ðè ïàð-ïàð ïà ðûë äà éàí î àüàï -
ïàã ýþ éÿð ÷èí ëÿð áö òöí äöí éà íûí ñà ùè áè êè ìè ãó ðóë äà éûð äû; åëÿ êè,
ýþ éöí öçö äÿ òÿð òÿ ìèç îëóð äó, åëÿ êè, î àüàï ïàã ñàü ëàì ýþ éÿð ÷èí -
ëÿ ðèí ãó ðóë òó ñó àð òûð äû, ýþ éöí éåä äèí úè ãà òû íà ãàëõìàã ùÿ âÿ ñèí -
äÿí, øþâ ãöí äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè, îí äà Úÿá ðà éûë ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè áè çèì
äà ìû ìû çà ãàë äû ðûð äû, ñîí ðà áè çèì äà ìû ìûç äàí þç äàì ëà ðû íà ãàë äû -
ðûð äû âÿ î ýþ çÿë ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè ó÷ó ðóð äó; ìÿ íèì î ÿçèç, î èñ òÿê ëè ýþ -
éÿð ÷èí ëÿ ðèì ýþì ýþé ýþ éöí öçöí äÿ ýöú ëÿ ñå çè ëÿíÿ úÿí, àüàï ïàã
íþã òÿ îëà íà úàí ó÷óá ýå äèð äè ëÿð âÿ î çà ìàí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áö òöí
óøàã ëà ðû, úà âàí ëà ðû, ùÿò òà áÿ çÿí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí êè øè ëÿ ðè äÿ áàø ëà ðû íû
ãàë äû ðûá î òÿð òÿ ìèç ýþé öçöí äÿ êè àüàï ïàã ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðÿ áà õûð äû
(ìÿ ùÿë ëÿ íèí ãûç ëà ðû èñÿ ïÿí úÿ ðÿ àð õà ñûí äà ýèç ëÿ íèá ýþé äÿ ó÷àí î
ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðÿ õÿë âÿ òè áà õûð äû ëàð, åëÿ áèë êè, à÷ûã-àø êàð î ýþ éÿð ÷èí -
363
ëÿ ðÿ áàõ ìàã, à÷ûã-àø êàð Úÿá ðà éû ëûí þçö íÿ áàõ ìàã êè ìè áèð øåé
èäè) âÿ î çà ìàí ìÿ íèì ñè íÿì åëÿ áèë êè, ýþç ýþ ðÿ ñè ãà áà ðûð äû, áþ -
éö éöð äö, ìÿí ùÿ éÿ òè ìè çÿ, äà ëà íû ìû çà, êö ÷ÿ ìè çÿ ñû üûø ìûð äûì,
÷öí êè î ýþ éÿð ÷èí ëÿð áè çèì ùÿ éÿ òè ìè çèí ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè èäè, ÷öí êè ìÿí
î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðÿ ìÿù ðÿì àäàì èäèì, î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè éå äè ðèð äèì, èñ -
òÿ äè éèì âàõò òó ìàð ëà éûð äûì, ÷öí êè î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí ùà ìû ñû ìÿ íè òà -
íû éûð äû.
Ùÿ ìèí áà çàð ýö íö î êè ÷èê, î òÿ ìèç, î òàë âàð ëû ùÿ éÿ òè ìèç äÿ ùå÷
êèì éîõ èäè âÿ éàë íûç áè çèì ùÿ éÿ òè ìè çÿ ìÿõ ñóñ îëàí î ñà êèò ëèê
è÷èí äÿ (ùÿ ìèí ñà êèò ëè éè ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí ãó ðóë òó ñó ìö øà éè ÿò åäèð äè)
úèää-úÿùäëÿ ÷àé íè éè éà õà ëà äûì, ñîí ðà àü çû íà úàí äîë äó ðóá åâÿ
àïàð äûì, ìÿò áÿõ äÿ íþ éöò ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ òö íÿ ãîé äóì, îòà üà êå÷ -
äèì âÿ àíà ìûí éà íûí äà îòó ðóá ìÿí äÿ àòà ìûí èø òàù àéëà, ëÿç çÿò ëÿ
áîç áàø éå ìÿ éè íÿ òà ìà øà åëÿ ìÿ éÿ áàø ëà äûì. Àíàì äà, äà éûì äà,
ùà ìû äå éèð äè êè, ìÿí àíà ìà îõ øà éû ðàì, àì ìà òà ìà øà åëÿ äè éèì î
àí ëàð äà ÿí ÷îõ èñ òÿ éèð äèì êè, àòà ìà îõ øà éûì, ÷öí êè ìÿí èñ òÿ ìèð -
äèì êè, àòàì ãÿ ðèá îë ñóí âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, àíàì äàí ÷îõ àòà -
ìà îõ øà ñàì ùÿð äÿí àòà ìà àù ÷ÿê äè ðÿí î ãÿ ðèá ÷è ëè éè áèð àç àçàëòìûø
îëà ðàì.
Àíàì éå íÿ äÿ éàë íûç õö ñó ñè âàõòëàð äà èø ëÿò äè éè àð ìó äó ñòÿ -
êàí-íÿë áÿ êè ëÿð äÿí áè ðè íè ðÿô äÿí ýþ òöð äö âÿ õî ðóç ïè ïè éè áèð ÷àé
ñöç äö, ñÿ ëè ãÿ èëÿ õûð äà-õûð äà äîü ðàí ìûø êÿë ëÿ ãÿíä äî ëó ãÿíääàí ëà
áèð éåð äÿ ýÿ òè ðèá àòà ìûí ãà áà üûí à ãîé äó âÿ àòàì ìèí íÿò äàð ëûã äî -
ëó ýþç ëÿð ëÿ àíà ìà áàõ äû; àòà ìûí áà õûø ëà ðûí äà éå íÿ äÿ î áàé ðàì
ÿù âà ëûí äàí ýÿ ëÿí áèð èøûã âàð èäè âÿ àíàì àòà ìûí î áàé ðàì èøû üû èëÿ
èøûë äà éàí áà õûø ëà ðû àë òûí äà ýþç ëÿ ðè íè éå ðÿ äèê äè.
Àòàì äå äè:
— ßëÿê áÿð, áå ëÿ ýþ çÿë ùà âà äà íÿ ÿúÿá ÷þë äÿ-áà éûð äà îé íà ìûð -
ñàí?
Àíà ìûí ùà ìàì äàí ñîí ðà ãû çàð ìûø éà íàã ëà ðû àòà ìûí áó ñþç ëÿ -
ðèí äÿí ñîí ðà áèð àç äà ãû çàð äû âÿ áå ëÿ âàõòëàð äà ùÿ ìè øÿ ÷îõ èñ òÿ -
äè éèì áàé ðàì éó ìóð òà ëà ðû íûí ãûð ìû çû ñû ìÿ íèì éà äû ìà äö øöð äö,
åëÿ áèë êè, ìÿí äÿ þçö ìö Íîâ ðóç è÷èí äÿ ýþ ðöð äöì.
Ìÿí:
— Ýå äè ðÿì îé íà ìà üà, — äå äèì. — Àì ìà ìÿ íè ýþð ìÿ ìèø ýåò -
ìÿ.
Àòàì:
— Ñÿ íè ýþð ìÿ ìèø ùà ðà ýå äè ðÿì? — äå äè. — Ýåò ìÿ éè ìÿ ùÿ ëÿ
äþðä ñà àò ãà ëûá.
364
Ìÿí äà ëà íà ÷ûõ äûì.
Áè çèì äà ëà íû ìûç éàç äà äà, éàé äà äà ùÿ ìè øÿ êþë ýÿ ëèê îëóð äó,
÷öí êè ýö íöí áè ðèí úè éà ðû ñû áèð òÿ ðÿ ôèí äè âà ðû, ýö íöí èêèí úè éà ðû ñû èñÿ
î áè ðè òÿ ðÿ ôèí äè âà ðû êþë ýÿ ñà ëûð äû âÿ ìÿí ùÿ ìèí áà çàð ýö íö áè çèì
î êþë ýÿ ëè, ñÿ ðèí äà ëà íû ìûç äàí êå ÷èá êö ÷ÿ éÿ ÷ûõ äûì.
Ýö íîð òà îë äó üó ö÷öí êö ÷ÿ äÿ ùå÷ êèì éîõ èäè, òÿê úÿ äà ëà íû -
ìûç äàí àøà üû äà êû ãî øà òóò àüà úû íûí êþë ýÿ ëè éèí äÿ Øþâ êÿò îòó ðóá
ñöáù òåç äÿí Çè áà õà ëà äàí àë äû üû òó ìó ÷ûðòëà éà-÷ûðòëà éà òè íèí óúóí -
äà êû ìà üà çà éà, íþ éöò äö êà íû íà ýè ðèá-÷û õàí àäàì ëà ðà áà õûð äû. Áà -
ëà êÿ ðèì äÿ éîõ èäè, óøàã ëàð äà éÿ ãèí èí äè Ñà ðû ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òèí äÿ
îé íà éûð äû ëàð, àì ìà ìÿí ýå äèá îí ëà ðà ãî øóë ìàã èñ òÿ ìèð äèì, íÿ -
äÿí ñÿ òÿê ãàë ìàã èñ òÿ éèð äèì, êö ÷ÿ ìè çèí áó ñà êèò ëè éè íÿ ãó ëàã àñ -
ìàã èñ òÿ éèð äèì, êèì ñÿ ñèç ëè éè íÿ áàõ ìàã èñ òÿ éèð äèì, ÷öí êè ùÿð äÿí
áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áå ëÿ úÿ ñà êèò ëè éè, êèì ñÿ ñèç ëè éè, ÿñ ëèí äÿ, àäàì -
ëàð ëà íÿ ôÿñ àëûð äû, èí äè åâ ëÿ ðè íÿ ÷ÿ êèë ìèø î àäàì ëà ðûí ùèññëÿ ðè, ùÿ -
éÿ úàí ëà ðû èëÿ éà øà éûð äû...
...Áö òöí áóí ëà ðû êèì õà òûð ëà éûð? Ùÿ ëÿ éåä äè éà øû òà ìàì îëìà -
ìûø î ýöë ìÿ ëè, î áà ëà úà, àì ìà ÷îõ áèë ìèø ßëÿê áÿð, éîõ ñà ìÿí?
Ìÿí áö òöí áóí ëà ðû éà çà úà üàì ìû, éà çà áè ëÿ úÿ éÿì ìè? Áÿë êÿ áèð
äÿ ùå÷ âàõò ãà éûò ìà éà úàã î ùèññëÿð, ýåò-ýå äÿ àð òàí, àì ìà åé íè çà -
ìàí äà ýåò-ýå äÿ äÿ ÿçèç ëÿ øÿí, äîü ìà ëà øàí î óçàã ëûã äà ãàë ìûø —
åëÿ áèð óçàã ëûã êè, îðà íÿ ÿë ÷à òûð äû, íÿ äÿ öí éå òèð äè — î äóé üó ëàð
ìÿ íèì ðî ìà íûì ëà, éà ïî âåñ òèì ëÿ, ïéå ñèì ëÿ éå íè äÿí ãà éûò ìàã èñ -
òÿ éèð âÿ ýöí ëÿ ðèí áèð ýö íö ìÿ íÿ ìÿ ëóì îëà úàã êè, îíà ýþ ðÿ ÿçàá
÷ÿ êèð äèì, îíà ýþ ðÿ èí äè éÿ úÿí éàç äûã ëà ðûì ìÿ íÿ åëÿ úÿ ìÿ íà ñûç
ýþ ðö íöð äö êè, áàõ, î ùèññëÿð, î äóé üó ëàð áå ëÿ úÿ ãà éû äûá ýÿ ëÿ úÿê?
Áèë ìè ðÿì...
...Ùÿ ìèí áà çàð ýö íö ìÿí äà ëà íû ìû çûí ãà áà üûí äà äà éà íûá î
êèì ñÿ ñèç êö ÷ÿ éÿ áà õûð äûì, î ñà êèò ëè éÿ ãó ëàã àñûð äûì, àì ìà ùÿ ìèí
êèì ñÿ ñèç ëèê äÿ âÿ ñà êèò ëèê äÿ ùå÷ áèð ñî éóã éîõ èäè, îíà ýþ ðÿ éîõ èäè
êè, éàé èäè, èñ òè èäè, îíà ýþ ðÿ êè, î ñà êèò ëè éèí, î êèì ñÿ ñèç ëè éèí þçöí -
äÿ, òÿ áè ÿ òèí äÿ èñ òè áèð íÿ ôÿñ âàð èäè, éàé ýö íîð òà ñû íûí þë ýöí ëö éö
éîõ, ãàé íà éàí ùÿð ùÿ éà òûí äèí úÿë ìÿ ñè, ðà ùàò ëàí ìà ñû âàð èäè.
Áó âàõò ùÿ ìèí ýþ çÿë ñà êèò ëèê è÷èí äÿ áèð äÿí-áè ðÿ ßìè íÿ õà ëà -
íûí ÷û üûð òû ñû ãîï äó âÿ ìÿí áà øà äöø äöì êè, Èáà äóë ëà éå íÿ ýÿ ëèá
äö øöá àíà ñû íûí öñ òö íÿ, ßìè íÿ õà ëà äà éå íÿ ÷û üûð-áà üûð ãî ïà ðûá îü -
ëó íó ãî âóð; ßìè íÿ õà ëà íûí î íà çèê, úûð ñÿ ñè áèð ÿêñ-ñÿ äà êè ìè äàë -
üà-äàë üà áè çèì äà ëà íû ìû çà éà éûë äû, ùÿ ìèí ñÿñ ñèç ëè éè ïîç äó, ùÿ ìèí
èñ òè íÿ ôÿ ñè äà üûò äû, î äèíúëè éè âÿ ðà ùàò ëû üû äèê ñèí äè ðèá àéûëòäû.
365
ßìè íÿ õà ëà íûí ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, òÿê úÿ ñÿ ñè ýÿ ëèð äè, íÿ äå äè éè
åøè äèë ìèð äè, àì ìà ìÿí îí ñóç äà ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áö òöí óøàã ëà ðû âÿ
öìó ìèé éÿò ëÿ, ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ éà øà éàí ùà ìû êè ìè ßìè íÿ õà ëà íûí
íÿ äå äè éè íè áè ëèð äèì: — «ßäÿ, ýÿë äèí éå íÿ, àé íà äö ðöñò îü ëó, íà äö -
ðöñò? Àé íà õÿ ëÿô, éå íÿ ýÿë äèí ìÿ íèì úà íûì ÷öí?.. ßäÿ, þë äöð ìÿê
èñ òÿ éèð ñÿí ìÿ íè?.. Àë ëàù òåç åëÿ ñèí, òåç ìÿ íè àïàð ñûí êè, ñÿ íèí
öçöí äÿí ãóð òàð ñûí úà íûì!.. Òåç àïàð ñûí Àë ëàù ìÿ íè!.. ßäÿ, íÿ èñ -
òÿ éèð ñÿí ìÿí äÿí?.. Éî õóì äó, ùå÷ íÿ éî õóì äó!..» ßìè íÿ õà ëà
áö òöí áó ñþç ëÿ ðè ÷û üû ðà-÷û üû ðà Èáà äóë ëà éà äå éèð äè âÿ î áà çàð ýö íö
îë äó üó êè ìè, ùÿð äÿí ßìè íÿ õà ëà íûí áå ëÿ úÿ ÷û üûð òû ñû åøè äè ëÿí äÿ
ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áè çèì äà ëà íû ìûç, áè çèì êö ÷ÿ ìèç, áö òöí ìÿ -
ùÿë ëÿ ìèç õÿ úà ëÿò ÷ÿ êèð, óòà íûð, ïÿðò îëóð âÿ ìÿí þçöì äÿ ïÿðò îëóð -
äóì, ìÿ íèì äÿ ãà íûì ãà ðà ëûð äû, ÷öí êè ìÿí þçöì äÿ î êö ÷ÿ íèí, î
äà ëà íûí êè ÷èê áèð ùèñ ñÿ ñè, êè ÷èê áèð ïàð ÷à ñû èäèì.
Èáà äóë ëà ßìè íÿ õà ëà íûí éå ýà íÿ îü ëó èäè (íå úÿ êè, ìÿí àòàì -
ëà àíà ìûí éå ýà íÿ îü ëó èäèì âÿ àòàì ëà àíà ìûí ìÿí äÿí áàø ãà äà -
ùà óøàã ëà ðû îë ìà éà úàã äû), áèð åð ìÿ íè àð âà äû àëûá áèçèì ìÿ ùÿë ëÿ -
äÿí êþ ÷öá ýåò ìèø äè, Áà êû íûí ùà ðà ñûí äà ñà àð âà äû íûí åâèí äÿ éà øà -
éûð äû, ùÿ ìè øÿ êåô ëè îëóð äó âÿ ëàï áÿðê êåô ëè îëàí äà äà àíà ñû íûí éà -
íû íà ýÿ ëèð äè, ýþç ëÿ ðè äå ìÿê îëàð êè, òà ìàì òó òóë ìóø ßìè íÿ õà -
ëàé ëà äà âà ñà ëûð äû, ãû çûë èñ òÿ éèð äè.
Àòàì ñÿ ôÿð äÿí ãà éû äàí äàí ñîí ðà ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè òàë âàð äà îòó -
ðóá ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ ùÿð äÿí ñî ðó øóð äó:
— Èáà äóë ëà éå íÿ ýÿ ëèá î éà çûã àð âà äû èí úè äèð äè?
Àíàì:
— Ùÿ ðè, — äå éèð äè. — Íàí êîð þâ ëàä äû äÿ, Àë ëàù ùå÷ êè ìÿ ãèñ ìÿò
åëÿ ìÿ ñèí.
— Éå íÿ ãû çûë èñ òÿ éèð äè?
— Ùÿ ðè.
Àòàì áà øû íû áó ëà éûð äû:
— Î éà çûã ßìè íÿ àð âàä äà ãû çûë íÿ ýÿ çèð, áà áà? Êå ÷ÿë äÿð ìàí
áèë ñÿ åëÿ þç áà øû íà ÷ÿ êÿð äÿ...
Àì ìà Èáà äóë ëà ùÿ ìèí êåô ëè âàõòëà ðûí äà ßìè íÿ õà ëàé ëà äà âà
åëÿ éèá åâ äÿí ùÿ ìè øÿ êè êè ìè ÿëè áîø ÷û õàí äàí ñîí ðà, áÿ çÿí äà ëà íû -
ìû çûí ãà áà üûí äà, ñÿ êè íèí öñ òöí äÿ îòó ðóá êö ðÿ éè íè éî üóí åëåêòðèê
øàë áà íû íà äè ðÿ éèð äè âÿ áèç óøàã ëà ðà äå éèð äè:
— Ýèç ëÿ äèá, ýèç ëÿ äèá ìÿí äÿí... Àòàì áèð ÿòÿé ãû çûë ãî éóá ýå -
äèá ìÿ íèì ÷öí... Ýèç ëÿ äèá ãû çûë ëà ðû... Âåð ìèð... Òà ïà äà áèë ìè ðÿì,
366
ùÿð éå ðè àõ òà ðû ðàì, òà ïà áèë ìè ðÿì... Éîõ ñà êè, î, ãàë äû üûì õà ðà áà -
äà ìÿ íèì íÿ èòèì àçûá?.. ×û õûá ýå äÿð äèì þçöì ÷öí Âî ðî íå æÿ!..
Áèç ùå÷ úö ð áà øà äö øÿ áèë ìèð äèê êè, âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, áó, ìÿ -
ùÿë ëÿ äÿ äÿ áèð ñèð ðè-õó äà èäè êè, Èáà äóë ëà íÿ ö÷öí ìÿùç î óçàã âÿ
òà íûí ìàç øÿ ùÿ ðèí àäû íû ÷ÿ êèð âÿ íÿ ö÷öí ìÿùç îðà ýåò ìÿê èñ òÿ éèð?
Èáà äóë ëà áö òöí áó ñþç ëÿ ðè îíà ýþ ðÿ áè çÿ äå éèð äè êè, áþ éöê ëÿ ðèí
îí äàí çÿù ëÿ ñè ýå äèð äè âÿ ìÿ ùÿë ëÿ íèí ùå÷ áèð úà âà íû, éàø ëû ñû Èáà äóë -
ëà íûí éà íûí äà äà éà íûá ÷ÿ ðÿí ëÿ äè éè ñþç ëÿ ðÿ ãó ëàã àñ ìûð äû âÿ öìó -
ìèé éÿò ëÿ, Èáà äóë ëà íû àäàì ùå ñàá åò ìèð äè. Áà ëà êÿ ðèì ùÿð äÿí íÿ òö -
òÿê ÷à ëûð äû, íÿ äÿ Àü Äÿ âÿ äÿí, êå÷ ìè øèí ñèð ëè ÿù âà ëàò ëà ðûí äàí äà -
íû øûð äû, Ñà ðû ùà ìà ìûí ãà áà üûí äà ñÿ êè äÿ îòó ðóá ñó ñóð äó, áèð-áèð
ìÿ ùÿë ëÿ íèí åâ ëÿ ðè íÿ áà õûð äû âÿ áèð äÿí áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ èëÿ áàü ëû
úèä äè áèð ñþç äå éèð äè; áèð äÿ ôÿ äÿ äå äè:
— Áèð äÿ ýþ ðöð ñÿí ÿí òè ãÿ áèð ÷ÿê ìÿ äè, ÿí òè ãÿ äÿ äÿ ðè äÿí òè êèá -
ëÿð. Àí úàã áèð äÿ íÿ éå ðè ïàðòëà éûð, îðà éà ìàã òè êèð ëÿð. ×ÿê ìÿ èø äè -
éèð, èø äè éèð, àí úàã éå íÿ äÿ î ïàðòäà éàí éå ðèí éà ìà üû ïàðòäà éûð...
Áàõ, áè çèì ìÿ ëÿ î úöð áèð àéàã ãà áû äû, åëÿ èø äè éèð, èø äè éèð, èø äè éèð...
Èáà äóë ëà äà î àéàã ãà áû íûí ùÿ ìÿí î éà ìàã éå ðè äè...
ßëè àá áàñ êè øè èñÿ äå éèð äè:
— Àë ëàù Ùÿì äóë ëà éà ðÿù ìÿò åëÿ ñèí!.. Éàõ ÷û êè, âàõ òûí äà ýåò äè
áó äöí éà äàí, áó çà éû áå ëÿí ÷è íÿ ýþð ìÿ äè!..
Éå íÿ ßìè íÿ õà ëà íûí ÷û üûð òû ñû åøè äèë äè âÿ î áà çàð ýö íö Èáà äóë -
ëà äå éÿ ñÿí ëàï ÷îõ è÷ ìèø äè, ÷öí êè ßìè íÿ õà ëà ùÿ ìè øÿ êèí äÿí áÿðê
ãûø ãû ðûð äû. ßìè íÿ õà ëà áè çèì äà ëà íûí äè áèí äÿ, àõû ðûí úû ùÿ éÿò äÿ
îëóð äó, ö÷ îòà üû âàð èäè, àì ìà òÿê éà øà éûð äû âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ îòàã -
ëà ðûí èêè ñè íè ðà éîí ëàð äàí Áà êû éà ýÿ ëèá òåõ íè êóì äà îõó éàí òÿ ëÿ áÿ -
ëÿ ðÿ êè ðà éÿéÿ âå ðèð äè, òÿ ëÿ áÿ ëÿð èñÿ Èáà äóë ëà äàí éà ìàí ãîð õóð äó,
Èáà äóë ëà ýÿ ëÿí êè ìè åâ äÿí ÷û õûá, ãà ÷ûá ýå äèð äè ëÿð, áèð äÿ ýå úÿ íèí
éà ðû ñû ãà éû äûð äû ëàð, èí äè äÿ î ðà éîí ëó òÿ ëÿ áÿ ëÿð ùÿ éÿ úàí ëà áèð-áè ðè
èëÿ äà íû øà-äà íû øà òÿ ëÿ ñèê àä äûì ëàð ëà ìÿ íèì éà íûì äàí þòöá ýåò äè -
ëÿð âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, òÿ ëÿ áÿ ëÿ ðèí î òÿ ëÿ ñèê àä äûì ñÿñ ëÿ ðè äÿ ùÿ -
ìèí áà çàð ýö íö áè çèì êö ÷ÿ ìè çèí öðÿ éèí äÿí îë ìà äû, î òÿ ëÿ ñèê àä -
äûì ëàð áè çèì êö ÷ÿ ìè çè òÿ ïèê ëÿ äè, äþé äö.
Ãîí øó ëàð éà âàø-éà âàø ãà ïû ëàð äàí, ïÿí úÿ ðÿ ëÿð äÿí áà øû íû ÷û õà -
ðûá ßìè íÿ õà ëà ýè ëÿ òÿ ðÿô áîé ëàí äû, áÿ çè ñè ÷û õûá ùÿ éÿò ëÿ ðè íèí äà ëàí
ãà ïû ñû àü çûí äà äà éàí äû âÿ ßìè íÿ õà ëà íûí äà ëàí ãà ïû ñû íà òÿ ðÿô
áàõ äû. Èáà äóë ëà ñþ éöø úöë àäàì èäè, àü çû íûí ñþ çö íö áèë ìèð äè âÿ áó -
íà ýþ ðÿ äÿ ùå÷ êèì Èáà äóë ëà éà ãî øóë ìàã èñ òÿ ìèð äè, ùÿ ðÿ þç ùþð -
ìÿ òè íè ýþç ëÿ éèð äè.
367
ßìè íÿ õà ëà áó äÿ ôÿ ëàï áÿðêäÿí ãûø ãûð äû, ñîí ðà äà Èáà äóë ëà íûí
ñÿ ñè ýÿë äè âÿ ìÿí äà ëàí áî éó ýå äèá ßìè íÿ õà ëà íûí ãà ïû ñû èëÿ öç -
áÿ öç äà éàí äûì âÿ ÿë áÿò òÿ, èí äè àíàì äà ùÿ éÿò ãà ïû ìûç äàí áîé ëà -
íûá áàõ ñàé äû, òÿ ëÿ ñèê ìÿ íè ýå ðè ñÿñ ëÿ éÿð äè, ßìè íÿ õà ëà íûí ãà ïû ñû -
íûí éà íûí äà äà éàí ìà üà ãîé ìàç äû; àì ìà àíàì èí äè åâ äÿ èäè, àòàì
óçàã ñÿ ôÿð äÿí ãà éû äûá ýÿë ìèø äè, àõ øàì éå íÿ ÷û õûá ýå äÿ úÿê äè, áè -
çèì åâè ìèç äÿ êè ÷èê áèð áàé ðàì âàð èäè âÿ ìÿí èñ òÿ ìèð äèì êè, áå ëÿ
áèð áàé ðàì è÷èí äÿ àíàì ëà àòàì ßìè íÿ õà ëà íûí ãûø ãûð òû ñû íû åøèò ñèí,
ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè, éå íÿ äÿ î áà éàã êû ñÿñ ñèç ëèê îë ñóí, ìÿ ùÿë ëÿ ìèç
éå íÿ äÿ î áà éàã êû êèì ñÿ ñèç ëèê è÷èí äÿ ðà ùàò-ðà ùàò íÿ ôÿñ àë ñûí, äèí -
úÿë ñèí.
Óøàã ëàð äà Ñà ðû ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òèí äÿí ãà ÷ûá ýÿë ìèø äè âÿ Èáà -
äóë ëà äàí åù òè éàò åëÿ ñÿ ëÿð äÿ, ìÿ íè ßìè íÿ õà ëà íûí ãà ïû ñû èëÿ öç áÿ -
öç ýþ ðöá öðÿê ëÿí ìèø äè ëÿð, ãà ÷à-ãà ÷à ýÿ ëèá òþâ øö éÿ-òþâ øö éÿ éà -
íûì äà äà éàí ìûø äû ëàð. ßë áÿò òÿ, ßìè íÿ õà ëà íûí ñÿ ñè ýå äèá Ñà ðû ùà -
ìà ìûí ùÿ éÿ òè íÿ ÷àò ìàç äû, àì ìà ãÿ ðè áÿ èäè, ìÿ ùÿë ëÿ íèí ùàí ñû áà -
øûí äà íÿ ùà äè ñÿ îë ñàé äû, áèç î ñà àò õÿ áÿð òó òóð äóã âÿ èí äè íèí þçöí -
äÿ äÿ ìÿí áó èøÿ ìÿ ÿò òÿ ëÿì — áèç íÿ äÿí áè ëèð äèê? Íå úÿ õÿ áÿð òó -
òóð äóã? — Àë ëàù áè ëèð...
ßìè íÿ õà ëà èëÿ Èáà äóë ëà íûí î èñ òè áà çàð ýö íöí äÿ êè äà âà-äà ëà øû
äîü ðó äàí äà ùÿ ìè øÿ êèí äÿí äà ùà éà ìàí èäè âÿ ìÿí ßìè íÿ õà ëà -
íûí äå äè éè ñþç ëÿ ðè àé äûí åøè äèð äèì, åëÿ ùÿ ìèí ñþç ëÿð èäè: « — Áèð ãà -
ðà äàø äö øÿé äè ñÿ íèí áà øó âà îüóë îëàí éåð äÿ!.. Íÿ èñ òÿ éèð ñÿí ìÿí -
äÿí? Ìÿí àúûí äàí ýö íîð òà äó ðó ðàì, ãû çûë âàð ìÿí äÿ, àé íà õÿ ëÿô
îü ëó, íà õÿ ëÿô?! ßëè âè íþø ùÿð éå ðÿ âó ðóð ñàí, àé íà òÿ ìèç, ìÿí íà -
ìàç ãûë ìû ðàì áÿ éÿì, ìö ñÿë ìàí äþ éö ëÿì áÿ éÿì êè, àðà üû è÷èá,
õà ðà áîí äà äî íóç ÿòè íè éå éèá ýÿ ëèá ìóð äàð ëà éûð ñàí áó ðà ëà ðû?! Àé
íà õÿ ëÿô?! ×ûõ ýåò áóð äàí äÿ!...» Èáà äóë ëà ãûø ãû ðà-ãûø ãû ðà: « — Âåð
ìÿ íèì ãû çûë ëà ðû ìû! — äå éèð äè. — Ìÿ íèì äè î ãû çûë ëàð! Àòàì ìÿ íèì -
÷öí ãî éóá ýå äèá î ãû çûë ëà ðû!.. Âåð ÷û õûì ýå äèì. Âî ðî íå æÿ ýå äÿ úÿ -
éÿì, äàé áèð äÿ êþë ýÿ ìè ýþð ìÿç ñèç ìÿíèì, âåð ýå äèì!..» ßìè íÿ
õà ëà ÷û üû ðûð äû! — «ßäÿ, àé ùà ðàì çà äÿ íà äö ðöñò, àòî âóí êè áó ãÿ äÿð
ãû çû ëû âàð èäè, îí äà íþø äö øöá øÿ ùÿ ðèí êö ÷ÿ ëÿ ðèí äÿ ôàé òîí ñö ðöð -
äö?..»
Äà ëà íû ìû çûí ùÿ éÿò ãà ïû ëà ðû íûí àü çû àäàì ëà äîëìóø äó, äà ùà
äîü ðó ñó, ãà ïû àü çû íà éû üû øûá ßìè íÿ õà ëà ýè ëÿ òÿ ðÿô áàõ àí àð âàä ëàð -
ëà, ãûç ëàð ëà, óøàã ëàð ëà äîë ìóø äó, êè øè ëÿð èñÿ, ÿë áÿò òÿ, ÷þ ëÿ ÷ûõ ìà -
ìûø äû, ÷öí êè Èáà äóë ëà êè ìè àõ ìà üûí áè ðè íèí ãàë äûð äû üû ñÿñ-êö éÿ ãó -
ëàã àñ ìàã êè øè ëÿ ðÿ éà ðàø ìàç äû.
368
ßìè íÿ õà ëà ùÿð äÿ ôÿ áÿðêäÿí ÷û üûð äûã úà, ìÿ íèì öðÿ éèì àç
ãà ëûð äû éå ðèí äÿí ãî ïóá äöø ñöí, ÷öí êè ìÿí èñ òÿ ìèð äèì êè, áó ãûø -
ãûð-áà üû ðû áè çèì åâ äÿ åøèò ñèí ëÿð, ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè, àòàì ëà àíàì
áàé ðàì èøû üû èëÿ äî ëó î áà õûø ëàð ëà áèð-áèð ëÿ ðè íÿ ÷îõ áàõ ñûí ëàð âÿ åëÿ
áó âàõò ßìè íÿ õà ëà ýè ëèí ãà ïû ñû íà òÿ ðÿô áà õàí àäàì ëà ðûí ùà ìû ñû íûí
áà øû ýå ðè äþí äö, ùà ìû áè çèì ùÿ éÿò ãà ïû ìû çà òÿ ðÿô áàõ äû, ÷öí êè áè -
çèì ùÿ éÿò ãà ïû ìûç à÷ûë äû âÿ Õà íûì õà ëà äà ëà íà ÷ûõ äû. Õà íûì õà -
ëà íûí àð äûí úà Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè, Ãî úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì äà -
ëà íà ÷ûõ äû âÿ Õà íûì õà ëà èòè àä äûì ëàð ëà ßìè íÿ õà ëà ýè ëÿ òÿ ðÿô ýÿë -
äè, îü ëàí ëà ðû äà Õà íûì õà ëà íûí àð äûí úà ýÿë äè. Äà ëà íû ìû çûí áö òöí
ãà ïû ëà ðû áî éó éû üûø ìûø àð âàä ëà ðûí, ãûç ëà ðûí öñ òö íÿ åëÿ áèë êè, áèð -
äÿí-áè ðÿ ñî éóã ñó ñÿï äèí, ñÿñ ëÿ ðè íè êÿñ äè ëÿð âÿ ñö êóò è÷èí äÿ äà éà -
íûá ýþç ëÿ ðè íè Õà íûì õà ëà éà, Õà íûì õà ëà íûí àð äûí úà äö çö ëöá ýÿ ëÿí
îü ëàí ëà ðû íà çèë ëÿ äè ëÿð. Ìÿí Õà íûì õà ëà íûí ãà ëûí ÷àò ìà ãàø ëà ðû íûí
àë òûí äàí áà õàí çÿùìëè ãà ðà ýþç ëÿ ðè íÿ, êèï þð òöë ìöø íà çèê äî äàã -
ëà ðû íà, ãû ðûø äöø ìöø íà çèê äÿ ðè ëè àü âÿ ñÿðò ñè ôÿ òè íÿ áà õà-áà õà áà -
øà äöø äöì êè, Èáà äóë ëà äà ùà ßìè íÿ õà ëà íû ãûø ãûðòìà éà úàã âÿ áåø
äÿ ãè ãÿ äÿí ñîí ðà î ýþ çÿë ñà êèò ëèê éå íÿ äÿ áè çèì äà ëà íû ìû çà, áè çèì
êö ÷ÿ ìè çÿ ÷þ êÿúÿê. Õà íûì õà ëà èòè àä äûì ëàð ëà ìÿ íèì ãà áà üûì äàí
þò äö âÿ äèê ãà áà üà áà õàí î çÿùìëè ãà ðà ýþç ëÿ ðè èëÿ, åëÿ áèë êè, ùå÷
ìÿ íè äÿ ýþð ìÿ äè, èðè ÿëè èëÿ ßìè íÿ õà ëà ýè ëèí ùÿ éÿò ãà ïû ñû íû èòÿ ëÿ -
éèá à÷ äû âÿ è÷ÿ ðè ýèð äè, Úÿ ôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ ëè äÿ, Ãî úà äà,
Úÿá ðà éûë äà, Àüà ðÿ ùèì äÿ Õà íûì õà ëà íûí àð äûí úà ßìè íÿ õà ëà íûí
ùÿ éÿ òè íÿ ýèð äè, ãà ïû à÷ûã ãàë äû. ßìè íÿ õà ëà íûí éà øà äû üû áè íà èêè -
ìÿð òÿ áÿ ëè èäè, áè ðèí úè ìÿð òÿ áÿ äÿ òÿ ëÿ áÿ ëÿð ãà ëûð äû, èêèí úè äÿ þçö éà -
øà éûð äû âÿ Õà íûì õà ëà áà øû íû ãàë äû ðûá çÿíäëÿ èêèí úè ìÿð òÿ áÿ éÿ
áàõ äû, ñîí ðà úîä ñÿ ñè èëÿ ÷û üûð äû:
— Èáà äóë ëà!
ßìè íÿ õà ëà ýè ëèí åâèí äÿí äà ùà ñÿñ ýÿë ìèð äè, åëÿ áèë åâ äÿ ùå÷
êèì éîõ èäè âÿ Õà íûì õà ëà áèð äÿ ÷û üûð äû:
— Àëÿ Èáà äóë ëà!
Áó äÿ ôÿ èêèí úè ìÿð òÿ áÿ äÿí Èáà äóë ëà íûí ùþâ ñÿ ëÿ ñèç ñÿ ñè ýÿëäè:
— Íÿ âàð, àüÿç, íÿ Èáà äóë ëà, Èáà äóë ëà ñàë ìû ñàí îð äà?!. Íÿ
âàð?.. — Âÿ Èáà äóë ëà ùèðñëÿ è÷ÿ ðè äÿí ÷û õûá òàõ òà ïèë ëÿ êÿ íèí èêèí úè
ìÿð òÿ áÿ äÿ êè èêè íÿ ôÿð ëèê áà ëà úà ìåé äàí ÷à ñûí äà äà éàí äû, ïÿðòäÿ,
àëà ýþç ëÿ ðè íè áÿ ðÿë äèá Õà íûì õà ëà éà, ñîí ðà äà áèð-áèð Úÿ ôÿ ðÿ, Àäè -
ëÿ, ßá äö ëÿ ëè éÿ, Ãî úà éà, Úÿá ðà éû ëà, Àüà ðÿ ùè ìÿ áàõ äû, àü çû íû à÷ûá
íÿ ñÿ äå ìÿê èñ òÿ äè, àì ìà ùå÷ íÿ äå ìÿ äè âÿ àü çû íû éóì äó.
Õà íûì õà ëà äå äè:
369
4- 24
— Äöø àøà üû!
Èáà äóë ëà àí úàã Õà íûì õà ëà éà áà õûð äû âÿ åëÿ úÿ áà õà-áà õà äà
áèð-èêè ñà íè éÿ ùÿ ìèí òàõ òà ìåé äàí ÷à äà äà éàí äû, ñîí ðà òàõ òà ïèë ëÿ -
êÿí ëÿ ðè åíèá ùÿ éÿ òÿ äöø äö, äà ùà äîü ðó ñó, åëÿ áèë êè, Õà íûì õà ëà
ãà ëûí ÷àò ìà ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí î çÿùìëè ýþç ëÿ ðè èëÿ Èáà äóë -
ëà íû ÷ÿ êèá ïèë ëÿ êÿí ëÿð ëÿ àøà üû ñàë äû âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, áó ñà àò
Õà íûì õà ëà èðè ñö ìöê ëö àüûð ÿëè èëÿ Èáà äóë ëà íûí ãó ëà üû íûí äè áè íÿ áèð
äÿ íÿ éàü ëû ñèë ëÿ ÷ÿ êÿ úÿê âÿ éÿ ãèí êè, ýþç ýþ ðÿñè áö ðö øöá áà ëà úà ëàø -
ìûø Èáà äóë ëà þçö äÿ áå ëÿ ôè êèð ëÿø äè, à÷ûã ÷è éèí ëÿ ðè íè ãàë äû ðûá íà çèê
âÿ ýö íöí àë òûí äà éà íûá ãàðòìûø áîé íó íó ãûñ äû, àì ìà Õà íûì õà ëà
ÿë ãàë äûð ìà äû, áèð àí Èáà äóë ëà íûí ïÿðòäÿ, àëà ýþç ëÿ ðè íèí è÷è íÿ áàõ -
äû, ñîí ðà äå äè:
— Ðÿää îë, áóðà äàí!
Èáà äóë ëà áîé íó íó äö çÿëòäè, éå íÿ äÿ àü çû íû à÷ûá íÿ ñÿ äå ìÿê
èñ òÿ äè, àì ìà ýþç ëÿ ðè íè ýöú ëÿ Õà íûì õà ëà íûí ýþç ëÿ ðèí äÿí ãî ïà ðûá,
áèð-áèð Úÿ ôÿ ðÿ, Àäè ëÿ, ßá äö ëÿ ëè éÿ, Ãî úà éà, Úÿá ðà éû ëà, Àüà ðÿ ùè ìÿ
áàõ äû, ùå÷ íÿ äå ìÿ äè, àü çû íû éóì äó âÿ ùÿ éÿò äÿí ÷û õûá ìÿ íèì éà -
íûì äàí þò äö, ãà ïû ëà ðûí ãà áà üûí äà äà éàí ìûø àäàì ëà ðûí áà õûø ëà ðû àë -
òûí äà äà ëàí äàí êå ÷èá êö ÷ÿ éÿ òÿ ðÿô ýåò äè. Èáà äóë ëà éà íûì äàí þòÿí -
äÿ ìÿ íè àðàã èéè âóð äó âÿ àòàì ëà àíàì ùÿð äÿí åâ äÿ îòó ðóá ñþù -
áÿò åëÿ éÿí äÿ àðà üû î ãÿ äÿð ïèñ ëÿ ìèø äè ëÿð êè, ìÿí àðàã ýþ ðÿí äÿ,
èéè íè ùèññ åëÿ éÿí äÿ àç ãà ëà ôè çè êè áèð àü ðû äó éóð äóì, àì ìà áó äÿ -
ôÿ Èáà äóë ëà äàí ýÿ ëÿí î ïèñ àðàã èéè íÿ ôè êèð âåð ìÿ äèì, ÷öí êè ìÿí
ùÿ ìèí äÿì ßìè íÿ õà ëà ýè ëèí ùÿ éÿ òèí äÿí ÷û õàí Õà íûì õà ëà éà, Õà -
íûì õà ëà íûí àð äûí úà ýÿ ëÿí Úÿ ôÿð ëÿ, Àäèë ëÿ, Ãî úàé ëà, ßá äö ëÿ ëèé ëÿ,
Úÿá ðà éûë ëà, Àüà ðÿ ùèì ëÿ ôÿõð åäèð äèì, ìÿ íèì áö òöí öðÿ éèì áèð ãö -
ðóð ùèñ ñè èëÿ äîë ìóø äó.
Èáà äóë ëà äà ëà íûí àõû ðû íà ÷à òûá êö ÷ÿ éÿ áó ðóë ìàç äàí ÿâ âÿë àéàã
ñàõ ëà äû, äþ íöá äà ëà íûí àäàì ëà ðû íà, Õà íûì õà ëà ýè ëÿ áàõ äû âÿ áî -
üóã ñÿñ ëÿ ãûø ãûð äû:
— Ìÿ íè àäàì ñûç ýþð ìö ñöç?! Ãàç êè ìè áèð-áè ðè âè çèí äà ëû íà äö -
çö ëöá öñ òö ìÿ ýÿ ëèð ñöç?! Åé áè éîõ, áà õàð ñóç!.. Òþ êÿ ðÿì öñ òö âö çÿ
êå ðó õà ëà ðû ìû, îí äà áè ëÿð ñöç!..
Úÿ ôÿð Èáà äóë ëà éà òÿ ðÿô ãà÷ ìàã èñ òÿ äè, àì ìà Õà íûì õà ëà Úÿ -
ôÿ ðÿ áàõ äû âÿ Úÿ ôÿð àéàã ñàõ ëà äû, Èáà äóë ëà èñÿ åëÿ áèë äè êè, Úÿ ôÿð
ýÿ ëèð, áà øûí äàí ó÷ ìà ñûí äå éÿ ÿëè èëÿ îð òà ñû äöé ìÿ ëè àë òû êöíú êåï -
êà ñû íû òó òóá éå ðèí äÿí ýþ òö ðöë äö, êö ÷ÿ éÿ áó ðó ëóá ýþç äÿí èò äè âÿ
Õà íûì õà ëà åëÿ úÿ äèê-äèê ãà áà üû íà áà õà-áà õà, îü ëàí ëà ðû äà àð äûí -
úà àä äûì ëà éà-àä äûì ëà éà ùÿ éÿ òè ìè çÿ ýèð äè, äà ëà íà ÷ûõ ìûø àð âàä ëàð,
370
ãûç ëàð äà äà üû ëû øûá ùÿ éÿò ëÿ ðÿ ýèð äè, ùÿ éÿò ëÿ ðèí ãà ïû ëà ðû áàü ëàí äû,
äà ëà íà à÷û ëàí áÿ çè ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðèí àð õà ñûí äà äà éàí ìûø êè øè ëÿ ðèí êþë -
ýÿ ëÿ ðè äÿ ÷ÿ êè ëèá ýåò äè, ßìè íÿ õà ëà íûí ãà ïû ñû àü çûí äà äà éàí ìûø
áèç óøàã ëàð äàí âÿ áèð äÿ êè, Áà ëà êÿ ðèì äÿí áàø ãà äà ëàí äà éå íÿ äÿ
ùå÷ êèì éîõ èäè, áè çèì ùÿ ìè øÿ êþë ýÿ ëè îëàí ñÿ ðèí äà ëà íû ìû çà éå íÿ
äÿ ñà êèò ëèê ÷þê äö.
ßìè íÿ õà ëà íûí ùÿ éÿò ãà ïû ñû à÷ûã èäè âÿ ìÿí áà éàã äàí áÿ ðè
èêèí úè ìÿð òÿ áÿ íèí ïÿí úÿ ðÿ ñè ãà áà üûí äà äà éà íûá áà õàí ßìè íÿ õà -
ëà íû ýþ ðöð äöì: äöç äö, ßìè íÿ õà ëà íûí ýþç ëÿ ðè, äå ìÿê îëàð êè, ýþð -
ìöð äö, àì ìà Õà íûì õà ëà Èáà äóë ëà íû ÷à üûð äû üû âàõòäàí ßìè íÿ õà -
ëà ýÿ ëèá äà éàí ìûø äû ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äà, áîé ëà íà-áîé ëà íà ýàù
ùÿ éÿ òÿ, ýàù äà äà ëàí òÿ ðÿ ôÿ áà õûð äû âÿ éå íè äÿí äà ëà íû ìû çà ÷þê ìöø
î ñà êèò ëèê è÷èí äÿ ìÿí ßìè íÿ õà ëà íûí äå éèí ìÿ éè íè àé äûí úà åøèò äèì
« — Îü ëóì äó, þçö ìÿì, þçö ìöç áè ëÿ ðèê, íÿ éè âè çÿ ãà ëûá, ñè çÿ íÿ
äÿõ ëè âàð, íþø ãà ðû øûð ñûç õàë ãûí èøè íÿ?..».
Ñîí ðà ßìè íÿ õà ëà äà ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äàí ÷ÿ êèë äè, áèç äÿ
êö ÷ÿ éÿ òÿ ðÿô ýåò ìÿê èñ òÿ äèê, Ñà ðû ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òèí äÿ îé íà éàã,
àì ìà Áà ëà êÿ ðèì áè çÿ áàõ ìà äàí äà ëà íû ìû çûí ëàï äè áèí äÿ êè õàðòóò
àüà úû íà òÿ ðÿô ýåò äè, àüà úûí àë òûí äà îòó ðóá éàé-ãûø ùÿ ìè øÿ ÿé íèí äÿ
îëàí ñà ðû ïåí úÿ éè íèí äþø úè áèí äÿí òö òÿ éè íè ÷û õàðòäû, êö ðÿ éè íè õàðòó -
òóí éî üóí ýþâ äÿ ñè íÿ ñþé êÿ éèá àðûã îâóðäëà ðû íû äîë äóð äó âÿ òö òÿ -
éè ÷àë ìà üà áàø ëà äû; áèç äÿ ùÿ ìè øÿ êè êè ìè Áà ëà êÿ ðè ìèí áà øû íà éû -
üûø äûã. Áà ëà êÿ ðèì òö òÿ éè ÷àë äûã úà ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó òö òÿê ñÿ -
ñè äÿ áè çèì äà ëà íû ìû çà, êö ÷ÿ ìè çÿ ÷þê ìöø î ñà êèò ëè éèí äà âà ìû äû âÿ
Áà ëà êÿ ðè ìèí êö ðÿ éè íè ñþé êÿ äè éè î ãîë ëó-áó äàã ëû õàðòóò àüà úû äà
ùÿ ìèí òö òÿ éèí ñÿ ñè àë òûí äà äöí éà íûí èø ëÿ ðè íè ôè êèð ëÿ øèð.
Äà ëà íû ìû çûí ëàï äè áèí äÿ êè î õàðòó òà ÿâ âÿë ëÿð «Èáà äóë ëà íûí
àüà úû» äå éèð äè ëÿð, ÷öí êè ôàé òîí ÷ó Ùÿ ìè äóë ëà èëÿ ßìè íÿ õà ëà íûí
óøàã ëà ðû îë ìóð ìóø âÿ ôàé òîí ÷ó Ùÿ ìè äóë ëà íÿ çèð äå éèð, Èáà äóë ëà
àíà äàí îëàí äà î õàðòó òó íÿ çèð êè ìè äà ëà íû ìû çäà ÿêèð. Ôàé òîí ÷ó
Ùÿ ìè äóë ëà þë äö, Èáà äóë ëà áþ éö éöá ôÿð ñèç ÷ûõ äû, ßìè íÿ õà ëà ãî úàë -
äû, ýþç ëÿ ðè, äå ìÿê îëàð êè, ýþð ìÿ äè âÿ ßìè íÿ õà ëà íû áè çèì äà ëà íû -
ìû çûí àð âàä ëà ðû äî ëàí äûð ìà üà áàø ëà äû (î êè ðà éÿ íè øèí òÿ ëÿ áÿ ëÿ ðèí
âåð äèê ëÿ ðè ïóë íå úÿ îëóð äó? Ùå÷ êèì áèë ìèð äè âÿ ÿñ ëèí äÿ ùå÷ êèì
áó íóí ëà ìà ðàã ëàí ìûð äû äà); àíàì, õö ñó ñÿí äÿ òåç-òåç Õà íûì õà ëà
áè øèð äèê ëÿ ðè õþ ðÿê äÿí áèð áîø ãàá ÷ÿ êèá ìÿ íÿ âå ðèð äè ëÿð, àïà ðûð äûì
ßìè íÿ õà ëà éà, ßìè íÿ õà ëà äà éåð äÿí ñà ëûí ìûø éà øûë ìÿõ ìÿð äþ -
øÿê úÿ íèí öñ òöí äÿ îòó ðóá ñàü ÿëè íèí áàø áàð ìà üû èëÿ ÿëèí äÿ êè òÿñ áå -
ùèí ãà ðà íà ðûí äàø ëà ðû íû îé íà äà-îé íà äà: «— Àë ëàù ãÿ áóë åëÿ ñèí!» —
371
äå éèð äè, ýó éà êè, îíà ýþí äÿ ðè ëÿí ùÿ ìèí ïàé äà íÿ çèð êè ìè áèð øåé -
äè.
Ùÿð äÿí Õà íûì õà ëà ìÿ íè ÷à üû ðûá ßìè íÿ õà ëà éà ïàé ýþí äÿð -
ìÿê èñ òÿ éÿí äÿ, ÿëèí äÿêè áîø ãà áà õþ ðÿê ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ áà øû íû áó ëà éûð -
äû, äå éèð äè:
— Î Èáà äóë ëà áÿä áÿõò îü ëó, óøàã âàõ òû åëÿ éàõ ÷û îü ëàí èäè êè...
Õà íûì õà ëà áó ñþç ëÿ ðè ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí ãà ðà âÿ
çÿùìëè ýþç ëÿ ðè íÿ, àäÿ òÿí êèï þð òö ëö îëàí íà çèê äî äàã ëà ðû íà, åí ëè
÷ÿ íÿ ñè íÿ óéóø ìà éàí áèð ìö ëà éèì ëèê ëÿ äå éèð äè, àì ìà î ìö ëà éèì
ñþç ëÿð ìÿ íè ãîð õó äóð äó, ÷öí êè ìÿí ÿëèì äÿ òóò äó üóì èñ òè áîø ãà áû
ßìè íÿ õà ëà éà àïà ðà-àïà ðà ôè êèð ëÿ øèð äèì êè, áèð äÿí ìÿí äÿ áþ éö -
éÿí äÿ Èáà äóë ëà êè ìè îëà ðàì...
Èáà äóë ëà ôÿð ñèç ÷ûõ äû üû ö÷öí î õàðòó òó äà ùà Èáà äóë ëà íûí àäû èëÿ
÷à üûð ìûð äû ëàð âÿ î õàðòó òóí àë òû îòó ðóá òö òÿê ÷àë ìàã äàí þò ðö, Àü
Äÿ âÿ áà ðÿ äÿ úöð áÿ úöð ÿù âà ëàò ëàð äà íûø ìàã äàí, ôèê ðÿ ýåò ìÿê äÿí
þò ðö Áà ëà êÿ ðè ìèí ÿí ÷îõ õîø ëà äû üû èêèí úè éåð èäè (áè ðèí úè éåð èñÿ êö -
÷ÿ ìè çèí ñÿ êè ñèí äÿ, Øþâ êÿ òèí åâè íèí éà íûí äà êû ãî øà òóò àüà úû íûí àë -
òû èäè).
Áà ëà êÿ ðèì ýå úÿ ëÿð Ñà ðû ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òèí äÿ, ãóø õà íà êè ìè áà -
ëà úà áèð éåð äÿ éà òûð äû, ýöí äöç ëÿð èñÿ ùÿ ìè øÿ ÷þë äÿ-áà éûð äà îëóð äó,
ãûø äà ìÿ ùÿë ëÿ íèí úà ìà à òû íà îäóí éàð ìàã äà êþ ìÿê åäèð äè, éàé äà
ãûð äà øû éûá äàì ëà ðûí äà ìàí éåð ëÿ ðè íè éà ìà ìà üà êþ ìÿê åäèð äè (âÿ
ùÿ ìèí åâ ëÿð äÿ áè øÿí õþ ðÿê ëÿð äÿí éå éèð äè), ÷îõ çà ìàí äà Áà ëà êÿ -
ðè ìèí ÷ÿê äè éè çÿù ìÿò ùà âà éû îëóð äó, ìè ñàë ö÷öí, ùàðà äàí ñà ÿçàá-
ÿçèé éÿò ëÿ äà øû éûá ýÿ òèð äè éè äàø ëàð, ìÿ ëóì îëóð äó êè, ùå÷ íÿ éÿ éà -
ðà ìûð âÿ ùå÷ êè ìÿ ëà çûì äå éèë — Áà ëà êÿ ðèì ùÿ ìèí äàø ëà ðû òÿ çÿ äÿí
ÿçàá-ÿçèé éÿò ëÿ ýå ðè ãàé òà ðûð äû; àõ øàì ëàð èñÿ ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí
óøàã ëà ðû éû üû øûð äû Áà ëà êÿ ðè ìèí áà øû íà âÿ Áà ëà êÿ ðèì Àü Äÿ âÿ äÿí
äà íû øûð äû, ïåé üÿì áÿð ëÿð äÿí, èìàì ëàð äàí äà íû øûð äû, ïàä øàù ëàð äàí,
âÿ çèð ëÿð äÿí, ñÿé éàù ëàð äàí äà íû øûð äû, ÷îõ ôè êèð ëè îëàí äà, öðÿ éè ëàï
äî ëó îëàí äà ñà ðû ïåí úÿ éè íèí úè áèí äÿí òö òÿ éè íè ÷û õà ðûá ÷àë ìà üà áàø -
ëà éûð äû, áèð äÿí-áè ðÿ ÷àë ìà üà áàø ëà äû üû êèìè, áèð äÿí-áè ðÿ äÿ ÷àë ìà -
üû íû êÿ ñèð äè, äå éèð äè:
Ùà ìàì ùà ìàì è÷èí äÿ,
Õÿë áèð ñà ìàí è÷èí äÿ.
Äÿ âÿ äÿë ëÿê ëèê åäÿð
Êþù íÿ ùà ìàì è÷èí äÿ.
372
Ñîí ðà î ñèð ëè ÿù âà ëàò ëàð äàí äà íûø ìà üà áàø ëà éûð äû. Áà ëà êÿ ðèì
áó ñþç ëÿ ðè åëÿ àùÿíýëÿ, åëÿ åé ùàì ëàð ëà, åëÿ ìÿ íà ëû-ìÿ íà ëû äå éèð äè
êè, ùÿ ìèí ñþç ëÿð äÿí ñîí ðà ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ êè Ñà ðû ùà ìàì äà ìÿ íÿ
ñèð ëè áèð àëÿì êè ìè ýþ ðö íöð äö.
Áÿ çÿí Áà ëà êÿ ðèì ôè êèð ëè îëàí äà òà ìàì ñó ñóð äó âÿ áèç áè ëèð äèê
êè, áå ëÿ âàõòëàð äà Áà ëà êÿ ðèì äÿí ùå÷ íÿ õà ùèø åëÿ ìÿê ëà çûì äå éèë,
÷öí êè Áà ëà êÿ ðèì, öìó ìèé éÿò ëÿ, õà ùèø ëÿ, ñè ôà ðèø ëÿ íÿ òö òÿê ÷à ëûð äû,
íÿ äÿ áèð ÿù âà ëàò äà íû øûð äû; ñó ñóð äó, áèð äÿí þç-þçö íÿ — «Àë ëàù ñÿ -
íÿ ðÿù ìÿò åëÿ ñèí, Ìèð çÿ Ñÿò òàð.. — äå éèð äè. — Àë ëàù ñÿ íÿ ðÿù ìÿò
åëÿ ñèí!..» âÿ áèç áà øà äö øöð äöê êè, ñþù áÿò âàõ òè ëÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ -
äÿ éà øà ìûø øà èð Ñÿò òàð Ìÿ ñóì äàí ýå äèð, àì ìà Áà ëà êÿ ðè ìèí íÿ
ö÷öí ìÿùç Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìó éà äû íà ñàë ìà üû íûí ñÿ áÿ áè íè áèë ìèð äèê.
Áÿ çÿí äÿ, õö ñó ñÿí, àé ëû-óë äóç ëó ýå úÿ ëÿð äÿ Áà ëà êÿ ðèì î ãî øà òóò
àüà úû íûí àë òûí äà, éà õóä Ñà ðû ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òèí äÿ, éà õóä äà áó ðà -
äà, áó õàðòó òóí àë òûí äà îòó ðóá áà øû íû ýþ éÿ ãàë äû ðûð äû, ýþç ëÿ ðè íè àéà,
óë äóç ëà ðà äè êèð äè, áèð ìöä äÿò áå ëÿ úÿ ñó ñóð äó âÿ ìÿí à÷ûã-àø êàð
ùèññ åäèð äèì êè, áè çèì éà íû ìûç äà îòóð ìà üû íà áàõ ìà éà ðàã, ùÿ ìèí
àí ëàð äà Áà ëà êÿ ðèì áèç äÿí ÷îõ-÷îõ óçàã ëàð äà äûð: ñîí ðà éå íÿ áè çèì
éà íû ìû çà ãà éû äûð äû âÿ ãÿ ðè áÿ ñþç ëÿð äå éèð äèð: «— Ùÿð áèð àäàì ýÿ -
ðÿê ùÿð äÿí áèð ýþé ëÿ òÿê áÿ òÿê äà éàí ñûí, ýþ éÿ áàõ ñûí ýÿ ðÿê... Áàõ,
î óë äóç ëà ðà áàõ ñûí, î àéà áàõ ñûí. Îí äà áè ëÿð êè, þçö íÿ ãÿ äÿð áà -
ëà úà äûð. Îí äà áè ëÿð êè, áàø ãà ëà ðû äà íÿ ãÿ äÿð áà ëà úà äûð...». ßë áÿò -
òÿ, ìÿí Áà ëà êÿ ðè ìèí áó ñþç ëÿ ðèí äÿí áèð øåé áà øà äöø ìöð äöì, àì -
ìà î ñþç ëÿð ìÿ íèì éà äûì äà ãà ëûð äû âÿ åé íè çà ìàí äà, åëÿ áèë, î
ñþç ëÿð î óçàã óë äóç ëà ðûí þçöí äÿí äÿ, î àéûí þçöí äÿí äÿ íÿ ñÿ äå -
éèð äè âÿ «íÿ ñÿ» ñèðð èëÿ äî ëó èäè...
Áà ëà êÿ ðè ìèí íå ÷ÿ éà øû âàð èäè? Áÿë êÿ ãûðõ èäè? Áÿë êÿ ÿë ëè èäè?
— Áèë ìè ðÿì, Áà ëà êÿ ðè ìèí àòà ñû, àíà ñû êèì èäè — ùå÷ íÿ áèë ìè ðÿì,
÷öí êè î çà ìàí ëàð ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Áà ëà êÿ ðèì åëÿ ùÿ ìè øÿ áó
úöð îëóá, Áà ëà êÿ ðè ìèí ùå÷ âàõò àòà ñû, àíà ñû îë ìà éûá, Áà ëà êÿ ðèì
ùå÷ âàõò óøàã îë ìà éûá, ùÿ ìè øÿ áå ëÿ úÿ òÿê îëóá, áå ëÿ úÿ Áà ëà êÿ ðèì
îëóá, ùÿ ìè øÿ áå ëÿ úÿ Àü Äÿ âÿ äÿí äà íû øûá, áå ëÿ úÿ òö òÿê ÷à ëûá. Áà -
ëà êÿ ðè ìèí ÷àë äû üû ùà âà ëà ðû, àí úàã þçö áè ëèð äè, ÷öí êè ÿñ ëèí äÿ áå ëÿ
ùà âà ëàð ùå÷ éåð ëè-äèá ëè éîõ èäè, áó ùà âà ëà ðû, àí úàã Áà ëà êÿ ðèì ÷à ëûð -
äû âÿ áèç äÿí áàø ãà äöí éà äà ùå÷ êèì î ùà âà ëà ðà ãó ëàã àñ ìà éà úàã -
äû...
Ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ìÿ íèì ÿí éà õûí äîñ òóì Úÿ ôÿð ãó ëó èäè âÿ äöç äö,
Úÿ ôÿð ãó ëó äå éèð äè êè, ýó éà ãà áàã ëàð Áà ëà êÿ ðè ìèí àòà ñû ìèë éîí ÷ó
îëóá, ýó éà Ðà ìà íà äà ôîí òàí âó ðàí íåôò ãó éó ëà ðû âàð èìèø, ýó éà èí -
373
äè èêèí úè ìÿð òÿ áÿ ñèí äÿ Ìóõ òàð ýèë éà øà éàí, ö÷öí úö ìÿð òÿ áÿ ñèí äÿ
ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò ýèë éà øà éàí âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí ÿí ùöí äöð âÿ ÿí
éà ðà øûã ëû áè íà ñû îëàí î ö÷ ìÿð òÿ áÿ äÿ âàõ òèëÿ Áà ëà êÿ ðèì ýè ëèí èìèø,
ýó éà Áà ëà êÿ ðèì óøàã âàõ òû áþ éöê-áþ éöê àëèì ìö ÿë ëèì ëÿð äÿí äÿðñ
àë ìûø äû, àì ìà ìÿí áö òöí áóí ëàð áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿø ìèð äèì (âÿ öìó -
ìèé éÿò ëÿ, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áö òöí áóí ëàð áîø ñþù áÿò ëÿð äèð), ÷öí -
êè Áà ëà êÿ ðèì ìÿ íèì ö÷öí åëÿ-áå ëÿ úÿ Áà ëà êÿ ðèì èäè âÿ áó ýöí äÿ
åëÿ-åëÿ úÿ Áà ëà êÿ ðèì êè ìè äÿ ãà ëûá.
Ìÿ ùÿë ëÿ íèí êè øè ëÿ ðè éà øà ìàã ö÷öí ùÿ éÿò ëÿ ðèí äÿ Áà ëà êÿ ðè ìÿ
éåð âå ðèð äè ëÿð, ùÿò òà áèð äÿ ôÿ ßçè çà üà ÿìè íèí îü ëó Ìó ñà àüûð õÿñ -
òÿ ëÿ íÿí äÿ ßçè çà üà ÿìè íÿ çèð åëÿ ìèø äè êè, Ìó ñà ñà üàë ñà, þç ùÿ éÿò -
ëÿ ðèí äÿ Áà ëà êÿ ðèì ö÷öí àé ðû úà áè ðî òàã ëû, ìÿò áÿõ ëè, àðà êÿñ ìÿ ëè áèð
áè íà òèê äè ðÿ úÿê (áè çèì åâè ìèç êè ìè), àì ìà Áà ëà êÿ ðèì Ñà ðû ùà ìà -
ìûí ùÿ éÿ òèí äÿ êè î ãóø õà íà êè ìè éà òàã éå ðè íè ùå÷ íÿ éÿ äÿ éèø ìèð -
äè, áö òöí òÿê ëèô ëÿð äÿí èì òè íà åäèð äè (ßçèçàüà ÿìè äÿ íÿ çè ðè íè ìÿú -
áóð îë äó äÿ éèø äè, èêè äÿ íÿ éå êÿ ãî÷ àëûá ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà éà êÿñ -
äèð äè âÿ î èêè ãî ÷óí ÿòè íè ìÿ ùÿë ëÿ íèí úà ìà à òû íà ïàé ëà äû), ÷öí êè
Áà ëà êÿ ðèì äÿ äÿñ òÿ-äÿñ òÿ ó÷óá ýÿ ëèá î ãî øà òóò àüà úû íà ãî íàí ñÿð -
÷ÿ ëÿð êè ìè áèð øåé èäè, åëÿ áèë êè, êö ÷ÿ ìèç äÿ êè î ö÷ ìÿð òÿ áÿ ëè áè íà -
íûí äà ìûí äà äà éà íûá àøà üû äà ãàë ìûø äöí éà éà áà õûð äû, àì ìà àõ -
øàì ëàð áè çÿ ùÿ ìèí äöí éà íûí ÿí ýþ çÿë âÿ ÿí ñèð ëè ÿù âà ëàò ëà ðû íû äà -
íû øûð äû; áÿ çÿí ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Áà ëà êÿ ðèì î ÿù âà ëàò ëà ðû áè çÿ
éîõ, þç- þçö íÿ äà íû øûð äû, éà äà êè, õö ñó ñÿí ýå úÿ ëÿð, êö ÷ÿ ìèç äÿí,
äà ëà íû ìûç äàí ÿë-àéàã ÷ÿ êè ëÿí âàõòëàð, êö ÷ÿ ìèç, äà ëà íû ìûç áèð
ìöä äÿò äèí úÿ ëèá, ñîí ðà òÿ çÿ äÿí àä äûì ùÿñ ðÿ òè ÷ÿê ìÿ éÿ áàø ëà äû üû
âàõòëàð Áà ëà êÿ ðèì î ÿù âà ëàò ëà ðû ãÿì áÿð äþ øÿí ìèø êö ÷ÿ ìè çÿ, êÿ -
íàð ëà ðû áèð ãàò äàø ëà ùþ ðöë ìöø àñ ôàëò ñÿ êè ëÿ ðÿ, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí åâ ëÿ ðè -
íèí äè âàð ëà ðû íà, áàü ëû ãà ïû-ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè íÿ, î ãî øà òóò àüà úû íà, äà ëà -
íû ìû çûí äè áèí äÿ êè î õàðòó òà äà íû øûð.
Ùÿð äÿí áè çèì åâ äÿ Áà ëà êÿ ðèì äÿí ñþç äö øÿí äÿ àíàì ýö ëöì -
ñÿ éèá äå éèð äè: «— Éà çûã Áà ëà êÿ ðèì øåé òàí ôÿù ëÿ ñè äè äÿ...» âÿ ìÿ -
íèì áö òöí è÷èì àíà ìûí äå äè éè áó ñþç ëÿ ðÿ åòè ðàç åäèð äè, ÷öí êè ìÿí
ÿâ âÿë ëÿð àíà ìûí áó ñþç ëÿ ðè íè îë äó üó êè ìè áà øà äö øöð äöì, éÿ íè
ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, àíàì Áà ëà êÿ ðè ìè, ùÿ ãè ãÿ òÿí, øåé òà íûí àäà ìû
ùå ñàá åäèð, àì ìà ñîí ðà ëàð ìÿí áà øà äöø äöì êè, àíà ìûí áó ñþç ëÿ -
ðèí äÿ ÿñ ëèí äÿ áèð ìÿ ùÿá áÿò âàð, àíà ìûí Áà ëà êÿ ðè ìèí ÷îõ âàõò ùÿ -
äÿð éöê äà øû ìà üû íà, ùÿ äÿð çÿù ìÿ òè íÿ ùà éû ôû ýÿ ëèð äè.
Ùÿ ìèí èñ òè áà çàð ýö íö Áà ëà êÿ ðèì êö ðÿ éè íè õàðòó òóí ýþâ äÿ ñè -
íÿ ñþé êÿ éèá áèð õåé ëè òö òÿê ÷àë äû âÿ õàðòóò äà áè çèì ëÿ áèð ëèê äÿ äèã -
374
ãÿò ëÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿ éè íÿ ãó ëàã àñ äû; î òö òÿ éèí ñÿ ñè Èáà äóë ëà íûí
äà âà-äà ëà øûí äàí ñîí ðà áè çèì äà ëà íûí, êö ÷ÿ íèí ñà êèò ëè éè íÿ áèð òÿ -
ìèç ëèê, ïàê ëûã ýÿ òè ðèð äè; åé íè çà ìàí äà î òö òÿê ñÿ ñè áè çèì åâè ìèç -
äÿ êè î êè ÷èê áàé ðà ìà ëàï çÿ ðèô, øÿô ôàô áèð èïÿê êè ìè ùèññ åò äè éèì
ãöñ ñÿ, ãÿì ýèí ëèê ýÿ òè ðèð äè âÿ àõ øàì äö øÿí äÿí ñîí ðà, ìÿ íèì àòàì
î âà ãîí ãî õó ëó ùÿ ñèð çÿí áè ëè íè ÿëè íÿ àëûá éå íÿ äÿ ñÿ ôÿ ðÿ ýå äÿí äÿí
ñîí ðà, Áà ëà êÿ ðèì ãÿ äèì ëÿð äÿ áàø âåð ìèø ÿù âà ëàò ëàð äàí äà íûø ìà üà
áàø ëà äû...
...Áÿ çÿí, õö ñó ñÿí, àõûð âàõòëàð ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, î ÿù âà ëàò ëà -
ðû Áà ëà êÿ ðèì äà øûø ìà éûá, îí ëà ðû ìÿí þçöì þç ýþç ëÿ ðèì ëÿ ýþð ìö -
øÿì.
Áÿ çÿí ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, î ÿù âà ëàò ëà ðû ùà ÷àí ñà ìÿí þçöì éàç -
ìû øàì.
Áÿ çÿí ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, î ÿù âà ëàò ëàð ùà ÷àí ñà ýÿ ëÿ úÿê äÿ áàø
âå ðÿ úÿê âÿ ìÿí éó õó ëó âàõòëà ðûì äà òÿ ÿú úöá åäè ðÿì êè, ýÿ ëÿ úÿê -
äÿ áàø âå ðÿ úÿê ÿù âà ëàò ëà ðû ÿâ âÿë úÿ äÿí ùàð àäàí áè ëè ðÿì, íå úÿ ýþ -
ðö ðÿì?..
Â
Áà ëà êÿ ðèì ÿí ÷îõ Àü Äÿ âÿ äÿí äà íû øûð äû âÿ áèç Áà ëà êÿ ðè ìèí
áà øû íà éû üû øûá äà íûø äûã ëà ðû íà ãó ëàã àñà-àñà áÿ çÿí ùå÷ íÿ áà øà äöø -
ìöð äöê, àì ìà î Àü Äÿ âÿ ýþç ëÿ ðè ìè çèí ãà áà üû íà ýÿ ëèð äè âÿ áèç
áè ëèð äèê êè, Áà ëà êÿ ðè ìèí ñþé ëÿ äè éè î ÿù âà ëàò ëà ðû áÿ çÿí éàõ øû áà øà
äöø ìÿ ñÿê äÿ, äöí éà äà àüàï ïàã áèð Àü Äÿ âÿ âàð.
Áèç ùå÷ âàõò Áà ëà êÿ ðè ìÿ ñó àë ëàð âå ðèá äà íûø äû üû ÿù âà ëàò ëà ðû
þçö ìöç ÷öí àé äûí ëàø äûð ìûð äûã, ÷öí êè Áà ëà êÿ ðèì òà ìàì ÿìèí èäè êè,
äà íûø äûã ëà ðû íûí ùà ìû ñû íû áà øà äö øö ðöê âÿ áèç þçö ìöç äÿ áó íà èíà -
íûð äûã êè, åøèò äè éè ìèç î ãÿ ðè áÿ ÿùâàëàò ëà ðûí ùà ìû ñû íû áà øà äö øö ðöê,
î ãÿ ðè áÿ ñþç ëÿ ðèí ùà ìû ñû áè çÿ ìÿ ëóì äóð.
Áèð äÿ ôÿ ýå úÿ íèí éà ðû ñû éó õó äàí îéà íûá êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ìè çèí
ãà áà üû íà ãà÷ äûì. Àíàì éå ðèí äÿí äèê àòûë äû:
— Íÿ âàð, íÿ îëóá?
— Àü Äÿ âÿ ýå äèð êö ÷ÿ ìèç äÿí... — äå äèì âÿ ïÿí úÿ ðÿ ìè çèí øö -
øÿ ñèí äÿí ÷þ ëÿ áàõ äûì; ãà ðàí ëûã êö ÷ÿ áîì áîø, êèì ñÿ ñèç èäè, àì ìà
ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, î ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ êö ÷ÿ ìè çÿ äþ øÿí ìèø ãÿì áÿ -
ðèí öñ òöí äÿ Àü Äÿ âÿ íèí èðè ëÿ ïèð ëÿ ðè àüà ðûð âÿ óçàã äàí, ëàï óçàã -
äàí äà Àü Äÿ âÿ íèí áîé íóí äà êû çûí ãû ðî âóí ñÿ ñè ýÿ ëèð.
Àòàì:
375
— Áà ëà êÿ ðèì áóí ëà ðûí áà øû íû õà ðàá åëÿ éÿ úÿê... — äå äè.
Àíàì:
— Èøèí éîõ äó, — äå äè. — Éó õó ýþ ðöá...
Ìÿí òÿ çÿ äÿí éå ðè ìÿ ýè ðÿí äÿí ñîí ðà äà õåé ëè ìöä äÿò Àü Äÿ -
âÿ íèí áà ðÿ ñèí äÿ ôè êèð ëÿ øèð äèì âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Àü Äÿ âÿ êè -
ìèí ñÿ ãà ïû ñûí äà éàò ìàã ö÷öí áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ ýÿ ëèá; Áà ëà êÿ -
ðèì äå éèð äè êè, þëÿí ëÿ ðè Àü Äÿ âÿ àïà ðûð âÿ Àü Äÿ âÿ êè ìè êè, î áè -
ðè äöí éà éà àïàð ìàã èñ òÿ éèð, ýå úÿ ýÿ ëèá î àäà ìûí ãà ïû ñû íûí àü çûí -
äà éà òûð. Ùÿ ìèí ýå úÿ ìÿí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ êè àäàì ëà ðû áèð-áèð ýþç ëÿ -
ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿ òè ðèð äèì âÿ èñ òÿ ìèð äèì êè, Àü Äÿ âÿ îí ëàð äàí
ùàí ñûíûí ñà ãà ïû ñûí äà éàò ñûí; ìÿí ãîð õóð äóì, öðÿ éèì äþ éö íöá àç
ãà ëûð äû éå ðèí äÿí ÷ûõ ñûí, ìÿí ãîð õóð äóì, àì ìà ñÿ ñè ìè ÷û õàð ìûð -
äûì, ÷öí êè èñ òÿ ìèð äèì êè, àòàì Áà ëà êÿ ðèì ùàã ãûí äà ïèñ ôè êèð äÿ îë -
ñóí.
Áà ëà êÿ ðèì Àü Äÿ âÿ íèí öñ òöí äÿ êè àäàì ëàð äàí ñþù áÿò à÷ûð äû,
Àü Äÿ âÿ íèí ýÿç äè éè éåð ëÿð äÿí äå éèð äè âÿ áÿ çÿí äÿ ñþé ëÿ äè éè úöð -
áÿ úöð ñþç ëÿ ðè þçö áè çÿ èçàù åäèð äè:
— Éîë ÷ó Àü Äÿ âÿ íèí öñ òöí äÿ ñÿù ðà èëÿ ýå äèð äè... Ñÿù ðà áè ëèð ñèç
äÿ, íÿ äå ìÿê äè, éÿ íè êè, ùÿð òÿ ðÿô ãóì, ùà ðà áà õûð ñàí, ãóì íàí ñà -
âà éû áèð øåé ýþð ìöð ñÿí...
...Ãûï ãûð ìû çû ãû çàð ìûø äàí éå ðè ñÿù ðà ñû ðà ñû íà áèð ãûð ìû çûì òûë -
ëûã âåð ìèø äè âÿ ñÿ ùÿð éà âàø-éà âàø à÷ûë äûã úà, åëÿ áèë áó Ìó üàí ñÿù -
ðà ñû íûí éåê íÿ ñÿã ëè éè íè äÿ éèø äèð ìÿê èñ òÿ éèð äè, àì ìà ñÿ ùÿ ðèí áå ëÿ -
úÿ éà âàø-éà âàø à÷ûë ìà ñû íûí, áó Ìó üàí ñÿù ðà ñû íû éåê íÿ ñÿã ëèê äÿí
ãóð òàð ìàã åù òè ðà ñû íûí þçöí äÿ äÿ áèð éåê íÿ ñÿã ëèê âàð èäè.
Àü Äÿ âÿ àä äûì ëà ðû íû áèð-áèð èðÿ ëè àòà ðàã, ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, òÿ ëÿñ -
ìÿ äÿí ìÿí çè ëÿ äîü ðó ýå äèð äè âÿ Àü Äÿ âÿ íèí áó àä äûì ëà ðû íûí äÿ -
éèø ìÿç àùÿí ýè äÿ ÿñ ëèí äÿ î ñÿù ðà éåê íÿ ñÿã ëè éè íèí ìö øà éè ÿò ÷è ñè èäè
âÿ òÿê úÿ ñÿù ðà íûí äå éèë, òÿê úÿ áó ýå úÿ íèí âÿ èí äè úÿ à÷û ëàí áó ñÿ -
ùÿ ðèí äå éèë, áö òöí äöí éà íûí âÿ éöç ìèí èë ëÿ ðèí éåê íÿ ñÿã ëè éèí äÿí
õÿ áÿð âå ðèð äè.
Àü Äÿ âÿ íèí öñ òöí äÿ îòóð ìóø Éîë ÷ó ùÿð äÿ ôÿ äÿ âÿ àä äûì àò -
äûã úà éöí ýöë úÿ éûð üà ëà íà-éûð üà ëà íà èðè, ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè ãûï ãûð ìû çû
ãû çàð ìûø î äàí éå ðè íÿ çèë ëÿ ìèø äè âÿ ôè êèð ëÿ øèð äè êè, áó ñÿù ðà íûí äà,
áó äÿ âÿ àä äûì ëà ðû íûí äà, î ãûï ãûð ìû çû äàí éå ðè íèí äÿ èí äè êè éåê -
íÿ ñÿã ëè éè ìèí èë áóí äàí ÿâ âÿë äÿ áå ëÿ îë ìóø äó âÿ ìèí èë áóí äàí
ñîí ðà äà áå ëÿ îëà úàã äû.
Éîë ÷ó íóí áö òöí áÿ äÿ íè íè, ôèê ðè íè, ùèññëÿ ðè íè áèð òÿ ÿñ ñöô áö ðö -
376
ìöø äö âÿ áó òÿ ÿñ ñöô åëÿ áèë Éîë ÷ó íó Àü Äÿ âÿ íèí öñ òöí äÿí àë äû,
öðÿ éè íè ó÷óí äóð äó, Éîë ÷ó íó äà éàã ñûç åëÿ äè, ùà âà äàí àñû ëû ãîé äó.
Òÿ çÿ úÿ à÷û ëàí î ñÿ ùÿð àéà çûí äà Éîë ÷ó íóí áö òöí áÿ äÿ íè, ôèê ðè,
ùèññëÿ ðè áèð ìþ úö çÿ ùÿñ ðÿ òèí äÿ èäè, àì ìà Éîë ÷ó éàõ øû áè ëèð äè êè,
äöí éà äà ùå÷ âàõò ìþ úö çÿ îë ìà éûá âÿ ùå÷ âàõò äà ìþ úö çÿ îë ìà -
éà úàã; ÿñ ëèí äÿ Êÿ ëè ìóë ëàù Ìó ñà ïåé üÿì áÿð äÿ ìþ úö çÿ ýþð ìÿê
èñ òÿ éèð äè, áÿë êÿ þçö ùå÷ áó íó áèë ìèð äè, àì ìà åëÿ áó íà ýþ ðÿ Òóð
äà üûí äà Àë ëà ùà ÷îõ éàë âàð äû:
— Þçö íö ìÿ íÿ ýþñ òÿð!..
Àì ìà Àë ëàù äàí àë äû üû úà âàá áó îë äó:
— Ñÿí ìÿ íè ùå÷ çà ìàí ýþð ìÿ éÿ úÿê ñÿí!..
Äöí éà àäè äè, áå ëÿ úÿ éåê íÿ ñÿã äè, ìþ úö çÿ ñèç äöí éà äû âÿ Éîë -
÷ó ôè êèð ëÿø äè êè, ÿñ ëèí äÿ, åëÿ áó àäè ëè éèí þçö áèð ìþ úö çÿ äèð, àì ìà
áó ìþ úö çÿ äÿí ùå÷ êèì áàø à÷ ìûð âÿ Äÿ äÿ Ãîð ãóä êè ìè áèð åë àü -
ñàã ãà ëû äà, àí úàã áó íó äå éèá êè, ýÿ ëèì ëè, ýå äèì ëè äöí éà, ñîí óúó
þëöì ëö äöí éà; Äÿ äÿ Ãîð ãóä áó íó äå éèá âÿ þçö äÿ íå ÷ÿ éö çèë ëèê -
ëÿð äèð êè, êþ ÷öá ýå äèá áó äöí éà äàí, Àë ëàù îíà ðÿù ìÿò åëÿ ñèí.
Éîë ÷ó, Äÿ äÿ éÿ ðÿù ìÿò îõó éà-îõó éà òîð ïà üà, äà ùà äîü ðó ñó,
ñÿù ðà íûí ãóì ëó üó íà áàõ äû, ÷öí êè Äÿ äÿ Ãîð ãó äóí ùà ðà äà äÿôí
îëóí ìà üû íûí — áó ðà äà, éîõ ñà äöí éà íûí î áè ðè áà øûí äà? — ôÿð ãè éîõ
èäè, áó äöí éà íûí öçö åé íè èäè, òîð ïàã åé íè èäè âÿ Äÿ äÿ Ãîð ãóä äà
ñàé ñûç-ùå ñàá ñûç àäàì ëàð êè ìè, áó òîð ïà üûí àë òûí äà èäè.
Àü Äÿ âÿ àä äûì àò äûã úà èðè ëÿ ïèð ëÿ ðè ãó ìóí öñ òöí äÿ ãà ëûð äû âÿ
Éîë ÷ó àð õà éà ãàí ðû ëûá î ëÿ ïèð ëÿ ðÿ áàõ ìàã èñ òÿ äè, àì ìà ãàí ðûë ìà -
äû, ÷öí êè ñÿù ðà áî éó óçà íàí î ëÿ ïèð ëÿ ðèí äöç õÿò òè äÿ Éîë ÷ó íóí
öðÿ éè íè ñû õà úàã äû, ÷öí êè î ëÿ ïèð õÿò òè äà ùà ñà ëûí ìûø äû âÿ äà ùà íå -
úÿ âàð äû ñà åëÿ úÿ äÿ ãà ëà úàã äû, äÿ éèø ìÿ éÿ úÿê äè, ÿé ðè ëèá-áó ðóë ìà -
éà úàã äû, ñÿù ðà áî éó óçà íàí áó ëÿ ïèð õÿò òèí äÿ êö ëÿê ãî ïàí, ãà ñûð -
üà áàø ëà éàí ìöä äÿ òÿ ãÿ äÿð áèð ÿáÿ äè ëèê âàð èäè (ñî íó îëàí ÿáÿ äè -
ëèê!) âÿ ùà ÷àí ñà î êö ëÿê ãî ïàí äà, î ãà ñûð üà áàø ëà éàí äà — áÿë êÿ ñà -
áàù, áÿë êÿ áåø àé äàí ñîí ðà, áÿë êÿ äÿ èêè èë äÿí ñîí ðà — èòèá ýå äÿ -
úÿê äè; ñîí ðà Éîë ÷ó éå íÿ äÿ èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè ãàë äû ðûá ãûï ãûð ìû çû
ãû çàð ìûø äàí éå ðè íÿ áàõ äû âÿ áó äÿ ôÿ î äàí éå ðè íèí ãûð ìû çû ñû äöí -
éà äà òþ êö ëÿí ãàí ëàð äàí õÿ áÿð âåð äè...
Éîë ÷ó éà íÿ îë ìóø äó? Áó íÿ ôè êèð ëÿð èäè? Áó íÿ ýþ ðöì ëÿð èäè?
Âÿ áèð ùàë äà êè, áö òöí áåé íè áó úöð ôè êèð ëÿ ðèí ÿñè ðè èìèø, íè éÿ áóí -
äàí õÿ áÿ ðè îë ìà éûá âÿ íÿ ö÷öí þçö íö áó âàõ òà ãÿ äÿð òà íû ìà éûá?
Äö íÿí àõ øà ìà éà õûí éî ëà ÷û õùà ÷ûõ äà äàð âà çà ëà ðû íûí ãà áà üûí -
äà êû ãî úà áèð ÿí úèð àüà úû íûí áó äà üû íà ãîí ìóø ãà ðà ãàð üà ýþð äö âÿ
377
ùå÷ þçö äÿ áèë ìÿ äè, íå úÿ îë äó êè, áèð ìöä äÿò äà éà íûá î ãàð üà éà
áàõ äû, äèã ãÿò ëÿ áàõ äû âÿ áèð äÿí-áè ðÿ Éîë ÷ó éà ìÿ ëóì îë äó êè, ãà -
ðà ãàð üà íûí ãàï ãà ðà ýþç ëÿ ðè äöí éà íûí ÿí ýþ çÿë ýþç ëÿ ðè èìèø âÿ
Éîë ÷ó åé íè çà ìàí äà, î ãà ðà ãàð üà íûí ýþç ëÿ ðè íèí äè áè íÿ ÷þê ìöø
êÿ äÿ ðè äÿ ýþð äö âÿ ùÿ ìèí êÿ äÿð Éîë ÷ó íó ñàð ñûò äû.
Äå éèð äè ëÿð êè, ãàð üà ö÷ éöç èë éà øà éûð âÿ ãà ðà ãàð üà íûí ýþç ëÿ -
ðèí äÿ êè î êÿ äÿð äÿ ùÿ ìèí ö÷ éöç èëèí êÿ äÿ ðè èäè.
Àü Äÿ âÿ ýþç ëÿ ðè íè ìÿí çè ëÿ ñà ðû — óçàã ëà ðà äè êèá åé íè àùÿíý ëè
àä äûì ëàð èëÿ èðÿ ëè ëÿ éèð äè âÿ ùÿð ýàù Éîë ÷ó Àü Äÿ âÿ íèí áå ëèí äÿí
äö øöá ýþç ëÿ ðè íÿ áàõ ñàé äû, ùÿ ìèí ãà ðà ýþç ëÿð äÿ äÿ î ãà ðà ãàð üà -
íûí ýþç ëÿ ðè íèí äè áè íÿ ÷þê ìöø êÿ äÿ ðè ýþ ðÿð äè.
Àì ìà áå ëÿ áèð èø Éîë ÷ó íóí àü ëû íà ýÿë ìÿ äè.
Ñîí âàõòëàð Éîë ÷ó óçàã éî ëà òÿê ÷ûõ ìà üû õîø ëà éûð äû. Èïÿê-ãó -
ìàø êàð âà íû íû þçöí äÿí ÿâ âÿë ýþí äÿ ðèð äè âÿ î êàð âàí ýå äèá øÿ ùÿ -
ðèí ýè ðÿ úÿ éèí äÿ äö øÿð ýÿ ñà ëûá þç ñà ùè áè íè — Éîë ÷ó íó ýþç ëÿ éèð äè.
Áó òÿê áÿ òÿê ñÿ ôÿð ëÿð áó áèð èëèí è÷èí äÿ áàø ëà äû.
Áó áèð èë äÿ éî ëà òÿê ÷û õûð äû, ÷öí êè áö òöí þì ðö íö êå ÷èð äè éè àëûø-
âå ðèø è÷èí äÿ àé äà, èêè àé äà áèð äÿ ôÿ Øÿ ùÿ ðÿ áà ëà úà ñÿ ôÿð éå ýà íÿ èì -
êàí èäè êè, þçö èëÿ òÿê áÿ òÿê ãàë ñûí — éå ðèí öçö îëóð äó, ýþ éöí àë òû
îëóð äó, Àü Äÿ âÿ îëóð äó, þçö îëóð äó, âÿñ ñà ëàì; àõ øà ìà éà õûí Àü
Äÿ âÿ éÿ ìè íèá äàð âà çà ñûí äàí ÷û õûð äû, éî ëóí óúóí äàí òó òóð äó, ùå÷
ùà ðà òÿ ëÿñ ìèð äè, ùÿð äÿí áèð éîë êÿ íà ðûí äà åù ñàí ùå ñà áû íà òè êèë ìèø
ðÿ áàò ëà ðûí éà íûí äà Àü Äÿ âÿ íè ñàõ ëà éûá, äö øöá îíó òà íû ìà éàí ãà ðà
úà ìà àò ëà áèð ëèê äÿ áèð êà ñà ãà òûã éå éèð äè, éà áèð ïè éà ëÿ çÿ ôÿ ðàí ëû øÿð -
áÿò è÷èð äè âÿ éå íÿ äÿ Àü Äÿ âÿ íèí áå ëè íÿ ãàë õûá, éî ëó íà äà âàì
åäèð äè âÿ Àü Äÿ âÿ ùÿð äÿ ôÿ àéà üû íû èðÿ ëè àòàí äà, äÿ âÿ íèí áå ëèí äÿ
éûð üà ëàí äûã úà àëûø-âå ðèø è÷èí äÿ êå ÷ÿí óçóí-óçóí èë ëÿð áî éó áè ðèí úè
äÿ ôÿ óøàã ëûã ÷àü ëà ðû íû ýþ çö íöí ãà áà üû íà ýÿ òè ðèð äè, ôèê ðèí äÿ î óçóí-
óçóí èë ëÿ ðèí ãà òû íû áèð-áèð à÷ûá óøàã ëû üû íû êå ÷èð äè éè âÿ èí äè ÷îõ äàí
òÿ ëÿô îë ìóø ùÿ éÿò ëÿ ðè íè, ÷îõ äàí þëöá-èò ìèø àíà ñû íû, àòà ñû íû, ãîí øó -
ëà ðû íû ýþç ëÿ ðè íèí ãà áà üû íà ýÿ òè ðèð äè, íÿ íÿ ñè íèí ÷à üûð äû üû áà éà òû ëàð
éà äû íà äö øöð äö: çöë ôö íö áàü äà äà ðà, áàü äà éó, áàü äà äà ðà, áèð éàõ -
øû ùÿì äÿì ö÷öí, Øà ìû ýÿç, Áàü äà ä àðà... âÿ éàø òà ìàì þòöð äö, éà
íÿ èäè ñÿ, Éîë ÷ó ùèññ åäèð äè êè, ñîí âàõòëàð áó òÿê áÿ òÿê ñÿ ôÿð ëÿ ðè þì -
ðö íöí ùå÷ êè ìÿ — íÿ îü ëàí ëà ðû íà, íÿ ãûç ëà ðû íà, íÿ íÿ âÿ ëÿ ðè íÿ, íÿ
íÿ òè úÿ ëÿ ðè íÿ, íÿ äîñòëà ðû íà, íÿ äöø ìÿí ëÿ ðè íÿ — éàë íûç âÿ éàë íûç
þçö íÿ ìÿõ ñóñ àí ëà ðû êè ìè ýþç ëÿ éèð.
Éîë ÷ó éà åëÿ ýÿ ëèð äè êè, èí äè éÿ ãÿ äÿð þì ðö íö — áó óçóí þì ðö -
íö þçö ö÷öí éîõ, áàø ãà ëà ðû ö÷öí éà øà éûá, äà ùà äîü ðó ñó, Éîë ÷ó éà
378
åëÿ ýÿ ëèð äè êè, þç þì ðö íö éîõ, îíóí ÿâÿ çè íÿ áàø ãà ëà ðû, êèì ëÿð ñÿ
òà ìàì áàø ãà àäàì ëàð éà øà éûá.
Áö òöí áó éîë ëà ðûí ãóë äóð ëà ðû, ãà ÷àã ëà ðû Éîë ÷ó íóí àü ÷àë ìà ñû -
íû, èñ òè âàõòëàð äà ýåé äè éè éà øûë èïÿê ÿáà ñû íû, ñî éóã âàõòëàð äà ýåé -
äè éè õÿç úöá áÿ ñè íè âÿ ÿí ÿñà ñû èñÿ Àü Äÿ âÿ ñè íè éàõ øû òà íû éûð äû âÿ
ãóë äóð ëàð, ãà ÷àã ëàð áó ðà ñû íû äà éàõ øû áè ëèð äè êè, Éîë ÷ó þçö èëÿ éî ëà
ùå÷ íÿ ýþ òöð ìöð, ðÿ áàò ëàð äà õÿðúëèê ö÷öí, éà äà éîë äà ðàñ òû íà ÷û -
õàí ãÿ ëÿí äÿð ëÿ ðÿ
1
âåð ìÿê ö÷öí èêè-ö÷ ýö ìöø äÿí áàø ãà éà íûí äà
ùå÷ íÿ îë ìóð. ßë áÿò òÿ, Éîë ÷ó íó þë äö ðöá Àü Äÿ âÿ íè éå ìÿê îëàð -
äû, àì ìà Éîë ÷ó íóí ãû ëûíú îé íà äàí ùÿ áÿø ãó ëàì ëà ðû äà áö òöí áó
òÿ ðÿô ëÿð äÿ ìÿø ùóð èäè âÿ ãóë äóð ëàð, ãà ÷àã ëàð áèð äÿ âÿ ÿòè íèí êà áà -
áû íà ýþ ðÿ, ñîí ðà äàí ùÿ ìèí ùÿ áÿø ãó ëàì ëàð èëÿ öç áÿ öç ýÿë ìÿê èñ -
òÿ ìèð äè ëÿð.
Äàí éå ðè íèí ãû çàð òû ñû ÿðè éèá éîõ îëóð äó âÿ ïà éûçãà áà üû òî ïà-
òî ïà áó ëóä ëàð àüàï ïàã àüàð ìà üà áàø ëà éûð äû. Éîë ÷ó èðè ãà ðà ýþç ëÿ -
ðè íè î òî ïà-òî ïà àü áó ëóä ëàð äàí ÷ÿ êèá éöí ýöë úÿ éûð üà ëà íà-éûð üà ëà -
íà áå ëèí äÿ îòóð äó üó Àü Äÿ âÿ éÿ áàõ äû âÿ ôè êèð ëÿø äè êè, ùÿð ùàë äà
äöí éà äà äÿ âÿ îë ìàã èí ñàí îë ìàã äàí éàõ øû äûð, ÷öí êè áó Àü Äÿ âÿ -
íèí õÿ áÿ ðè éîõ äóð êè, ÿñ ëèí äÿ ýþé äÿ êè î òî ïà-òî ïà àü áó ëóä ëàð ëà
îíóí, éÿ íè Àü Äÿ âÿ íèí àðà ñûí äà ùå÷ áèð ôÿðã éîõ äóð, ÷öí êè î àü
áó ëóä ëàð äà ùà ÷àí ñà éà üûø îëàúàã äû, éà üûá ãóð òà ðà úàã äû, éîõ îëà -
úàã äû âÿ ùà ÷àí ñà áó Àü Äÿ âÿ äÿ òîð ïàã äà ÷ö ðö éöá éîõ îëà úàã,
íå úÿ êè, éåð öçö íöí áöòöí úàí ëû ëà ðû òîð ïàã äà ÷ö ðö éöá éîõ îëà úàã.
Éîë ÷ó áå ëÿ ôè êèð ëÿ øèð äè, ÷öí êè Éîë ÷ó íóí Àü Äÿ âÿ íèí èðè ãà ðà
ýþç ëÿ ðè íèí äè áè íÿ ùîï ìóø î êÿ äÿð äÿí õÿ áÿ ðè éîõ èäè.
ßâ âÿë ëÿð þçö èëÿ áó òÿê áÿ òÿê ñÿ ôÿð ëÿ ðèí áè ðèí äÿ ýå úÿ íèí éà ðû -
ñû Éîë ÷ó þçö äÿ ýþç ëÿ ìÿ äÿí áèð ìèñ ðà ñþé ëÿ ìèø äè: ìÿ íè ùÿñ ðÿò éà -
ðàò äû... Áó ìèñ ðà þçöí äÿí ìè ýÿë äè? Éà ùà ÷àí ñà, êèì äÿí ñÿ åøèò ìèø -
äè? Éà äà ùà ðà äà ñà îõó ìóø äó? — áèë ìèð äè, àì ìà î âàõòäàí, éÿ íè
òà ìàì ýþç ëÿ íèë ìÿ äÿí, ýå úÿ íèí éà ðû ñû äÿ âÿ àä äûì ëà ðû íûí éåê íÿ -
ñÿã àùÿí ýè è÷èí äÿ ýÿë äèê äÿí ñîí ðà, î ìèñ ðà ùå÷ úö ð Éîë ÷ó íóí éà -
äûí äàí ÷ûõ ìûð äû, áÿ çÿí, ùÿò òà àëûø-âå ðè øèí øû äûð üû âàõ òûí äà áå ëÿ, àíè
áèð øèì øÿê êè ìè ôèê ðèí äÿ ÷à õûá ýå äèðäè.
Ìÿ íè ùÿñ ðÿò éà ðàò äû...
Éîë ÷ó áö òöí ýå úÿ íè éîë ýåò ìèø äè âÿ ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, éå íÿ äÿ
èêèí úè íà ìàç ö÷öí Øÿ ùÿ ðÿ ÷à òà úàã äû, àì ìà ùå÷ áèð ñÿ ôÿ ðè áóýå úÿ -
êè ñÿ ôÿð êè ìè îë ìà ìûø äû: Àü Äÿ âÿ íèí öñ òöí äÿ éöí ýöë úÿ éûð üà ëà -
íà-éûð üà ëà íà íÿ óøàã ëû üû íû ýþç ëÿ ðè íèí ãà áà üû íà ýÿ òèð ìèø äè, íÿ óøàã
379
âàõ òû éà øà äû üû î ùÿ éÿ òè ýþð ìöø äö, íÿ äÿ íÿ íÿ ñè íèí ñþé ëÿ äè éè î áà -
éà òû ëà ðû éà äû íà ñàë ìûø äû.
Äöç äöð, ýå úÿ íèí ñà êèò ëè éè, éî ëóí êèì ñÿ ñèç ëè éè, äöí éà íûí ýþç
èø ëÿ äèê úÿ óçà íàí ýå íèø ëè éè éå íÿ äÿ Éîë ÷ó íó ÿëÿ àë äû âÿ Éîë ÷ó Àü
Äÿ âÿ íèí áå ëèí äÿ àëûø-âå ðèø òÿ ëÿ ñèê ëè éèí äÿí, åâ âÿ òè úà ðÿò ãàé üû ëà -
ðûí äàí óçàã ëà øûá àð õà éûí âÿ àçàä íÿ ôÿñ àë äû, ýþ éöí óë äóç ëà ðû íà
áàõ äû, àéà áàõ äû âÿ éå íÿ äÿ ýþç ëÿ ðè íè éó ìóá î óçàã óøàã ëûã èë ëÿ -
ðè íÿ ýåò ìÿê èñ òÿ äè, àì ìà áèð øåé ÷ûõ ìà äû âÿ Éîë ÷ó ýþç ëÿ íèë ìÿ -
äÿí (íå úÿ êè, ýþç ëÿ íèë ìÿ äÿí î áèð ìèñ ðà ýÿë ìèø äè...) êÿøô åò äè êè,
áó ýå úÿ àäè ýå úÿ äå éèë, áó ýå úÿ íèí àëÿ ìè áö ðö ìöø ãà ðàí ëû üû, ÿñ ëèí -
äÿ, î ãà ðà ãàð üà íûí ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î äÿ ðèí êÿ äÿ ðèí ãà ðàí ëû üû äûð.
Áó ùèññ Éîë ÷ó íó ñàð ñûò äû âÿ Éîë ÷ó éà åëÿ ýÿë äè êè, åëÿ áèë, î êÿ -
äÿ ðèí èí äè àëÿ ìè áö ðö ìöø áó ãà ðàí ëû üû ãà ðà áèð ðÿíý êè ìè, àü ÿáà -
ñû íû ãàï ãà ðà ãà ðàë äûð, áèð éà ïûø ãàí êè ìè, ÿáà ñû íû äà, êþé íÿ éè íè äÿ
êå ÷èá áÿ äÿ íè íÿ éà ïû øûð — Éîë ÷ó î éà ïûø ãà íûí ÷èì ÷ÿø äè ðÿí íÿì ëè -
éè íè áö òöí áÿ äÿ íè èëÿ ùèññ åò äè.
Éîë ÷ó áó ùèñ ñè þçöí äÿí åëÿ ìÿê èñ òÿ äè, ýå úÿ íèí ñà êèò ëè éè íÿ ãó -
ëàã àñ äû, éî ëóí êèì ñÿ ñèç ëè éè íÿ, óë äóç ëà ðà, àéà òà ìà øà åò äè âÿ ôè êèð -
ëÿø äè êè, áö òöí þìöð ëÿ ðè áî éó áó éîë ëà ðû ýå äÿí ñàð áàí ëàð äöí éà íûí
ÿí õîø áÿõò àäàì ëà ðû äûð; ñîí ðà þçö þç ôèê ðè íèí ñà äÿ ëþâùëö éö íÿ ýö -
ëöì ñÿ äè: áö òöí þìöð ëÿ ðè íè éîë äà êå ÷è ðÿí ñàð áàí ëàð éÿ ãèí ùÿð äÿ -
ôÿäÿ èñ òÿ éèð ëÿð êè, éîë òåç ãóð òàð ñûí, òåç ÷àò ñûí ëàð åâ ëÿ ðè íÿ-åøèê ëÿ ðè -
íÿ, ÷öí êè äöí éà äà ùÿð øåé íèñ áè äèð. Éîë ÷ó ôè êèð ëÿø äè êè, Àäÿì þç
Òàí ðû ñû íà àñè îëóá éîë äàí àç äû âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ Àäÿ ìè úÿí íÿò äÿí
ãîâ äó ëàð, Ñÿ ðÿí äè áÿ
1
ýÿë äè âÿ äå éè ëÿ íÿ ýþ ðÿ, àéà üû íûí èçè èí äè éÿ
ãÿ äÿð äÿ Ñÿ ðÿí äèá äÿ ãà ëûð; áö òöí áþ éöê àëèì ëÿ ðèí, ÿù ëè- ãÿ ëÿì ëÿ -
ðèí éàç äû üû íà ýþ ðÿ âÿ Éîë ÷ó íóí þçö íöí éàõ øû òà íû äû üû áèð ÷îõ òà -
úèð ëÿ ðèí äå äè éè íÿ ýþ ðÿ, Ñÿ ðÿí äèá áèð úÿí íÿ òìÿ êàí éåð äè, àì ìà
Àäÿ ìè úÿí íÿò äÿí îðà ãî âóá ëàð, éÿ íè êè, Àäÿì àòà éà úÿ çà âå ðèá -
ëÿð, éÿ íè êè, Ñÿ ðÿí äèá áè çèì ö÷öí, áèç àäè áÿí äÿ ëÿð ö÷öí úÿí íÿò -
äèð, àì ìà ÿñë úÿí íÿ òèí éà íûí äà áèð úÿ çà éå ðè äèð...
Äöí éà äà ýþ çÿ ýþ ðö íÿí âÿ ýþ ðöí ìÿ éÿí ùÿð øåé äÿ áå ëÿ úÿ äèð.
Þìöð ëÿ ðè áî éó éîë ýå äÿí, äöí éà íûí ñà êèò ëè éè âÿ ýå íèø ëè éè èëÿ
öç áÿ öç îëàí ñàð áàí ëàð äà õîø áÿõò äå éèë äè.
Éîë ÷ó ôè êèð ëÿø äè êè, õîø áÿõòëè éèí ðÿì çè äå éè ëÿ íÿ ýþ ðÿ Ñö ùåéë
óë äó çó äóð âÿ Ñö ùåéë óë äó çó íó áö òöí ïà ðûë òû ñû èëÿ ýþð ìÿê ö÷öí ýÿ -
ðÿê Éÿ ìÿí þë êÿ ñè íÿ ýå äÿ ñÿí, ÷öí êè éàë íûç Éÿ ìÿí äÿ î óë äó çó àé -
äûí ýþð ìÿê ìöì êöí äöð âÿ Éÿ ìÿí äÿí ýÿ ëÿí ãó ìàø, äÿ ðè-ÿäèì
îíà ýþ ðÿ î ãÿ äÿð éóì øàã âÿ çÿ ðèô äèð êè, ýþ çÿë ëè éè íè, èí úÿ ëè éè íè Ñö -
380
ùåéëäÿí àëûð; áóí ëàð ùà ìû ñû áå ëÿ äèð âÿ Ñö ùåé ëè ýþð ìÿê äÿí þò ðö
Éÿ ìÿ íÿ ýåò ìÿê îëàð, àì ìà áèð ìÿ ñÿ ëÿ âàð êè, ÿñ ëèí äÿ éåð öçöí -
äÿ íÿ ãÿ äÿð ìÿõ ëó ãàò âàð ñà, áèð î ãÿ äÿð äÿ òà ëå âàð âÿ î ãÿ äÿð òà -
ëå éèí ùÿ ðÿ ñè íèí þç Éÿ ìÿ íè âàð, áàõ, ùÿ ìèí î Éÿ ìÿ íÿ ýå äèá ÷ûõ -
ìàã, ùÿ ìèí î Éÿ ìÿí äÿí Ñö ùåé ëÿ áàõ ìàã ìöì êöí äå éèë, ÷öí êè
ùÿ ìèí î Éÿ ìÿí ÿë ÷àò ìàç, öí éåò ìÿç äèð.
Ìÿ íè ùÿñ ðÿò éà ðàò äû...
Ýå úÿ áèð äÿí-áè ðÿ éîë äà Éîë ÷ó íóí öðÿ éè íè ñûõ äû âÿ Àü Äÿ âÿ -
íèí àü çû íû äþí äÿ ðèá éîë äàí ÷ûõ äû, áèð àç êÿ íàð äà ñÿù ðà íûí è÷è èëÿ
éî ëà ìö âà çè ýåò ìÿ éÿ áàø ëà äû, àì ìà ñÿù ðà íûí ýå íèø ëè éè äÿ Éîë ÷ó -
íóí öðÿ éè íè òîõ äàò ìà äû âÿ Éîë ÷ó äà, Àü äÿ âÿ äÿ î àüûð ñÿ ùÿ ðè áå -
ëÿ úÿ à÷ äû ëàð.
Éîë ÷ó éå íÿ äÿ òî ïà-òî ïà àü áó ëóä ëà ðà áàõ äû, ñîí ðà àë òûí äà êû
Àü Äÿ âÿ éÿ áàõ äû.
Àü Äÿ âÿ ùÿ ìè øÿ êè åé íè àùÿíýëÿ àä äûì ëà éà-àä äûì ëà éà ëÿ ïèð -
ëÿ ðè íè èðè ìþ ùöð êè ìè ãó ìóí öñ òö íÿ éà ïûø äû ðûð äû âÿ Éîë ÷ó ôè êèð ëÿ -
øèð äè êè, àë òûí äà êû áó äÿ âÿ íèí óëó íÿñ ëè äÿ ìèí èë áóí äàí ÿâ âÿë áå -
ëÿ úÿ åé íè àùÿíýëÿ àä äûì àòûá éîë ýå äèð äè âÿ äÿ âÿ àä äûì ëà ðûí äà êû
áó éåê íÿ ñÿã ëèê äå éèë äè, ìèí èë ëÿ ðèí åé íè ëè éè èäè.
Äîü ðó äàí äà, òî ïà-òî ïà àü áó ëóä ëàð ëà áó Àü Äÿ âÿ íèí àðà ñûí -
äà íÿ ôÿðã âàð èäè?
Éîë ÷ó éå íÿ äÿ áö òöí âàð ëû üû íû, çåù íè íè áö ðö ìöø ùÿ ìèí òÿ ÿñ -
ñöô ùèñ ñè èëÿ áó ãÿ ðà ðà ýÿë äè êè, ùå÷ áèð ôÿðã éîõ äóð.
Áèð àç àðà ëû äà êû êè ÷è úèê ãóì òÿ ïÿ ñè íèí öñ òöí äÿ ñÿù ðà íûí ãó -
ìóí äàí ýöú ëÿ ñå çè ëÿí áèð êÿð òÿí êÿ ëÿ äàø äàí éî íóë ìóø êè ìè òÿð -
ïÿí ìÿç äà éà íûá Éîë ÷ó éà âÿ Àü Äÿ âÿ éÿ áà õûð äû âÿ åëÿ êè, Éîë ÷ó
âÿ Éîë ÷ó íóí àë òûí äà êû Àü Äÿ âÿ î êè ÷è úèê ãóì òÿ ïÿ ñè íèí ëàï éà íûí -
äàí þò äö ëÿð, êÿð òÿí êÿ ëÿ áèð úÿ ýþç ãûð ïû ìûí äà ãóé ðó üó èëÿ ãó ìó
ãà çûá ãó ìóí è÷èí äÿ éîõ îë äó.
Î ãÿ äèì äöí éà äà, îí äà êè, áè çèì ÿí óëó áà áà ëà ðû ìû çûí ÿí óëó
áà áà ëà ðû éà øà éûð äû, áó ýþ éö áå ëÿ úÿ áè çèì êè ìè ýþ ðöð äö, áó éå ðè äÿ
áå ëÿ úÿ áè çèì êè ìè ýþ ðöð äö, îí äà êè, Ìó ñà ïåé üÿì áÿ ðèí âàõòëà ðû
èäè, Ñà ìè ðè ïàë ÷ûã äàí áó çîâ äö çÿë äèá ùÿ ìèí áó çî âó äà íûø äûð äû,
àì ìà èí äè î áó çîâ äà éîõ äóð âÿ áèð âàõò ýÿ ëÿ úÿê — âÿ î âàõò äà
éÿ ãèí êè, ÷îõ óçàã äà äå éèë — ìÿí äÿ îë ìà éà úà üàì âÿ ìÿ íèì ëÿ
ìèí èë ëÿð áóí äàí ÿâ âÿë êè î ïàë ÷ûã áó çî âó àðà ñûí äà íÿ ôÿðã âàð?
381
_________
1
ˆ›¯› ›Łł, æ›Ø›ø› ß›ı Ł›¯›Ł .
Ìÿí îí àé äàí, éà îí èë äÿí ñîí ðà îë ìà éà úà üàì, àì ìà åëÿ ùÿ ìèí
îí àé ëà, îí èë ëÿ áÿ ðà áÿð ìÿ íèì áö òöí þì ðöì ëÿ î ïàë ÷ûã áó çî âóí
éà øà äû üû î ãÿ äèì äöí éà äàí êå ÷èá ýÿ ëÿí ìèí èë ëÿð àðà ñûí äà íÿ ôÿðã
âàð? Éà õóä ìÿ íèì éà øà äû üûì áó éåò ìèø, áó ñÿê ñÿí èë èëÿ ýÿ ëÿ úÿ -
éèí ìèí èë ëÿ ðè àðà ñûí äà íÿ ôÿðã âàð? Îí äà, áÿë êÿ àäàì ëàð áàø ãà úö ð
ýå éè íÿ úÿê ëÿð, îí äà, áÿë êÿ àäàì ëàð ýþé äÿ ãóø êè ìè ó÷à úàã ëàð, éà -
õóä äÿð éà ëà ðûí äè áèí äÿ éà øà éà úàã ëàð, àì ìà ÿñ ëèí äÿ, ëàï ÿñ ëèí äÿ,
ìÿ íèì ëÿ îí ëà ðûí àðà ñûí äà ùå÷ áèð ôÿðã îë ìà éà úàã.
Áó ñó àë ëàð î ñÿ ùÿð àéà çûí äà Éîë ÷ó íóí íÿ ôÿ ñè íè òûí úûõ äû ðàí áèð
éàé áöð êö ñö íÿ ñà ëûá ÷û õàðòäû âÿ Éîë ÷ó äà ùÿ ìèí ñà ðûì òûë-áîç êÿð -
òÿí êÿ ëÿ êè ìè, ùà ðà äà ñà ýèç ëÿí ìÿê èñ òÿ äè, íÿ äÿí ñÿ ãî ðóí ìàã èñ òÿ -
äè âÿ åëÿ áèë êè, Àü Äÿ âÿ äÿ íå ÷ÿ èë ëÿð äÿí áÿ ðè áå ëèí äÿ ýÿç äèð äè éè
Éîë ÷ó íóí ñè íÿ ñè íèí êþ çÿð òè ñèí äÿí õÿ áÿð òóò äó, áèð àí ëûã, úÿ ìè áèð -
úÿ àí ëûã àéàã ñàõ ëà äû, ñîí ðà éå íÿ äÿ ùÿ ìè øÿ êè àùÿíýäàð ëû üû èëÿ àä -
äûì ëà éà-àä äûì ëà éà éî ëó íà äà âàì åò äè.
Áó íÿ ñó àë ëàð èäè? Íÿ ôè êèð ëÿð èäè?..
Éîë ÷ó åëÿ áèë êè, éöç èë ëÿ ðèí ñó ñóç ëóã éàí üû ñû èëÿ ôè êèð ëÿø äè êè,
ìèí úöð áÿ ëà ëàð ÷ÿê äèì, àì ìà áó äà âàð ìûø éî ëóì äà... áàé ãóø
ìÿ íÿì, áàé ãóø ìÿí, ùà ìû ãóø äàí ñàé ãóø ìÿí, íÿ áÿ ëà ëû ãóø îë -
äóì, Àë ëàù, ñû çûë äà ðàì éàé, ãûø ìÿí...
Éå íÿ î òî ïà-òî ïà àü áó ëóä ëà ðà áàõ äû, äà ùà äîü ðó ñó, î òî ïà-òî -
ïà àü áó ëóä ëà ðûí àðà ñûí äàí ýþ ðö íÿí òÿð òÿ ìèç, ýþì ýþé ýþ éÿ áàõ äû
âÿ áö òöí è÷èí äÿí ãàð øû ñû à ëûí ìàç áèð èñ òÿê áàø ãàë äûð äû: ÷ÿê ãû ëûí úû -
íû, âóð áîé íó ìó... âóð!.. âóð!..
Áà éàã êû äàí éå ðè íèí ãû çàð òû ñû Éîë ÷ó íóí ýþç ëÿ ðè íèí ãà áà üû íà
ýÿë äè âÿ áó ãû çàð òû éå íÿ äÿ ãàí ðÿí ýè íè àë äû âÿ Éîë ÷ó ôè êèð ëÿø äè êè,
áèð âàõòëàð êè, ùÿ ëÿ Ìÿ ùÿì ìÿä Ðÿ ñó ëöë ëà ùà èíàí ìà éàí àäàì ëàð
âàð èäè âÿ î àäàì ëà ðû äà Àë ëàù õÿëã åò ìèø äè, áÿñ, íÿ ö÷öí î àäàì -
ëàð Ìÿ ùÿì ìÿ äè äà øà áà ñûá äè øè íè ñûí äûð äû, äî äà üû íû ïàð ÷à ëà äû? Î
àäàì ëàð Ìÿ ùÿì ìÿ äÿ èíàí ìûð äû, àì ìà Àë ëàù êè, Ìÿ ùÿì ìÿ äè òà -
íû éûð äû, Àë ëà ùûí êè, åë ÷è ñè èäè Ìÿ ùÿì ìÿä âÿ áèð ùàë äà êè, áå ëÿ èäè,
íÿ ö÷öí î àäàì ëàð ÿë ëÿ ðè íè ãàë äû ðûá Ìÿ ùÿì ìÿ äÿ äàø àòûð äû, íè éÿ
ÿë ëÿ ðè ãó ðó ìóð äó âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, íå úÿ îëóð äó êè, áå ëÿ áèð áÿä
ÿìÿë î àäàì ëà ðûí àü ëû íà ýÿ ëèð äè, íÿ ö÷öí î ñà àò ïåé üÿì áÿ ðÿ èíàí -
ìûð äû ëàð, àõû, Àë ëàù ïåé üÿì áÿ ðèí òà ëå éè íè ÿâ âÿë úÿ äÿí òÿ éèí åò ìèø -
äè âÿ Øåéõ Èá ðà ùèì ßëè ìóõ òàð Ãÿç âè íè — Àë ëàù îíà ðÿù ìÿò åëÿ ñèí
— äå ìèð ìè êè, äöí éà íûí ÿí áþ éöê âÿ ÿí ìöä ðèê êÿ ëà ìû áó äóð: Àë -
ëàù áè ëÿí ìÿñ ëÿ ùÿò äèð...
Àë ëàù íè éÿ ìÿñ ëÿ ùÿò áèë äè êè, úÿ ìè èêè éöç èë áóí äàí ÿâ âÿë î
382
àäàì ëàð äàø ëà âó ðóá ïåé üÿì áÿ ðèí äèø ëÿ ðè íè ñûí äûð äû, äî äà üû íû
ïàðòëàò äû?
Î éå íè à÷û ëàí ñÿ ùÿð àéà çûí äà Éîë ÷ó þçö þç ôè êèð ëÿ ðèí äÿí äÿù -
øÿ òÿ ýÿë äè, Àü Äÿ âÿ íèí öñ òöí äÿ áå ëè íè äè êÿë äèá î òî ïà-òî ïà àü áó -
ëóä ëà ðûí àðà ñûí äàí ýþ ðö íÿí òÿð òÿ ìèç, ýþì ýþé ýþ éÿ áàõ äû, åëÿ áèë
êè, ýþ éöí î òÿ ìèçéëè éèí äÿí, ýþì ýþé ëö éöí äÿí áèð èì äàä èñ òÿ äè âÿ
áó äÿ ôÿ ôè êèð ëÿø äè êè, éÿ ãèí ùàãã î ãÿ äÿð öë âè äèð, î ãÿ äÿð áþ éöê -
äöð, éöê ñÿê äèð êè, îíó äÿðê åò ìÿê ö÷öí, îíà ýå äèá ÷àò ìàã ö÷öí
áå ëÿ úÿ ÿçàá-ÿçèé éÿò ëÿð ÷ÿê ìÿ ëè ñÿí...
Àì ìà íÿ ö÷öí?
Áèð øåé êè, ÿçàá ëà, áå ëÿ úÿ ÿçèé éÿò ëÿ ÿë äÿ åäè ëÿ úÿê, î ùàãã îëà
áè ëÿð ìè?
Àë ëàù êè, àäèë äèð...
Éîë ÷ó áà øà äöø äö êè, äà éàí ìàã ëà çûì äûð, èí äè úÿ áö òöí ýö úö -
íö òîï ëà éûá áèð àç äèí úÿë ìÿ ëè äèð, ùå÷ îë ìà ñà áèð àç ìöð ýö ëÿ ìÿ ëè -
äèð, éîõ ñà ùÿð øåé àëò-öñò îëà áè ëÿð, éîõ ñà ùÿð øåé äà üû ëàð.
Éîë ÷ó äà óçóí èë ëÿ ðèí àëûø-âå ðèø òÿú ðö áÿ ñèí äÿí ýÿ ëÿí äÿ ãèã,
ñÿùâñèç ùå ñàá ëà ìà ôèò ðè âàð èäè âÿ èí äè äÿ èòè çåù íè Éîë ÷ó íó ñèë êÿ -
ëÿ éèá ÿëÿ àë äû, áåé íè íè áö ðö ìöø áó ôè êèð ëÿ ðèí óúóí äàí òó òóá óúóç -
ëó üà ýåò ìÿ éÿ ãîé ìà äû.
Éîë ÷ó Àü Äÿ âÿ íè éå ðÿ éà òûð äûá áå ëèí äÿí äöø äö, ãóì ëóã äà áèð-
èêè àä äûì àòûá äèç ëÿ ðè öñ òÿ éå ðÿ ÷þ ìÿë äè âÿ ýþç ëÿ ðè íè éóìäó.
Ìÿ íè ùÿñ ðÿò éà ðàò äû...
Éîë ÷ó áàø ãà ùå÷ íÿ ôè êèð ëÿø ìèð äè, ôèê ðèí äÿ äî ëà øàí òÿê úÿ áó
áèð ìèñ ðà èäè.
Ìÿ íè ùÿñ ðÿò éà ðàò äû...
Áó äÿì ÿâ âÿë-àõû ðû ýþ ðöí ìÿ éÿí î êèì ñÿ ñèç ñÿù ðà è÷èí äÿ Éîë -
÷ó èëÿ Àü Äÿ âÿ öç áÿ öç èäè ëÿð âÿ Àü Äÿ âÿ èí äè äÿ áà éàã êû àä äûì -
ëà ðû íûí àùÿí ýè èëÿ êþâ øÿ éÿ-êþâ øÿ éÿ èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè Éîë ÷ó íóí ñè -
ôÿ òè íÿ äèê ìèø äè, Éîë ÷ó èñÿ ýþç ëÿ ðè íè éóì ìóø äó, íÿ Àü Äÿ âÿ íè, íÿ
äÿ Àü Äÿ âÿ íèí ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè ýþ ðöð äö.
Ìÿ íè ùÿñ ðÿò éà ðàò äû...
Áó áèð ìèñ ðà Éîë ÷ó íóí éî ðó ëóá ÿë äÿí äöø ìöø áåé íè íÿ êè ÷èê
áèð éöíýöë ëöê ýÿ òèð ìÿ éÿ áàø ëà äû âÿ Éîë ÷ó ìöð ýö ëÿ äè.
Éîë ÷ó þçö áèë ìèð äè êè, éà òûð, éà îéàã äûð, àì ìà áà éàã êû äàí
éå ðè íèí ãû çàð ìà ñû íû âÿ áèð äÿ êè, î ãà ðà ãàð üà íûí èðè, ãà ðà ýþç ëÿ ðè -
íèí ãà ðà ðÿíýëè êÿ äÿ ðè íè ýþ ðöð äö, î ãûð ìû çû èëÿ î ãà ðà áèð-áè ðè íÿ ãà -
383
__________
1
 ŁÆ Ł-_›Œ (Œ›Łł  Ø›¯).
ðû øûð äû, òöíä-áî çóì òóë áèð ðÿíý îëóð äó, ñîí ðà áó òöíä-áî çóì òóë
ðÿí ýÿ áèð ñÿù ðà ñà ðû ñû ãà ðûø äû âÿ ùÿð òÿ ðÿ ôè à÷ûã áèð áîç ëóã áö ðö äö...
Éîë ÷ó ýþç ëÿ ðè íè à÷àí äà î àü áó ëóä ëàð àä äà-áóä äà ýþ éöí öçö -
íÿ äà üûë ìûø äû, ýöí ÷ûõ ìûø äû âÿ ýþ éöí áó òÿ ìèç ëè éè èëÿ ñÿù ðà ãóì -
ëà ðû íûí ýþç èø ëÿ äèê úÿ óçà íàí ùà ìàð ëû üû ÷îõ óçàã öôöã õÿò òèí äÿ áèð -
ëÿ øèð äè.
Éîë ÷ó äî äà ãàë òû äó à ñû íû ïû ÷ûë äà éûá ñà ëà âàò ÷å âèð äè âÿ àéà üà
ãàëõäû, ÿò ðà ôà áàõ äû âÿ éå ðèí äÿ äî íóá ãàë äû: Àü Äÿ âÿ éîõ èäè.
Éîë ÷ó ýþð äö êè, Àü Äÿ âÿ íè îüóð ëà ìà éûá ëàð, þçö ãàë õûá ýå äèá,
÷öí êè Àü Äÿ âÿ íèí, åëÿ áèë, ñÿù ðà éà áà ñûë ìûø èðè ìþ ùöð ëÿð êè ìè ëÿ -
ïèð ëÿ ðèí äÿí ñà âà éû ãóì ëóã äà ùå÷ áèð èç éîõ èäè.
Àü Äÿ âÿ íèí ëÿ ïèð ëÿ ðè ñÿù ðà èëÿ ýþ éöí áèð ëÿø äè éè î óçàã öôöã
õÿò òè íÿ òÿ ðÿô ýå äèá ýþç äÿí èòèð äè.
Éîë ÷ó àç ãà ëà äè çÿ úÿí íà ðûí ãó ìà áà òà-áà òà áèð ìöä äÿò áó èçè
òó òóá ýåò äè, àì ìà Éîë ÷ó áó éåð ëÿ ðè éàõ øû òà íû éûð äû âÿ ýþð äö êè, Àü
Äÿ âÿ íèí èçè ñÿù ðà íûí ëàï äÿ ðè íè íÿ, ýå äÿð-ýÿë ìÿ çÿ àïà ðûð, äà éàí äû,
áèð õåé ëè î áîç-ñà ðûì òûë ñÿù ðà äà ýö íöí àë òûí äà áîç-ñà ðûì òûë äà áèð
úû üûð êè ìè óçà íàí ëÿ ïèð ëÿ ðÿ áàõ äû âÿ áèð äÿí-áè ðÿ Éîë ÷ó éà åëÿ ýÿë -
äè êè, úû üûð êè ìè óçà íûá ýå äÿí áó ëÿ ïèð ëÿð, ÿñ ëèí äÿ, ñÿù ðà íûí äÿ ðè -
íè íÿ éîõ, íÿ ñÿ áèð ãåé áÿ äîü ðó ýå äèð, íÿ ñÿ áàø ãà áèð äöí éà éà,
áàø ãà áèð àëÿ ìÿ àïà ðûð.
Éîë ÷ó áèð ìöä äÿò äà éà íûá áó áîç-ñà ðûì òûë úû üûð êè ìè óçà íûá
ýå äÿí ëÿ ïèð ëÿ ðÿ áàõ äû, ñîí ðà ýå ðè ãà éûò äû.
Éîë ÷ó èêèí úè íà ìà çû ñÿù ðà äà ãûë äû, ñîí ðà ñÿù ðà äàí ÷û õûá éî ëó
òàï äû âÿ ïè éà äà ýå äèá àõ øà ìöñ òö Øÿ ùÿð ýè ðÿ úÿ éèí äÿ äà éàí ìûø êàð -
âà íû íûí äö øÿð ýÿ ñè íÿ ÷àò äû.
Éîë ÷ó íóí øà ýèðäëÿ ðè, íþ êÿð ëÿ ðè, ãó ëàì ëà ðû èêèí úè íà ìàç âàõ òûí -
äà ýþç ëÿ ðè íè éî ëà äè êèá Àü Äÿ âÿ íè ýþç ëÿ éèð äè ëÿð, àì ìà àüà ëà ðû íû
— Éîë ÷ó íó ïè éà äà ýþð äö ëÿð, ùÿ áÿø ãó ëàì ëà ðû åëÿ áà øà äöø äö êè,
Éîë ÷ó íó éîë äà ñî éóá ëàð, Àü Äÿ âÿ íè ÿëèí äÿí àëûá ëàð, ÿë ëÿ ðè íè ãû ëûí -
úà àò äû ëàð, úèíñ Ãà ðà áàü àò ëà ðû íû ìè íèá ãóë äóð ëà ðûí àð äûí úà ÷àï ìàã
èñ òÿ äè ëÿð, àì ìà Éîë ÷ó ÿëè íèí èøà ðÿ ñè èëÿ îí ëà ðû ñàõ ëà äû âÿ:
— Äÿ âÿ èò äè... — äå éèá ÷þë äÿ ÷à òûë ìûø îúà üûí êÿ íà ðû íà ýÿë äè, éå -
íÿ äÿ ÿëè íèí èøà ðÿ ñè èëÿ îúà üûí êÿ íà ðûí äà îòóð ìóø íþ êÿð ëÿ ðè àéà üà
ãàëõìà üà ãîé ìà äû âÿ þçö äÿ ÷þ ìÿ ëèá îúà üûí êÿ íà ðûí äà ãó ðó òîð -
ïà üûí öñ òöí äÿ îòóð äó, èðè, ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè éà âàø-éà âàø éå íÿ äÿ àëÿ -
ìè áö ðö éÿí î ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ éà íàí îúà üà çèë ëÿ äè.
Îúà üûí èøû üû Éîë ÷ó íóí öçö íÿ äö øöð äö âÿ Éîë ÷ó íóí èðè, ãà ðà
ýþç ëÿ ðè íèí äè áè íÿ áó äÿì äÿ ðèí áèð êÿ äÿð ÷þê ìöø äö.
384
Ùå÷ êèì äà íûø ìà üà, áèð ñþç ñî ðóø ìà üà úö ðÿò åò ìèð äè; áó
àäàì ëàð Éîë ÷ó íóí ñÿðò õà ñèé éÿ òè íÿ éàõ øû áÿ ëÿä èäè.
Ùå÷ êèì äà íûø ìà üà úö ðÿò åò ìèð äè, àì ìà øà ýèðäëÿ ðè äÿ, íþ êÿð -
ëÿ ðè äÿ, ãó ëàì ëà ðû äà Éîë ÷ó éà áà õûð äûëàð âÿ öðÿê ëÿ ðèí äÿ ôè êèð ëÿ øèð -
äèëÿð êè, áó àäà ìà êè, ñÿðòëè éè íÿ, ùÿò òà áÿ çÿí ãÿä äàð ëû üû íà áàõ ìà -
éà ðàã, úà ìà àò Âÿ ëèé éöí íå ìÿ
1
àäû íû âå ðèá, áó íóí êè, î ãÿ äÿð ñà éà
ýÿë ìÿ éÿí ëÿë-úà âà ùè ðè âàð, ãû çû ëû âàð, éöç äÿ âÿ éö êö ìàë-äþâ ëÿ òè
âàð, èýèä îüóë ëà ðû, èýèä êö ðÿ êÿí ëÿ ðè âàð, áèð úÿ äÿ âÿ äÿí þò ðö — ãîé
ëàï Àü Äÿ âÿ îë ñóí! — íè éÿ áå ëÿ úÿ ãÿì äÿð éà ñû íà ãÿðã îëóá?
Ùÿ ìèí ñö êóò è÷èí äÿ îòóð ìóø äó ëàð.
Ùÿð òÿ ðÿô ýå úÿ íèí çöë ìÿ òè íÿ ãÿðã îë ìóø äó, àì ìà î äÿ ðèí êÿ -
äÿ ðèí êþë ýÿ ñè Éîë ÷ó íóí ýþç ëÿ ðèí äÿí ÷ÿ êè ëèá ýåò ìèð äè.
ßë áÿò òÿ, î ýå úÿ î îúà üûí êÿ íà ðûí äà îòó ðàí àäàì ëàð äàí ùå÷
êèì áèë ìÿ äè êè, î äÿ ðèí êÿ äÿð ãà ðà ãàð üà íûí ýþç ëÿ ðèí äÿ êè êÿ äÿ ðÿ
áÿí çÿ éèð.
Ùà ìû åëÿ áèë äè êè, Éîë ÷ó Àü äÿ âÿ íèí èò ìÿ éè íèí äÿð äè íè ÷ÿ êèð.
Ùå÷ êè ìèí àü ëû íà ýÿë ìÿç äè êè, ùÿ ìèí àí ëàð äà Éîë ÷ó ôè êèð ëÿ øèð -
äè: êàø ìÿí äÿ î äÿ âÿ èëÿ áèð éåð äÿ èòÿé äèì...
VI
Àíàì òåç-òåç äå éèð äè êè, êè ìèí àë íû íà íÿ éà çû ëûá, åëÿ äÿ îëà úàã
âÿ àíàì áó ñþç ëÿ ðè äå éÿí äÿ ìÿí ôè êèð ëÿ øèð äèì êè, ýþ ðÿ ñÿí, ìÿ íèì
àë íû ìà íÿ éà çû ëûá âÿ ìÿí êèì îëà úà üàì? Íå úÿ éà øà éà úà üàì?
Äîü ðó äàí ìû, ýþ ðÿ ñÿí, ìÿí þçöì äÿ àòà îëà úà üàì? Ìÿ íèì äÿ
óøàã ëà ðûì îëà úàã? Âàõò êå ÷ÿ úÿê âÿ ìÿ íèì äÿ ñà÷ ëà ðûì àüà ðà úàã?
Ýþ çÿë ýöí ëÿð âàð èäè...
Áèð äÿ ôÿ áè çèì äà ëàí äà ôóò áîë îé íà éûð äûã âÿ ìÿí òî ïó âó ðàí -
äà òîï äà ëà íû ìû çûí ãà áà üûí äàí êå ÷ÿí Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà íûí ãî ëó íà
äÿé äè âÿ Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà áÿðê ùèðñëÿí äè, ãî ëó íóí òîï äÿ éÿí éå ðè -
íè îâ õà ëà éà-îâ õà ëà éà öñ òö ìÿ ãûø ãûð äû:
— Àé òöë ëàá! — äå äè. — Ýþ çöí éîõ äó ñÿ íöí, ìÿí áîé äà àäà ìû
ýþð ìöð ñÿí?
«Òöë ëàá» áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ñþ éöø èäè âÿ ÿë áÿò òÿ, ìÿí áè ëèð äèì
êè, áó, áè ÿ äÿá áèð ñþç äå éèë, ÷öí êè áþ éöê ëÿð äÿ ùèðñëÿ íÿí äÿ áè çèì
éà íû ìûç äà áó ñþ çö àüûç ëà ðûí äàí ÷û õà ðûð äû ëàð (âÿ ùÿð ýàù áè ÿ äÿá ñþ -
éöø îë ñàé äû, Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà äà áó íó äè ëè íÿ ýÿ òèð ìÿç äè!), àì ìà áó
ñþ çöí ìÿ íà ñû íûí íÿ îë äó üó íó áèë ìèð äèì.
Àõ øàì àòàì äàí ñî ðóø äóì:
385
4- 25
— «Òöë ëàá» íÿ äå ìÿê äèð?
Àòàì äå äè:
— Ñè çèí ìÿ ùÿë ëÿ íèí ñþ éö øö äö äÿ... — Î ãöð áÿò ùèñ ñè ùÿ ìè øÿ
àòàì ëà áèð éåð äÿ îë äó üó ö÷öí, èë ëÿð äÿí áÿ ðè éà øà äû üû ìÿ ùÿë ëÿ éÿ
äÿ «ñè çèí ìÿ ùÿë ëÿ» äå éèð äè (âÿ áó ìÿ íèì öðÿ éè ìè ñû õûð äû, ÷öí êè
ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè, áèçèì ìÿ ùÿë ëÿ, åé íè çà ìàí äà, àòà ìûí äà ìÿ -
ùÿë ëÿ ñè îë ñóí). — Éå íÿ íÿ åëÿ ìè ñÿí, êèì ñþ éöá ñÿ íè?
Ìÿí áèð ñþç äå ìÿ äèì âÿ ñÿ ùÿ ðè ýöí éå íÿ äÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí áà -
øû íà éû üû øàí äà ñî ðóø äóì:
— Ñÿí áè ëèð ñÿí «òöë ëàá» íÿ äå ìÿê äèð?
Áà ëà êÿ ðèì ìÿ íèì áþ éöê òÿ ÿú úö áö ìÿ âÿ ñå âèí úè ìÿ ñÿ áÿá
îëàí ýþ çÿë ñþç ëÿð äå äè:
— «Òöë ëàá» ÿðÿá äè ëèí äÿ «òÿ ëÿ áÿ» äå ìÿê äèð.
Áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí óøàã ëà ðû áþ éö éÿí äÿ øî ôåð îë ìàã èñ òÿ -
éèð äè âÿ ÿë áÿò òÿ, ìÿí äÿ ÷îõ èñ òÿ éèð äèì êè, áþ éö éÿí äÿ Úÿ ôÿð êè ìè,
Àäèë êè ìè, ßá äö ëÿ ëè êè ìè, Úÿá ðà éûë êè ìè (ñîí ðà ëàð Àüà ðÿ ùèì êè ìè)
øî ôåð îëóì, «ïî ëó òîð êà» ñö ðöì âÿ î «ïî ëó òîð êà» ýÿ ëèá áè çèì äà ëà -
íûí ãà áà üûí äà äà éàí ñûí, àíàì î «ïî ëó òîð êà»íûí øö øÿ ëÿ ðè íèí êÿ íà -
ðû íà ãî òàç ëû êðó æå âà ëàð òî õó ñóí, àì ìà Áà ëà êÿ ðèì «òöë ëàá» ñþ çö íöí
ìÿ íà ñû íû áà øà ñà ëàí äàí ñîí ðà áèð äÿí-áè ðÿ ùà ÷àí ñà Ãî úà êè ìè òÿ ëÿ -
áÿ îë ìà üûí ñå âèí úè ìÿ íèì áö òöí è÷è ìÿ éà éûë äû âÿ ìÿí áèð äÿ ôÿ
Ãî úà íûí ìÿ íèì ãó ðàø äû ðûá äà íûø äû üûì ÿù âà ëà òà ãó ëàã àñàí äàí
ñîí ðà äå äè éè ñþç ëÿ ðè éà äû ìà ñàë äûì: «— Èá ðà ùèì-çàä áîø øåé äè,
ßëÿê áÿð, ñÿí éà çû ÷û îëà úàã ñàí, êè òàá éà çà úàã ñàí!..». Î çà ìàí Ãî -
úà íûí î ñþç ëÿ ðè ìÿ íèì ö÷öí î ãÿ äÿð ãåé ðè-àäè ñÿñ ëÿí äè, î ãÿ äÿð
ìþ úö çÿ ëè ýþ ðöí äö êè, ìÿí ùå÷ áèë ìÿ äèì êè, áó ñþç ëÿ ðÿ ñå âè íèì,
éà íÿ åëÿ éèì? Ãî úà íûí î ñþç ëÿ ðèí äÿí ñîí ðà, áèð äÿí-áè ðÿ ìÿí Ñÿò -
òàð Ìÿ ñó ìó õà òûð ëà äûì, ÷öí êè Ñÿò òàð Ìÿ ñóì äà øà èð èäè, éÿ íè éà -
çàí àäàì èäè âÿ êè ìèí ñÿ ùà ÷àí ñà ìÿ íè äÿ Ñÿò òàð Ìÿ ñóì òÿ êè ñà -
òà úà üû íûí õî ôó áèð éóì ðóã êè ìè ìÿ íèì öðÿ éè ìè ñûõ äû...
Áà ëàêÿ ðèì «òöë ëàá» ñþ çö íöí ìÿ íà ñû íû áà øà ñà ëàí äàí ñîí ðà èñÿ
ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ ùå÷ áèð õîô äàí ÿñÿð-ÿëà ìÿò éîõ èäè; åâè ìèç äÿ
ö÷-äþðä êè òàá âàð èäè, îí ëà ðû äà ëàï áà ëà úà îëàí äà úûð ìûø äûì, ñÿ ùè -
ôÿ ëÿ ðè íèí éà ðû ñû âàð èäè, éà ðû ñû éîõ èäè âÿ ìÿí åâÿ ýå äèá ùÿ ìèí éà -
ðûì ÷ûã êè òàá ëà ðû ñÿ ëè ãÿ èëÿ àíà ìûí ñàí äû üû íà éûü äûì, ÷öí êè ìÿí
áþ éö éÿ úÿê äèì, òÿ ëÿ áÿ îëà úàã äûì, ñîí ðà éà çû ÷û îëà úàã äûì âÿ î êè -
òàá ëà ðûí úû ðûë ìûø, èò ìèø ñÿ ùè ôÿ ëÿ ðè íè éå íè äÿí éà çà úàã äûì...
Ýþ çÿë ýöí ëÿð âàð èäè...
Î êè òàá ëàð ëàï áó éà õûí âàõòëà ðà úàí ìÿ íèì åâèì äÿ êè òàá ðÿô -
386
ëÿ ðèí äÿí áè ðèí äÿ èäè, àì ìà î êè òàá ëà ðûí èò ìèø, úû ðûë ìûø ñÿ ùè ôÿ ëÿ ðè íè
ìÿí éå íè äÿí éà çà áèë ìÿ ìèø äèì.
Áèð ýöí ùÿ ìèí êè òàá ëà ðû ðÿô äÿ ýþð ìÿ äèì âÿ ìÿ ëóì îë äó êè,
óøàã ëàð îí ëà ðû ëà çûì ñûç ãÿ çåò-æóð íàë ëàð ëà áèð éåð äÿ ìà êó ëà òó ðà éà
âå ðèá.
Ìÿí óøàã ëà ðà ùå÷ íÿ äå ìÿ äèì.
Ñþ çÿ íÿ åù òè éàú âàð èäè âÿ ñþç íÿ åäÿ áè ëÿð äè?
VII
Áè çèì ÿëè ìè çÿ õûð äà ïóë êå ÷ÿí êè ìè, ãà ÷ûá Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ýè -
ëÿ ýå äèð äèê êè, øèí ýè ëÿ ëè ñàã ãûç àëàã, éà õóä åâ äÿ áèø ìèø ñö ìöðòýÿí
ãûð ìû çû õî ðóç êîí ôå òè àëàã, éà îð òà ñû íà ãóð üó øóí áàü ëàí ìûø ÷è ëÿ äè
àëàã âÿ Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè äÿ ùÿ ìè øÿ áè çè äå éè íÿ-äå éè íÿ ãàð øû ëà éûð -
äû: «— Éå íÿ ýÿë äöç? Áèë ìè ðÿì, âàë ëàù, ÿëö âöç äÿí ñè çèí ùà ðà ãà ÷ûá
ýèç ëÿ íèì?..». Åëÿ áèë êèì ñÿ Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè íè ìÿú áóð åëÿ éèð äè êè,
÷è ëÿ äè äö çÿëòñèí, õî ðóç áè øèð ñèí, áè çÿ ñàò ñûí (áó áà ðÿ äÿ Çè áà õà ëà
éàõ øû èäè, ùÿ ìè øÿ öçö ýö ëÿð èäè, ùÿ ìè øÿ ñàò äû üû òó ìó òÿ ðèô ëÿ éèð äè: «—
ßí òè ãÿ ñå ìè÷ êà äû, ïåé üÿì áÿð ùàã ãû, ëàï àëà éû øåé äè!.. Àëûí, íóø
îë ñóí!..» âÿ Çè áà õà ëà, ùÿò òà áÿ çÿí ïó ëó ìóç îë ìà éàí äà äà úè áè ìè -
çÿ éà ðûì ñòÿ êàí ìöô òÿ òþ êöð äö), àì ìà áèç Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè íèí
áå ëÿ úÿ äå éèí ýÿí ëè éè íÿ þé ðÿø ìèø äèê âÿ øèí ýè ëÿ ëè ñàã ãû çû àëûá ÷åé íÿ -
éèð äèê, éà õóä ãûð ìû çû õî ðóç êîí ôå òè íè àëûá ñö ìöðòäÿ éèð äèê, éà äà
êè, áè çèì äà ëà íûí äè áèí äÿ êè õàðòóò àüà úû íûí àë òû íà éû üû øûá ÷è ëÿ äè ÷è -
ëÿ éèð äèê.
Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ýè ëèí åâè íèí ÷þë ãà ïû ñû áèð áàø êö ÷ÿ éÿ à÷û ëûð äû
(ùÿ éÿò ëÿ ðè éîõ èäè) âÿ éàç äà, éàé äà, ïà éûç äà, ãû øûí éàü ìóð ñóç, êö -
ëÿê ñèç ýöí ëÿ ðèí äÿ Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ùÿ ìè øÿ êö ÷ÿ ãà ïû ëà ðû íûí àü çûí -
äà îòó ðóð äó, þçö äö çÿëòäè éè áà ëà úà òàõ òà êÿ òè ëè äÿ ãà áà üû íà ãî éóð -
äó âÿ õî ðóç ëàð äà, ÷è ëÿ äè ëÿð, øó ìà ãÿ äÿð ëÿð äÿ, áèð áàí êà ñó éóí è÷è -
íÿ éûü äû üû î øèí ýè ëÿ ëÿð äÿ ñÿ ëè ãÿ èëÿ ùÿ ìèí òàõ òà êÿ òè ëèí öñ òö íÿ äö -
çö ëöð äö. Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè äå éè íÿ-äå éè íÿ áèç äÿí àë äû üû äÿ ìèð ïó ëà
äèã ãÿò ëÿ áà õûð äû (åëÿ áèë êè, áèç îíó àë äà äà úàã äûã, ïóë ÿâÿ çè íÿ áàø -
ãà øåé âå ðÿ úÿê äèê, éà äà êè, þçö ìöç éà ëàí ÷û ïóë äö çÿë äÿ úÿê äèê...),
ñîí ðà ùÿ ìèí ïó ëó ñî éóã âàõòëàð ÿé íèí äÿ êè ñû ðûã ëû ñû íûí, èñ òè âàõòëàð
èñÿ ãÿù âÿ éè ðÿíýëè êþé íÿ éè íèí úè áè íÿ ãî éóð äó, èñ òÿ äè éè ìè çè âå ðèð -
387
________
1
´›¯ŁØ›Ø›› Æł›¯›¯›ß› Œ›Œ ¯Ł ›.
äè: øèí ýè ëÿ èêè øà ùû, õî ðóç ö÷ øà ùû, ÷è ëÿ äè áèð àá áà ñû, òàõ òà øó ìà ãÿ -
äÿð áåø øà ùû, äÿ ìèð øó ìà ãÿ äÿð àë òû øà ùû...
Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè íèí Èá ðà ùèì àä ëû áèð îü ëó âàð èäè âÿ áö òöí ìÿ -
ùÿë ëÿ áè ëèð äè êè, Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè îíà ýþ ðÿ òàõ òà éî íóá øó ìà ãÿ äÿð
äö çÿë äèð, õî ðóç êîí ôå òè áè øè ðèð, ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà úàí ÷þë ãà ïû ñû íûí
àü çûí äà îòó ðóð êè, Èá ðà ùèì éàõ øû ýå éèí ñèí âÿ Èá ðà ùè ìèí îòó ðóá ñþç
ãîø ìàã äàí ñà âà éû áàø ãà áèð ãàé üû ñû îë ìà ñûí. Ìÿ ñÿ ëÿ áó ðà ñûí äà èäè
êè, Èá ðà ùèì øà èð èäè âÿ Èá ðà ùè ìèí éàç äû üû èêè ìèñ ðà ìÿ ùÿë ëÿ íèí úà -
âàí ëà ðû íûí äè ëè íèí ÿç áÿ ðè èäè:
Ýþé éà õà ñû íû à÷àí äà àé ýþ ðöí äö,
Ñÿí éà õà íû à÷àí äà ýö íÿø ýþ ðöí äö!
Äöç äöð, Áà ëà êÿ ðèì äå éèð äè êè, áó øå ðè Èá ðà ùèì îüóð ëà éûá, ýó éà
ßíó øè ðÿ âàí ïàä øàù Àü Äÿ âÿ íèí öñ òöí äÿ ýå äÿí äÿ ÷þë äÿ ÷è ìÿí
Ôÿõ ðÿí äÿ õà íû ìû ýþð ìöø äö âÿ áó øå ðè äÿ îí äà äå ìèø äè, èí äè Èá ðà -
ùèì äÿ éà ëàí äàí äå éèð êè, áó øå ðè ìÿí éàç ìû øàì. Áó ðà ñû íû äà äå -
éèð äè ëÿð êè, — ÿâ âÿë ëÿð, îí äà ìÿí ùÿ ëÿ ëàï áà ëà úà óøàã îë ìó øàì —
Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè àë òû ãûç äàí ñîí ðà äöí éà éà ýÿë ìèø Èá ðà ùè ìèí øåð -
ëÿ ðè íè éû üûá Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìà ýþñ òÿ ðèá âÿ ýó éà Ñÿò òà ð Ìÿ ñóì äà ùÿ -
ìèí øåð ëÿ ðèí ÿâ âÿ ëè íè îõó éàí äà ñî íó íó ÿç áÿð äå éèð ìèø, ÷öí êè Èá -
ðà ùè ìèí áó øåð ëÿ ðè íèí ùà ìû ñû ãà áàã ëàð éà øà ìûø áàø ãà-áàø ãà øà èð ëÿ -
ðèí èìèø, àì ìà ùÿð ùàë äà Èá ðà ùèì ïóë îüóð ëà ìûð äû, ïàë òàð îüóð ëà -
ìûð äû âÿ Èá ðà ùè ìèí øåð îüóð ëà ìà üû íûí þçö äÿ åëÿ ùþð ìÿò ëè áèð èø èäè
âÿ áå ëÿ äå éèð äè ëÿð êè, ýó éà Èá ðà ùèì áó øå ðè («Ýþé éà õà ñû íû à÷àí äà
àé ýþ ðöí äö, ñÿí éà õà íû à÷àí äà ýö íÿø ýþ ðöí äö!») Øþâ êÿò ö÷öí éà -
çûá (éà îüóð ëà éûá).
Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè øèí ýè ëÿ-ñàã ãûç, ÷è ëÿ äè, áöë áöë ãÿ ôÿ ñè, îõ ëîâ,
òàõ òà ãà øûã âÿ áàø ãà áó êè ìè øåé ëÿð ñàò ìàã äàí ÿëà âÿ, ãà áàã ëàð
ùÿì äÿ ïóë ëà, ýèç ëèí úÿ èé íÿ-òóø èëÿ ìÿ ùÿë ëÿ úà âàí ëà ðû íûí, áàø ãà
ìÿ ùÿë ëÿ ëÿð äÿí ýÿ ëÿí ëÿ ðèí ÿë ëÿ ðè íÿ, ãîë ëà ðû íà, ñè íÿ ëÿ ðè íÿ äþé ìÿ
éà çû ëàð éà çûð äû, úöð áÿ úöð øÿ êèë ëÿð ÷ÿ êèð äè; èí äè äà ùà áó èø ëÿ ìÿø üóë
îë ìóð äó, ÷öí êè áèð äÿ ôÿ Õà íûì õà ëà ýÿ ëèá Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè íè ìÿ -
ùÿë ëÿ íèí úà ìà à òû è÷èí äÿ áè à áûð åëÿ ìèø äè âÿ äå ìèø äè: «— Ñÿí þëÿ -
ñÿí, Ìåé ðàí ãó ëó, àòî âóí ãÿáèðè íÿ àíä îë ñóí, ÿýÿð áèð äÿ ýþð ñÿì,
åøèò ñÿì, áèë ñÿì êè, áèð àäà ìûí ÿëè íÿ-ãî ëó íà éà çû éàç ìû ñàí, àð âàä
øÿê ëè ÷ÿê ìè ñÿí, ñÿí þëÿ ñÿí, Ìåé ðàí ãó ëó, ñÿ íöí áî üà çóí äàí éà ïû -
øûá àïà ðûá ìè ëè ñÿ âåð ìÿ ñÿì, êè øè ãû çû äþ éö ëÿì!». ßë áÿò òÿ, Ìåé -
ðàí ãó ëó ÿìè áè ëèð äè êè, Õà íûì õà ëà äàí íÿ äå ñÿí ÷û õàð âÿ Õà íûì
388
õà ëà íûí êè øè ÿë ëÿ ðè êè ìè èðè ÿë ëÿ ðè íÿ áà õûá áó ãÿ ðà ðà ýÿë ìèø äè êè, áèð
äÿ áó èø ëÿ ìÿø üóë îë ìà ñûí, õûð äà âà òû íû ñà òûá éå ýà íÿ îü ëó Èá ðà ùè ìè
áÿñ ëÿ ñèí.
Äå éèð äè ëÿð êè, ýó éà Õà íûì õà ëà îü ëàí ëà ðûí äàí ùàí ñû íûí ñà áÿ -
äÿ íèí äÿ éó õà ðû ñû àð âàä, àøà üû ñû áà ëûã îëàí áèð øÿ êèë ýþ ðöá âÿ îíà
ýþ ðÿ äÿ áå ëÿ úÿ ùèðñëÿ íèá: î éà ðû ñû àð âàä, éà ðû ñû áà ëûã øÿê ëè íè áèë ìèð -
äèê, àì ìà Úÿ ôÿ ðèí äÿ, Àäè ëèí äÿ, ßá äö ëÿ ëè íèí äÿ, Úÿá ðà éû ëûí äà,
Àüà ðÿ ùè ìèí äÿ ÿë ëÿ ðè íèí öñ òöí äÿ àíà äàí îë äóã ëà ðû èë éà çûë ìûø äû:
Úÿ ôÿ ðèí ÿëè íèí öñ òöí äÿ 1915, Àäè ëèí ÿëè íèí öñ òöí äÿ 1917, ßá äö ëÿ -
ëè íèí ÿëè íèí öñ òöí äÿ 1919, Úÿá ðà éû ëûí ÿëè íèí öñ òöí äÿ 1923, Àüà ðÿ -
ùè ìèí ÿëè íèí öñ òöí äÿ 1925 éà çûë ìûø äû, òÿê úÿ Ãî úà íûí ÿëè íèí öñ òöí -
äÿ ùå÷ íÿ éà çûë ìà ìûø äû. Äö çö, äå éèð äè ëÿð êè, Ãî úà áÿ äÿ íè íèí ùà -
ðà ñû íà ñà ßäè ëÿ íèí àäû íû éàç äû ðûá, àì ìà áó íó åëÿ-áå ëÿ äå éèð äè ëÿð,
ýþ ðÿí îë ìà ìûø äû. Ãî úà, ñö ðö úö äÿ äå éèë äè, àì ìà áó íà áàõ ìà éà -
ðàã ìÿí Ãî úà íû ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ùà ìû äàí àðòûã èñ òÿ éèð äèì.
Áÿ çÿí áè çèì äà ëà íûí ãà áà üûí äà äàë áà äàë äþðä ìà øûí äö çö ëöð -
äö: Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äö ëÿ ëè íèí, Úÿá ðà éû ëûí ñöð äöê ëÿ ðè ìà øûí ëàð;
Àüà ðÿ ùèì îí äà ùÿ ëÿ ñö ðö úö ëöê ìÿê òÿ áèí äÿ îõó éóð äó âÿ áÿ çÿí
Àüà ðÿ ùèì äÿ øà ýèðä ìà øû íû íû ñö ðöá äà ëà íûí ãà áà üû íà ýÿ òè ðèð äè âÿ
îí äà áè çèì äà ëà íûí ãà áà üûí äà äàë áà äàë áåø ìà øûí äà éà íûð äû. Áå ëÿ
âàõòëàð ùÿð äÿí Õà íûì õà ëà ýö íîð òà éå ìÿ éè íÿ åâÿ ýÿë ìèø îü ëàí ëà -
ðû íûí õþ ðÿ éè íè ÷ÿ êèá ñîí ðà þçö êö ÷ÿ éÿ ÷û õûð äû, äàë áà äàë äö çöë ìöø
î ìà øûí ëà ðà áà õûð äû âÿ åëÿ áèë êè, î ìà øûí ëàð äà Õà íûì õà ëà íûí îü -
ëàí ëà ðû èäè.
Õà íûì õà ëà íûí ÿðè ùÿ ëÿ ìÿí àíà äàí îëàí äàí ãà áàã þë ìöø äö,
àì ìà ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Õà íûì õà ëà ýèë ùÿ ìè øÿ áå ëÿ îëóá ëàð; Õà -
íûì õà ëà îëóá, áèð äÿ êè, Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè, Ãî úà, Úÿá ðà éûë âÿ
Àüà ðÿ ùèì îëóá, äà ùà ùå÷ êèì îë ìà éûá; ìÿí Õà íûì õà ëà ýè ëè áàø ãà
úö ð òÿ ñÿâ âöð åäÿ áèë ìèð äèì.
Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ ëè äÿ, Úÿá ðà éûë äà «ïî ëó òîð êà» ñö ðöð äö âÿ î
òÿï òÿ çÿ «ÃÀÇ-ÀÀ»ëàð ëà áèç ùà ìû ìûç ôÿõð åäèð äèê. Úÿ ôÿð àâ òî áóñ
ñö ðöð äö âÿ î «ÇÈÑ-16» äà òÿï òÿ çÿ èäè âÿ ùÿð äÿí Úÿ ôÿð áè çè, ìÿ -
ùÿë ëÿ íèí óøàã ëà ðû íû àâ òî áó ñà ìèí äè ðèá éó õà ðû ìÿ ùÿë ëÿ ëÿ ðÿ ñö ðÿí äÿ
áèç îëóð äóã äöí éà íûí ÿí õîø áÿõò àäàì ëà ðû âÿ éó õà ðû ìÿ ùÿë ëÿ
óøàã ëà ðû íûí ùÿ ñÿä äî ëó áà õûø ëà ðû áè çèì öñ òö ìö çÿ äè êè ëÿí äÿ áèç áà -
øû ìû çû äèê òó òóð äóã, þçö ìö çö áó ýþ çÿë àâ òî áó ñóí ÿñë ñà ùè áè áè ëèð -
äèê.
Ãî úà íûí èñÿ ìà øû íû éîõ èäè, ÷öí êè ñö ðö úö äå éèë äè, àì ìà áó íà
áàõ ìà éà ðàã, ìÿí Ãî úà íû ùà ìû äàí ÷îõ èñ òÿ éèð äèì âÿ Ãî úà äà ìÿ -
389
íèì ëÿ äà ùà àð òûã ìåù ðè áàí èäè âÿ áèð äÿ ôÿ ìÿ íèì ãó ðàø äûð äû üûì áèð
ÿù âà ëà òà ãó ëàã àñàí äàí ñîí ðà ùå÷ âàõò éà äûì äàí ÷ûõ ìà éà úàã î
ñþç ëÿ ðè äå äè: «— Èá ðà ùèì-çàä áîø øåé äè, àì ìà ñÿí éà çû ÷û îëà úàã -
ñàí, êè òàá éà çà úàã ñàí!..».
Ñîí ðà ëàð «òöë ëàá» ñþ çö íöí äÿ ìÿ íà ñû íû þé ðÿí äèì âÿ Ãî úà íûí
äå äè éè ñþç ëÿð èëÿ «òöë ëàá»ûí ìÿ íà ñû ìÿ íÿ î ãÿ äÿð òÿ ñèð åò ìèø äè êè,
áÿ çÿí ýå úÿ ëÿð éå ðè ìÿ ýè ðÿí äÿí ñîí ðà éà òà áèë ìèð äèì, öðÿ éèì áèð
ùÿ éÿ úàí ëà, úîø üóí ëóã ëà äî ëóð äó, ìÿí, ÿë áÿò òÿ, éà çû ÷û ëû üûí íÿ îë äó -
üó íó ÿìÿë ëè-áàø ëû áèë ìèð äèì, àì ìà öðÿ éèì ýþ çÿë áèð ùÿ éÿ úàí ëà
äî ëó èäè âÿ éó õó éà ýå äÿ áèë ìÿ äè éèì î ýå úÿ ëÿð äÿ ìÿí þç ýÿ ëÿ úÿ -
éèì ëÿ äÿ àç ãà ëà Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äö ëÿ ëè íèí, Úÿá ðà éû ëûí ìà øûí -
ëà ðû êè ìè ôÿõð åäèð äèì...
... Ãÿ äèì áèð ôè ëî ñîô äöí éà íûí ìöä ðèê âÿ ãÿì ýèí ñþç ëÿ ðèí äÿí
áè ðè íè äå éèá: ùÿð øåé êå ÷èá ýå äèð...
...Áèð äÿ ôÿ Ãî úà ìÿ íÿ äå äè:
— Ñèð êÿ ýåò ìÿê èñ òÿ éèð ñÿí?
Ìÿí ãó ëàã ëà ðû ìà èíàí ìà äûì, ÷öí êè éåä äèèë ëèê þì ðöì äÿ ùå÷
áèð òå àò ðà, ñèð êÿ ýåò ìÿ ìèø äèì, òÿê úÿ êè íî éà ýåò ìèø äèì âÿ Ãî úà -
äàí áó ñþç ëÿ ðè åøè äÿí äÿ áà øà äöø äöì êè, ùÿ éà òû ìûí áþ éöê áèð ùà -
äè ñÿ ñè ÿðÿ ôÿ ñèí äÿ éÿì âÿ íÿäÿíñÿ ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà úöð áÿ úöð
ðÿíýëÿð îé íà ìà üà áàø ëà äû: ãûð ìû çû éà øû ëà ãà ðûø äû, éà øûë ýþ éÿ
ãàðûøäû, ýþé ñà ðû éà ãà ðûø äû, ñà ðû íà ðûí úû éà ãà ðûø äû... Ìÿí áè ëèð äèì
êè, áó, ÿðÿ ôÿ ñèí äÿ îë äó üóì î ñå âèí úèí, õîø áÿõòëè éèí ðÿí ýè äè âÿ
ìÿí ýå úÿ ëÿð éå ðè ìÿ ýè ðèá éàò ìàç äàí ÿâ âÿë, àòà ìûí âÿð äèø åò äè éèì
õî ðóë òó ñó íóí (àòàì åâ äÿ éà òàí äà âÿ õî ðóë äà ìà éàí äà ìÿí éà òà
áèë ìèð äèì, ÷öí êè àòà ìûí õî ðóë òó ñó íà àäÿò åò ìèø äèì) ìö øà éè ÿ òèëÿ
áó ðÿíýëÿ ðè ýþ ðöð äöì, áó ðÿíýëÿð áèð-áè ðè íÿ ãà ðû øûð äû, ïà ðûë äà éûð äû
âÿ îí ëà ðûí ãûð ìû çû, éà øûë, ýþé, ñà ðû, íà ðûí úû èøûë òû ëà ðûí äà ìÿ íèì áö -
òöí öðÿ éè ìÿ éà éû ëàí èëûã áèð òÿ áÿñ ñöì âàð èäè; ùÿð äÿí àòà ìûí õî -
ðóë òó ñó êÿ ñèð äè âÿ ìÿí äèê ñè íèá î ðÿíýëÿð àëÿ ìèí äÿí ÷û õûð äûì, áà -
ëà úà îòà üû ìû çà, äþðäêöíú ìèç èëÿ ïàë òàð äî ëà áû íûí àðà ñûí äà éåð äÿí
ñà ëûí ìûø éîð üàí-äþ øÿ éè ìè çèí è÷è íÿ ãà éû äûð äûì, àì ìà ñîí ðà àòàì
éå íÿ õî ðóë äà ìà üà áàø ëà éûð äû âÿ ìÿí äÿ òÿ çÿ äÿí éà âàø-éà âàø î
ðÿíýëÿð àëÿ ìè íÿ ýå äèð äèì; ìÿí íÿ ñÿ áèð áàé ðàì ýþç ëÿ éèð äèì, åëÿ
áèð áàé ðàì êè, áó, áà ëà úà îòà üû ìûç äàí, ýå úÿ ëÿð äÿ íþ éöò ïè ëÿ òÿ ñè -
íèí èéè íè þçöí äÿ ñàõ ëà éàí áà ëà úà ìÿò áÿ õè ìèç äÿí, ùÿ éÿ òè ìèç äÿí,
äà ëà íû ìûç äàí, êö ÷ÿ ìèç äÿí óçàã ëàð äà äû, àì ìà íÿ ãÿ äÿð óçàã îë ñà
äà, áèð âàõò ýÿ ëèá ìÿ íè òà ïà úàã äû...
... Ìÿí èí äè äÿ î óçàã óøàã ëûã ÷àü ëà ðû íû éà äû ìà ñà ëàí äà ôè êèð -
390
ëÿ øè ðÿì êè, ñÿí áèð èøÿ áàõ, ìÿí î áàé ðà ìû ùÿ ìèí áà ëà úà îòà üû ìûç -
äàí, áà ëà úà ìÿò áÿ õè ìèç äÿí, ùÿ éÿ òè ìèç äÿí, äà ëà íû ìûç äàí, êö ÷ÿ -
ìèç äÿí, î ãî øà òóò àüà úûí äàí, î êþð ïÿ ñþ éöä äÿí óçàã ëàð äà òÿ ñÿâ -
âöð åäèð äèì...
...Ãî úà äå äè:
— Àõ øàì ñÿ íè ñèð êÿ àïà ðà úà üàì.
Ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ýå úÿ ëÿð éó õó éà ýåò ìÿ ìèø äÿí ÿâ âÿë è÷è íÿ
ýèð äè éèì î ðÿíýëÿð àëÿ ìè ùå÷ âàõò ýþð ìÿ äè éèì î ñèð êèí ðÿíýëÿ ðè -
äèð.
Ùÿ ìèí ýöí àíàì äà ñèð êÿ ýå äÿ úÿ éè ìÿ ìÿ íèì ãÿ äÿð ñå âè íèð -
äè (÷öí êè àíàì äà þì ðöí äÿ ñèðêäÿ îë ìà ìûø äû...), ýö íîð òà òÿ ëÿ ñèê
êþé íÿ éè ìè éó éóá ìÿò áÿõ äÿ êè íþ éöò ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ òöí äÿ ãó ðóò äó,
öòö ëÿ äè, øàë âà ðû ìû äà öòö ëÿ äè, úî ðàá ëà ðû ìûí äà áàí ëà ðû íû ñÿ ëè ãÿ èëÿ
ýþ çÿ éèá ñàù ìà íà ñàë äû, àõ øàì úè áè ìÿ èêè àá áà ñû ïóë ãîé äó êè,
ñèðêäÿ þçö ìÿ êîí ôåò âÿ ëè ìî íàä àëûì âÿ áèç Ãî úà èëÿ áèð ëèê äÿ ñèð -
êÿ éîë ëàí äûã.
Áèç éåä äèí úè ñû ðà äà îòóð ìóø äóã, òà ìà øà ùÿ ëÿ áàø ëà ìà ìûø äû,
àäàì ëàð èêè-áèð, ö÷-áèð ýÿ ëèá áè ëåò ëÿ ðè íÿ áà õà-áà õà éåð ëÿ ðè íè òà ïûá
îòó ðóð äó ëàð âÿ ìÿí áó àäàì ëà ðûí àðà ñûí äà îë ìà üûì ëà ôÿõð åäèð -
äèì, ìÿ íèì áö òöí è÷èì äÿ ùå÷ âàõò ùèññ åò ìÿ äè éèì áèð ñå âèíú, úîø -
üóí ëóã âàð èäè âÿ ìÿí ÷îõ èñ òÿ éèð äèì êè, àíàì äà èí äè áó ðà äà îëàé -
äû, àòàì äà èí äè áó ðà äà îëàé äû âÿ èí äè îí ëà ðûí äà öðÿ éèí äÿ ìÿ íèì
öðÿ éèì äÿ êè êè ìè áèð ñå âèíú îëàé äû.
Ìÿí þì ðöì äÿ áó áîé äà áè íà äà, áó ãÿ äÿð àäàì ëà ðûí àðà ñûí äà
îë ìà ìûø äûì âÿ ñèð êèí ýöí áÿç êè ìè òà âà íû áî éó àñûë ìûø úöð áÿ úöð
êÿí äèð ëÿð, ïèë ëÿ êÿí ëÿð, ïÿð äÿ ëÿð, èøûã ëàð åëÿ áèë êè, ìÿ íè Áà ëà êÿ ðè -
ìèí äà íûø äû üû î ñåùðëè àëÿ ìÿ àïà ðûá ÷û õàð ìûø äû: ùÿð äÿí ìÿ íÿ åëÿ
ýÿ ëèð äè êè, áö òöí áóí ëàð äà ùÿ ãè ãÿò äå éèë, éó õó äóð, éà õóä åøèò äè éèì
âÿ ýþç ëÿ ðè ìèí ãàð øû ñûí äà úàí ëàí äûð äû üûì áèð àëÿì äèð.
Äöç äöð, ìÿí áó ýèð äÿ, ùöí äöð, èøûã ëû éåð äÿ áó ãÿ äÿð àäà ìûí
àðà ñûí äà îë ìà üûì ëà ôÿõð åäèð äèì, àì ìà åé íè çà ìàí äà ìÿí Ãî úà
èëÿ äÿ ôÿõð åäèð äèì, éà íû ìûç äàí þòÿí ëÿ ðèí ùÿð äÿí Ãî úà éà, ñîí ðà
ìÿ íÿ áàõ ìàã ëà ðû õî øó ìà ýÿ ëèð äè, ìÿí ñå âè íèð äèì âÿ ñèð êèí ìåé -
äà íûí äàí ýÿ ëÿí àò èéè, òàõ òà êÿ ïÿ éè íèí èéè ùÿ ìèí ñå âèí úè òà ìàì
ãåé ðè-àäè åäèð äè.
Ãî úà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ áè ðèí úè àäàì èäè êè, èíñòè òóò äà îõó -
éóð äó âÿ áè ðèí úè àäàì èäè êè, ùÿ êèì îëà úàã äû; ÿë áÿò òÿ, Ãî úà ìà øûí
ñöð ìöð äö, ýèç ëèí-ýèç ëèí ïÿí úÿ ðÿ ëÿð äÿí áà õàí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí ãûç ëà -
ðû íûí ýþ çö íöí ãà áà üûí äà òÿï òÿ çÿ «ïî ëó òîð êà» èëÿ êö ÷ÿ ìèç äÿí êå -
391
÷èá äà ëà íûí ãà áà üûí äà äà éàí ìûð äû, àì ìà Ãî úà íûí ãîë òó üóí äà êû î
ãà ëûí-ãà ëûí êè òàá ëàð äà ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí àäàì ëà ðû íà (î úöì ëÿ äÿí, ýèç -
ëèí-ýèç ëèí ïÿí úÿ ðÿ ëÿð äÿí áà õàí î ãûç ëà ðà) Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äö -
ëÿ ëèíèí, Úÿá ðà éû ëûí (ñîí ðà ëàð Àüà ðÿ ùè ìèí) ìà øûí ëà ðûí äàí àç òÿ ñèð
åò ìèð äè âÿ àíà ëà ðû ìûç áè çÿ þéöä-íÿ ñè ùÿò âå ðÿí äÿ ÿñàñ åòè áà ðè ëÿ
Ãî úà íû ìè ñàë ÷ÿ êèð äè ëÿð: «— Áàõ, ýþ ðöð ñöç Ãî úà íû? Ñèç äÿ éàõ øû
îõó éóí, êè òàá õà íà ëà ðà ýå äèí êè, Ãî úà êè ìè îëà ñóç!». Ùÿò òà Ìóõ òàð
äà àõ øàì ëàð ãà ðà «åìà äèí»äÿí äö øöá åâè íÿ ýÿë äè éè âàõòëàð, éà äà
êè, ñÿ ùÿð ëÿð åâèí äÿí ÷û õûá ãà ðà «åìà äèí»ÿ ìèí äè éè çà ìàí ëàð êö -
÷ÿ äÿ Ãî úà íû ýþð ñÿéäè ñà ëàì âå ðèð äè.
Ùÿ ìèí àõ øàì ìÿí þçöì ëÿ âÿ Ãî úà èëÿ ôÿõð åäÿ-åäÿ, ñèð êèí
ýèð äÿ ìåé äà íûí äàí ýÿ ëÿí àò èéè íè, òàõ òà êÿ ïÿ éè íèí èéè íè äöí éà íûí
ÿí ñåùðëè èéè êè ìè è÷è ìÿ ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ òà ìà øà íûí áàø ëàí ìà üû íû ýþç ëÿ -
éèð äèì (ÿñ ëèí äÿ ìÿ íèì ö÷öí òà ìà øà ñèð êèí áè íà ñû íà ýèð äè éèì äÿ ãè -
ãÿ äÿí áàø ëà ìûø äû!) âÿ áó âàõò áèð äÿí-áè ðÿ ßäè ëÿ íè ýþð äöì. ßäè ëÿ
éà íûí äà êû áèð ãûç èëÿ áè ëåò ëÿ ðè íÿ áà õà-áà õà ýÿ ëèá áèç äÿí áèð àç êÿ -
íàð äà âÿ àøà üû äà, ö÷öí úö ñû ðà äà äà éàí äû âÿ éå ðèí äÿ îòóð ìàç äàí
ÿâ âÿë ýþç ëÿ ðè èëÿ éó õà ðû úÿð ýÿ ëÿ ðè àõ òàð äû, áè çè ýþ ðÿí êè ìè òåç ýþç -
ëÿ ðè íè ÷ÿê äè âÿ ðÿ ôè ãÿ ñè èëÿ éà íà øû îòóð äó.
Ìÿí ßäè ëÿ íè Ãî úà éà ýþñ òÿð ìÿê èñ òÿ äèì, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè,
ñÿ ùÿð äÿí áÿ ðè áö òöí è÷è ìè äîë äóð ìóø ùÿ ìèí ñå âèíú âÿ ôÿ ðÿù ùèñ ñè
Ãî úà íû äà áå ëÿ úÿ ÿëè íÿ àëûá âÿ ìÿí Ãî úà íûí î ñå âèí úè íè, î ôÿ ðÿ ùè -
íè äà ùà äà àð òûð ìàã èñ òÿ äèì, àì ìà... ßäè ëÿ íè ýþñ òÿð ìÿ éè ìÿ åù òè -
éàú éîõ èäè, Ãî úà ßäè ëÿ íè ýþð ìöø äö âÿ èí äè äÿ ßäè ëÿ éÿ òÿ ðÿô áà -
õûð äû.
Ìÿí áèð äÿí-áè ðÿ ÷îõ ïÿðò îë äóì âÿ þçö ìö ýöú ëÿ ñàõ ëà äûì êè,
àü ëà ìà éûì, ÷öí êè áèð úÿ àíûí è÷èí äÿ ìÿí áà øà äöø äöì êè, Ãî úà
ìÿ íè èñ òÿ äè éè íÿ ýþ ðÿ ñèð êÿ ýÿë ìÿ ìè øèê, îíà ýþ ðÿ áó ðà ýÿë ìè øèê êè,
ßäè ëÿ äÿ áó ðà ýÿ ëÿ úÿê äè âÿ Ãî úà ìÿ íè îíà ýþ ðÿ áó ðà ýÿ òèð ìèø äè
êè, ìÿí áà ëà úà èäèì, ùå÷ íÿ áà øà äöø ìÿ éÿ úÿê äèì âÿ áàø ãà ëà ðû äà
ùå÷ íÿ áà øà äöø ìÿ éÿ úÿê äè.
Áà éàã êû ñå âèíúäÿí, ôÿ ðÿù äÿí ùå÷ íÿ ãàë ìà äû, î ýþ çÿë àò èéè íè,
òàõ òà êÿ ïÿ éè íèí èéè íè äÿ äà ùà ùèññ åò ìÿ äèì âÿ äó ðóá àü ëà éà-àü ëà -
éà è÷è àäàì ëà äî ëó áó áþ éöê, ýèð äÿ áè íà äàí ãà ÷ûá ýåò ìÿê èñ òÿ äèì.
Áÿë êÿ äÿ äó ðóá ãà ÷à úàã äûì, àì ìà Ãî úà ýþç ëÿ ðè íè ßäè ëÿ äÿí ÷ÿ -
êèá ìÿ íÿ áàõ äû, ýö ëöì ñÿ äè, Ãî úà íûí àüàï ïàã äèø ëÿ ðè íè ýþð äöì âÿ
ãîðõäóì êè, áèð äÿí Ãî úà äà þëÿð âÿ áó ùèññ ìÿ íè àü ëà ìà üà, äó ðóá
ãà÷ ìà üà ãîé ìà äû.
Ìÿ ñÿ ëÿ áóí äà èäè êè, áèð ìöä äÿò áóí äàí ÿâ âÿë, éà çûí îð òà ëà -
392
ðûí äà Õà íûì õà ëà ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, éå íÿ äÿ áà øû íû øö øÿ áÿíääÿí ÷û -
õà ðûá ìÿ íè ÷à üûð äû: «— ßëÿê áÿð, àé ßëÿê áÿð! Éå íÿ áó èé íÿ øî ãÿ -
ðè áè ñàï ëà éà áèë ìè ðÿì!..» (Õà íûì õà ëà áó úöð øè êà éÿò ëÿ ðè, àí úàã
ìÿ íÿ åëÿ éèð äè.) Ìÿí ãà ÷à-ãà ÷à Õà íûì õà ëà ýè ëÿ ãàëõäûì âÿ áèð éû -
üûí êþé íÿ éè, úî ðà áû ãà áà üû íà òþ êöá ñÿ ëè ãÿ-ñàù ìà íà ñà ëàí Õà íûì
õà ëà äàí èé íÿ íè àë äûì, ñà ïû èé íÿ íèí ýþ çöí äÿí êå ÷èð äèì âÿ éå íÿ äÿ
äà ëà íà ãà ÷ûá îé íà ìàã èñ òÿ äèì, àì ìà áó âàõò ýþ çöì øö øÿ áÿí äèí
áèð êöí úö íÿ ãî éóë ìóø éà çû ìà ñà ñû íà ñà òàø äû. Áó éà çû ìà ñà ñû Ãî -
úà íûí èäè âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ êè åâ ëÿð äÿ éå ýà íÿ éà çû ìà ñà ñû èäè
(÷öí êè ùå÷ êè ìÿ ëà çûì äå éèë äè), ùÿ ìè øÿ äÿ öñ òöí äÿ úöð áÿ úöð êè òàá -
ëàð, êà üûç ëàð, ãÿ ëÿì ëÿð îëóð äó, àì ìà áó äÿ ôÿ ùÿ ìèí éà çû ìà ñà ñû -
íûí öñ òöí äÿ èðè âÿ àüàï ïàã ñö ìöê ëÿð âàð èäè. Ìÿí þçö ìö ñàõ ëà éà
áèë ìÿ éèá Õà íûì õà ëà äàí ñî ðóø äóì êè, áó íÿ ñö ìöê ëÿ ð äèð áå ëÿ âÿ
Õà íûì õà ëà äà úà âàá âåð äè êè, àäàì ñö ìöê ëÿ ðè äèð. Ìÿ íÿ åëÿ ýÿë -
äè êè, Õà íûì õà ëà íû éàõ øû áà øà äöø ìÿ äèì âÿ òÿ çÿ äÿí ñî ðóø äóì êè,
áó áþ éöê ñö ìöê ëÿð íÿ ñö ìöê ëÿ ðè äèð áå ëÿ âÿ Õà íûì õà ëà òÿ çÿ äÿí
úà âàá âåð äè êè, àäàì ñö ìöê ëÿ ðè äèð, ñîí ðà äà äå äè êè, Ãî úà áó ñö -
ìöê ëÿ ðè ýÿ òè ðèá ýå úÿ ëÿð äÿðñ þé ðÿ íèð. Äÿù øÿò ìÿ íè áàñ äû âÿ àéàã -
ëà ðûì òèò ðÿ éÿ-òèò ðÿ éÿ Õà íûì õà ëà ýèë äÿí ÷û õûá ýå äÿí äÿí ñîí ðà áèð
íå ÷ÿ ýöí ùÿ ìèí ãîð õó íó, õî ôó þçöì ëÿ ýÿç äèð äèì. Áó áà ðÿ äÿ ùå÷
êè ìÿ ùå÷ íÿ äå ìÿ äèì, ÷öí êè Ãî úà íû ÷îõ èñ òÿ éèð äèì âÿ èñ òÿ ìèð äèì
êè, óøàã ëàð Ãî úà ùàã ãûí äà ïèñ ôèê ðÿ äöø ñöí, àì ìà þçöì Ãî úà íû
ýþ ðÿí äÿ öð êöð äöì, éà çû ìà ñà ñû íûí öñ òöí äÿ êè î èðè àäàì ñö ìöê ëÿ -
ðè íèí àüàð òû ñû ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äàí êå ÷èá ýåò ìèð äè; áå ëÿ úÿ ýöí ëÿð
êå÷ äè âÿ Ãî úà íûí òÿ áÿñ ñö ìö ùÿ ìè øÿ êè êè ìè î ãÿ äÿð ìö ëà éèì âÿ
èëûã èäè êè, î àüàï ïàã àäàì ñö ìöê ëÿ ðè íèí ñî éó üó íó éà âàø-éà âàø
ìÿ íèì öðÿ éèì äÿí ÷û õà ðûá àïàð äû.
Èí äè äÿ Ãî úà ýö ëöì ñÿ éÿí äÿ âÿ ìÿí Ãî úà íûí àüàï ïàã äèø ëÿ -
ðè íè ýþ ðÿí äÿ î èðè àäàì ñö ìöê ëÿ ðè áèð äÿí-áè ðÿ éà äû ìà äöø äö âÿ
ìÿí ãîðõäóì êè, Ãî úà äà þëÿð...
Ãî úà ãó ëà üû ìà ïû ÷ûë äà äû:
— Áèç ñÿ íèé íÿí äîñ òóã äÿ, ùÿ?
Ìÿí áà øû ìû òÿð ïÿò äèì.
Ãî úà éå íÿ ãó ëà üû ìà ïû ÷ûë äà äû:
— Äè ëè ìèç áèð, ñèð ðè ìèç áèð, ùÿ?
Ìÿí áà øû ìû áèð äÿ òÿð ïÿò äèì, Ãî úà íûí ñþç ëÿ ðè íè òÿñ äèã åëÿ -
äèì.
Òà ìà øà áàø ëà äû, àì ìà ìÿí áö òöí ôèê ðè ìè òîï ëà éûá þì ðöì äÿ
áè ðèí úè äÿ ôÿ ýþð äö éöì î ñèðê òà ìà øà ñû íà áà õà áèë ìèð äèì, ÷öí êè î
393
èðè àäàì ñö ìöê ëÿ ðè ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äàí ÷ÿ êè ëèá ýåò ìèð äè âÿ
ìÿí èñ òÿ ìèð äèì êè, íÿ âàõòñà, Ãî úà äà þë ñöí âÿ Ãî úà íûí äà ñö -
ìöê ëÿ ðè êè ìèí ñÿ éà çû ìà ñà ñû íûí öñ òöí äÿ áå ëÿ úÿ àüàð ñûí: ñîí ðà
ìÿí ßäè ëÿ éÿ áàõ äûì: öçö íöí áèð òÿ ðÿ ôè ýþ ðö íöð äö âÿ ßäè ëÿ äèã -
ãÿò ëÿ ñèð êèí ìåé äàí ÷à ñû íà áà õûð äû, àì ìà ìÿí ùèññ åäèð äèì êè, áö -
òöí ôèê ðè-çèê ðè áè çèì éà íû ìûç äà, äà ùà äîü ðó ñó, Ãî úà íûí éà íûí äà -
äûð. Ùÿ ìèí àí ëàð äà Ãî úà èëÿ ßäè ëÿ íèí áå ëÿ úÿ ýèç ëè áà õûø ëà ðû, àðà ëà -
ðûí äà êû áó ýèç ëè öí ñèé éÿò, íÿ äÿí ñÿ Àü Äÿ âÿ íè éà äû ìà ñàë äû âÿ ìÿ -
íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Àü Äÿ âÿ áó ýèç ëè áà õûø ëà ðûí, ýèç ëè öí ñèé éÿ òèí óúóí -
äàí òó òóá éà âàø-éà âàø ýÿ ëÿ úÿê âÿ ßäè ëÿ ýè ëèí ãà ïû ñû íûí àü çûí äà éà -
òà úàã. Éå íÿ äÿ ßäè ëÿ éÿ áàõ äûì, àü ëû ìà ýÿ ëÿí áó ôè êèð ëÿð äÿí
ãîðõäóì âÿ áà éàã êû î ïÿðòëè éè ìè éà äûì äàí ÷û õàðòäûì, ÷öí êè ìÿí
ßäè ëÿ íèí äÿ þë ìÿ éè íè èñ òÿ ìèð äèì.
Ìÿí ùÿ ìè øÿ ùà ìû äàí — óøàã ëàð äàí äà, àíàì äàí äà, áè çÿ ýÿ -
ëÿí áàø ãà àð âàä ëàð äàí äà åøèò ìèø äèì êè, ßäè ëÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí ÿí
ýþ çÿë ãû çû äûð âÿ ùÿ éà òû ìûí ùÿ ìèí ñèðê ýö íö éåä äèí úè ñû ðà äàí ö÷öí -
úö ñû ðà äà îòóð ìóø ßäè ëÿ éÿ áà õà-áà õà àíàì äàí, óøàã ëàð äàí, àð âàä -
ëàð äàí åøèò äèê ëÿ ðè ìè èí äè þçöì áà øà äöø ìÿ éÿ áàø ëà éûð äûì, ýþð ìÿ -
éÿ áàø ëà éûð äûì âÿ ÿí ãÿ ðè áÿ ñè áó èäè êè, ýåò-ýå äÿ ßäè ëÿ íèí ãà ðà
ýþç ëÿ ðè, àü ñè ôÿ òè, òåç-òåç ãàë õûá åíÿí äî ëó ñè íÿ ñè ìÿ íÿ äîü ìà ýÿ -
ëèð äè, ìÿí ßäè ëÿ íèí áö òöí áÿ äÿ íèí äÿ áèð äîü ìà ëûã, ìÿù ðÿì ëèê
ùèññ åäèð äèì. ßäè ëÿ íèí î óçóí, î ãà ëûí, î õóð ìà éû, ãî øà ùþ ðöê ëÿ ðè
àð õà äàí äèç ëÿ ðè íèí ãàò òà üû íà úàí óçà íûð äû âÿ áèç äÿí éó õà ðû ìÿ ùÿë -
ëÿ ëÿ ðèí úà âàí ëà ðû óçàã äàí-óçà üà ßäè ëÿ éÿ òà ìà øà åëÿ éÿ-åëÿ éÿ îíà
«Ñà÷ ëû ãûç» — äå éèð äè ëÿð, ùÿò òà þç àðà ëà ðûí äà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ éÿ äÿ
«Ñà÷ ëû ãû çûí ìÿ ùÿë ëÿ ñè» äå éèð äè ëÿð.
Àüàú êÿ ïÿ éè äþ øÿí ìèø ñèðê ìåé äàí ÷à ñûí äà úàí áàç ëàð àòû ëûá-
äö øöð äö, ùÿ éà òûì äà èëê äÿ ôÿ ýþð äö éöì, ïàð-ïàð àëû øûá-éà íàí ïàë -
òàð ýåé ìèø àð òèñòëÿð ÿë ëÿ ðèí äÿ úöð áÿ úöð ôè ãóð ëàð îé íà äûð äû, ìÿí èñÿ
ßäè ëÿ éÿ áà õûð äûì âÿ ôè êèð ëÿ øèð äèì êè, Õà íûì õà ëà íûí íÿ ö÷öí áó
ýþ çÿë ãû çû, áó úöð ùþ ðöê ëö, áó úöð õóð ìà éû ñà÷ ëû ãû çû ýþð ìÿ éÿ ýþ -
çö éîõ äóð?
ßë áÿò òÿ, ìÿí àíàì ëà áèð éåð äÿ ùà ìà ìà, äö êà íà ýå äÿí äÿ, éà
àð âàä ëàð áè çÿ éû üû øàí äà ñþù áÿò ëÿ ðèí äÿí áè ëèð äèì êè, Õà íûì õà ëà íûí
íÿ âàõòñà Àáó çÿð àäûí äà áèð ãàð äà øû îëóá âÿ ùÿ ìèí Àáó çÿð ßäè -
ëÿ íèí àíà ñû Ôàò ìà õà ëà éà àøèã îëóá, àì ìà Ôàò ìà õà ëà Àáó çÿ ðè áÿ -
éÿí ìÿ éèá, ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿ òÿ, éÿ íè ßäè ëÿ íèí àòà ñû íà ÿðÿ ýå äèá. Ñÿ -
ôó ðÿ õà ëà ùà ìàì äà àíà ìûí áå ëè íè êè ñÿ ëÿ éÿ-êè ñÿ ëÿ éÿ äå éèð äè: «—
Ãà ðà ýöí Ôàò ìà, ýó éà êè, áèð àü ýö íÿ ÷û õûá, Àáó çÿ ðè áÿ éÿí ìÿ éèá,
394
ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿ òÿ ÿðÿ ýå äèá... ßáöë ôÿò éà çûã äà íåé íÿ ñèí? Ýå úÿ-
ýöí äöç ïà ïàã òè êèá î ãà ðà ýöí ãûç ëà ðû äî ëàí äû ðûð äÿ...».
Ôàò ìà õà ëà èëÿ ßáöë ôÿò ÿìè íèí ßäè ëÿ äÿí áàø ãà äþðä ãû çû âàð
èäè, äþð äö äÿ ÿð äÿ èäè, àì ìà áè ðè íèí ÿðè àäàì áû ÷àã ëà ìûø äû âÿ
ùÿáñõà íà äà éà òûð äû, î áè ðè ñè íèí ÿðè íå ÷ÿ èë èäè êè, õÿñ òÿ ëÿ íèá éîð üàí-
äþ øÿ éÿ äöø ìöø äö, î áè ðè èêè ãû çûí äà äî ëà íû øà úà üû, ýö çÿ ðà íû éàõ øû
äå éèë äè âÿ áó ãûç ëà ðûí ùà ìû ñû áèð äÿñ òÿ óøàã ëà ðû èëÿ áÿ ðà áÿð, ïà ïàã -
÷û ßáöë ôÿ òèí ÿëè íÿ áà õûð äû ëàð. ßäè ëÿ êè ÷è éè èäè, ùÿ ëÿ ÿðÿ ýåò ìÿ ìèø -
äè âÿ Ñÿ ôó ðÿ õà ëà ùà ìàì äà àíà ìûí áå ëè íè êè ñÿ ëÿ éÿ-êè ñÿ ëÿ éÿ äå -
éèð äè: «— Àë ëà ùà àíä îë ñóí, ìÿí Ñÿ ôó ðÿ, áó ÷à üà úàí î ßäè ëÿ ýþ çÿë -
ëè éèí äÿ, îíó ýþ ðöì éàí ìà ñûí, ãûç õåé ëà üû ýþð ìÿ ìè øÿì!.. Àüûë äå -
éèð ñÿí, áóí äà... Ùÿ éà äå éèð ñÿí, áóí äà!.. Õà íû ìûí î äîõ òóð îü ëóé -
íàí äà êè, Ëåé ëè-Ìÿú íóí äóð ëàð!..» Ìèñ ïàð÷ëà ëÿ éÿí äÿí èñ òè ñó ýþ -
òö ðöá þç áà øû íà òþ êÿ-òþ êÿ áÿ äÿ íè íèí ñà áó íó íó éó éàí Ôè ðó çÿ õà ëà
äå éèð äè: «— Àüÿç, áèë ìèð ñèç áÿ éÿì êè, Õà íûì äà äÿ âÿ êè íè âàð?..
Ãî éàð áÿ éÿì êè, éà îü ëó ýå äèá Ôàò ìà íûí ãû çû íû ýÿ ëèí ýÿ òè ðÿ åâÿ?..
Õà íûì äþ éöë î, êþë ýÿ ñè äè!..». Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà ëÿ éÿ íÿ ñó äîë -
äó ðà-äîë äó ðà äå éèð äè: «— Äå äè ëÿð êè, àé Ìÿú íóí, àé áà øû íà äþ íÿê
ñÿ íèí, áó Ëåé ëè ãàï-ãà ðà êè ôè ðèí áè ðè äè, íÿ ýþð ìö ñÿí áóí äà êè, àøèã
îë ìó ñàí áó íà? Ìÿú íóí áè ëèð ñöç íÿ úà âàá âåð äè, àüÿç? Ìÿú íóí
äå äè êè, ñèç Ëåé ëè éÿ ìÿ íèì ýþ çöì íÿí áà õûí!.. Àáó çÿð áîé ëó-áó -
õóí ëóé äó, Àë ëàù Ãî úà íûí úà íû íû ñà ëà ìàò åëÿ ñèí, åëÿ Ãî úà êè ìè øÿ -
êèë áèð îü ëà íûé äû, íî ëàð, àí úàã Ôàò ìà ãà ðà ýö íöí ýþ çö ßáöë ôÿ òè ñå÷ -
äè, Àáó çÿ ðè ñå÷ ìÿ äè äÿ, ÷öí êè áó ãà ðà ýöí áà øû êöë ëö Ôàò ìà ßáöë -
ôÿ òÿ áàõ äû Ìÿú íó íóí ýþ çöé íÿí... Îëàí îë äó, êå ÷ÿí êå÷ äè äÿ,
àüÿç, Õà íûì äàé íÿ èñ òÿ éèð áó áè ÷à ðÿ óøàã äàí? Áàõ, ìÿí þëö, ñèç
äè ðè, ýþ ðÿð ñèç, Õà íû ìûí îü ëàí ëà ðû íà êèì ýÿë ñÿ, âàé ùà ëû íà!.. Àüÿç,
Õà íûì äà úÿë ëàä öðÿ éè âàð!..». Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà ùÿ ìè øÿ êè êè ìè,
à÷ûã-àø êàð àü åëÿ äè âÿ áó äÿ ôÿ äÿ àíàì Ñÿ ôó ðÿ õà ëà íûí áå ëè íè êè -
ñÿ ëÿ éÿ-êè ñÿ ëÿ éÿ äå äè: «— Àüÿç, âàë ëàù, Õà íûì õà ëà äàí öðÿ éè éóì -
øàã àäàì éîõ äó!.. Òà íû ìûð ñûç ñèç îíó...». Î çà ìàí ìÿí êþê âÿ ñà -
÷û òà ìàì òþ êöë ìöø ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò ÿìè íè ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà
ýÿ òè ðèá ñèäã-öðÿê äÿí òÿ ÿú úöá åäèð äèì êè, ßáöë ôÿò ÿìè éÿ Ìÿú íóí
êè ìè íå úÿ áàõ ìàã îëàð?
Õà íûì õà ëà íûí þçö àð âàä ëà ðûí éà íûí äà îëàí äà, ÿë áÿò òÿ, íÿ Ñÿ -
ôó ðÿ õà ëà, íÿ Ôè ðó çÿ õà ëà, íÿ äÿ õö ñó ñÿí Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà áå ëÿ
ñþù áÿò ëÿð åëÿ ìèð äè, ùÿò òà Õà íûì õà ëà þçö îë ìà éàí äà äà áå ëÿ ñþù -
áÿò ëÿð åëÿ éÿí àð âàä ëàð ùÿð äÿí áèð ãà ïû éà òÿ ðÿô áà õûð äû ëàð êè, áèð äÿí
Õà íûì õà ëà è÷ÿ ðè ýè ðÿð...
395
Àáó çÿð ÷îõ äàí âÿ ðÿì îëóá þë ìöø äö âÿ ìÿí îíóí òÿê úÿ øÿê -
ëè íè ýþð ìöø äöì, àì ìà îíóí øÿê ëè íè ýþð äö éöì î ýöí ùÿ ìè øÿ ëèê
éàä äà øûì äà ãàë ìûø äû, ÷öí êè ùÿ ìèí ýöí Õà íûì õà ëà íûí äà ýþç ëÿ -
ðèí äÿ èêè ýè ëÿ éàø ýþð ìöø äöì... Ìÿí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ êè àð âàä ëà ðûí
ùà ìû ñû íûí àü ëà ìà üû íû ýþð ìöø äöì, ÷öí êè áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí àð âàä -
ëà ðû íûí ýþ çö íöí éà øû ÿë ëÿ ðèí äÿ îëóð äó (àíàì êè ìè) âÿ áÿä áèð õÿ -
áÿð åøè äÿí äÿ î ñà àò êþâ ðÿ ëèð äè ëÿð, àü ëà éûð äû ëàð; òÿê úÿ Õà íûì õà ëà -
íûí àü ëà ìà üû íû ýþð ìÿ ìèø äèì, àì ìà ùÿ ìèí ýöí àòàì Ðîñ òîâ äàí
äóç ëó áà ëûã ëàð ýÿ òèð ìèø äè âÿ ùÿ ìèí áà ëûã ëàð àíà ìûí ÷îõ õî øó íà
ýÿë ìèø äè; «— Àü çûí äà äà ýÿë ñèí, àé Àüà êÿ ðèì, áà øû âà äþ íöì ñÿ -
íèí, åëÿ áèë ëàï õà ëèñ ßí çÿ ëè áà ëû üû äû!» âÿ î áà ëûã ëàð î ãÿ äÿð àíà -
ìûí õî øó íà ýÿë ìèø äè êè, áè ðè íè ìÿ íÿ âå ðèá Õà íûì õà ëà ýè ëÿ ïàé
ýþí äÿð ìèø äè, ìÿí äÿ òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿð ëÿ èêèí úè ìÿð òÿ áÿ éÿ ãàë õûá
Õà íûì õà ëà ýè ëèí øö øÿ áÿí äèí äÿí êå ÷èá îòàã ëà ðû íà ýèð äèì, Àáó çÿ ðèí
øÿê ëè íè äÿ îòà üûí äè âàð ëà ðûí äàí àñûë ìûø ýþð äöì, ùÿ ìè øÿ, àí úàã øö -
øÿ áÿí äÿ ýÿë äè éè ìÿ ýþ ðÿ (Õà íûì õà ëà äå ìÿê îëàð êè, ùÿ ìè øÿ øö øÿ -
áÿíääÿ îòó ðóð äó, ìÿí äÿ, àí úàã øö øÿ áÿíääÿ îëóð äóì, àì ìà ùÿ -
ìèí ýöí îòàã äà èäè), áó øÿê ëè áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, ýþ ðöð äöì âÿ ÿâ -
âÿë úÿ åëÿ áèë äèì êè, Ãî úà äû: «— Ãî úà äû?» âÿ Õà íûì õà ëà íûí äà
ýþç ëÿ ðèí äÿí ñö çö ëöá éà íà üû èëÿ àõàí î èêè ýè ëÿ ýþç éà øû íû äà îí äà
ýþð äöì: « — Éîõ, äà éû ñû äû, íà êàì Àáó çÿð äè, âÿ ðÿì ëÿ äè þë äö, òîð -
ïà üû ñà íû éà øà ñûí, Ãî úà ÷îõ îõ øà éûð îíà...». Õà íûì õà ëà íÿ ïà ïàã -
÷û ßáöë ôÿ òÿ, íÿ Ôàò ìà õà ëà éà, íÿ äÿ ãûç ëà ðû íà ñà ëàì âå ðèð äè âÿ ùà -
ìû áè ëèð äè êè, Õà íûì õà ëà íûí áó àäàì ëà ðû ýþð ìÿ éÿ ýþ çö éîõ äóð.
Éà çûã Ôàò ìà õà ëà ùÿ ìè øÿ ýþç äÿ-ãó ëàã äà îëóð äó, ãîð õà-ãîð õà ùà -
ìà ìà ýå äèð äè êè, áèð äÿí Õà íûì õà ëà îð äà îëàð, àð âàä ëàð ëà áèð éå ðÿ
éû üû øà áèë ìèð äè êè, áèð äÿí Õà íûì õà ëà ýÿ ëÿð âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìèç
äÿ áå ëÿ úÿ ñÿê ñÿ êÿ è÷èí äÿ éà øà éûð äû.
ßäè ëÿ ýþç ëÿ ðè íè ñèð êèí ýèð äÿ ìåé äàí ÷à ñû íà çèë ëÿ ìèø äè, àì ìà
ìÿí ùèññ åäèð äèì êè, áö òöí ôèê ðè-çèê ðè áè çèì éà íû ìûç äà, éÿ íè Ãî -
úà íûí éà íûí äà äû. Ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ùà ìû áè ëèð äè êè, Ãî úà èëÿ ßäè ëÿ áèð-áè -
ðè íè èñ òÿ éèð ëÿð âÿ áó ñþù áÿò ìÿ íèì âÿ éîë äàø ëà ðû ìûí äà ìà ðàã ëà
ãó ëàã àñ äû üû ìûç âÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí ýèç ëè ñèð ëÿ ðèí äÿí áè ðè êè ìè áèð-áè -
ðè ìè çÿ äà íûø äû üû ìûç ÿù âà ëàò èäè. Äöç äöð, ñà àò ñàç Ýö ëà üà èëÿ àð âà -
äû Ñî íà äà (ìÿ íèì àíà ìûí àäà øû) áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ éà øà éûð äû âÿ
ìÿ ùÿë ëÿ äÿ úà ìà à òûí ýþ çö ãà áà üûí äà, êè øè ëÿ ðèí éà íûí äà, ùÿò òà
ßëè àá áàñ êè øè íèí éà íûí äà ãîë-ãî ëà ýå äèð äè ëÿð, àì ìà áó íà äà ùà ùà -
ìû þé ðÿø ìèø äè, þçö äÿ íÿ Ýö ëà üà, íÿ äÿ Ñî íà ìÿ ùÿë ëÿ íèí èø ëÿ ðè íÿ
ãà ðûø ìàç äû, ùå÷ êèì ëÿ ÿëà ãÿ ëÿ ðè éîõ èäè, ùÿ ìè øÿ áèð éåð äÿ îëóð äó -
396
ëàð, áèð-áèð ëÿ ðèí äÿí àé ðûë ìûð äû ëàð, àì ìà Ãî úà èëÿ ßäè ëÿ íèí áèð-áèð -
ëÿ ðè íè èñ òÿ ìÿ ëÿ ðè áàø ãà ÿù âà ëàò èäè (áó ðà äà áèð ýèç ëèí ëèê âàð èäè, Õà -
íûì õà ëà íûí êè íè, ÿäà âÿ òè âàð èäè!) âÿ áè çÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó ÿù âà -
ëàò äà, éÿ íè ßäè ëÿ èëÿ Ãî úà íûí áó úöð ýèç ëèí-ýèç ëèí áèð-áèð ëÿ ðè íè èñ òÿ -
ìÿêëÿ ðè èëÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí äà íûø äû üû î ñåùðëè ÿù âà ëàò ëàð àðà ñûí äà áèð
éà õûí ëûã âàð, àì ìà ùÿð äÿí àõ øàì ëàð Áà ëà êÿ ðè ìèí áà øû íà éû üû øàí -
äà âÿ áó áà ðÿ äÿ ñþç äö øÿí äÿ Áà ëà êÿ ðèì áàø ãà øåé äå éèð äè: «— Áó
Ðî ìî èëÿ Úö ëå òèí ÿù âà ëà òû äû. Îí ëà ðû äà àòà ëà ðû, àíà ëà ðû ãîé ìà äû êè,
áèð-áè ðè íÿ ãèñ ìÿò îë ñóí, èêè ñè äÿ þë äö. Ñîí ðà àòà ëà ðû äà, àíà ëà ðû äà
ïå øè ìàí îë äó ÿìÿë ëÿ ðèí äÿí, íþ øöí êè, ÷îõ áþ éöê ñÿùâ åëÿ ìèø äè -
ëÿð, àì ìà ñîí ðà äàí àòû ëàí äàø òî ïó üà äÿ éÿð, éÿ íè êè, ñîí ðà êû ïå øè -
ìàí ÷û ëûã ôàé äà âåð ìÿç...».
Äöç äöð, ùÿ ìèí ñèðê ýö íö ìÿí ïÿðò îë ìóø äóì, àì ìà ìÿí
ßäè ëÿ éÿ áà õûð äûì, ñèð êèí òà âà íûí äàí àñûë ìûø úöð áÿ úöð èøûã ëà ðûí àë -
òûí äà ïà ðûë äà éàí î ãà ëûí õóð ìà éû ùþ ðöê ëÿ ðè íÿ áà õûð äûì, ùÿð äÿí ëàï
éà âàø úà äàí ãî ëó ìó éà íûì äà îòóð ìóø Ãî úà íûí ãî ëó íà òî õóí äó -
ðóð äóì âÿ áö òöí öðÿ éèì ëÿ, áö òöí çåù íèì ëÿ èñ òÿ ìèð äèì êè, îí ëàð
þë ñöí.
Ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ ñÿ áÿ áè íè áèë ìÿ äè éèì áèð íè ýà ðàí ÷û ëûã âàð
èäè, ýþç ëÿ ðè ìè ßäè ëÿ äÿí ÷ÿ êèá ñèð êèí ìåé äàí ÷à ñû íà áà õûð äûì, àì -
ìà þçöì äÿí àñû ëû îë ìà äàí òÿ çÿ äÿí ßäè ëÿ éÿ áà õûð äûì; î íèýà ðàí -
÷û ëûã äàí áàø ãà äà ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ ãÿ ðè áÿ ùèññëÿð ÿìÿ ëÿ ýÿë ìèø -
äè, àì ìà ìÿí ùÿ ìèí ùèññëÿð äÿí áàø à÷à áèë ìèð äèì, áèë ìèð äèì êè,
ìÿí ñå âè íè ðÿì, éîõ ñà êÿ äÿð ëÿ íè ðÿì âÿ áó çà ìàí Ãî úà éå íÿ äÿ
ãó ëà üû ìà ïû ÷ûë äà äû:
— Äîñòóã äà áèç! Äè ëè ìèç áèð, ñèð ðè ìèç áèð, ùÿ?
Ìÿí áà øû ìû òÿð ïÿò äèì, Ãî úà íûí ñþç ëÿ ðè íè òÿñ äèã åò äèì.
Ãî úà ïåí úÿ éè íèí äþø úè áèí äÿí ö÷ êöíú áöê äö éö áèð êà üûç ÷û -
õàðòäû, ìÿ íÿ âåð äè âÿ ùÿ ìèí ïû ÷ûë òû èëÿ:
— Âå ðÿð ñÿí îíà, — äå äè. — Èí äè ôà ñè ëÿ îëà úàã...
Ìÿí î ö÷ êöíú ìÿê òó áó ÿëèì äÿ òóò ìóø äóì âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ -
ëèð äè êè, ùÿ ìèí ìÿê òóá äàí áÿ äÿ íè ìÿ áèð íÿ âà çèø, áèð ìö ëà éèì ëèê
éà éû ëûð, ùÿ ìèí íÿ âà çèø, ùÿ ìèí ìö ëà éèì ëèê áà éàã êû ïÿðòëè éè, èí úèê -
ëè éè éó éóá àïà ðûð âÿ ìÿí éå íÿ äÿ, áó áþ éöê, áó èøûã ëû çàë äà, áó ãÿ -
äÿð àäàì ëàð ëà áèð éåð äÿ îë äó üó ìà ýþ ðÿ, Ãî úà èëÿ éà íà øû îòóð äó üó -
ìà ýþ ðÿ âÿ ùÿò òà ßäè ëÿ íèí äÿ áó ðà äà îë äó üó íà ýþ ðÿ, äà ùà äîü ðó -
ñó, ßäè ëÿ íèí äÿ ÿâ âÿë úÿ äÿí Ãî úà èëÿ ñþç ëÿ øèá áó ðà ýÿë äè éè íÿ ýþ -
ðÿ ñå âèí ìÿ éÿ áàø ëà éûð äûì: ÿëèì äÿ òóò äó üóì î ö÷ êöíú ìÿê òóá åëÿ
áèë êè, ìÿ íè äÿ Ãî úà èëÿ ßäè ëÿ íèí ìö íà ñè áÿò ëÿ ðè íÿ áàü ëà ìûø äû, áèð -
397
ëÿø äèð ìèø äè, åëÿ áèë êè, áèç ö÷ö ìöç äÿ åé íè ñèð ðèí è÷èí äÿ èäèê âÿ
ìÿí þçö ìö Áà ëà êÿ ðè ìèí äà íûø äû üû î ñèð ëè ÿù âà ëàò ëà ðûí ãÿù ðÿ ìàí -
ëà ðûí äàí áè ðè êè ìè ùèññ åäèð äèì.
Ôà ñè ëÿ áàø ëà äû âÿ ßäè ëÿ éà íûí äà êû ãûç èëÿ áèð ëèê äÿ àéà üà ãàë õûá
çàë äàí ÷ûõ äû. ßäè ëÿ áè çÿ òÿ ðÿô áàõ ìà äû, àì ìà ìÿí ùèññ åò äèì êè,
ýöú ëÿ þçö íö ñàõ ëà äû êè, áè çÿ òÿ ðÿô áàõ ìà ñûí âÿ ìÿ íèì ßäè ëÿ éÿ
éà çû üûì ýÿë äè, ùÿò òà ýþð äöì êè, ýþç ëÿ ðèì äî ëóð.
Ãî úà òÿ ÿú úöá ëÿ ìÿ íÿ áàõ äû:
— Íÿ îëóá?
Ìÿí òÿ ëÿ ñèê:
— Ùå÷ íÿ... — äå äèì âÿ ýö ëöì ñÿ äèì; ñèð êèí èøû üû ýþç ëÿ ðè ìè òóò -
ìóø î éàø òîð è÷èí äÿ äà ùà àð òûã ïà ðûë äà äû.
Ãî úà ñî ðóø äó:
— Âå ðèð ñÿí ìÿê òó áó?
Ìÿí:
— Ùÿ, — äå äèì âÿ àéà üà ãàë õûá ßäè ëÿ ýè ëèí àð äûí úà çàë äàí ÷ûõ -
äûì.
ßë áÿò òÿ, ßäè ëÿ èëÿ Ãî úà áó ãÿ äÿð úà ìà à òûí ýþ çö ãà áà üûí äà
ýþ ðö øÿ áèë ìÿç äè ëÿð, äà éà íûá äà íû øà áèë ìÿç äè ëÿð, ÷öí êè ßäè ëÿ Ãî -
úà íûí íè øàí ëû ñû äå éèë äè âÿ òà íû éàí îë ñàé äû, áè ëÿí îë ñàé äû, íÿ äå éÿð -
äè?
Ôî éå àäàì ëà äî ëó èäè âÿ ìÿí ÿëèì äÿ òóò äó üóì î ö÷ êöíú ìÿê -
òóá ëà áèð ëèê äÿ áó éàä àäàì ëà ðûí àðà ñûí äà äî ëà øûá ßäè ëÿ íè àõ òà ðûð -
äûì âÿ éà âàø-éà âàø äà ùà äà àð òàí áèð íèýà ðàí ÷û ëûã ëà ôè êèð ëÿ øèð äèì
êè, áèð äÿí ôà ñè ëÿ ãóð òà ðà íà êè ìè ßäè ëÿ íè òà ïà áèë ìÿ ðÿì âÿ áó ìÿê -
òó áó ßäè ëÿ éÿ âå ðÿ áèë ìÿ ðÿì; ÿë áÿò òÿ, ìÿí î ö÷ êöíú ìÿê òó áóí
è÷èí äÿ íÿ éà çûë äû üû íû áèë ìèð äèì, àì ìà áè ëèð äèì êè, áó, ýþ çÿë ìÿê -
òóá äó âÿ áó ýþ çÿë ìÿê òó áó ìöò ëÿã ßäè ëÿ éÿ ÷àò äûð ìàã ëà çûì äûð.
— ßëÿê áÿð!.. ßëÿê áÿð!..
Ìÿí áó òà íûí ìàç-áè ëèí ìÿç àäàì ëà ðûí àðà ñûí äà áèð äÿí-áè ðÿ
áå ëÿ úÿ þç àäû ìû åøè äÿí äÿ, ÿâ âÿë úÿ òÿ ÿú úöá è÷èí äÿ äî íóá ãàë äûì,
ñîí ðà ðÿ ôè ãÿ ñè èëÿ áèð éåð äÿ áó ôå òèí éà íûí äà äà éàí ìûø ßäè ëÿ íè ýþð -
äöì.
ßë áÿò òÿ, ßäè ëÿ ìÿ íè òà íû éûð äû, áè ëèð äè êè, ìÿ ùÿë ëÿ óøà üû éàì,
àì ìà ùå÷ âàõò ìÿ íè ÷à üûð ìà ìûø äû, ìÿ íèì ëÿ äà íûø ìà ìûø äû âÿ
äîü ðó ñó, ßäè ëÿ íèí ìÿ íè àäûì ëà ÷à üûð ìà ñû, ìÿ íèì àäû ìû áèë ìÿ ñè
öðÿ éè ìÿ åëÿ áèð ôÿ ðÿù ýÿ òèð äè êè, áà éàã êû ôÿ ðÿù ùèñ ñè, ãö ðóð áó íóí
éà íûí äà áèð ùå÷ èäè.
— ßëÿê áÿð!..
398
Ìÿí îí ëà ðà éà õûí ëàø äûì — áèë ìè ðÿì íè éÿ, àì ìà öðÿ éèì øèä -
äÿò ëÿ äþ éöí ìÿ éÿ áàø ëà äû, äè ëèì ãó ðó äó, áèë ìÿ äèì êè, íÿ åäèì?
Íÿ äå éèì? Àì ìà ßäè ëÿ äÿ, éà íûí äà êû ãûç äà ìÿ íÿ éîõ, ÿëèì äÿ
òóò äó üóì î ö÷ êöíú ìÿê òó áà áà õûð äû, ñîí ðà ßäè ëÿ ñî ðóø äó:
— Íå úÿ ñÿí, ßëÿê áÿð?
ßäè ëÿ íèí ñÿ ñè åëÿ éóì øàã, åëÿ ìö ëà éèì èäè êè, áó ñÿñ äÿ åëÿ áèð
íÿ âà çèø, ìÿù ðÿì ëèê âàð èäè êè, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, áó ñÿñ äÿ ÿñ ëèí -
äÿ ßäè ëÿ íèí, éÿ íè ìÿ íèì ãàð øûì äà äà éàí ìûø áó ãû çûí, áó äî üóð -
÷ó àäà ìûí éîõ, î ñèð ëè ÿù âà ëàò ëàð äàí ýÿ ëÿí áèð ñÿñ äèð.
Áö òöí ýö úö ìö òîï ëà äûì êè, ñÿ ñèì òèò ðÿ ìÿ ñèí âÿ äå äèì:
— Éàõ øû éàì...
Àðà éà ñö êóò ÷þê äö.
Éà íû ìûç äàí þòÿí, ôî éå äÿ ýÿ çè øÿí àäàì ëàð ùÿð äÿí ìà ðàã ëà,
áÿ çÿí, ùÿò òà ùåé ðÿò ëÿ ßäè ëÿ íèí î õóð ìà éû, î ãà ëûí âÿ óçóí ãî øà
ùþ ðö éö íÿ áà õûð äû âÿ ìÿí áó àäàì ëà ðûí, õö ñó ñÿí, úà âàí îü ëàí ëà ðûí
ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î èôà äÿ éÿ ýþ ðÿ äÿ ßäè ëÿé ëÿ, Ãî úàé ëà, îí ëà ðûí àðà ñûí -
äà êû ìö íà ñè áÿò ëÿ âÿ ìÿ íèì ùÿ ìèí ìö íà ñè áÿ òèí è÷èí äÿ îë ìà üûì ëà
þéö íöð äöì, àì ìà ùÿ éÿ úà íûì êå ÷èá ýåò ìèð äè, öðÿ éèì åëÿ úÿ äþ éö -
íöð äö, àü çûì åëÿ úÿ ãóï ãó ðó èäè.
Ìÿí áèë ìèð äèì êè, î ö÷ êöíú ìÿê òó áó áó ãû çûí éà íûí äà ßäè ëÿ -
éÿ âå ðèì, éîõ ñà éîõ? Äå éèì êè, áó ìÿê òóá Ãî úà äàí äûð, éîõ ñà
éîõ? ßäè ëÿ éà âàø-éà âàø ãû çà ðûð äû âÿ éÿ ãèí î óçàã éàç àõ øà ìû
ñèðêäÿ áó ôå òèí éà íûí äà ßäè ëÿ äÿ áèë ìèð äè êè, íÿ äå ñèí, ùÿ ìèí áà ëà -
úà ßëÿê áÿð äÿí î ö÷ êöíú ìÿê òó áó þçö àë ñûí, éîõ ñà ýþç ëÿ ñèí? ßäè -
ëÿ íèí éà íûí äà êû ãûç ìÿ íÿ áà õûá ýö ëöì ñÿ éèð äè âÿ áèð äÿí äå äè:
— ßëÿê áÿð, ßäè ëÿé ëÿ ìÿí áà úû ëû üûã, áèð-áè ðè ìèç äÿí ñèð ðè ìèç
éîõ äó...
ßäè ëÿ äÿ òåç äå äè:
— Ùÿ, Òà ìà ðàé ëà áà úû ëû üûã áèç, ñèð ðè ìèç éîõ äó áèð-áè ðè ìèç -
äÿí...
VIII
Áèð äÿ ôÿ áà çàð äàí íàð àëûð äûì, ìÿí äÿí èðÿ ëè äÿ éàø ëû áèð ãà äûí
äà íàð àëûð äû âÿ áàð ìàã ëà ðû èëÿ íà ðûí áÿðêëè éè íè-áîø ëó üó íó éîõ ëà éà-
éîõ ëà éà áèð-áèð ñå ÷èá òÿ ðÿ çè éÿ éû üûð äû. Èðè «àå ðîä ðîì» ïà ïà üû íû
ýþç ëÿ ðè íèí öñ òö íÿ úÿí ñàë ëà ìûø íàðñà òàí îü ëàí åòè ðàç åäèð äè:
— Áå ëÿ îë ìàç àõû, àé áà úû!.. Ñÿí ñå ÷èá éû üûð ñàí ùà ìû ñû íû þçö -
íÿ, áÿñ éåð äÿ ãà ëà íû íû êèì àëà úàã?
399
Éàø ëû ãà äûí:
— Õÿñ òÿì âàð... — äå éèð äè. — Ãîé áèð àç ôÿð ëè íàð îë ñóí...
— Îí äà êè ëî ñó íó ö÷ ìà íàò äàí ýþ òöð!..
— Þçöí äå äèí êè, êè ëî ñó èêè ìà íàò ÿë ëè ãÿ ïè éÿ äèð.
— Àõû, ìÿí äå ìÿ äèì êè, àé áà úû, ñå ÷ÿ ñÿí áèð-áèð...
Ñà çàã ëû áèð ãûø ýö íö èäè âÿ ìÿí ÿé íèí äÿ êè òöíä ýþé, íèì äàø
ïàë òî ñó íà ñû üûø ìà éàí áó êþê ãà äû íà, áó êþê ãà äû íûí ãû ðûø äöø ìöø
ñè ôÿ òè íÿ, åëÿ áèë êè, ðÿí ýè íè èòèð ìèø ñó ëó ýþç ëÿ ðè íÿ, òöíä ýþé øëéà ïà -
ñû íûí àë òûí äàí ÷ûõ ìûø àü ñà÷ ëà ðû íà, áèð-áèð íàð ñå ÷ÿí áàð ìàã ëà ðûí -
äà êû ñÿ ùÿð-àõ øàì ìÿò áÿõ äÿ êå ÷ÿí ýöí ëÿð äÿí õÿ áÿð âå ðÿí íà çèê
áû ÷àã èç ëÿ ðè íÿ áà õà-áà õà áèð äÿí-áè ðÿ îíó òà íû äûì. Î éàø ëû ãà äûí ëà
î óçóí-óçóí èë ëÿð áóí äàí ÿâ âÿë úÿ ìè áèð äÿ ôÿ ñèðêäÿ âÿ áèð äÿ ôÿ
äÿ ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà ýþð äö éöì Òà ìà ðà àðà ñûí äà ùå÷ áèð îõ øàð ëûã éîõ
èäè, àì ìà ìÿí ùÿ ìèí ñà çàã ëû ãûø ýö íö áà çàð äà îíó ýþ ðÿí êè ìè òà -
íû äûì.
Î êþê, î éàø ëû ãà äûí áà çàð äà áèð-áèð íàð ñå ÷èð äè âÿ ìÿí ýöú ëÿ
þçö ìö ñàõ ëà éûð äûì êè, îíóí î ìÿò áÿõ ëè ÿë ëÿ ðè íè ÿë ëÿ ðè ìèí àðà ñû íà
àë ìà éûì, ñî ðóø ìà éûì êè, íå úÿ îë äó î òÿ áÿñ ñöì, î ýö ëöø, ñî ðóø ìà -
éûì êè, î óçàã éàç àõ øà ìû, ñèðêäÿ, áó ôå òèí éà íûí äà ñè çèí ëÿ öç áÿ öç
äà éàí ìûø î áà ëà úà ßëÿê áÿ ðè õà òûð ëà éûð ñû íûç ìû? Íàðñà òàí îü ëàí åëÿ
ùåé äå éè íèð äè:
— Áå ëÿ îë ìàç, áà úû, âàë ëàù, áå ëÿ îë ìàç! Ñÿí ñå÷ äèí ãóð òàð äûí
áó íà ðû!..
Éàø ëû ãà äûí:
— Õÿñ òÿì âàð, àé ãàð äàø, — äå éèð äè. — Éîõ ñà ñå÷ ìÿç äèì...
— Îí äà ö÷ ìà íàò âå ðÿ úÿê ñÿí!
— Íè éÿ? Þçöí äå äèí êè, èêè ìà íàò ÿë ëè ãÿ ïè éÿ äèð!..
Íàðñà òàí îü ëàí èñÿ åëÿ äå äè éè íè äå éèð äè:
— Ìÿí äå ìÿ äèì êè, ñå ÷ÿ ñÿí áèð-áèð?.. Ùÿ ðÿ íèí áèð äÿð äè-ñÿ ðè
âàð äÿ, áà úû, ñÿí ñå ÷èá éû üûð ñàí ùà ìû ñû íû, áÿñ, éåð äÿ ãà ëà íû íû êèì
àëà úàã?
— Ìÿí àëà ðàì, — äå äèì. — Éåð äÿ ãà ëà íû íû ìÿ íÿ ñà òàð ñàí.
Éàø ëû ãà äûí ÷þ íöá áàõ äû âÿ ÿë áÿò òÿ, ìÿ íè òà íû ìà äû, àì ìà ñó -
ëó ýþç ëÿ ðèí äÿ áèð ìèí íÿò äàð ëûã âàð èäè:
— Ìÿ ñÿ ëÿ ïóë äà äå éèë, — äå äè. — Äîü ðó äàí õÿñ òÿì âàð, èñ òÿ éè -
ðÿì êè, éàõ øû íàð îë ñóí.
— Áà øà äö øö ðÿì, — äå äèì.
Ñîí ðà àë äû üû ùÿ ìèí áèð êè ëî íà ðû ÷îõ èë ëÿ ðèí áà çàð ëû üû íû åëÿ ìèø
ìå øèí çÿí áè ëè íÿ éûü äû, íà ðûí ïó ëó íó âåð äè âÿ ÷û õûá ýåò äè.
400
Î éàø ëû, êþê ãà äû íûí — Òà ìà ðà íûí ñó ëó ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î àíè ìèí -
íÿò äàð ëûã ùÿ ìèí ñà çàã ëû ãûø ýö íö ìÿ íèì öðÿ éè ìè äà ùà àð òûã ñûõ äû.
IX
Ùÿ ìèí éàç àõ øà ìû ñèðêäÿ, áó ôå òèí éà íûí äà äà éà íûá ÿëèì äÿ òóò -
äó üóì î ö÷ êöíú ìÿê òó áó ßäè ëÿ éÿ óçàò äûì âÿ ßäè ëÿ úÿëä ùÿ ìèí
ìÿê òó áó àëûá íà çèê ðå äè êö ëö íö à÷ äû, ìÿê òó áó ðå äè êö ëÿ ãîé äó âÿ
Òà ìà ðà äà åëÿ äèã ãÿò ëÿ î ðå äè êö ëÿ áàõ äû êè, åëÿ áèë Ãî úà íûí ìÿê -
òó áó íó åëÿ ðå äè êöë äÿí îõó ìàã èñ òÿ éèð äè; ñîí ðà ßäè ëÿ ðå äè êö ëöí äÿí
áàø ãà áèð ö÷ êöíú ìÿê òóá ÷û õàðòäû, èêè äÿ íÿ øî êî ëàä êîí ôåò ÷û õàðòäû
âÿ ÿâ âÿë úÿ î øî êî ëàä êîí ôåò ëÿ ðè ìÿ íÿ âåð äè:
— Àëà, ßëÿê áÿð, ñÿ íèí ö÷öí äö áóí ëàð...
Ìÿí ßäè ëÿ íèí ÿëèí äÿ êè î èêè øî êî ëàä êîí ôå òÿ áà õûð äûì, î êîí -
ôåò ëÿð øàõ-øàõ êà üû çà áö êöë ìöø äö, î øàõ-øàõ êà üûç ëà ðûí öñ òöí äÿ
ãûï ãûð ìû çû ëà ëÿ øÿ êèëëÿ ðè ÷ÿ êèëìèø äè âÿ ìÿí áèë ìèð äèì êè, áó êîí -
ôåò ëÿ ðè ýþ òö ðöì, éîõ ñà éîõ? Àì ìà ñîí ðà ëàð ìÿí ßäè ëÿ íèí ÿëèí äÿ -
êè î èêè øî êî ëàä êîí ôåò áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿ øÿí äÿ ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà
ùÿ ìèí êîí ôåò ëÿð éîõ, ùÿ ìèí êîí ôåò ëÿð áö êöë ìöø î øàõ-øàõ êà üûç -
ëàð, î ãûï ãûð ìû çû ëà ëÿ ëÿð éîõ, ßäè ëÿ íèí î ýþ çÿë, î ìåù ðè áàí ÿëè ýÿ -
ëèð äè âÿ ùÿð äÿ ôÿ äÿ ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè, î ýþ çÿë, î ìåù ðè áàí ÿë ìÿ -
íèì ñà÷ ëà ðû ìû ñû üàë ëà ñûí, öçöì äÿ ýÿç ñèí; áó ùèññ, áó àð çó ùÿ ìè øÿ
äÿ, åëÿ áèë, þçö èëÿ áèð êþâ ðÿê ëèê ýÿ òè ðèð äè. Éÿ ãèí îíà ýþ ðÿ êè, î ÿë -
äÿ ùÿ ìèí ýþ çÿë ëèê ëÿ, ìåù ðè áàí ëûã ëà áÿ ðà áÿð, íÿ ñÿ áèð ùÿ çèí ëèê äÿ
âàð èäè.
ßäè ëÿ éóì øàã ñÿ ñè èëÿ:
— Ýþ òöð, ßëÿê áÿð, — äå äè. — Ãîé àü çûí øè ðèí îë ñóí.. Ùå÷ îë ìà -
ñà ñÿ íèí öðÿ éèí øàä îë ñóí, ßëÿê áÿð...
Áó ñþç ëÿð äÿí ñîí ðà, ìÿí î èêè øî êî ëàä êîí ôå òè ýþ òöð äöì; ñîí -
ðà ßäè ëÿ ìÿê òó áó ìÿ íÿ óçàò äû:
— Áó íó äà âåð ÎÍÀ, ßëÿê áÿð...
Ìÿí áó òÿ çÿ ìÿê òó áó äà ßäè ëÿ äÿí àë äûì âÿ áèð äÿí-áè ðÿ ôè êèð -
ëÿø äèì êè, íÿ ýþ çÿë îëàð äû, ßäè ëÿ áó ìÿê òó áó ìÿ íÿ éàç ìûø îë àé -
äû âÿ áèð äÿí-áè ðÿ àü ëû ìà ýÿ ëÿí áó ôè êèð ìÿ íè äèê ñèí äèð äè, ñîí ðà
ìÿí áå ëÿ ôè êèð ëÿø äè éèì ö÷öí þç öðÿ éèì äÿ Ãî úà äàí õÿ úà ëÿò ÷ÿê -
äèì.
ßäè ëÿ èëÿ öç áÿöç äà éàí ìûø äûì. ßäè ëÿ íèí âåð äè éè ìÿê òóá ìÿ -
íèì ÿëèì äÿ èäè, ìÿí ýåò ìÿ ëèé äèì, ùÿ ìèí ìÿê òó áó Ãî úà éà âåð -
ìÿ ëè èäèì, àì ìà ÷åâ ðè ëèá ÷û õûá ýå äÿ áèë ìèð äèì; áÿë êÿ óòà íûð äûì?
401
4- 26
Áÿë êÿ ùÿ éÿ úàí äàí èäè, òÿ ÿñ ñö ðàò ëà ðûí ÷îõ ëó üóí äàí èäè? Áèë ìè ðÿì,
ìÿí áà øû ìû àøà üû äèê ìèø äèì, éàë íûç ßäè ëÿ íèí àéàã ëà ðû íû âÿ áèð äÿ
êè, î óçóí, ãà ëûí, î õóð ìà éû ùþ ðöê ëÿ ðèí óú ëà ðû íû ýþ ðöð äöì; ñîí ðà
Øþâ êÿò éà äû ìà äöø äö. ßë áÿò òÿ, ìÿí áà øà äö øöð äöì êè, ßäè ëÿ èëÿ
Øþâ êÿò áàø ãà-áàø ãà àäàì ëàð äûð, àì ìà èí äè ùèññ åäèð äèì êè, ßäè ëÿ -
äÿ äÿ Øþâ êÿò äÿ îëàí íÿ ñÿ âàð, áó «íÿ ñÿ»íèí íÿ îë äó üó íó áèë ìèð -
äèì, àì ìà ùà ìû Øþâ êÿò äÿí ïèñ ñþç ëÿð äà íû øûð äû âÿ ìÿí ßäè ëÿ èëÿ
öç áÿ öç äà éà íûá áà øû ìû àøà üû äèê äè éèì î äÿ ãè ãÿ ëÿð äÿ èñ òÿ ìèð äèì
êè, ùÿ ìèí «íÿ ñÿ» ßäè ëÿ äÿ äÿ îë ñóí.
Ãî úà þç éå ðèí äÿ îòóð ìóø äó âÿ ìÿí ýå äèá ßäè ëÿ íèí âåð äè éè
ìÿê òó áó Ãî úà éà óçàò äûì, Ãî úà äà ßäè ëÿ êè ìè ìÿê òó áó òåç ìÿí -
äÿí àë äû, àì ìà úè áè íÿ ãîé ìà äû, åëÿ î äÿ ãè ãÿ äÿ à÷ûá îõó ìà üà
áàø ëà äû.
Îí äà 1941-úè èëèí éà çû èäè âÿ ìÿí ùÿ ëÿ éàë íûç ïà éûç äà áè ðèí úè
ñè íè ôÿ ýå äÿ úÿê äèì, àì ìà ìÿí þçöì ùÿðôëÿ ðè ÷îõ äàí þé ðÿí ìèø -
äèì, ñÿð áÿñò îõó éóð äóì. Ãî úà, ßäè ëÿ íèí ìÿê òóá éàç äû üû î äà ìà-
äà ìà äÿô òÿð êà üû çû íû ýþç ëÿ ðè íèí ãà áà üûí äà òó òóá îõó éóð äó âÿ ìÿí
äÿ áö òöí äèã ãÿ òè ìè òîï ëà éûá êà üû çûí î áè ðè öçö íö, éÿ íè àð õà ñû íû,
ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà êû ùèñ ñÿ ñè íè îõó ìà üà áàø ëà äûì âÿ
éàë íûç äþðä ìèñ ðà ëûã áèð áÿí äè ùþú úÿ ëÿ éÿ-ùþú úÿ ëÿ éÿ îõó ìà üà ìà -
úàë òàï äûì âÿ î äþðä ìèñ ðà ëûã áÿíä ùÿ ìè øÿ ëèê ìÿ íèì éà äûì äà ãàë -
äû:
Ìÿê òóá, ñÿ íè àä åé ëÿ ðÿì,
Ïî÷ òà ÿìà íÿò åé ëÿ ðÿì.
Ýå äèá Ãî úà éà ÷àò ìà ñàí,
Áèë êè, ãèé àìÿò åé ëÿ ðÿì.
ßë áÿò òÿ, ìÿí ÷îõ èñ òÿ éÿð äèì êè, îðà äà êû «ïî÷ òà» ñþ çö íöí
ÿâÿ çèí äÿ ìÿ íèì àäûì îëàé äû, ÷öí êè áó ìÿê òó áó ßäè ëÿ ïî÷ òà éà
ÿìà íÿò åëÿ ìÿ ìèø äè, ìÿ íÿ ÿìà íÿò åëÿ ìèø äè, àì ìà ùÿð ùàë äà î
äþðä ìèñ ðà äà ìÿ íèì àäûì îë ìà ñà äà, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, î äþðä
ìèñ ðà äà éà çû ëàí ëàð ìÿ íÿ äÿ íÿ ñÿ ýþ çÿë ñþç ëÿð äå éèð, ìÿí äÿ áó
éà çûø ìà íûí èø òè ðàê ÷û ñû èäèì, áó ýèç ëè ìÿ ùÿá áÿò äÿí ìÿ íèì äÿ íÿ ñÿ
áèð ÿìà íÿ òèì âàð èäè.
Ñîí ðà Ãî úà ùÿ ìèí äà ìà-äà ìà ìÿê òÿá ëè äÿô òÿ ðè íèí î áè ðè öçö -
íö ÷å âèð äè êè, ìÿê òó áóí àð äû íû îõó ñóí âÿ ìÿí éå íÿ äÿ áà øû ìû ãà -
áà üà ÿéèá, áó òöí äèã ãÿ òè ìè òîï ëà éûá áó äÿ ôÿ ßäè ëÿ íèí ìÿê òó áó íóí
ÿâ âÿ ëè íè ùþú úÿ ëÿ ìÿ éÿ áàø ëà äûì:
402
Ñå âèì ëè ìÿê òóá
Ñÿ íÿ... ýþé äÿ ãà... ãà... ãà íàä ÷à ëàí àçàä... ãóø ëàð äàí äà... àð...
àð... àð òûã áèð õîø áÿõòëèê... àð çó ëà éû ðàì, ÿçè çèì... Áó àð... àð... àð çó -
äàí ñîí ðà, öðÿ éè ìèí... ÿí... äÿ ðèí ýó... ýó øÿ ñèí äÿ áÿñ ëÿ äè éèì... ãû -
çûë ýöë ÿòèð ëè... ñà ëà ìû ìû ñÿ íÿ òÿã... òÿã... òÿã äèì åäè ðÿì...
Áóí äàí ñîí ðà ñû íû îõó ìà üà ìà úàë òàï ìà äûì, ÷öí êè Ãî úà åù òè -
éàò ëà ìÿê òó áó ãàò ëà éûá ïåí úÿ éè íèí äþø úè áè íÿ ãîé äó âÿ áèç ñèð êèí
ìåé äàí ÷à ñû íà òà ìà øà åëÿ ìÿ éÿ áàøëà äûã.
Ôà ñè ëÿ ãóð òàð ìûø äû, ìåé äàí ÷à äà òà ìà øà íûí èêèí úè ùèñ ñÿ ñè áàø -
ëà ìûø äû âÿ ßäè ëÿ èëÿ Ãî úà íûí ìÿê òóá ëàø ìà ñûí äàí ñîí ðà, î ýþ çÿë
«Ñå âèì ëè ìÿê òóá» ñþ çöí äÿí, áó ñþ çöí àë òûí äàí ñÿ ëè ãÿ èëÿ ÷ÿ êèë ìèø
äàë üà âà ðû ãûð ìû çû õÿò äÿí ñîí ðà, î úöì ëÿ ëÿð äÿí ñîí ðà ìÿ íèì öðÿ -
éè ìèí î èøûã ëû ñèðê ñå âèí úè éå íÿ äÿ ãà éû äûá ýÿë ìèø äè, ÿâ âÿë êèí äÿí
äÿ ýöú ëö, úîø üóí ýÿë ìèø äè âÿ ìÿí òà ìàì ãàé üû ñûç, òà ìàì áèð
éöí ýöë ëöê è÷èí äÿ ýö ëÿ-ýö ëÿ ìåé äàí ÷à éà áà õûð äûì, Ãî úà äà ýö ëÿ-
ýö ëÿ ìåé äàí ÷à éà áà õûð äû. ßäè ëÿ äÿ ýö ëÿ-ýö ëÿ ìåé äàí ÷à éà áà õûð -
äû; ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ìåé äàí ÷à äàí ýÿ ëÿí î òàõ òà êÿ ïÿ éè íèí èéè -
íÿ, î àò èéè íÿ ãû çûë ýöë ÿò ðè äÿ ãà ðû øûá, ìÿí þçöì äÿ áèð ãóø àçàä ëû -
üû ùèññ åäèð äèì, «Ñå âèì ëè ìÿê òóá» ñþ çö íöí àë òûí äàí ÷ÿ êèë ìèø î
äàë üà âà ðû õÿò òèí ãûð ìû çû ñû ìÿ íèì ýþç ëÿ ðèì äÿ áö òöí ñèð êè ñå âèíú
ðÿí ýè íÿ áö ðö ìöø äö âÿ ìÿí, ÿë áÿò òÿ, õîø áÿõò èäèì.
Ìåé äàí ÷à äà èêè òÿë õÿê áèð-áè ðè èëÿ áÿðêäÿí ñþù áÿò åäèð äè; áè ðè -
íèí éå êÿ âÿ ãûð ìû çû áóð íó âàð è äè, î áè ðè íèí øàë âà ðû äè çè íÿ úÿí èäè,
áþ éöê âÿ äà ìà-äà ìà ïåí úÿ éè âàð èäè, þçö äÿ òà ìàì êö ðÿí èäè.
Ãûð ìû çû áó ðóí Êö ðÿ íÿ äå äè:
— Ñàü ëûã ëà ãà ëûí, ÿçèç äîñò!.. Ìÿí äà ùà ýå äè ðÿì...
— Ýå äèð ñè íèç?
— Ùÿ. Ñèðêäÿí ùÿ ìè øÿ ëèê ýå äè ðÿì. ßë âè äà!
— Ùÿ ëÿ ëèê. Ýþ ðö øÿ íÿ äÿê!
— Áèç äà ùà êþ ðöø ìÿ éÿ úÿ éèê!
— Íè éÿ?
— Íå úÿ íè éÿ? Ìÿí ñèðêäÿí ùÿ ìè øÿ ëèê ýå äè ðÿì!
— Ñèðêäÿí ùå÷ ùà ðà ýå äÿ áèë ìÿ éÿ úÿê ñè íèç!
— Íè éÿ?
— Îíà ýþ ðÿ êè, áö òöí äöí éà ñèðêäèð! Ùà ðà ýåò ñÿ íèç, éå íÿ äÿ òà -
ìà øà íûí è÷èí äÿ îëà úàã ñûç!
Ãî úà ïû ÷ûë äà äû:
— Äöç äå éèð...
403
Ìÿí äÿ áà øû ìû òÿð ïÿ äèá Ãî úà íûí ïû ÷ûë äà äû üû ñþç ëÿ ðè òÿñ äèã åò -
äèì, àì ìà ÿñ ëèí äÿ Ãûð ìû çû áó ðóí ëà Êö ðÿ íèí ñþù áÿò ëÿ ðèí äÿí ùå÷
áèð øåé áà øà äöø ìÿ äèì...
...ýþ çÿë ýöí ëÿð âàð èäè...
...àì ìà ìÿ íèì ö÷öí ôÿð ãè éîõ èäè, ÷öí êè ìÿí î ñèðê ñå âèí úè -
íèí è÷èí äÿ èäèì, ÷öí êè î òàõ òà êÿ ïÿ éè íèí èéè íÿ, î àò èéè íÿ ãû çûë ýö -
ëöí ÿò ðè ãà ðûø ìûø äû, ÷öí êè î, «Ñå âèì ëè ìÿê òóá»óí àë òûí äàí ÷ÿ êèë -
ìèø äàë üà âà ðû õÿò òèí ãûð ìû çû ñû ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãàð øû ñûí äàí ýåò -
ìèð äè, î ãûð ìû çû äà áèð øÿô ôàô ëûã âàð èäè âÿ ìÿí åëÿ áèë êè, ìåé äàí -
÷à éà äà, ßäè ëÿ éÿ äÿ, ßäè ëÿ íèí õóð ìà éû, ãà ëûí âÿ óçóí ãî øà ùþ ðöê -
ëÿ ðè íÿ äÿ î øÿô ôàô ãûð ìû çû íûí àð õà ñûí äàí áà õûð äûì.
Ãûð ìû çû áó ðóí äå äè:
— Íÿ îëàð? Àì ìà ìÿí äà ùà ñè çèí äå äè éè íèç î ñèðêäÿ òÿë õÿê ëèê
åëÿ éèá úà ìà à òû ýöë äöð ìÿ éÿ úÿ éÿì. Áÿñ äè äà ùà! Èí äè ãîé áàø ãà ëà -
ðû òÿë õÿê ëèê åëÿ ñèí, ìÿí ýö ëöì! Àð òûã ìÿí èõ òè ðà ÷û éàì! Åëÿ áèð
êÿøô åëÿ ìè øÿì êè, ãà çàí úû ìûí ñà éû-ùå ñà áû îë ìà éà úàã!
— Èõ òè ðà ÷û ñû íûç? Íÿ êÿøô åò ìè ñè íèç?
— Ùå÷, åëÿ-áå ëÿ...
Ãûð ìû çû áó ðóí ÿë ëÿ ðè íè àç ãà ëà äèð ñÿê ëÿ ðè íÿ úÿí øàë âàð úèá ëÿ ðè íèí
è÷è íÿ ñà ëûá ôîðñëó-ôîðñëó ìåé äàí ÷à äà ýÿ çèð äè, áè çÿ áà õûá ýþç âó -
ðóð äó âÿ áèç äÿ ýö ëöð äöê, Ãî úà äà ýö ëöð äö, ßäè ëÿ äÿ ýö ëöð äö âÿ
ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè, ßäè ëÿ ùÿ ìè øÿ, áàõ, áå ëÿ úÿ ýöë ñöí.
Êö ðÿí ñî ðóø äó:
— Áèð äå éèí ýþ ðÿê, àõû, ñèç íÿ êÿøô åò ìè ñèç?
Ãûð ìû çû áó ðóí éå íÿ äÿ áè çÿ ýþç âó ðóá äå äè:
— Ïà õûë ëûã åëÿ éèð å-å-å!..
Êö ðÿí äå äè:
– Äå ìÿ ëè, éà ëàí äå éèð ñèç! Ùå÷ íÿ êÿøô åò ìÿ ìè ñèç!
— Åò ìè øÿì!
— Íÿ?
— Äöí éà íûí ÿí áþ éöê êÿøôëÿ ðèí äÿí áè ðè íè! Ñèç úÿ çÿíýëè ñà àò ñûç
ùÿ éàò ìöì êöí äöð?
Êö ðÿí áèð àç ôè êèð ëÿ øÿí äÿí ñîí ðà äå äè:
— Éîõ!
— Êö ðÿí îëàí äà íÿ îëàð?.. Áà øû éàõ øû èø ëÿ éèð!
— Íÿ äå éèð ñèç?
— Ùå÷... Ìÿí çÿíýëè ñà àò äàí äà éàõ øû áèð øåé êÿøô åò ìè øÿì! Èø -
ëÿ ìÿ éè íÿ ñþç îëà áèë ìÿç!
— ×îõ ãÿ ðè áÿ äèð... Ñè çèí èõ òè ðà íûí ãó ðó ëó øó íå úÿ äèð?
404
— Èëê áà õûø äà ÷îõ àäè äèð.
— Åù, îí ñóç äà äöí éà äà ùÿð øåé àäè îëóá: àíà äàí îë ìàã äà, þë -
ìÿê äÿ...
— Áÿñ, ñÿ ùÿð òåç äÿí éó õó äàí äóð ìàã?
— Ùÿ, î ÷ÿ òèí èø äèð...
ßäè ëÿ ýö ëöð äö âÿ ßäè ëÿ ýö ëÿí äÿ éà íàã ëà ðûí äà àë ìà úûã ëàð
ÿìÿ ëÿ ýÿ ëèð äè âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ßäè ëÿ íèí éà íàã ëà ðûí äà êû î
àë ìà úûã ëàð éàë íûç ìÿ íèìëëÿ Ãî úà ö÷öí ÿìÿ ëÿ ýÿ ëèð.
— Ìÿ íèì èõ òè ðàì áå ëÿ äèð: áèð äÿ íÿ øàì ýþ òö ðöð ñö íöç. Áàõ, áó
úöð. — Ãûð ìû çû áó ðóí úè áèí äÿí áèð äÿ íÿ àü øàì ÷û õàðòäû. — Ìÿí ùå -
ñàá ëà ìû øàì êè, áó øàì äöç îí ñà à òà éà íûá ãóð òà ðûð. Áó íà ýþ ðÿ äÿ,
ýþ ðöð ñö íöç, õÿò ëÿð ÷ÿ êèá øà ìû îí éå ðÿ áþë ìö øÿì. Ýå úÿ ñà àò îí
èêè äÿ ýè ðèð ñè íèç éå ðè íè çÿ. Ñÿ ùÿð, ìè ñàë ö÷öí, ñà àò àë òû äà äóð ìà ëû ñû -
íûç. Øàì äàí äþðä ùèñ ñÿ êÿ ñèá ýþ òö ðöð ñö íóç, ãà ëûð äöç àë òû ùèñ ñÿ,
ñîí ðà éàí äû ðûá ãî éóð ñó íóç àü çû íû çà. Øàì àü çû íûç äà éà íûð, ñèç èñÿ
éà òûð ñû íûç. Ñÿ ùÿð ñà àò àë òû îëàí êè ìè, äî äàã ëà ðû íûç äà èñ òè ùèññ åäèð ñè -
íèç, î ñà àò äà éó õó äàí äó ðóð ñó íóç! Ùÿ, íå úÿ äè?
— Ïèñ äå éèë...
— ßëà äûð, ÿëà! Äè ëè íèç ýÿë ìèð êè, äå éÿ ñè íè èç «ÿëà äûð!» ×öí êè èñ -
òÿ ìèð ñè íèç ìÿí ñèðêäÿí ýå äèì!
— Éîõ, ìÿ ñÿ ëÿ áó ðà ñûí äà äûð êè, ñè çèí èõ òè ðà íûç ùà ìû ö÷öí éà ðà -
ìûð...
— Éà ðà ìûð? Íè éÿ?
— Îíà ýþ ðÿ êè, ìè ñàë ö÷öí, ìÿí àð õà ñû öñ òÿ éàò ìûðàì, ÿê ñè íÿ,
öçö ãîé ëó éà òû ðàì...
— Íÿ îë ñóí?
— Íå úÿ íÿ îë ñóí? Øà ìû áÿñ?..
— Ùÿ?
— Ùÿ!..
— Åé áè éîõ, ãîé áó ñè çè íà ðà ùàò åëÿ ìÿ ñèí! Áó íóí äà ÿëà úû íû
òàï ìû øàì...
Ãûð ìû çû áó ðóí ýÿ ëèá Êö ðÿ íèí ãó ëà üû íà íÿ ñÿ ïû ÷ûë äà äû, ùå÷ êèì
ùå÷ íÿ åøèò ìÿ äè, àì ìà ùà ìû ýöë ìÿê äÿí óüó íóá ýåò äè; Ãî úà äà
ýö ëöð äö, Òà ìà ðà äà ýö ëöð äö, òÿê úÿ ßäè ëÿ ýöë ìÿ äè âÿ ìÿí óçàã -
äàí-óçà üà ýþð äöì êè, ßäè ëÿ ãû çàð äû; Ãî úà äàí ñî ðóø äóì:
— Úà ìà àò íÿ éÿ ýö ëöð?
Ãî úà ýö ëÿ-ýö ëÿ äå äè:
— Ñÿí áå ëÿ øåé ëÿ ðÿ ôè êèð âåð ìÿ...
Ìÿí éå íÿ äÿ áà øû ìû òÿð ïÿ äèá Ãî úàé ëà ðà çû ëàø äûì, éÿ íè êè,
405
éàõ øû, ôè êèð âåð ìÿ éÿ úÿ éÿì, àì ìà ìÿí ùå÷ íÿ éè áà øà äöø ìÿ ñÿì
äÿ, áó íó áà øà äö øöð äöì êè, ÿýÿð ßäè ëÿ ýöë ìÿ äè ñÿ, ÿýÿð ßäè ëÿ åëÿ -
úÿ ãû çàð äû ñà, äå ìÿ ëè, ßäè ëÿ éàõ øû ãûç äûð, äå ìÿ ëè, Øþâ êÿò êè ìè äå -
éèë âÿ áèð ùàë äà êè, ßäè ëÿ áå ëÿ éàõ øû ãûç èäè, áèð ùàë äà êè, ßäè ëÿ Øþâ -
êÿò êè ìè äå éèë äè, îí äà Õà íûì õà ëà äà ýÿ ðÿê áó íó áè ëÿé äè, áà øà äö -
øÿé äè, ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè, èí äè Õà íûì õà ëà äà áóðà äà îëàé äû âÿ
ßäè ëÿ íèí ýöë ìÿ ìÿ éè íè, áå ëÿ úÿ ãû çàð ìà üû íû ýþ ðÿé äè.
Ìÿí áö òöí áóí ëà ðû ôè êèð ëÿ øèð äèì, öðÿ éèì äÿ áèð ñå âèíú, áèð øàä -
ëûã âàð èäè, àì ìà î áà éàã êû íè ýà ðàí ÷û ëûã äà íÿ äÿí ñÿ òà ìàì êå ÷èá
ýåò ìèð äè, ñèð êèí ìåé äàí ÷à ñûí äà èñÿ áó äÿ ôÿ àò ëàð ÷à ïûð äû âÿ òÿ ëèì -
÷è ùÿð äÿ ôÿ óçóí ãàì ÷û ñû íû øàã ãûë òû èëÿ éå ðÿ âó ðàí äà ìÿí ñÿê ñÿ íèð -
äèì, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, èí äè Àü Äÿ âÿ äÿ ãà ÷ûá ñèð êèí ìåé äàí ÷à -
ñû íà ýÿ ëÿ úÿê, àò ëàð ëà áèð éåð äÿ ìåé äàí ÷à äà äþâ ðÿ âó ðà úàã, ñîí ðà
äà ýÿ ëèá ßäè ëÿ íèí ãà áà üûí äà éà òà úàã; àì ìà áèð àç äàí î íè ýà ðàí -
÷û ëûã äà êå ÷èá ýåò äè, ãà øîâ ëàí ìûø òöê ëÿ ðè ïà ðûë äà éàí î ñàü ëàì àò ëà -
ðûí ìåé äàí ÷à äà áå ëÿ úÿ äþâ ðÿ âó ðóá ÷àï ìà ñû ùÿð øå éè ìÿ íèì éà -
äûì äàí ÷û õàðòäû, ìÿí éå íÿ äÿ òÿ ïÿ äÿí äûð íà üà úàí î ñèðê ñå âèí úè -
íèí è÷èí äÿ èäèì, éå íÿ äÿ î ãû çûë ýö ëöí ÿò ðè íè ùèññ åäèð äèì, î øÿô ôàô
ãûð ìû çû ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà èäè.
Òà ìà øà ãóð òà ðàí äà Ãî úà:
— Ùÿ, íå úÿ äèð? — ñî ðóø äó.
— Éàõ øû äûð!.. — äå äèì.
— Ñÿ íè òåç-òåç ñèð êÿ ýÿ òè ðÿ úÿ éÿì.
Òà ìà øà ãóð òàð ìûø äû. ßäè ëÿ äÿ, Òà ìà ðà äà àéàüà ãàë õûá úà ìà -
àò ëà áèð ëèê äÿ éà âàø-éà âàø ÷û õû øà äîü ðó ýå äèð äè, ìÿí äÿ ßäè ëÿ ýèë -
äÿí áèð àç àð õà äà Ãî úà íûí ÿëèí äÿí òó òóá ÷û õû øà òÿ ðÿô àä äûì ëà éûð -
äûì âÿ ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ áèð àç ãÿì ýèí ëèê âàð èäè, ÷öí êè î àüàú êÿ -
ïÿ éè íèí èéè äÿ, àò èéè äÿ, Ãûð ìû çû áó ðóí äà, Êö ðÿí äÿ äà ùà õà òè ðÿ éÿ
÷åâ ðè ëèð äè; ÷öí êè î ãû çûë ýö ëöí ÿò ðè äÿ, î «Ñå âèì ëè ìÿê òóá» äà, «Ñå -
âèì ëè ìÿê òóá»óí àë òûí äàí ÷ÿ êèë ìèø î äàë üà âà ðû ãûð ìû çû õÿòò äÿ õà -
òè ðÿ éÿ ÷åâ ðè ëèð äè âÿ éÿ ãèí êè, î çà ìàí î áà ëà úà ßëÿê áÿð éåä äè èë ëèê
ùÿ éà òûí äà èëê äÿ ôÿ èí äè íèí úÿ ìè áèð àí äàí ñîí ðà õà òè ðÿ éÿ ÷åâ ðèë ìÿ -
ñè íè ùèññ åäèð äè, õà òè ðÿ ëÿ ðèí ùÿ ìè øÿ êå÷ ìèø äÿ ãàë äû üû íû âÿ î êå÷ ìè -
øèí èñÿ ÿáÿ äè ëè éè íè ñþâã-òÿ áèè äó éóð äó; éÿ ãèí áå ëÿ èäè...
Áèç úà ìà àò ëà áèð ëèê äÿ ôî éå éÿ ÷ûõ äûã âÿ áó çà ìàí ßäè ëÿ èì êàí
òà ïûá áà øû íû áèð áà ëà úà àð õà éà ÷å âèð äè âÿ áèð àí ëûã, úÿ ìè áèð úÿ àí -
ëûã Ãî úà éà áàõ äû, àì ìà ßäè ëÿ íèí î áèð àí ëûã ýèç ëè áà õû øûí äà äà,
åëÿ áèë, ãû çûë ýö ëöí ÿò ðè âàð äû âÿ ìÿí þçöì äÿí àñû ëû îë ìà éà ðàã, ôè -
êèð ëÿø äèì êè, ýþ ðÿ ñÿí, ùà ÷àí ñà, êèì èñÿ ìÿ íÿ äÿ áå ëÿ áà õà úàã ìû?
406
Âÿ ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ î óçàã ýÿ ëÿ úÿ éèí íà ðà ùàò ëû üû éà ðàí äû, àì ìà
áó íà ðà ùàò ëûã äà áèð ÿçèç ëèê, áèð äîü ìà ëûã âàð èäè, áó íà ðà ùàò ëû üûí
íà ìÿ ëóì ëó üó èøûã ëû èäè, ôÿ ðÿù ëè èäè.
ßë áÿò òÿ, Ãî úà äà î áèð àí ëûã ýèç ëè áà õû øû ýþð äö âÿ ìÿí ùèññ åò -
äèì êè, Ãî úà íûí ÿëè ìÿ íèì ÿëè ìè íå úÿ ñûõ äû, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè,
ßäè ëÿ íèí î áèð àí ëûã ýèç ëè áà õû øû Ãî úà íûí áö òöí áÿ äÿ íèí äÿí êå÷ äè;
ìÿí äÿ Ãî úà íûí ÿëè íè ñûõ äûì âÿ Ãî úà ìÿ íÿ áà õûá éå íÿ äÿ äå äè:
— Ñÿ íè òåç-òåç ñèð êÿ ýÿ òè ðÿ úÿ éÿì.
ßäè ëÿ èëÿ Òà ìà ðà áèç äÿí îí-îí áåø àä äûì èðÿ ëè äÿ èäè ëÿð âÿ ñèð -
êèí äÿ áè íà ñûí äàí áè ðèí úè îí ëàð ÷ûõ äû, ñîí ðà áèç êö ÷ÿ éÿ ÷ûõ äûã âÿ
ìÿí î ñà àò áà øà äöø äöì êè, íÿ ñÿ îëóá, áà øà äöø äöì íÿ ñÿ ïèñ áèð
ùà äè ñÿ áàø âå ðèá.
ßäè ëÿ èëÿ Òà ìà ðà êö ÷ÿ íèí îð òà ñûí äà äà éàí ìûø äû ëàð, äà ùà äîü -
ðó ñó, êö ÷ÿ íèí îð òà ñûí äà ãó ðó éóá ãàë ìûø äû ëàð âÿ ìÿí èòè àä äûì ëàð -
ëà êö ÷ÿ äÿ êè àäàì ëà ðûí àðà ñûí äàí êå ÷èá ßäè ëÿ éÿ òÿ ðÿô ýå äÿí Õà -
íûì õà ëà íû ýþð äöì. Ãî úà íûí êè ÷èê ãàð äàø ëà ðû Úÿá ðà éûë ëà Àüà ðÿ ùèì
äÿ Õà íûì õà ëà íûí éà íûí äà èäè ëÿð.
Î çà ìàí ìÿ íè ùåé ðÿò âÿ òöê ëÿ ðè ìè ãà áàð äàí áèð äÿùøÿò áö ðö -
äö âÿ èí äè íèí þçöí äÿ äÿ ìÿí ùå÷ úö ð áà øà äö øÿ áèë ìè ðÿì êè, áè -
çèì ñèð êÿ ýåò ìÿ éè ìèç äÿí, ßäè ëÿ íèí äÿ ñèðêäÿ îë ìà üûí äàí Õà íûì
õà ëà íå úÿ õÿ áÿð òóò ìóø äó.
Ãî úà ìÿ íèì ÿëè ìè áó ðà õûá èðÿ ëè, ßäè ëÿ éÿ òÿ ðÿô ýåò äè âÿ ìÿí
áèð áà ëà úà ñà êèò îë äóì êè, Ãî úà ßäè ëÿ íè ìö äà ôèÿ åäÿ úÿê, Ãî úà
ãîé ìà éà úàã êè, èòè àä äûì ëàð ëà ãûð üû êè ìè ýÿ ëÿí Õà íûì õà ëà ßäè ëÿ -
íèí áà øû íà îéóí à÷ ñûí, àì ìà Ãî úà àíà ñû íà áà õà-áà õà áèð-èêè àä -
äûì àòàí äàí ñîí ðà àéàã ñàõ ëà äû, äà ùà èðÿ ëè ýåò ìÿ äè.
Õà íûì õà ëà ßäè ëÿ èëÿ öç áÿ öç äà éàí äû, Òà ìà ðà ßäè ëÿ íèí ÿëèí -
äÿí òóò äó, åëÿ áèë êè, ßäè ëÿ íè î ãûð üû äàí ãî ðó ìàã èñ òÿ éèð äè, àì ìà
Õà íûì õà ëà Òà ìà ðà éà ùå÷ ìÿ ùÿë äÿ ãîé ìà äû, ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë -
òûí äàí áà õàí çÿùìëè ýþç ëÿ ðè èëÿ äöç ßäè ëÿ íèí ýþç ëÿ ðè íèí è÷è íÿ áàõ -
äû, ÿâ âÿë úÿ íà çèê äî äàã ëà ðû íû äà ùà äà êèï áàü ëà äû, ñîí ðà:
— Àé ãûç! — äå äè. — Èí äè äÿ óøà üû òîâ ëà éûá ñèð êÿ ýÿ òè ðèð ñÿí? Åëÿ
áè ëèð ñÿí õÿ áÿð òóò ìà éà úà üàì ìÿí? Íÿ èô ðè òÿ ñÿí, àüÿç, ñÿí!.. Ùÿ
äÿ, ÿë áÿò òÿ, àíà ñû ýÿ çÿí àüàú ëà ðû áà ëà ñû áó äàã-áó äàã ýÿ çÿð äÿ!..
Èí äè úÿ ñèðêäÿí ÷û õàí àäàì ëàð êö ÷ÿ äÿ àéàã ñàõ ëà éûð äû, êè ìè ñè
òÿ ÿú úöá ëÿ, êè ìè ñè ìà ðàã ëà ýàù Õà íûì õà ëà éà, ýàù äà, óçóí ùþ ðöê -
ëö ãû çà áà õûð äû âÿ ìÿí ãà ðàí ëûã äà ýþð ìÿ ñÿì äÿ, ùèññ åäèð äèì êè,
ßäè ëÿ íèí ñè ôÿ òè àëû øûá éà íûð, ùèññ åäèð äèì êè, ßäè ëÿ àç ãà ëûð äÿ ëè îë -
ñóí âÿ ßäè ëÿ áèë ìèð êè, íÿ åëÿ ñèí.
407
Õà íûì õà ëà:
— Íÿ ùÿ éà ñûç ãûç ñàí ñÿí, àüÿç?! — äå äè.
ßäè ëÿ åëÿ áèë áèð äÿí þçö íÿ ýÿë äè âÿ äÿ ëè êè ìè ãà ÷à-ãà ÷à áèç -
äÿí óçàã ëàø äû. Òà ìà ðà äà:
— ßäè ëÿ!.. ßäè ëÿ!.. — äå éÿ ÷û üû ðà-÷û üû ðà ðÿ ôè ãÿ ñè íèí àð äûí úà ãà÷ -
äû.
Õà íûì õà ëà áó äÿ ôÿ Ãî úà íûí öñ òö íÿ ÷ûì õûð äû:
— Ýÿë, ýÿë äöø ãà áà üû ìà!
Ãî úà, Õà íûì õà ëà éà áàõ äû, ñÿñ ñèç-ñÿ ìèð ñèç Õà íûì õà ëà íûí éà -
íûí äà äà éàí ìûø Úÿá ðà éû ëà, Àüà êÿ ðè ìÿ áàõ äû, ñîí ðà éà âàø-éà âàø
ãàð äàø ëà ðû íûí éà íû íà ýÿë äè âÿ ìÿí ùèññ åäèð äèì êè, Ãî úà ìÿ íÿ
áàõ ìàã èñ òÿ ìèð, àì ìà áó íóí äà ùà ìÿ íà ñû éîõ èäè, Ãî úà èñ òÿ éèð äè
ìÿ íÿ áàõ ñûí, èñ òÿ éèð äè áàõ ìà ñûí, ìÿí äà ùà Ãî úà íû ÷îõ èñ òÿ ìèð -
äèì. Ùÿ ìèí éàç ýå úÿ ñè êèì ñÿ ñèç âÿ éàä áèð êö ÷ÿ äÿ Ãî úà èëÿ, Úÿá -
ðà éûë èëÿ, Àüà ðÿ ùèì èëÿ éà íà øû àä äûì ëà éûð äûì, Õà íûì õà ëà áè çèì
àð õà ìûç úà ýÿ ëèð äè, àì ìà ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, àð õà ìûç úà àä äûì ëà -
éàí àäàì ùÿð ýöí ùÿ éÿ òè ìèç äÿ ýþð äö éöì, ýå äèá èé íÿ ñè íè ñàï ëà äû -
üûì, ãó òà áû íû éå äè éèì Õà íûì õà ëà äå éèë, ñèðêäÿ î ýþ çÿë àò ëà ðû ãàì -
÷û ëà éàí òÿ ëèì ÷è äèð.
Ùå÷ êè ìÿ ùå÷ íÿ äå ìèð äèì âÿ ìÿí Ãî úà íûí éà íûí äà àä äûì -
ëà éà-àä äûì ëà éà ùå÷ íÿ ôè êèð ëÿø ìèð äèì, òÿê úÿ ãà ÷ûá ÷û õûá ýåò ìÿê
èñ òÿ éèð äèì âÿ î éàç ýå úÿ ñè, î êèì ñÿ ñèç âÿ éàä êö ÷ÿ äÿ ìÿ íè ãà÷ -
ìà üà ãîé ìà éàí î äå éèë äè êè, òÿê ýÿ ëèá ìÿ ùÿë ëÿ ìè çè òà ïà áèë ìÿç -
äèì — ÿë áÿò òÿ, áèðòÿ ùÿð ýå äèá åâè ìè çè òà ïà úàã äûì; ìÿ íè ãà÷ ìà üà
ãîé ìà éàí àð õà ìûç úà ýÿ ëÿí Õà íûì õà ëà íûí õî ôó èäè, ìÿí Õà íûì
õà ëà äàí ãîð õóð äóì. Òÿê úÿ áó íó åëÿ äèì êè, Ãî úà íûí éà íûí äàí àðà -
ëà íûá Àüà ðÿ ùè ìèí éà íûí úà ýåò ìÿ éÿ áàø ëà äûì âÿ Ãî úà äà þçö íö
ñàõ ëà éà áèë ìÿ éèá ìÿ íÿ áàõ äû, ìÿí èñÿ îíà òÿ ðÿô áàõ ìà äûì; ìÿí
ÿñ ëèí äÿ, ëàï ÿñ ëèí äÿ Õà íûì õà ëà äàí ÷îõ, Ãî úà äàí èí úè ìèø äèì...
Äà ëà íû ìûç äàí êå ÷èá ùÿ éÿ òè ìè çÿ ýè ðÿí äÿ ìÿí ùå÷ êèì ëÿ
ñàüîë ëàø ìà äûì âÿ áèð áàø åâè ìè çÿ ýåò äèì. Àíàì éàò ìà ìûø äû
(àòàì èñÿ íþâ áÿ òè ñÿ ôÿð äÿ èäè), ìÿ íè ýþç ëÿ éèð äè âÿ ìÿ íèì ÿâÿ çè -
ìÿ ÿâ âÿë úÿ äÿí ñå âè íÿ-ñå âè íÿ:
— Ùÿ, íå úÿ îë äó? — ñî ðóø äó. — Õî øó íà ýÿë äè?
Ìÿí úà âàá âåð ìÿ äèì.
Àíàì ñî ðóø äó:
— Íî ëóá ñÿ íÿ?
Ìÿí éå íÿ äÿ úà âàá âåð ìÿ äèì.
Àíàì îí ëóã íþ éöò ëàì ïà ñû íûí èøû üûí äà òÿ ÿú úöá ëÿ ìÿ íÿ áà õûð -
408
äû âÿ ìÿí äà ùà þçö ìö ñàõ ëà éà áèë ìÿ éèá áÿðêäÿí àü ëà ìà üà áàø ëà -
äûì.
Ùÿ ìèí éàç ýå úÿ ñè éå ðè ìÿ ýè ðèá óçàí ìûø äûì, àì ìà éà òà áèë -
ìèð äèì, éó õóì ýÿë ìèð äè âÿ áèð äÿí ßäè ëÿ íèí âåð äè éè î øî êî ëàä
êîí ôåò ëÿð éà äû ìà äöø äö âÿ ìÿí ôè êèð ëÿø äèì êè, î øîêîëàä êîí ôåò -
ëÿ ðè ùÿ ìè øÿ éà äè ýàð ñàõ ëà éà úà üàì, î êîí ôåò ëÿð áö òöí þì ðöì áî éó
ßäè ëÿ äÿí ìÿ íÿ éà äè ýàð ãà ëà úàã. Ñîí ðà áèë ìè ðÿì éà âàø-éà âàø éó -
õó éà ýå äèá — éó õó ýþ ðöð äöì, éà ìÿ íè ãà ðà áà ñûð äû, ýþç ëÿ ðè ìèí ãà -
áà üû íà Ãûð ìû çû áó ðóí ýÿ ëèð äè, Êö ðÿí ýÿ ëèð äè âÿ áèð äÿí-áè ðÿ äÿ ýþç -
ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ãóï ãó ðó ãó ðó éóá ãà õà úà äþí ìöø ãû çûë ýöë ýÿ ëèð -
äè, î ãó ðó ìóø ãû çûë ýöë ìÿ íèì öðÿ éè ìè ñû õûð, ñîí ðà éå íÿ òàõ òà êÿ -
ïÿ éè íèí èéè íè, àò èéè íè ùèññ åäèð äèì, ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà úàí áàç -
ëàð ùîï ïà íûá-äö øöð äö âÿ éå íÿ äÿ áèð äÿí-áè ðÿ âó ðó ëóá éå ðÿ äöø ìöø
ãóø ýþ ðöð äöì âÿ î ãó øóí êþê ñöí äÿí ãûï ãûð ìû çû ãàí àõûð äû.
Ùÿð äÿí ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ÿëè ìè çÿ êþù íÿ òÿ êÿð êà ìå ðà ñû êå ÷ÿí äÿ íà -
çèê ðå çèí ëÿð êÿ ñèá ãóø âó ðàí äö çÿë äèð äèê, õûð äà âÿ èòè ãÿì áÿð ãÿë -
ïÿ ëÿ ðè èëÿ ñÿð ÷ÿ âó ðóð äóã âÿ î éàç ýå úÿ ñè î âó ðóë ìóø ñÿð ÷ÿ ëÿð öñò-
öñ òÿ ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà éû üû ëûð äû âÿ î ñÿð ÷ÿ ëÿ ðèí êþê ñöí -
äÿí àõàí ãûï ãûð ìû çû ãàí ýåò-ýå äÿ äàë üà âà ðû õÿò ëÿ ðÿ ÷åâ ðè ëèð äè, ñîí -
ðà áó äàë üà âà ðû õÿò ëÿð åëÿ áèë êè, ãûï ãûð ìû çû äÿ íèç îëóð äó, «Ñå âèì -
ëè ìÿê òóá» ñþç ëÿ ðè íè éó éóá àïà ðûð äû, ßäè ëÿ íèí î ýþ çÿë, î ìåù ðè áàí
ÿë ëÿ ðè äÿ î «Ñå âèì ëè ìÿê òóá» ñþç ëÿ ðè íèí àð äûí úà ýå äèð äè, î ýþ çÿë,
î ìåù ðè áàí ÿë ëÿð î ãûï ãûð ìû çû äÿ íè çèí è÷èí äÿ ýþç äÿí èòèð äè, éîõ
îëóð äó; ñîí ðà ìÿí áèð äÿí-áè ðÿ Øþâ êÿ òè ýþ ðöð äöì, Øþâ êÿò ãà ïû ëà -
ðû íûí ãà áà üûí äà êû ñêàì éà äà îòó ðóá òóì ÷ûðòëà éûð äû, ùÿð äÿí äÿ ìÿ -
íÿ ýþç âó ðóá áÿðêäÿí ýö ëöð äö, áèð äÿí äÿ úÿëä ãàë õûá åâ ëÿ ðè íÿ ýè -
ðèð äè, ÷öí êè áè çèì êö ÷ÿ ìè çèí î áà øûí äàí Õà íûì õà ëà ýÿ ëèð äè, Õà -
íûì õà ëà ýÿ ëèá äöç ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äàí êå ÷èá ýå äèð äè âÿ
ìÿí Õà íûì õà ëà íûí êèï þð òöë ìöø íà çèê äî äàã ëà ðû íà, ãà ëûí ãàø ëà ðû -
íûí àë òûí äàí áà õàí ãà ðà âÿ ñÿðò ýþç ëÿ ðè íÿ áà õàí äà ãîðõìóð äóì,
ÿê ñè íÿ, Õà íûì õà ëà íû ñàõ ëà ìàã èñ òÿ éèð äèì, Õà íûì õà ëà éà äå ìÿê
èñ òÿ éèð äèì êè, ßäè ëÿ éàõ øû ãûç äûð...
...èí äè ìÿ íèì ãû çûì óíè âåð ñè òå òèí äþð äöí úö êóð ñóí äà îõó éóð
âÿ ßäè ëÿ éÿ ãèí êè, éàø äà ìÿ íèì ãû çûì äàí ö÷-äþðä éàø êè ÷èê èäè...
...àì ìà Õà íûì õà ëà éà ùå÷ íÿ äå éÿ áèë ìèð äèì âÿ Õà íûì õà ëà
äà áà øû íû ùÿ ìè øÿ êè êè ìè äèê òó òóá èòè âÿ ñÿð ðàñò àä äûì ëàð ëà óçàã ëà -
øûá ýå äèð äè.
Î ýöí äÿí ñîí ðà ìÿí áèð ìöä äÿò Ãî úà íû ýþ ðÿí äÿ þçö ìö ýþð -
ìÿìÿç ëè éÿ âó ðóð äóì, Ãî úà äà åëÿ áèë êè, ìÿí äÿí êÿ íàð ýÿ çèð äè,
409
ñîí ðà éà âàø-éà âàø éå íÿ äÿ Ãî úà èëÿ äà íûø ìà üà áàø ëà äûã, àì ìà
ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ î éàç ýå úÿ ñèí äÿí íÿ ñÿ ãàë ìûø äû, ùå÷ þçöì äÿ
áèë ìèð äèì êè, áó íÿ èäè âÿ äå éÿ ñÿí, áèç äà ùà ùå÷ âàõò Ãî úà èëÿ ÿâ -
âÿë êè êè ìè éà õûí îë ìà äûã.
Î êîí ôåò ëÿ ðè ìÿí áèð ìöä äÿò éà äè ýàð ñàõ ëà äûì, àì ìà áèð ýöí
Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè íèí îü ëó øà èð Èá ðà ùèì éå íÿ äÿ åâ ëÿ ðèí äÿ êè íî ýþñ -
òÿ ðèð äè (øà èð Èá ðà ùè ìèí äè à ôèëì ýþñ òÿ ðÿí àïà ðà òû âàð èäè âÿ ùÿð äÿí
ìÿ ùÿë ëÿ íèí óøàã ëà ðû íûí ùÿ ðÿ ñèí äÿí áèð àá áà ñû àëûá åâ ëÿ ðèí äÿ äè âàð -
äà øÿ êèë ëè ôèëì ýþñ òÿ ðèð äè), ìÿ íèì áèð àá áà ñûì éîõ èäè âÿ ìÿí ïóë
éå ðè íÿ øà èð Èá ðà ùè ìÿ ùÿ ìèí êîí ôåò ëÿ ðè âåð äèì. Ñîí ðà ëàð áó íà ýþ ðÿ
þçöì þçöì äÿí õÿ úà ëÿò ÷ÿ êèð äèì, àì ìà î éàç ýå úÿ ñè þçö ìÿ âåð -
äè éèì áèð ñþ çÿ ÿìÿë åäèð äèì: õåé ëè ìöä äÿò ñÿð ÷ÿ âóð ìà äûì, àì -
ìà ñîí ðà ìö ùà ðè áÿ íèí àú ëû üû ýÿë äè âÿ ìÿí éå íÿ äÿ ñÿð ÷ÿ âóð ìà -
üà áàø ëà äûì.
Ùÿð äÿí ßäè ëÿ íè ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ýþ ðöð äöì — éà åâ ëÿ ðè íÿ ýå äèð äè,
éà äà åâ ëÿ ðèí äÿí ÷û õûð äû âÿ ùÿð äÿ ôÿ äÿ ìÿ íè ýþ ðÿí äÿ áÿë êÿ äÿ
áö òöí äöí éà äàí êöñ ìöø äö, àì ìà ìÿí äÿí êöñ ìÿ ìèø äè, ßäè ëÿ íèí
ýþç ëÿ ðèí äÿ áèð ìåù ðè áàí ëûã îõó éóð äóì; ßäè ëÿ âÿ áè çèì àðà ìûç äà -
êû áó ñþç ñöç, ýèç ëè äîñòëóã ìÿ íèì öðÿ éè ìèí ùå÷ êè ìÿ äå ìÿ äè éèì
áèð ñèð ðè èäè âÿ î ñèðäÿ ùÿ ìè øÿ áèð ùÿ ðà ðÿò âàð èäè.
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà, áèð äÿ ôÿ ìÿí êö ÷ÿ ìèç äÿ êè òàõ -
òà åëåêòðèê äè ðÿ éè íèí äè áèí äÿ, ñÿ êè äÿ îòó ðóá òàõ òà øó ìà ãÿ äÿð ëÿ ðè -
ìèí óúó íó éî íóá èòè ëÿ éèð äèì âÿ áó çà ìàí ìÿ íèì éà íûì äàí þòÿí
ßäè ëÿ àéàã ñàõ ëà äû, î éóì øàã, íÿ âà çèø äî ëó ñÿ ñè èëÿ:
— Íå úÿ ñÿí, ßëÿê áÿð?..— ñî ðóø äó.
Ìÿí ßäè ëÿ íèí ñÿ ñèí äÿ î íÿ âà çèø ëÿ, î éóì øàã ëûã ëà áÿ ðà áÿð, áèð
êÿ äÿð äÿ ùèññ åò äèì âÿ ùå÷ íÿ äå ìÿ äèì, àéà üà ãàë õûá ßäè ëÿ íèí
ãà áà üûí äà äà éàí äûì âÿ íÿ äÿí ñÿ áà øû ìû àøà üû ñàë äûì, ýþç ëÿ ðè ìè
ßäè ëÿ íèí óçóí ùþ ðöê ëÿ ðè íèí óúó íà äèê äèì... ßäè ëÿ ÿëè íè ãàë äû ðûá
ìÿ íèì ñà ÷û ìû ñû üàë ëà äû, ñîí ðà ÷û õûá ýåò äè.
Ìÿí áèð ìöä äÿò åëÿ-åëÿ úÿ áà øû àøà üû, àéàã öñ òÿ äà éàí äûì.
Î êè, ãàë äû ñèð êÿ, Ãî úà èëÿ ìÿí áèð äÿ ùå÷ âàõò ñèð êÿ ýåò ìÿ -
äèê.
X
Áö òöí áóí ëà ðû éàç ìàã ëà çûì äûð...

410
Áó ýöí ýå úÿ èø îòà üûì äà îòó ðóá ñè ãà ðåò ÷ÿ êèð äèì. ßñ ìÿð è÷ÿ -
ðè ýèð äè, çÿí äëÿ ìÿ íÿ áàõ äû âÿ ñî ðóø äó:
— Íÿ îëóá ñÿ íÿ?
— Áèë ìè ðÿì... — äå äèì.
ßâ âÿë úÿ òÿ ÿú úöá ëÿ ìÿ íÿ áàõ äû, ÷öí êè àõûð âàõòëàð òåç-òåç âåð -
äè éè áó ñó à ëà « — ùå÷ íÿ» — äå éÿ úà âàá âå ðèð äèì, ýö ëöì ñÿ éèð äèì,
ßñ ìÿð èñÿ ìÿ íèì áó «ùå÷ íÿ»ìäÿí, áó ýö ëöì ñÿ ìÿ éèì äÿí äà ùà
àð òûã íà ðà ùàò îëóð äó, ùÿð äÿ ôÿ áèð øåé áÿ ùà íÿ åëÿ éèá ìÿ íèì èø îòà -
üû ìà ýè ðèð äè, íè ýà ðàí ÷û ëûã äî ëó ýþç ëÿ ðè èëÿ ìÿ íèì ñè ôÿ òèì äÿ, ýþç ëÿ -
ðèì äÿ íÿ ñÿ àõ òà ðûð äû; áó äÿ ôÿ «áèë ìè ðÿì...» äå äèì âÿ ýö ëöì ñÿ -
äèì.
Ñó à ëû íû áèð äÿ òÿê ðàð åò äè:
— Äå éè ðÿì êè, íÿ îëóá ñÿ íÿ?
— Ìÿí äÿ äå éè ðÿì êè, áèë ìè ðÿì... — äå äèì, ñè ãà ðåò òöñ òö ñö íöí
àð õà ñûí äàí ßñ ìÿ ðÿ áàõ äûì âÿ ýö ëöì ñÿ ìÿ äèì.
Éå íÿ çÿíä ëÿ ìÿ íÿ áàõ äû âÿ áèð äÿí-áè ðÿ þçö ýö ëöì ñÿ äè; àõûð
âàõòëàð ßñ ìÿ ðèí ñè ôÿ òèí äÿ áå ëÿ áèð àð õà éûí ÷û ëûã ýþð ìÿ ìèø äèì: ìÿ -
íèì «áèë ìè ðÿì»èìè, úèä äè ëè éè ìè òà ìàì ÿìèí-àìàí ëûã êè ìè éîç äó
— ùÿð ýàù ìÿí ùå÷ íÿ ýèç ëÿò ìè ðÿì ñÿ, éà ëàí äàí ýö ëöì ñÿ ìè ðÿì ñÿ,
äå ìÿ ëè, ùÿð øåé éàõ øû äûð... Áÿë êÿ ìÿí äîü ðó äàí äà ýö ëöì ñÿ ìÿê
ùà ëûí äà äå éè ëÿì âÿ äîü ðó äàí äà «áèë ìè ðÿì...», îí äà íå úÿ?
XII
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìàç äàí ÿâ âÿë, õö ñó ñÿí, Íîâ ðóç áàé ðà ìû ãà -
áà üû ìÿ ùÿë ëÿ íèí àð âàä ëà ðû ùÿ ðÿ þç óíó íó, éà üû íû, áàø ãà àçó ãÿ ñè íè
ýþ òö ðöá òåç-òåç áè çèì åâÿ éû üû øàð äû âÿ àíàì ëà áèð éåð äÿ áàé ðàì
ö÷öí øÿ êÿð áó ðà, ïàõ ëà âà, øîð ãî üà ëû áè øè ðÿð äè, éà äà åëÿ-áå ëÿ àäè
ýöí ëÿð äÿ äöø áÿ ðÿ, ãó òàá áè øèð ìÿê äÿí þò ðö áè çèì åâÿ ýÿ ëÿð äè ëÿð,
áö òöí ýö íö ñþù áÿò åäÿ-åäÿ ìöø òÿ ðÿê õÿ ìèð ëÿ ðè íè éî üó ðàð äû ëàð, ÿò
òàõ òà ñûí äà ìöø òÿ ðÿê ÿò ëÿ ðè íè (àõ øàì ïóë éû üûá ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà -
äàí àë äûã ëà ðû ÿòè) äÿù ðÿ èëÿ äþéÿð äè ëÿð, êöí äÿ êÿ ñÿð äè ëÿð âÿ ãó òà -
áûí èéè áö òöí äà ëà íà éà éû ëàð äû, àõ øàì äà ùÿ ðÿ þç ïà éû íû ýþ òö ðöá
ýå äÿð äè; ãó òà áûí èéè áö òöí äà ëà íà éà éûë äû üû ö÷öí, áó ãó òàá äÿñò ýà -
ùûí äà èø òè ðàê åëÿ ìÿ éÿí àè ëÿ ëÿ ðèí ùÿ ðÿ ñè íÿ (î úöì ëÿ äÿí äÿ ßìè íÿ
õà ëà éà) ö÷-äþðä ãó òàá ïàé ýþí äÿ ðÿð äè ëÿð.
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìàç äàí ÿâ âÿë àð âàä ëàð îíà ýþ ðÿ ùà ìû äàí ÷îõ
áè çèì åâÿ éû üû øûá áè øèð-äö øöð åëÿ éÿð äè ëÿð êè, àòàì ÷îõ çà ìàí ñÿ -
411
ôÿð äÿ îëóð äó, åâ äÿ êè øè õåé ëà üû éîõ èäè, ùå÷ êèì äÿí ÷ÿ êèí ìÿ äÿí
ýå íè íÿ-áî ëó íà íÿ ãÿ äÿð ñþù áÿò åëÿ ìÿê èñ òÿ éèð äè ëÿð, åëÿ éèð äè ëÿð.
Ñÿ ôó ðÿ õà ëà îõ ëîâ èëÿ êöí äÿ íè éà éà-éà éà äå éèð äè:
— Åù, åëÿ éåð ëÿð âàð äöí éà äà êè, îðà ëàð äà åëÿ äàü ëàð âàð êè, äàé
íÿ äå éèì?.. Åé íóë ëà äå éèð êè, î äàü ëàð äà áóç êè ìè áó ëàã ëàð âàð å,
àüÿç, áèð ïàð÷ ýþ òö ðöá è÷èð ñÿí, àäà ìûí áö òöí äÿð äè íè-ñÿ ðè íè éó éóá
àïà ðûð...
Ùÿ ìè øÿ èøèí éöí ýö ëöí äÿí éà ïû øàí Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà òà âà äà
ãû çàð ìûø ãó òàá ëà ðû öñò-öñ òÿ áîø ãà áà éû üà-éû üà äå éèð äè:
— Ìÿ íÿ ëà çûì äû å, î áèð ïàð÷ ñó, ÷ÿ êèì áà øû ìà, áÿë êÿ ìÿí äÿ
áèð ýöí ýþ ðöì!
Ôè ðó çÿ õà ëà äöø áÿ ðÿ ëÿ ðè áö êÿ-áö êÿ äå éèð äè:
— Âàð åëÿ éåð ëÿð, ÿë áÿò òÿ, âàð, íþ øöí éîõ äó? Ùà ôèç äå éèð êè,
Ìîñêâà äà èí äè åâ ëÿ ðè åëÿ òè êèð ëÿð êè, äàé ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè ïè éà äà
ãàëõìûð ñàí. Ìè íèð ñÿí ìà øû íà, ñÿ íè ãàë äû ðûð éó õà ðû. Þçö äÿ ïóë ñóç
å, àüÿç!..
Íè ñÿ õà ëà ãó òàá ö÷öí éà éûë ìûø õÿ ìèð ëÿ ðè íÿë áÿ êè áî éó ýèð äÿ-
ýèð äÿ êÿ ñÿ-êÿ ñÿ äå éèð äè:
— Åù, ùÿð øåé àñû ëû äû îí äàí êè, ùàð äà ñÿ íöí ÷öí éàõ ÷û êå ÷èð.
Ùàð äà éàõ ÷û êå ÷èð ñÿ íöí ÷öí, îðà äà éàõ÷û éåð äè!..
Íþ éöò ïè ëÿ òÿ ñè íèí éà íûí äà îòó ðóá ÷óãóí òà âà äà êû ãó òàá ëà ðû
áèð-áèð î öç-áó öçÿ ÷å âè ðÿ-÷å âè ðÿ ãû çàð äàí àíàì äå éèð äè:
— Åù, Àüà êÿ ðèì Ðó ñå òèí øÿ ùÿð ëÿ ðèí äÿí, êÿíäëÿ ðèí äÿí åëÿ øåé -
ëÿð äà íû øûð êè, âàë ëàù, ìÿí ëàï ìàò ãà ëû ðàì!.. Äå éèð êè...
Õà íûì õà ëà õÿ ìèð äÿí òÿ çÿ êöí äÿ ëÿð êÿ ñÿ-êÿ ñÿ àíà ìûí ñþ çö -
íö àü çûí äà éà ðûì ÷ûã ãî éóð äó:
— Àéûá äþ éöë ñè çÿ? Íþø íà øö êöð ëöê åëÿ éèð ñèç? Íþø øàä ëû üû âó çà
øûë ëàã àòûð ñóç? Íþø äå éè íèð ñöç, àüÿç? Áó ðà íþø áÿ ëÿí ÷è íÿ ïèñ îëóá
ñè çèí ÷öí?
Õà íûì õà ëà ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí î çÿùìëè ýþç ëÿ ðè èëÿ áèð-
áèð Ñÿ ôó ðà õà ëà éà, Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà éà, Ôè ðó çÿ õà ëà éà, Íè ñÿ õà ëà -
éà, àíà ìà áà õûð äû âÿ àíàì ýèë äÿ î ñà àò ñó ñóð äó, áèð ñþç äå ìèð äè,
áèð ìöä äÿò áå ëÿ úÿ ëàë-äèí ìÿç èø ëÿ ðè íè ýþ ðöð äö ëÿð, ÷à ëû øûð äû ëàð êè,
Õà íûì õà ëà éà áàõ ìà ñûí ëàð, àõûð äà Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà þçö íö ñàõ -
ëà éà áèë ìèð äè, àðà éà áàø ãà áèð ñþç àòûð äû:
— Âàë ëàù, Ìóõ òàð éàõ ÷û àäàì äû, êèì íÿ äå éèð-äå ñèí!.. Êöá ðà
ãû ñûð äû, þçö äÿ î úöð õÿñ òÿ, àì ìà Ìóõ òàð àò ìûð îíó... Âàë ëàù,
Ìóõ òà ðûí éå ðè íÿ êèì îë ñà, ýå äèá þçö íÿ áàø ãà áèð àð âàä àëàð, îüóë-
óøàã ñà ùè áè îëàð... Íî ëàð ãó ëàã ëà ðû áà ëà úà îëàí äà?..
412
Àì ìà Õà íûì õà ëà áó äÿ ôÿ äÿ Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà íûí öñ òö íÿ
÷ûì õû ðûð äû:
— Éàõ ÷û äû, ïèñ äè, þçö áè ëÿð, áè çÿ íÿ? Ñè çöí Ìóõ òà ðûí ãó ëàã ëà -
ðûí äà íÿ èøè âöç âàð, àüÿç?
Áóí äàí ñîí ðà äà ùà àð âàä ëà ðûí äà íûø ìàã ùÿ âÿ ñè òà ìàì ãà ÷ûð -
äû âÿ èø ëÿ ðè íè òåç-òåç ýþð ìÿ éÿ áàø ëà éûð äû ëàð êè, òåç äÿ ãóð òà ðûá ýåò -
ñèí ëÿð, ÷öí êè Õà íûì õà ëà íûí öçö íÿ àü îëà áèë ìèð äè ëÿð âÿ Õà íûì õà -
ëà íûí éà íûí äà äà ãåé áÿò åëÿ éÿ áèë ìèð äè ëÿð — áè çèì åâ äÿ äÿ áå ëÿ èäè,
ùà ìàì äà äà, êö ÷ÿ äÿ äÿ. Ìè ñàë ö÷öí, ùà ìàì äà Ìÿ øÿ äè õà íûì õà -
ëà Ôè ðó çÿ õà ëà íûí áþ éö éöá øèø ìèø ãàð íû íà áà õà-áà õà äå éèð äè: «—
Åëÿ êè, áà øà äöø äöí êè, áîé íóí äà óøàã âàð, ýÿ ðÿê î ñà àò ýþ çö âó
éó ìà ñàí, ÿéÿð îü ëàí èñ òÿ éèð ñÿí, ýÿ ðÿê ýþç ëÿ éÿ ñÿí àé ÷ûõ ñûí, ýþ -
çö âö à÷ûá áè ðèí úè ýÿ ðÿê àéà áà õà ñàí, éîõ, ÿéÿð êè, ãûç èñ òÿ éèð ñÿí,
îí äà ýÿ ðÿê áè ðèí úè ýö íÿ áà õà ñàí...» Õà íûì õà ëà ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè
Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà éà çèë ëÿ éèð äè âÿ ñî ðó øóð äó. « — Áÿë êÿ ãûø äû, áÿë -
êÿ ýöí ùå÷ áèð ùÿô òÿ ÷ûõ ìà éà úàã, îí äà íå úÿ îë ñóí áÿñ? Ýþ çö íö
à÷ ìà ñûí?» Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà: « — Ùÿ ðè.» — äå éèð äè. Õà íûì õà ëà:
«—Àüÿç, — äå éèð äè, — âàë ëàù, ñÿí ýåò àü ëó âà äóà éàç äûð!.. Éå êÿ àð -
âàä ñàí, áó úöð àâàì ñþç ëÿð äà íû øûá, íþø úà ìà à òûí áà øû íû äîë äó ðóð -
ñàí?!» Éà õóä, ìè ñàë ö÷öí, ìÿí ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè êðàíòäàí òÿ çÿ ñó
ýþ òöð ìÿê ÷öí ÷àé íè êèí äè áèí äÿ êè ãàé íàð ñó éó éå ðÿ òþ êÿí äÿ, àíàì
ãûø ãû ðûð äû: « — Òþê ìÿ, òþê ìÿ èñ òè ñó éó éå ðÿ! Òþ êö ëÿð úè íèí öñ òö íÿ,
éàí äû ðàð, õà òà éà äö øÿ ðèê!..» Õà íûì õà ëà þçö íö ñàõ ëà éà áèë ìÿ éèá
øö øÿ áÿíääÿí àíà ìûí öñ òö íÿ àúûã ëà íûð äû: «— Àüÿç, Ñî íà, íþø áó
úöð ñþç ëÿð äà íû øûá óøà üû ãîð õó äóð ñàí?» «—Ìÿí íåé íè éèì, àé Õà -
íûì õà ëà, úà ìà àò áå ëÿ äå éèð äÿ...» «—Úà ìà àò áÿë êÿ áà øû íû äè âà ðà
âó ðà úàã, ñÿí äÿ ýÿ ðÿê âó ðà ñàí áà øû âû äè âà ðà?» Àíàì ñÿ ñè íè êÿ ñèá
äà ùà áèð ñþç äå ìèð äè, ÷öí êè ìÿí ùå÷ âàõò ýþð ìÿ ìèø äèì êè, áè çèì
ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ áèð àð âàä Õà íûì õà ëà éà úà âàá ãàé òà ðà.
Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà íûí äå äè éè ùÿ ìèí Ìóõ òàð áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ
îëóð äó, àì ìà ÿñ ëèí äÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ëè äå éèë äè, ùþ êó ìÿò îíà ìÿ -
ùÿë ëÿ ìèç äÿ êè î ö÷ ìÿð òÿ áÿ íèí èêèí úè ìÿð òÿ áÿ ñèí äÿ åâ âåð ìèø äè âÿ
ùÿð ñÿ ùÿð èøÿ ýå äÿí äÿ Ìóõ òà ðûí àð äûí úà ãà ðà «åìà äèí» ìà øûí ýÿ -
ëèð äè, ùÿ ìèí ìà øûí äà ãàé òà ðûá Ìóõ òà ðû èø äÿí åâÿ ýÿ òè ðèð äè. Ìóõ òà -
ðûí äÿ ãèã íÿ âÿ çè ôÿ äÿ èø ëÿ ìÿ éè íè ùå÷ êèì áèë ìèð äè, àì ìà «åìà -
äèí»èí ñö ðö úö ñö îíóí ãà áà üûí äà äöç äó ðóð äó. Ìóõ òàð ìÿ ùÿë ëÿ íèí
áàø ãà êè øè ëÿ ðè êè ìè ùå÷ âàõò áà çàð ýö íö ñÿ êè äÿ îòó ðóá íÿðä îé íà -
ìûð äû, éà òóò àüà úû íûí äè áèí äÿ îòó ðóá ÷àé è÷ ìèð äè, ìÿ ùÿë ëÿ íèí òî -
éóí äà, éà ñûí äà èø òè ðàê åëÿ ìèð äè, ùå÷ êèì ëÿ äè íèá-äà íûø ìûð äû, òÿê úÿ
413
åëÿ áà øû íû òÿð ïÿ äèá ñà ëàì âå ðèð äè âÿ «åìà äèí»ÿ ìè íèð äè, éà äà
«åìà äèí»äÿí ÷û õûá åâ ëÿ ðè íÿ ýè ðèð äè. Ïà éûç äà, ãûø äà âÿ éàç äà Ìóõ -
òà ðûí ÿé íèí äÿ ùÿ ìè øÿ óçóí âÿ ãà ðà ìå øèí ïåí úÿê îëóð äó âÿ äå éèð -
äè ëÿð êè, Ìóõ òàð ùÿ ìèí ïåí úÿ éèí àë òûí äàí áå ëè íÿ òà ïàí úà áàü ëà éûá;
áà øûí äà äà ìå øèí øàï êà îëóð äó, éàé äà èñÿ áî üà çû àõû ðà úàí äöé ìÿ -
ëÿ íÿí òöíä-ãÿù âÿ éè ðÿíýäÿ êþé íÿê ýå éèð äè âÿ Ìóõ òà ðûí ãà ðà
õðîì óçóí áî üàç ÷ÿê ìÿ ëÿ ðè, òöíä-ãÿù âÿ éè ãà ëè ôå øàë âà ðû áö òöí ìÿ -
ùÿë ëÿ äÿ ìÿø ùóð èäè. Áèð äÿ êè, Ìóõ òà ðûí åâè íÿ òå ëå ôîí ÷ÿê ìèø äè ëÿð
(áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ùå÷ êè ìèí åâèí äÿ òå ëå ôîí éîõ èäè) âÿ ÿñ ëèí äÿ
Ìóõ òàð äàí ÷ÿ êèí ìÿê î òå ëå ôîí äàí, î ãà ðà «åìà äèí»äÿí, î ãà ðà
ìå øèí ïåí úÿê äÿí ÷ÿ êèí ìÿê èäè.
Áèð éå ðÿ éû üûø ìûø àð âàä ëàð äàí áàø ãà ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ùå÷ êèì, ùÿò -
òà óøàã ëàð äà Ìóõ òàð áà ðÿ äÿ äà íûø ìà üû õîø ëà ìàç äû, àì ìà áèð ýöí
áå ëÿ áèð õÿ áÿð éà éûë äû êè, ýó éà, Ìóõ òàð ýå úÿ ëÿð Øþâ êÿ òèí ýþ áÿ éèí -
äÿ êîí éàê è÷èð. Áó íó ìÿ ùÿë ëÿ íèí úà âàí îü ëàí ëà ðû äà íûø ìûø äû, ñîí -
ðà óøàã ëàð åøèò ìèø äè âÿ ìÿ íÿ äÿ áó õÿ áÿ ðè Úÿ ôÿð ãó ëó (éàø äà áèç -
äÿí áþ éöê, úà âàí ëàð äàí èñÿ êè ÷èê îë äó üó êè ìè, Úÿ ôÿð ãó ëó, àäÿ òÿí,
áè çèì ëÿ îòó ðóá-äó ðóð äó, àì ìà ùÿð äÿí äÿ úà âàí ëà ðûí éà íûí äà îëóð -
äó) ÷àò äûð äû âÿ ìÿí ÿâ âÿë úÿ áó ñþ çÿ ÷îõ òÿ ÿú úöá åò äèì:
— Øþâ êÿ òèí ýþ áÿ éèí äÿ íè éÿ?
Úÿ ôÿð ãó ëó äà ìÿ íèì òÿ ÿú úö áö ìÿ òÿ ÿú úöá åò äè:
— Íå úÿ éÿ íè íè éÿ?
— Ñòÿ êà íà òþ êöá è÷ ñèí äÿ...
Úÿ ôÿð ãó ëó ÿëè íè éåë ëÿ äè:
— Àé-ùàé!.. Àëÿ, ñÿ íèí ùå÷ äöí éà äàí õÿ áÿ ðöí éîõ äó êè!..
Ìÿí íÿ äÿí õÿ áÿ ðèì îë ìà äû üû íû àé äûí ëàø äûð ìàã èñ òÿ ìÿ äèì,
÷öí êè ùèññ åëÿ éèð äèì êè, áó ðà äà íÿ ñÿ õî øà ýÿë ìÿ éÿí áèð øåé âàð, î
áà ëà úà ßëÿê áÿð èñÿ, éÿ ãèí öðÿ éè íèí äÿ ðè íëèéèí äÿ èñ òÿ ìèð äè êè, Øþâ -
êÿò ëÿ áàü ëû î õî øàýÿë ìÿ éÿí íÿ éÿ ñÿ ãó ëàã àñ ñûí âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ
ìÿí Úÿ ôÿð ãó ëó äàí ùå÷ íÿ ñî ðóø ìà äûì, àì ìà áèð äÿí-áè ðÿ Øþâ êÿ -
òèí àü, ùà ìàð âÿ äÿ ðèí ýþ áÿ éè ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿë äè...
Ìÿ ñÿ ëÿ áó ðà ñûí äà èäè êè, ãà áàã ëàð àíàì ìÿ íè þçö èëÿ àð âàä ùà -
ìà ìû íà àïà ðàí äà ÷îõ çà ìàí Øþâ êÿò äÿ îðà äà îëàð äû âÿ Øþâ êÿ òèí
àü âÿ äî ëó áÿ äÿ íè, ùà ìàð äÿ ðè ñè, éî üóí áóä ëà ðûí äà ùà ìàì äà êû
áàø ãà àð âàä ëà ðûí áÿ äÿ íèí äÿí ôÿðãëè îëà ðàã áèð äÿ íÿ äÿ ãû ðûø éîõ
èäè. Øþâ êÿò ùÿ ìè øÿ ýö ëöð äö, ùÿ ìè øÿ êå ôè êþê îëóð äó âÿ åëÿ áèë êè,
Øþâ êÿ òèí î ñàü ëàì, î äî ëó âÿ òà ðûì áÿ äÿ íè äÿ ùÿ ìè øÿ ýö ëöð äö, ñå -
âè íèð äè.
Áèð äÿ ôÿ ùà ìàì äà Øþâ êÿò äèã ãÿò ëÿ ìÿ íèì ñà÷ ëà ðû ìà áàõ äû,
414
ñîí ðà ìÿ íÿ òÿ ðÿô ÿéèë äè, áà øû ìû èêè ÿëè àðà ñû íà àëûá þçö íÿ òÿ ðÿô éà -
õûí ëàø äûð äû âÿ Øþâ êÿ òèí ùà ìàð, äèê äþ øö íöí èðè âÿ éàø ýè ëÿ ñè ìÿ -
íèì öçö ìÿ òî õóí äó, ñîí ðà Øþâ êÿò áÿðêäÿí ùà ìàì äà êû àð âàä ëà ðà
äå äè:
— Àüÿç, áó íóí áà øûí äà ö÷ äÿ íÿ àü òöê âàð, å!.. Áÿõ òÿ âÿð, áþ -
éö éÿí äÿ õîø áÿõò îëà úàã! — Øþâ êÿò áà øû ìû áó ðàõ äû, áå ëè íè äö çÿëòäè
âÿ î ùà ìàð, äèê äþø ëÿð ìÿ íèì áà øû ìûí öñ òöí äÿí éó õà ðû ãàëõäû.
Àíà ìûí äà ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áàø ãà àð âàä ëà ðû êè ìè Øþâ êÿò äÿí õî -
øó ýÿë ìèð äè, àì ìà ùà ìàì äà Øþâ êÿ òèí äå äè éè î ñþç ëÿð àíà ìûí öðÿ -
éèí úÿ îë äó:
— Àë ëàù àü çóí äàí åøèò ñèí! — äå äè.
Àì ìà áèð äÿ ôÿ äÿ ìÿí ùà ìàì äà ùÿ ìè øÿ êè êè ìè Øþâ êÿ òÿ áà -
õàí äà Øþâ êÿò äÿ éàø ãà ðà ñà÷ ëà ðû íû ñè ôÿ òèí äÿí êÿ íà ðà ÷ÿ êèá èøûì-
èøûì èøûë äà éàí èðè àëà ýþç ëÿ ðè èëÿ ìÿ íÿ áàõ äû, ñîí ðà áèð äÿí ìÿ íÿ
ýþç âóð äó, ñîí ðà äà øàã ãà íàã ÷ÿ êèá ýö ëÿ-ýö ëÿ àíà ìà äå äè:
— Àüÿç, àé Ñî íà, áó êè àäà ìû ýþ çöé ëÿ éå éèð, áó íó íþø ýÿ òè ðèð -
ñÿí áó ðà?
Ìÿí åëÿ ïÿðò îë äóì êè, áö òöí ñè ôÿ òèì àëû øûá-éà íûð äû âÿ áèë ìèð -
äèì êè, íÿ åäèì, àì ìà áó íóí ëà áèð ëèê äÿ Øþâ êÿ òèí åëÿ úÿ øàã ãà íàã
÷ÿ êèá ýöë ìÿ éèí äÿ äÿ, î èðè àëà ýþç ëÿ ðè íèí ùÿ ìèí èøûë òû ñûí äà äà î àü
âÿ äî ëó áÿ äÿ íèí äÿ êè êè ìè, î òà ðûì ÷ÿ êèë ìèø ùà ìàð äÿ ðè ñèí äÿ êè êè -
ìè, íÿ ñÿ åëÿ áèð øåé âàð èäè êè, ÿñ ëèí äÿ, ëàï ÿñ ëèí äÿ, ìÿí Øþâ êÿò -
äÿí èí úè ìÿ äèì.
Ùÿ ìèí ùà äè ñÿ äÿí ñîí ðà áèð äÿ ùå÷ âàõò àíàì ëà àð âàä ùà ìà -
ìû íà ýåò ìÿ äèì, àíàì íÿ ãÿ äÿð åäèð äè ñÿ äÿ (— Àë ëàù âó ðóá îíó! —
äå éèð äè àíàì, ùèðñëÿ Øþâ êÿ òèí ãà ðà ñû íà äå éè íèð äè: — Ëÿ ÷ÿ ðèí áè ðè íèí
ñþ çöí äÿí þò ðö ùà ìà ìà íþø ýåò ìèð ñÿí?), ìÿí ýåò ìèð äèì âÿ öìó -
ìèé éÿò ëÿ, ìÿí èñ òÿ ìèð äèì êè, àíàì áó áà ðÿ äÿ áèð ñþç äå ñèí, ÷öí -
êè èñ òÿ ìèð äèì êè, Øþâ êÿ òè ñþé ñöí ëÿð, Øþâ êÿ òÿ ëÿ ÷ÿð äå ñèí ëÿð. Ìÿí
áèð äÿ ùå÷ âàõò àíàì ëà áèð ëèê äÿ àð âàä ùà ìà ìû íà ýåò ìÿ äèì âÿ îí -
äàí ñîí ðà àíàì âåä ðÿ äÿ ñó ãûç äû ðûá ìÿ íè ìÿò áÿ õè ìèç äÿ ÷è ìèç äèð -
ìÿ éÿ áàø ëà äû.
Øþâ êÿ òèí åâè áè çèì äà ëà íû ìûç äàí áèð àç àðà ëû äà, ãî øà òóò àüà -
úû íûí éà íûí äà èäè âÿ áó áèð ìÿð òÿ áÿ ëè, ñà ðû ÿùÿíýëè áè íà íûí ãà ïû ñû
áèð áàø êö ÷ÿ éÿ à÷û ëûð äû. Øþâ êÿò òÿê éà øà éûð äû, àòà ñû èëÿ àíà ñû ÷îõ äàí
þë ìöø äö âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ùå÷ êèì îí ëà ðû ýþð ìÿ ìèø äè, ÷öí êè
Øþâ êÿò äÿ Ìóõ òàð êè ìè, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ éÿ ýÿë ìÿ èäè. Àíàì äå éèð -
äè êè, èí äè Øþâ êÿò éà øà éàí î èêè î òàã ëû åâ äÿ ãà áàã ëàð ãûð ÷û Ìèð çÿ ýèë
éà øà éûð äû, ñîí ðà ãûð ÷û Ìèð çÿ ýèë êþ÷ äö ëÿð êÿí äÿ — Ìÿð äÿ êà íà, áó
415
åâè äÿ ôè ëàí ãÿ äÿð ãèé ìÿ òÿ ñàò äû ëàð Øþâ êÿ òÿ âÿ Øþâ êÿ òèí äÿ áó ãÿ -
äÿð ïó ëó ùà ðà äàí èäè? — Ùå÷ êèì áèë ìèð äè âÿ áó áà ðÿ äÿ ìÿ íèì éà -
íûì äà àð âàä ëàð àðà ñûí äà ñþç äö øÿí äÿ ìÿ íà ëû-ìÿ íà ëû áèð-áèð ëÿ ðè íÿ
áà õûð äû ëàð. Äå éè ëÿ íÿ ýþ ðÿ, þçöí äÿí áþ éöê ãàð äà øû âàð èäè, àì ìà
Øþâ êÿ òè äà íûø äûð ìûð äû, ÷öí êè Øþâ êÿò ùà ÷àí ñà àð âàä ëû áèð êè øè éÿ ãî -
øó ëóá ãà÷ ìûø äû, ñîí ðà äà î êè øè íÿ äÿí þò ðö ñÿ Øþâ êÿ òè ãîâ ìóø äó.
Øþâ êÿò Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè äÿí õà ùèø åò ìèø äè âÿ Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè
äÿ ãî øà òóò àüà úû íûí éà íûí äà òàõ òà äàí ñêàì éà äö çÿëòìèø äè (ùÿ ìèí
ýöí ìÿ íèì éàõ øû éà äûì äà äûð: Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ñêàì éà äö çÿë äèð -
äè, ßçè çà üà ÿìè äÿ öç áÿ öç ñÿ êè äÿ äà éà íûá òà ìà øà åëÿ éèð äè âÿ áó
çà ìàí îí ëà ðûí àðà ñûí äà î âàõò ìÿ íèì áà øà äöø ìÿ äè éèì áå ëÿ áèð
ñþù áÿò îë äó: « — Ìåé ðàí ãó ëó, éà ìàí èø ëÿ éèð ñÿí à, äå éÿ ñÿí õå éèð èø
âàð?!.» « — ßçè çà üà, ìÿ íèì èí äè åëÿ âàõ òûì äû êè, áà ëû øö øÿ äÿí éà -
ëà éû ðàì. Áàø ãà øå éÿ ýö úöì ÷àò ìàç!..» âÿ ßçè çà üà ÿìè äÿ
áÿðêäÿí ýöë äö) âÿ Øþâ êÿò éàç äà, éàé äà, ïà éû çûí ÿâ âÿë ëÿ ðèí äÿ àõ -
øàì ëàð èø äÿí ñîí ðà, éà äà êè, áà çàð ýöí ëÿ ðè ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà úàí
ùÿ ìèí ñêàì éà äà îòó ðóá Çè áà õà ëà äàí àë äû üû ýö íÿ áà õàí òó ìóíó,
÷ûðòëà éûð äû, ýÿ ëèá-ýå äÿí ëÿ ñà ëàì ëà øûð äû, øàã ãà íàã ÷ÿ êèá ýö ëÿ-ýö ëÿ
çà ðà ôàò åëÿ éèð äè. Áÿ çÿí Øþâ êÿò úÿëä éå ðèí äÿí ãàë õûá åâ ëÿ ðè íÿ ýè ðèð -
äè âÿ áó î äå ìÿê èäè êè, Õà íûì õà ëà êö ÷ÿ éÿ ÷û õûá; Øþâ êÿò Õà íûì
õà ëà äàí íè éÿ áå ëÿ ãîð õóð äó? — Ùå÷ êèì áèë ìèð äè âÿ áèç áó áà ðÿ äÿ
Áà ëà êÿ ðèì äÿí áèð ñþç ñî ðó øàí äà äå éèð äè: «— Áèë ìèð ñèç êè, éà, èëàí
âó ðàí àëà ÷à òû äàí ãîð õàð?..» Áèç, ÿë áÿò òÿ, áó ñþç ëÿ ðèí äÿ ìÿ íà ñû íû
áà øà äöø ìöð äöê, àì ìà ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, þçö ìö çö î éå ðÿ ãîé ìóð -
äóã, ýó éà ùÿð øå éè áà øà äö øö ðöê âÿ Áà ëà êÿ ðèì äÿí ñî ðó øóð äóã êè,
áÿñ, íè éÿ Øþâ êÿò åëÿ øàã ãà íàã ÷ÿ êèá ýö ëöð? Áà ëà êÿ ðèì äå éèð äè: «
— Äÿ âÿ éÿ äå äè ëÿð êè, áîé íóí ÿé ðè äöð! Äå äè êè, ùà ðàì äöç äö êè, éà,
áîé íóì äà äöç îë ñóí?» Áèç áó ñþç ëÿ ðèí äÿ ìÿ íà ñû íû áà øà äöø ìöð -
äöê (ùÿð ùàë äà ìÿí ùå÷ íÿ áà øà äöø ìöð äöì!), àì ìà áó ðà ñû íû áà -
øà äö øöð äöê êè, Áà ëà êÿ ðè ìèí äå äè éè î ñþç ëÿð Øþâ êÿ òèí õåé ðè íÿ äå -
éèë âÿ ìÿí áó èøÿ òÿ ÿú úöá åäèð äèì, ÷öí êè ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ùà ìû áè ëèð äè
êè, Øþâ êÿò ôàá ðèê äÿí ýÿ òèð äè éè ïå ÷åí éå äÿí, êîí ôåò äÿí, ãî üàë äàí,
ïè ðîæ íà ëàð äàí ùÿ ìè øÿ Áà ëà êÿ ðè ìÿ ïàé âå ðèð âÿ Áà ëà êÿ ðèì äÿ ÷îõ
âàõò åëÿ áó ïàé ëà ðûí ùå ñà áû íà ãàð íû íû äî éóç äó ðóð.
Øþâ êÿò øèð íèé éàò ôàá ðè êèí äÿ èø ëÿ éèð äè âÿ áþ éöê-áþ éöê àëà áÿ -
çÿê ýöë ëö óçóí õà ëà òû íûí úè áè ùÿ ìè øÿ êîí ôåò ëÿ äî ëó îëóð äó, î ùà -
ìàì ÿù âà ëà òûí äàí ñîí ðà, ùÿð äÿí ìÿ íè ýþ ðÿí äÿ ýö ëöá ýþç âó ðóð -
äó âÿ úè áèí äÿí êîí ôåò ÷û õà ðûá ìÿ íÿ óçà äûð äû: «—Àëà, éàõ ÷û êîí ôåò -
òè, ýÿë, ýþ òöð...» — äå éèð äè, àì ìà ìÿí ãà ÷ûá ýå äèð äèì, ÷öí êè ãîð -
416
õóð äóì êè, êîí ôå òè ýþ òö ðÿí äÿ Øþâ êÿò ÿëèì äÿí òó òóá ñàõ ëà éàð, öçö -
ìÿ áà õà-áà õà ùà ìàì äà êû êè ìè øàã ãà íàã ÷ÿ êèá ýö ëÿð âÿ ìÿí äÿ
áèë ìÿ ðÿì êè, íÿ åëÿ éèì? — ãà ÷ûá ýå äèð äèì, Øþâ êÿò äÿ ýö ëÿ-ýö ëÿ
àð äûì úà äå éèð äè: «—Áó ùÿ ëÿ êîí ôå òèí äà äû íû áèë ìèð!..»
Ìÿ ùÿë ëÿ íèí úà âàí ãûç-ýÿ ëèí ëÿ ðè íèí Øþâ êÿ òÿ ýèç ëè áèð ùÿ âÿ ñè
âàð èäè âÿ éàé âàõ òû, ýö íöí ãûç ìàð ÷à üûí äà êè, êö ÷ÿ äÿ ùå÷ êèì îë -
ìóð äó (òÿê úÿ Øþâ êÿò ãî øà òó òóí êþë ýÿ ñèí äÿ îòó ðóá òóì ÷ûðòëà éûð -
äû), úà âàí ãûç-ýÿ ëèí ëÿð äö êà íà ÷àé äà ëûí úà, éà éàü äà ëûí úà ýå äÿí -
äÿ, éà äà ÿë ëÿ ðè íÿ íþ éöò ãà áû àëûá íþ éöò äà ëûí úà ýå äÿí äÿ ôöð ñÿò
äöø ñÿé äè, Øþâ êÿ òèí éà íûí äà äà éà íûð äû, Øþâ êÿ òèí î ãî øà òó òóí êþë -
ýÿ ñèí äÿ, î ñêàì éà äà îòó ðóá òóì ÷ûðòëà éà-÷ûðòëà éà äå éèá-ýöë ìÿ éè -
íÿ ãó ëàã àñûð äû.
Øþâ êÿò äå éèð äè:
— Àë ëàù ùàã ãû, ìÿ íèì äÿ ñà à òûì ëàï õà ðàá îëóá... Èñ òÿ éè ðÿì
àïà ðûì âå ðèì Ýö ëà üà éà, äö çÿëòñèí. Àì ìà ãîð õó ðàì î úè éÿ ðè éàí -
ìûø àð âà äûí äàí!..
Øþâ êÿò áó ñþç ëÿ ðè äå éèð äè âÿ øàã ãà íàã ÷ÿ êèá ýö ëöð äö âÿ Øþâ -
êÿ òèí áà øû íà éû üûø ìûø ãûç-ýÿ ëèí äÿ, äöç äöð, þç ëÿ ðè íè ñàõ ëà éà áèë ìÿ -
éèá õû ñûí-õû ñûí ýö ëöð äö, àì ìà ùÿì äÿ ãû çà ðûð äû, ýþç ëÿ ðè íè éå ðÿ äè -
êèð äè.
Ìÿí ãûç-ýÿ ëè íèí Øþâ êÿ òèí áó ñþç ëÿ ðèí äÿí áå ëÿ úÿ ãû çàð ìàã ëà -
ðû íà, óòàí ìàã ëà ðû íà òÿ ÿú úöá åäèð äèì âÿ áèð äÿ ôÿ àíàì äàí ñî ðóø -
äóì:
— Ìÿí äà ëà íûí àü çûí äà äà éàí ìûø äûì, åøèò äèì êè, Øþâ êÿò äå éèð
êè, ñà à òûì õà ðàá îëóá, âåð ìÿê èñ òÿ éè ðÿì Ýö ëà üà äö çÿëòñèí...
Àíàì ñî ðóø äó:
— Ùÿ, íÿ îë ñóí?
Ìÿí äå äèì:
— Ìÿí äÿ îíó ñî ðó øó ðàì äÿ... Áó ð äà íÿ âàð êè, àð âàä ëàð ãû çà -
ðûð ëàð?
Ìÿ íè ùåé ðÿò áö ðö äö, ÷öí êè àíàì ìÿ íÿ áàõ äû âÿ áèð äÿí àíàì
äà ãûï ãûð ìû çû ãû çàð äû.
Äöç äöð, ìÿí Øþâ êÿò äÿí áèð àç ãîð õóð äóì, ùÿò òà ùàð àäà ñà
öðÿ éèì äÿ Øþâ êÿò ëÿ áàü ëû áèð ñÿê ñÿ êÿ äÿ âàð èäè, àì ìà ìÿí áà éàã
äå äè éèì êè ìè èñ òÿ ìèð äèì êè, îíóí ùàã ãûí äà ïèñ äà íûø ñûí ëàð âÿ Úÿ -
ôÿð ãó ëó äå éÿí äÿ êè, Ìóõ òàð Øþâ êÿ òèí ýþ áÿ éèí äÿ êîí éàê è÷èð, ìÿí
ùà ìû éà äå ìÿê èñ òÿ éèð äèì êè, éà ëàí äûð áó, èñ òÿ éèð äèì ùà ìû íû èíàí -
äû ðûì êè, áå ëÿ øåé îëà áèë ìÿç, àì ìà ÿë áÿò òÿ, ùå÷ êèì ìÿ íÿ èíàí -
ìà éà úàã äû, ìÿ íèì ñþç ëÿ ðè ìèí ùå÷ áèð ÿùÿ ìèé éÿ òè îë ìà éà úàã äû,
417
4- 27
÷öí êè éîë äàø ëà ðû ìûí àðà ñûí äà éàø úà ÿí êè ÷è éè ìÿí èäèì; þçöì èñÿ
öðÿ éèì äÿ áè ëèð äèì êè, Úÿ ôÿð ãó ëó íóí äå äè éè ñþç éà ëàí äå éèë, ùÿ ãè -
ãÿò äèð, éÿ íè áè ëèð äèì êè, Øþâ êÿò ëÿ Ìóõ òà ðûí àðà ñûí äà íÿ ñÿ ýèç ëè áèð
èø âàð, ÷öí êè áèð äÿ ôÿ þçöì îí ëà ðûí ýèç ëèí úÿ áèð éåð äÿ îë ìàã ëà ðû íû
ýþð ìöø äöì.
Úÿá ðà éûë ùÿ éÿ òè ìè çèí àøà üû áà øûí äà ãóø õà íà íûí éà íûí äà ìÿ -
íèì ö÷öí äÿ òàõ òà äàí áà ëà úà áèð ãó òó äö çÿëòìèø äè âÿ ìÿí øó ìà -
ãÿ äÿð ëÿ ðè ìè, ÷è ëÿ äè ëÿ ðè ìè î ãó òó éà éû üûð äûì. Áèð ýöí ýå úÿ éà üû øûí
ñÿ ñè íÿ éó õó äàí îéàí äûì âÿ áèð ìöä äÿò åâè ìè çèí äà ìû íà, ùÿ éÿ òè -
ìè çÿ òþ êö ëÿí, ãà ïû ìû çû äþ éÿú ëÿ éÿí î éà üûø ñÿ ñè íÿ ãó ëàã àñ äûì,
ñîí ðà ùÿ ìèí éà üûø ñÿ ñè íèí è÷èí äÿ ùÿ éÿò äÿ êè ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí âàõòñûç
ãó ðóë òó ñó íó åøèò äèì âÿ éà äû ìà äöø äö êè, øó ìà ãÿ äÿð ëÿ ðèì äÿ èí äè
î ãó òó íóí è÷èí äÿ éà üû øûí àë òûí äà äûð (ãó òó íóí òàõ òà ëà ðû áèð-áè ðèí äÿí
àðà ëû îë äó ãó ö÷öí, éà üûø è÷è íè èñ ëà äûð äû âÿ áèð äÿ ôÿ ýå úÿ éà üûø éàü -
ìûø äû, äÿ ìèð øó ìà ãÿ äÿð ëÿ ðè ìèí ùà ìû ñû ñó éóí àë òûí äà ãà ëûá ñîí ðà
ïàñ ëàí ìûø äû), àíàì éó õó äàí îéàí ìà ñûí äå éÿ (àòàì ùÿ ìè øÿ êè êè -
ìè, ñÿ ôÿð äÿ èäè) åù ìàë ëû úà àéà üà ãàëõäûì, àíà ìûí øà ëû íû áà øû ìà,
÷èé íè ìÿ ñà ëûá ùÿ éÿ òÿ ÷ûõ äûì êè, òåç øó ìà ãÿ äÿð ëÿ ðè ýþ òö ðöá åâÿ
ýÿ òè ðèì, àì ìà ìÿí þì ðöì äÿ ùÿ éÿ òè ìè çè áå ëÿ úÿ òÿí ùà ýþð ìÿ ìèø -
äèì, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ùÿ éÿ òè ìèç äÿ éà òûá, éó õó äà äûð, áèð ìöä äÿò
Õà íûì õà ëà íûí òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè íèí àë òûí äà äà éà íûá âÿ áÿðê-áÿðê
àíà ìûí øà ëû íà áö ðö íöá ùÿ éÿ òè ìè çèí áó òÿí ùà ëû üû íà òà ìà øà åëÿ äèì,
ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí ãó ðóë òó ñó íà, íà âàë ÷à ëàð äàí àõàí ñó éóí øû ðûë òû ñû íà,
äà ìû ìû çà, ùÿ éÿ òè ìè çèí îð òà ñû íà òþ êö ëÿí éà üû øûí ñÿ ñè íÿ ãó ëàã àñ -
äûì, ùÿ éÿ òè ìè çèí î òÿí ùà ëû üû íûí, î éà üûø øû ðûë òû ñû íûí ñåù ðè ìÿ íè åëÿ
òóò äó êè, øó ìà ãÿ äÿð ëÿð äÿ éà äûì äàí ÷ûõ äû âÿ ìÿí àíà ìûí øà ëû íûí
àë òûí äà áîé íó ìó ãû ñûá ãà ÷à-ãà ÷à ùÿ éÿò ãà ïû ìûç äàí äà ëà íû ìû çà
÷ûõ äûì âÿ äà ëà íû ìû çû äà ùå÷ âàõò ýþð ìÿ äè éèì êè ìè, òà ìàì òÿí ùà
ýþð äöì, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà úàí ôóò áîë îé íà äû -
üûì, ÿí çÿ ëè îé íà äû üûì («Êå ÷è ýèð äè áîñ òà íà!.. Äàø àò äûì, ãû ÷û ñûí -
äû!.. Àïàð äû ëàð ùÿ êè ìÿ! Ùÿ êèì âåð äè âÿ êè ëÿ!.. Âÿ êèë äå äè: íÿ èøè -
ìÿ!..»), ÷è ëÿ äè ÷è ëÿ äè éèì, àòû ëûá-äöø äö éöì áó äà ëà íû ÿñ ëèí äÿ ùå÷
òà íû ìà ìû øàì, ýå úÿ éà ðû ñû, î éà üûø è÷èí äÿ áè çèì äà ëà íû ìûç äà Áà ëà -
êÿ ðè ìèí äà íûø äû üû ÿù âà ëàò ëà ðûí áèð ïàð ÷à ñû, áèð ùèñ ñÿ ñè èäè, ñîí ðà
ìÿí ãà ÷à-ãà ÷à êö ÷ÿ éÿ ÷ûõ äûì âÿ êö ÷ÿ ìè çè äÿ åëÿ úÿ òÿí ùà ýþð -
äöì, åëÿ úÿ éà üûø è÷èí äÿ ýþð äöì: áö òöí èøûã ëàð ñþí ìöø äö, áö òöí
ïÿí úÿ ðÿ ëÿð éàò ìûø äû, òÿê úÿ êö ÷ÿ ìè çÿ äþ øÿí ìèø ãÿì áÿð ëÿð éà üû øûí
àë òûí äà ëàï õûð äà úà èøûë äà éûð äû, áèð äÿ êè, î ãî øà òóò àüà úû íûí éàð ïàã -
ëà ðû ëàï õûð äà úà èøûë äà éûð äû âÿ áó çà ìàí ìÿí òà ìàì ýþç ëÿ íèë ìÿç
418
áèð ùà äè ñÿ íèí øà ùè äè îë äóì: Øþâ êÿò éà øà éàí åâèí êö ÷ÿ ãà ïû ñû à÷ûë -
äû âÿ áèð êè øè ãà ðàë òû ñû îðà äàí ÷û õûá úÿëä êö ÷ÿ èëÿ öçö à øà üû ýåò äè,
ö÷ ìÿð òÿ áÿ íèí ãà ïû ñû íûí ãà áà üûí äà ýþç äÿí èò äè.
Äöç äöð, ãà ðàí ëûã èäè, äöç äöð, î êè øè íèí ñè ôÿ òè ýþ ðöí ìöð äö, àì -
ìà ìÿí ìå øèí ïåí úÿ éè íèí éà üûø àë òûí äà êû ïà ðûë òû ñûí äàí îíó î ñà àò
òà íû äûì: Ìóõ òàð èäè âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, ùÿð ýàù î ìå øèí ïåí úÿê äÿ
îë ìà ñàé äû, î áà ëà úà ßëÿê áÿð î ãà ðàë òû íû ñþâã-òÿ áèè òà íû éà úàã äû.
Áà éû ðûí ñî éó üóí äàí ñîí ðà öøöì-öøöì öøö éÿ-öøö éÿ éå ðè ìÿ
ýè ðèá éîð üà íû áà øû ìà ÷ÿê äèì, àíà ìûí éàø îë ìóø øà ëûí äàí ñîí ðà,
éîð üàí áö òöí áÿ äÿ íè ìè åâèí èñ òè ñè èëÿ èñèí äèð äè âÿ ìÿí ôè êèð ëÿø äèì
êè, ýþ ðÿ ñÿí áó ýå úÿ âàõ òû Øþâ êÿò ëÿ Ìóõ òàð Øþâ êÿ òèí åâèí äÿ íÿ
åëÿ éèð äè ëÿð? ×îõ ôè êèð ëÿø äèì ñÿ äÿ áó ñó à ëà ÿìÿë ëè-áàø ëû áèð úà âàá
òà ïà áèë ìÿ äèì, àì ìà áó ðà ñû ìÿ íèì ö÷öí áèð êÿøô èäè êè, áè çèì
ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí äÿ þç ýå úÿ ñèð ëÿ ðè âàð èìèø... Ñîí ðà áèð ìöä äÿò éå íÿ
äÿ éà üû øûí ñÿ ñè íÿ, âàõòñûç îéàí ìûø î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí ãó ðóë òó ñó íà,
íî âàë ÷à ëàð äàí àõàí ñó éóí øû ðûë òû ñû íà ãó ëàã àñ äûì âÿ áó ãÿ ðà ðà ýÿë -
äèì êè, Øþâ êÿò áå ëÿ áèð ýå úÿ äÿ òÿê îë ìàã èñ òÿ ìÿ éèá âÿ áó íà ýþ ðÿ
äÿ îòó ðóá Ìóõ òàð ëà äÿðäëÿ øèá ëÿð, àì ìà íè éÿ Ìóõ òàð ëà? Ìóõ òà ðûí
áà ëà úà ãó ëàã ëà ðû ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿë äè âÿ ìÿí ùÿ ìèí
éà üûø ëû ýå úÿ äÿ, éåð äÿí ñà ëûí ìûø éîð üàí-äþ øÿ éè ìèí è÷èí äÿ þç òÿ -
ñÿâ âö ðöì äÿ Ìóõ òà ðû î ýå úÿ éÿ äÿ, Øþâ êÿ òÿ äÿ ùå÷ úö ðÿ éà ðàø äû ðà
áèë ìèð äèì; áèð äÿ àõû, Ìóõ òà ðûí àð âà äû Êóá ðà õà ëà åâ äÿ òÿê ãàë -
ìûø äû... Éå íÿ áèð ìöä äÿò éà üû øûí ñÿ ñè íÿ, ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí ãó ðóë òó ñó -
íà ãó ëàã àñ äûì âÿ äîü ðó ñó, î éà üûø ëû ýå úÿ äÿ èñ òÿ äèì êè, ìÿí äÿ
äó ðóá êè ìèí ëÿ ñÿ ñþù áÿò åëÿ éèì, ùÿò òà èñ òÿ äèì àíà ìû éó õó äàí îéà -
äûì, àì ìà îéàò ìà äûì, ÷öí êè áö òöí ýö íö ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè ÷àð ùî âó -
çóí ãû ðà üûí äà ïàë òàð éó ìóø äó âÿ éî ðóë ìóø äó.
Ìÿí î éà üûø ëû ýå úÿ äÿ ýþð äö éö ìö ùå÷ êè ìÿ äå ìÿ äèì, ùå÷ Úÿ -
ôÿð ãó ëó äà áèð øåé áèë ìÿ äè, ÷öí êè ìÿí Øþâ êÿò ëÿ Ìóõ òà ðûí áó ýå úÿ
âàõ òû íÿ åëÿ äèê ëÿ ðè íè àü ëû ìà ñû üûø äû ðà áèë ìÿ ñÿì äÿ, áó ðà ñû íû éàõ øû
áè ëèð äèì êè, áó ÿù âà ëà òû êè ìÿ ñÿ äà íûø ñàì, î ñà àò ìÿ ùÿë ëÿ éÿ éà éû -
ëà úàã âÿ ìÿ ùÿë ëÿ íèí êè øè ëÿ ðè Øþâ êÿ òè þë äöð ìÿ ñÿ ëÿð äÿ (åâ äÿ ãàð -
äà øû, éà àòà ñû éîõ èäè êè, Øþâ êÿ òè þë äöð ñöí), ùÿð ùàë äà ìÿ ùÿë ëÿ äÿí
ãî âà úàã ëàð, àì ìà Øþâ êÿò òóì ÷ûðòëà éà-÷ûðòëà éà ìÿ íÿ áà õûá ýþç
âóð ñà äà, øàã ãà íàã ÷ÿ êèá ýöë ñÿ äÿ, ìÿí Øþâ êÿò äÿí áèð àç ãîðõñàì
äà, èñ òÿ ìèð äèì êè, îíó ìÿ ùÿë ëÿ äÿí ãîâ ñóí ëàð; áèð äÿ ìÿí èñ òÿ ìèð -
äèì êè, Êöá ðà õà ëà íûí ùà ëû ëàï ïèñ îë ñóí.
Áÿ çÿí Ìóõ òàð ãà ðà «åìà äèí»ÿ ìè íèá èøÿ ýå äÿí äÿí ñîí ðà,
419
Êöá ðà õà ëà î ö÷ ìÿð òÿ áÿ íèí èêèí úè ìÿð òÿ áÿ ñèí äÿ êè øö øÿ áÿíäëè åé -
âàí ëà ðû íûí ïÿí úÿ ðÿ ñèí äÿí áà øû íû ÷û õà ðûá áè çè ÷à üû ðûð äû:
— Ýÿ ëèí, àé óøàã ëàð, ýÿ ëèí!... Ãàë õûí éó õà ðû!..
Áèç ùà ìû ìûç — ìÿ ùÿë ëÿ íèí óøàã ëà ðû äàø ïèë ëÿ êÿí ëÿð ëÿ èêèí úè
ìÿð òÿ áÿ éÿ ãàë õûð äûã, àéàã ãà áû ëà ðû ìû çû ÷û õà ðûá îòà üà ýè ðèð äèê âÿ
îòà üûí îð òà ñûí äà êû ýèð äÿ ìè çèí àð õà ñûí äà îòó ðóð äóã. Áè çèì åâ ëÿ ðè -
ìèç äÿ ùå÷ âàõò ïå ðàø êè áè øèð ìÿç äè ëÿð âÿ áèç åëÿ áè ëèð äèê êè, (ùÿð
ùàë äà ìÿí áå ëÿ ôè êèð ëÿ øèð äèì) ïå ðàø êè íè, àí úàã ùþ êó ìÿò áè øèðòäè ðèð
âÿ îíó àí úàã êö ÷ÿ ëÿð äÿ, ìÿê òÿá áó ôåò ëÿ ðèí äÿ ñà òûð ëàð, àì ìà ñîí -
ðà áèë äèê êè, Êöá ðà õà ëà äà ÷îõ äàä ëû ÿò, êàð òîô âÿ íî õóä ïå ðàø êè ñè
áè øè ðèð. Êöá ðà õà ëà ùÿô òÿ äÿ-îí ýöí äÿ áèð äÿ ôÿ áè çèì ö÷öí ïå ðàø êè
áè øè ðèð äè âÿ áèç öñ òö íÿ ãî òàç ëû ñöô ðÿ ñà ëûí ìûø î ýèð äÿ ìè çèí àð õà ñûí -
äà îòó ðóá ïå ðàø êè éå éèð äèê.
Àíàì ýèë äå éèð äè:
— Éà çûã Êöá ðà íûí óøàã ñà ðû äàí öðÿ éè íèñ ýèë ëè äè... — âÿ àíàì ýèë
áè çèì ýå äèá Êöá ðà õà ëà íûí áè øèð äè éè î ïå ðàø êè ëÿ ðè éå ìÿ éè ìè çÿ ïèñ
áàõ ìûð äû.
Êöá ðà õà ëà ùÿ ìè øÿ òÿíýíÿ ôÿñ îëóð äó, ìÿò áÿõ äÿí îòà üà ýå äèá
è÷è èñ òè ïå ðàø êè äî ëó áîø ãà áû ãà áà üû ìû çà ãî éóð äó âÿ ùÿð äÿ ôÿ äÿ
ìÿí Êöá ðà õà ëà íûí áå ëÿ úÿ òÿíýíÿ ôÿñ îë ìà üû íà, ýöú ëÿ éå ðè ìÿ éè íÿ,
íÿ ôÿñ àëàí äà õû ðûë äà ìà üû íà áà õà-áà õà òÿ ÿú úöá åäèð äèì, ÷öí êè áèð
äÿ ôÿ Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà àíàì ýè ëÿ äå éÿí äÿ åøèò ìèø äèì êè, ãó ëà üû
êè ÷èê îëàí êè øè íèí àð âà äû ýþ çÿë îëàð. Ìóõ òà ðûí ãó ëàã ëà ðû ÷îõ êè ÷èê
èäè, àì ìà Êöá ðà õà ëà ýþ çÿë äå éèë äè... Äöç äöð, Êöá ðà õà ëà ýþ çÿë
äå éèë äè, àì ìà Øþâ êÿò ýþ çÿë èäè âÿ áó áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿ øÿí äÿ éå íÿ äÿ
Øþâ êÿ òèí àü, ùà ìàð âÿ äÿ ðèí ýþ áÿ éè ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà
ýÿ ëèð äè.
Êöá ðà õà ëà:
— Éå éèí!.. — äå éèð äè, þçö äÿ ýöú ëÿ íÿ ôÿñ àëà-àëà ñòóë äà áè çèì
éà íû ìûç äà îòó ðóð äó (î ñòóë ëà ðûí ñþé êÿ íÿ úÿ éè äÿ Ìóõ òà ðûí ïåí úÿ éè
êè ìè, ãà ðà ìå øèí äÿí èäè), äèí úÿ ëÿ-äèí úÿ ëÿ áèð-áèð áè çÿ áà õûð äû: —
Éå éèí!.. — äå éèð äè. — Áó äÿ ôÿ ÿò ëè ïå ðàø êè àç îë äó... Ìóõ òà ðà òàï øûð -
ìû øàì ñè çèí ÷öí éàõ øû ÿò àë ñûí, ýÿ ëÿí ùÿô òÿ, Àë ëàù ãîé ñà, ÿò ïå ðàø -
êè ñè íè ÷îõ åëÿ éÿ úÿ éÿì... Òÿ êè ñà ëà ìàò ëûã îë ñóí! Éå éèí!..
Êöá ðà õà ëà íûí äå äè éè ñþç ëÿð ìÿ íÿ ÷îõ ãÿ ðè áÿ ýÿ ëèð äè, ÷öí êè
ìÿí áå ëÿ ùå ñàá åäèð äèì êè, Ìóõ òàð þçö ùà ìû éà òàï øû ðûã âå ðÿí
àäàì äûð âÿ îíóí þçö íÿ ùå÷ áèð òàï øû ðûã âåð ìÿê îë ìàç; áèð äÿ áó -
ðà ñû ìÿ íÿ òÿ ÿú úöá ëö ýÿ ëèð äè êè, ñÿí äå ìÿ, Ìóõ òàð þçö äÿ áè ëèð êè,
ãà ðà «åìà äèí»ÿ ìè íèá èøÿ ýå äÿí äÿí ñîí ðà, Êöá ðà õà ëà áè çèì ÷öí
420
ïå ðàø êè áè øè ðèð âÿ Ìóõ òàð áóí äàí þò ðö àð âà äû íà àúûã ëàí ìûð; íÿ äÿí -
ñÿ, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áè çèì ýÿ ëèá áó ðà äà áå ëÿ úÿ ïå ðàø êè éå ìÿ -
éè ìèç Ìóõ òàð äàí ýèç ëèí áèð èø îë ìà ëû äûð âÿ Ìóõ òàð áó èø äÿí õÿ áÿð
òó òàí äà Êöá ðà õà ëà éà àúûã ëàí ìà ëû äûð.
Êöá ðà õà ëà ýè ëèí åâèí äÿ ÿí ìà ðàã ëû øåé, ÿë áÿò òÿ, òå ëå ôîí èäè âÿ
ìÿí ÷îõ èñ òÿ éèð äèì êè, åëÿ áèð éåð îë ñóí êè, ìÿí áó ãà ðà òå ëå ôî íóí
äÿñ òÿ éè íè ýþ òö ðöá î éå ðÿ çÿíý åëÿ éèì, àì ìà åëÿ áèð éåð éîõ èäè.
Áèð äÿí áèç ïå ðàø êè éå äè éè ìèç éåð äÿ àë òû íà êðó æå âà ëû àü þð òöê
ñà ëûí ìûø î ãà ðà òå ëå ôîí àïà ðà òû áÿðêäÿí çÿíý ÷à ëûð äû (áÿ çÿí áèç êö -
÷ÿ äÿ îé íà éàí äà äà áó çÿí ýèí ñÿ ñè íè åøè äèð äèê) âÿ áèç ùà ìû ìûç
äèê ñè íèá äó ðóõóð äóã. Êöá ðà õà ëà òÿíýíÿ ôÿñ ýÿ ëèá àïà ðà òûí äÿñ òÿ éè -
íè ýþ òö ðöð äö:
— Àëî... — äå éèð äè, ñîí ðà ýö ëöì ñÿ éèð äè: — Éàõ øû éàì, àé Ìóõ -
òàð. Âàë ëàù, éàõ øû éàì, ùÿ êèì-çàä ëà çûì äå éèë, íà ðà ùàò îë ìà. Íÿ áè -
øè ðèì ñÿ íÿ? Âàë ëàù, äå äèì êè, éàõ øû éàì... Íà ðà ùàò îë ìà... — Ñîí -
ðà Êöá ðà õà ëà äÿñ òÿ éè ÷îõ åù ìàë úà àïà ðà òûí öñ òö íÿ ãî éóð äó, åëÿ
áèë, Êöá ðà õà ëà ãîð õóð äó êè, áèð äÿí Ìóõ òà ðûí ñÿ ñè çÿ äÿ ëÿ íÿð âÿ
ìÿí ñèäã-öðÿê äÿí òÿ ÿú úöá åäèð äèì êè, Êöá ðà õà ëà Ìóõ òàð ëà àíàì
ìÿ íèì ëÿ äà íû øàí êè ìè äà íû øûð.
Êöá ðà õà ëà:
— Éå éèí!.. — äå éèð äè âÿ áèç äÿ àü çû ìûç éà íà-éà íà î èñ òè ïå ðàø -
êè ëÿ ðè ëÿç çÿò ëÿ éå éèð äèê, ñîí ðà áîø ãà áû áî øàë äûá äó ðóá ýåò ìÿê èñ -
òÿ éÿí äÿ Êöá ðà õà ëà ö÷-äþðä äÿ íÿ ïå ðàø êè áö êöë ìöø ãÿ çåò áàü ëà -
ìà ñû íû áè çÿ âå ðèð äè: — Áó íó äà àïà ðûí âå ðèí Áà ëà êÿ ðè ìÿ...
Êöá ðà õà ëà ùå÷ âàõò åâ ëÿ ðèí äÿí àøà üû äöø ìÿç äè, ùÿð ùàë äà,
ìÿí ùå÷ âàõò Êöá ðà õà ëà íû áèð éå ðÿ ýå äÿí, éà äà åëÿ-áå ëÿ êö ÷ÿ äÿ
äà éà íûá àð âàä ëàð ëà ñþù áÿò åäÿí ýþð ìÿ ìèø äèì, ùÿò òà, ùà ìà ìà äà
ýåò ìèð äè (Úÿ ôÿð ãó ëó äå éèð äè êè, Êöá ðà õà ëà íû Ìóõ òàð þçö åâ äÿ ÷è -
ìèç äè ðèð), ÷öí êè õÿñ òÿ èäè, ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè äö øöá-ãàë õà áèë ìèð äè, àì ìà
Êöá ðà õà ëà áè ëèð äè êè, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí Áà ëà êÿ ðè ìè âàð.
Ùÿð äÿí áèç îòó ðóá ïå ðàø êè éå éèð äèê, Êöá ðà õà ëà èñÿ òåç-òåç õû -
ðûë òûé ëà íÿ ôÿñ àëà-àëà, ùÿä äÿí àð òûã áþ éöê äþø ëÿ ðè òåç-òåç åíèá ãàë -
õà-ãàë õà éå íÿ ìÿò áÿ õÿ ýå äèð äè, ñó ñÿ ïÿ íè ñó èëÿ äîë äó ðóá, ýÿ ëèá
êö ÷ÿ åé âà íû íà ÷û õûð äû âÿ äèá ÷ÿê äÿ êè ýöë ëÿ ðè ñó ëà éûð äû. Åé âàí äà
÷îõ ëó ñàõ ñû äèá ÷ÿê ëÿð âàð èäè âÿ ùÿ ìèí äèá ÷ÿê ëÿð äÿ úöð áÿ úöð ýöë -
ëÿð áèò ìèø äè âÿ áèð äÿ ôÿ Êöá ðà õà ëà î ýöë ëÿ ðè ñó ëà éà-ñó ëà éà äå äè:
— Ìÿí þëÿí äÿí ñîí ðà áó ýöë ëÿð ìÿ íèì ö÷öí äà ðû õà úàã...
Äöç äöð, Êöá ðà õà ëà áè çè äàä ëû ïå ðàø êè ëÿ ðÿ ãî íàã åäèð äè, àì ìà
421
ùå÷ áè ðè ìè çèí àäû íû éàõ øû áèë ìèð äè, äÿ éè øèê ñà ëûð äû âÿ áèð ýöí ìÿí -
äÿí ñî ðóø äó:
— Ñÿ íèí àäûí íÿ äèð?
— ßëÿê áÿð, — äå äèì.
— Ñÿí Õà íû ìûí îü ëó ñàí?
— Éîõ, — äå äèì, ñîí ðà ôè êèð ëÿø äèì êè, áèð äÿí Êöá ðà õà ëà åëÿ áè -
ëÿð êè, ìÿí áóð àäà îíóí áè øèð äè éè ïå ðàø êè íè éå äè éè ìÿ ýþ ðÿ Õà íûì
õà ëà íûí àäû íû ÷ÿê ìÿê äÿí ãîð õó ðàì, îíà ýþ ðÿ äÿ: — Îü ëó äå éè -
ëÿì Õà íûì õà ëà íûí, àí úàã áèð ùÿ éÿò äÿ îëó ðóã — äå äèì.
Ìÿ ñÿ ëÿ áó ðà ñûí äà èäè êè, áèð äÿ ôÿ ãûø äà Õà íûì õà ëà êö ÷ÿ íèí
îð òà ñûí äà Ìóõ òà ðû áè à áûð åëÿ äè, àá ðû íû ÿòÿ éè íÿ áöê äö âÿ öìó ìèé -
éÿò ëÿ, Ìóõ òà ðû éàõ øû úà éå ðèí äÿ îòóðòäó.
Î ãûø åëÿ áèë ïà éûç èäè, òåç-òåç Áà êû éà øû äûð üû éà ãûø ëàð éà üûð äû
âÿ ùÿìèí éà üûø ëû ãûø ýöí ëÿ ðèí äÿí áè ðèí äÿ, ýö íîð òà âàõ òû ìÿ ùÿë ëÿ -
éÿ áå ëÿ áèð õÿ áÿð éà éûë äû êè, Ìóõ òàð, Õà íûì õà ëà íûí îü ëó ßá äö ëÿ -
ëè íè òóò äó ðóá. Ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí úà ìà à òû áó èøÿ ëàï ìÿ ÿò òÿë ãàë äû,
÷öí êè Ìóõ òàð ýÿë ìÿ äÿ îë ñà, ùÿð ùàë äà, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ éà øà éûð -
äû âÿ þç ìÿ ùÿë ëÿ ñè íèí úà âà íû íû òóò äóð ìàã, ÿë áÿò òÿ, êè øè éÿ éà ðà øàí
èø äå éèë äè, ßá äö ëÿ ëè ëàï àäàì þë äöð ñÿé äè äÿ, Ìóõ òàð ýÿ ðÿê áå ëÿ èø
òóò ìà éàé äû, àì ìà áèð àç äàí ìÿ ëóì îë äó êè, ßá äö ëÿ ëè ùå÷ êè ìè þë -
äöð ìÿ éèá, ùå÷ êè ìè áû ÷àã ëà ìà éûá, äþé ìÿ éèá âÿ Ìóõ òàð äà ßá äö -
ëÿ ëè íè îíà ýþ ðÿ òóò äó ðóá êè, ñÿ ùÿð ãà ðà «åìà äèí»äÿ èøÿ ýå äÿí äÿ
ßá äö ëÿ ëè «ïî ëó òîð êà» èëÿ ñö ðöá îíó êå ÷èá âÿ áö òöí ýå úÿ íè éà üûø
éàü äû üû íà ýþ ðÿ êö ÷ÿ íèí ÷èð êàá ñó éó «ïî ëó òîð êà»íûí òÿ êÿð ëÿ ðè íèí
àë òûí äàí ñû÷ ðà éûá «åìà äèí»èí öñ òö íÿ òþ êö ëöá.
Àüà ùö ñåéí ÿìè áàð ìà üû íû ïà ïè ðîñ òöñ òö ñöí äÿí ñà ðàë ìûø àü
áûü ëà ðû íà ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ áà øû íû áó ëà éûá:
— Àëÿ, — äå äè, — áå ëÿ äÿ èø îëàð? Ìà øû íû íû þò ìÿ éèí öñ òöí äÿ äÿ
ìÿ ëÿ íèí úà éû ëû íû òóò äó ðóá òöð ìÿ éÿ áà ñàð ëàð?
ßçè çà üà ÿìè äå äè:
— ßòà üà úÿä äè, äöí éà íûí ëàï äàé àõû ðû äû!..
Ùÿ ñÿ íà üà ÿìè áàð ìà üû èëÿ Ìóõ òàð ýè ëèí øö øÿ áÿíäëè åâ éà íû íû
ýþñ òÿ ðÿ-ýþñ òÿ ðÿ äå äè:
— Àëÿ, áè çÿ ñà òà øûð î, áè çÿ! Àëÿ, áèç þë ìö øöê áÿ éÿì êè éà, áå -
ëÿ èø ýþ ðöð áó îü ðàø? Áèç íÿ éèê áÿ éÿì, àëÿ, êèøè-çàä äþ éö ëöê êè, áó
çà ðà çà áå ëÿ ðÿô òàð åëÿ éèð áèç íÿí?
Ìÿ ùÿë ëÿ íèí àð âàä ëà ðû íûí úà íû íà ãîð õó äöø ìöø äö. Ùÿ ñÿ íà üà
ÿìè íèí àð âà äû Ôàò ìà õà ëà äå éèð äè:
— Ìà üóë ðà ùàò úà åâè ìèç äÿ îòó ðóá èøè ìèç íÿí-ýö úö ìöç íÿí
422
ìÿø üóë îëóð äóã!.. Áó êþ ïÿê îü ëó Ìóõ òàð ìÿ ðÿ êÿ ñà ëà úàã ìÿ ëÿ -
éÿ!.. Ìÿí òà íû éû ðàì þç êè øè ìè äÿ!..
Àüà ùö ñåéí ÿìè íèí àð âà äû Ñÿ êè íÿ õà ëà äå éèð äè:
— Àüÿç, ùàí ñû äà øû òþ êÿê áà øû ìû çà, àüÿç?.. Þë äö ðÿ úÿê ëÿð ýå úÿ
î îü ðàø îü ëó îü ðàø Ìóõ òà ðû, áà ëà ëà ðû ìû çûí ýþ çö òöð ìÿ ëÿ ðèí ãà ïû ñûí -
äà ãà ëà úàã!..
Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà äå éèð äè:
— Àüÿç, ýþð ìöð ñöç î êþ ïÿé îü ëó íóí ãó ëàã ëà ðû íû? Àüÿç, êè øè -
íèí äÿ åëÿ áà ëà úà ãó ëàã ëà ðû îëàð?..
Áèç äÿ, éÿ íè ìÿ ùÿë ëÿ íèí óøàã ëà ðû, áö òöí ýö íö ãî øà òóò àüà úû -
íûí àë òû íà éû üû øûá àðà áèð éà üàí éà üûø äàí èñ ëà íà-èñ ëà íà, êö ëÿê äÿí
öøö éÿ-öøö éÿ àõ øà ìûí äöø ìÿ éè íè ýþç ëÿ éèð äèê, ãà ðà «åìà äèí»èí
ýÿë ìÿ éè íè ýþç ëÿ éèð äèê. Ìóõ òà ðûí åâèí äÿ òåç-òåç ïå ðàø êè éå ìÿ éè -
ìèç áè çèì éà äû ìûç äàí ÷ûõ ìûø äû. Êöá ðà õà ëà äà éà äû ìûç äàí ÷ûõ -
ìûø äû âÿ áèç èí äè ìÿ ùÿë ëÿ íèí òÿ ÿñ ñö áö íö ÷ÿ êèð äèê, Ìóõ òà ðû þç ðÿ -
ãè áè ìèç, äöø ìÿ íè ìèç ùå ñàá åäèð äèê, ùÿò òà Úÿ ôÿð ãó ëó øàë âà ðû íûí áà -
ëà üû íûí àë òûí äàí úî ðà áû íà áèð äÿ ìèð øó ìà ãÿ äÿð ñîõ ìóø äó âÿ áó ôè -
êèð äÿ èäè êè, àõ øàì ìÿ ùÿë ëÿ íèí êè øè ëÿ ðè íèí Ìóõ òàð ëà äà âà ñû äö øÿí
êè ìè, ýèð ñèí àðà éà âÿ ùÿ ìèí äÿ ìèð øó ìà ãÿ äÿ ðè Ìóõ òà ðûí ãàð íû íà
ñîõ ñóí. Úÿ ôÿð ãó ëó íóí éà øû ùÿ ëÿ òöð ìÿ éÿ äöø ìöð äö âÿ Úÿ ôÿð ãó ëó -
íó òó òóá òöð ìÿ éÿ áàñ ìà éà úàã äû ëàð, ýþí äÿ ðÿ úÿê äè ëÿð óøàã êî ëî íè -
éà ñû íà, éÿ íè Úÿ ôÿð ãó ëó ùÿì Ìóõ òà ðû âó ðóð äó, ùÿì äÿ ìÿ ùÿë ëÿ íèí
êè øè ëÿ ðè íè òöð ìÿ äÿí ãóð òà ðûð äû. Áà ëà êÿ ðèì èñÿ áö òöí áó ñþù áÿò ëÿ ðÿ
ôè êèð âåð ìèð äè:
— Î øåé êè, ñÿí äÿí àñû ëû äþ éöë, — äå éèð äè — ýÿ ðÿê î áà ðÿ äÿ ôè -
êèð ëÿø ìÿ éÿ ñÿí... — âÿ ãî øà òó òóí àë òûí äà, éàø ñÿ êè ãû ðà üûí äà îòó ðóá
õö ñó ñè áèð ùÿ âÿñ ëÿ òö òÿê ÷à ëûð äû.
Äÿðñ ùà çûð ëà ìàã, ÷þ ðÿê éå ìÿê óøàã ëà ðûí éà äûí äàí ÷ûõ ìûø äû
âÿ áèç Ìóõ òà ðûí àãè áÿ òè áà ðÿ äÿ, àõ øàì íÿ îëà úà üû áà ðÿ äÿ òåç-òåç
éà éû ëàí ìöõ òÿ ëèô øåé ëÿ ðè ìö çà êè ðÿ åäèð äèê. Úÿ ôÿð ãó ëó áå ëÿ áèð õÿ -
áÿð äÿ ýÿ òèð äè êè, Õà íûì õà ëà íûí áþ éöê îü ëó Úÿ ôÿð êö ÷ÿ äÿ òÿ ñà äö -
ôÿí ãà ðà «åìà äèí»ÿ ðàñò ýÿ ëèá, ýó éà àâ òî áóñ ëà ãà ðà «åìà äèí»èí
ãà áà üû íû êÿ ñèá, Ìóõ òàð äàí õà ùèø åëÿ éèá êè, ßá äö ëÿ ëè íè áó ðàõ äûð ñûí
âÿ ýó éà, Ìóõ òàð, Úÿ ôÿ ðè äÿ ùÿ äÿ ëÿ éèá êè, ñÿ íè äÿ òóò äó ðà ðàì. Ìÿí
áèë ìèð äèì êè, Úÿ ôÿð ãó ëó íóí íÿ ôÿ ñè íè äÿð ìÿ äÿí òåç-òåç ñþé ëÿ äè éè
áó òÿ çÿ õÿ áÿð äîü ðó äàí äà îëóá, éîõ ñà éîõ, ùÿò òà öðÿ éèì äÿ ìÿ íÿ
åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó íó Úÿ ôÿð ãó ëó þçöí äÿí òîã ãóø äó ðóá, àì ìà, ùÿð
ùàë äà, âàõò òà ïûá áó õÿ áÿ ðè àíà ìà ÷àò äûð äûì âÿ àíàì ÿëè íè äè çè íÿ
âó ðóá Ìóõ òà ðûí ãà ðà ñû íà:
423
— Âàé ñÿ íèí úè éÿ ðèí éàí ñûí! Øèï éîí îü ëó, øèï éîí! — äå äè.
Áó âàõò ìÿí ùÿ ìèí éà üûø ëû ãûø ýö íö Õà íûì õà ëà íû ýþð äöì —
ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, ãà ðà êÿ ëà üà éû áà øûí äà, òöíä-ýþé òó ìà íû, íà ðûí àü
íþã òÿ ëè òöíä-ýþé êîô òà ñû äà ÿé íèí äÿ, Õà íûì õà ëà áè çÿ ýÿë äè:
— Íî õó äóì ãóð òà ðûá, àé Ñî íà, — äå äè. — Âà ðûí äû ñà, áèð àç ÿë -
áîð úó íî õóä âåð ýè íÿí. Óøàã ëàð ýÿ ëÿ úÿê áèð àç äàí, õþ ðÿê ëÿ ðè ùà çûð
äþ éöë ùÿ ëÿ...
Àíàì îòà üû ìûç äà êû ïà ëà çûí öñ òöí äÿ îòó ðóá ìÿ íèì éîð üà íû ìû
òþê ìöø äö, áî éó íó óçà äûð äû (ùÿ ìèí ãûø áèð äÿí-áè ðÿ éîð üà íûì ìÿ -
íÿ áà ëà úà ýÿë äè, éà òàí äà àéàã ëà ðûì éîð üà íûí àë òûí äàí ÷û õûð äû) âÿ
Õà íûì õà ëà íû ýþ ðÿí êè ìè, úÿëä àéà üà ãàëõäû:
— À-à-à-à... Áó íÿ ñþç äö, àé Õà íûì õà ëà, ÿë áîð úó íÿ äå ìÿê äè,
àéûá äþ éöë?.. Éó õà ðû äàí ÷à üû ðåé äèí, ßëÿê áÿð ýÿ òè ðÿð äè äÿ, íþø
þçöí ÿçèé éÿò ÷ÿ êèá äö øöð äöí àøà üû?..
Ìÿí Õà íûì õà ëà íûí ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí ñà êèò ýþç -
ëÿ ðè íÿ, êèï þð òöë ìöø íà çèê äî äàã ëà ðû íà, úèä äè ñè ôÿ òè íÿ áà õà-áà õà
òà ìàì áèð ùåé ðÿò è÷èí äÿ èäèì êè, áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ßá äö ëÿ ëè íèí ÿù âà -
ëà òû èëÿ ìÿø üóë èäè, àì ìà Õà íûì õà ëà áå ëÿ úÿ ñà êèò äè âÿ îòó ðóá åâ -
äÿ õþ ðÿê áè øè ðèð, åëÿ áèë êè, ùå÷ íÿ îë ìà éûá.
Ùÿ ìèí éà üûø ëû-êö ëÿê ëè ãûø àõ øà ìû Ìóõ òà ðûí ùÿ ìè øÿ ãà ðà
«åìà äèí»äÿ èø äÿí ãà éûò äû üû âàõ òà éà õûí Ùÿ ñÿ íà üà ÿìè, Àüà ùö -
ñåéí ÿìè, ßçè çà üà ÿìè, ùÿò òà ßëè àá áàñ êè øè äÿ êö ÷ÿ éÿ ÷ûõ äû, ýÿ ëèá
Ìóõ òàð ýè ëèí ãà ïû ñû èëÿ öç áÿ öç î áè ðè ñÿ êè äÿ äà éàí äû. ßëè àá áàñ êè øè
áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí êè øè ëÿ ðè àðà ñûí äà ÿí ãî úà ñû èäè, éà øû ñÿê ñÿ íè êå÷ -
ìèø äè âÿ ßëè àá áàñ êè øè íèí ùàã ãûí äà áèð ãÿ ðè áÿ ùà äè ñÿ äà íû øûð äû ëàð,
áèë ìè ðÿì, äîü ðó äàí äà ùÿ ìèí ùà äè ñÿ îë ìóø äó, éîõ ñà éîõ (ìÿí
èí äè äÿ òåç-òåç ùÿ ìèí ùà äè ñÿ áà ðÿ äÿ äö øö íö ðÿì).
Úÿ ôÿð ãó ëó áó äÿ ôÿ äÿ áå ëÿ áèð õÿ áÿð ýÿ òèð äè êè, ßëè àá áàñ êè øè
Ùÿ ñÿ íà üà ÿìè íè ÷à üû ðûá éà íû íà êè, ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ìÿ ðÿ êÿ ñàë ìà éûí
âÿ ýå éè íèá áó ùà âà äà êö ÷ÿ éÿ ÷û õûá êè, þçö Ìóõ òàð äàí õà ùèø åëÿ ñèí
êè, ßá äö ëÿ ëè íè áó ðàõ äûð ñûí.
Àüà ùö ñåéí ÿìè þçö ýå äèá åâ ëÿ ðèí äÿí òàõ òà êÿ òèë ýÿ òèð äè, ßëè -
àá áàñ êè øè ùÿ ìèí êÿ òèë äÿ îòó ðóá ÷ÿ íÿ ñè íè ýö ìöø íà õûø ëû ÷ÿ ëè éè íÿ
ñþé êÿ äè âÿ ýþç ëÿ ðè íè êö ÷ÿ éÿ äèê äè êè, ãà ðà «åìà äèí» íÿ âàõò ýÿ -
ëÿ úÿê.
Ìÿí ßëè àá áàñ êè øè íèí àüàï ïàã ñàã ãà ëû íà, ýö ìöø íà õûø ëû ÷ÿ ëè -
éè íÿ áà õà-áà õà ôè êèð ëÿø äèì êè, ýþ ðÿ ñÿí, ßëè àá áàñ êè øè äÿ ùà ÷àí ñà
óøàã îëóá?
Áà ëà êÿ ðèì åëÿ ùåé òö òÿê ÷à ëûð äû âÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí ùàí ñû ùà âà íû
424
÷àë äû üû íû äå ìÿê, ÿë áÿò òÿ, ìöì êöí äå éèë äè, ÷öí êè î òö òÿ éèí ÷àë üû -
ñûí äà áö òöí ùà âà ëàð äàí áèð àç âàð èäè âÿ ùÿ ìèí ãûø àõ øà ìû î òö òÿ -
éèí íÿ ÷àë äû üû íû, íÿ äå äè éè íè àí úàã Áà ëà êÿ ðè ìèí þçö áè ëèð äè.
ßëè àá áàñ êè øè áèð-èêè äÿ ôÿ þñ êöð äö, ñîí ðà ýþç ëÿ ðè íè êö ÷ÿ äÿí
÷ÿ êèá áèç òÿ ðÿ ôÿ áàõ äû âÿ ÷à üûð äû:
— Áà ëà êÿ ðèì!..
Áà ëà êÿ ðèì òö òÿ éè àü çûí äàí àéû ðûá ßëè àá áàñ êè øè éÿ òÿ ðÿô áàõ äû,
ñîí ðà àéà üà ãàë õûá ãî øà òó òóí àë òûí äàí êè øè ëÿ ðèí éà íû íà ýåò äè, ßëè -
àá áàñ êè øè íèí ãà áà üûí äà äà éàí äû. ßëè àá áàñ êè øè ñî ðóø äó:
— Íå úÿ ñÿí, Áà ëà êÿ ðèì?
Áà ëà êÿ ðèì äå äè:
— Éàõ øû éàì, äàé-äàé.
— ×àë ìà, Áà ëà êÿ ðèì.
— Áàø öñ òÿ, äàé-äàé.
— Éå ðè äþ éöë.
— Îë äó.
Áà ëà êÿ ðèì äà ùà áè çèì éà íû ìû çà ýÿë ìÿ äè, éà üûø äàí èñ ëà íûá
òöíäëÿø ìèø ñà ðû ïåí úÿ éè íèí ãî ëó èëÿ òö òÿ éèí àü çû íû ñèë äè, ãîé äó úè -
áè íÿ âÿ ßëè àá áàñ êè øè ýèë äÿí áèð àç àðà ëû ÷ÿ êèë äè, Ñà ðû ùà ìà ìûí äè -
âà ðû íà ñþé êÿ íèá äà éàí äû.
Êö ÷ÿ äÿ áèð íÿ ôÿð äÿ îë ñóí àð âàä éîõ èäè âÿ áó äÿì àð âàä ëàð
åâ äÿ îòó ðóá ñÿê ñÿ êÿ è÷èí äÿ ýþç ëÿ éèð äè ëÿð êè, êö ÷ÿ äÿí íÿ õÿ áÿð
ýÿ ëÿ úÿê, àð âàä ëàð ùÿ éà-àáû ðûí äàí êå ÷èá öðÿê ëÿ ðèí äÿ éÿ ãèí êè,
Ìóõ òà ðû ÿí ïèñ êö ÷ÿ ñþ éöø ëÿ ðè èëÿ ñþ éöð äö ëÿð.
Êö ÷ÿ íèí àøà üû áà øûí äà Ìóõ òà ðûí ãà ðà «åìà äèí»è ýþ ðöí äö, àì -
ìà áó âàõò ÷îõ ýþç ëÿ íèë ìÿç áèð ùà äè ñÿ áàø âåð äè âÿ ùà ìû ñÿ ùÿð -
äÿí áÿ ðè ýþç ëÿ äè éè ãà ðà «åìà äèí»ÿ éîõ, áà øû íû ÷þí äÿ ðèá áè çèì äà -
ëà íà òÿ ðÿô áàõ äû: Õà íûì õà ëà ãà áàã äà, àð äûí úà äà Úÿ ôÿð, Àäèë, Ãî -
úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì äà ëàí äàí ÷û õûá èòè àä äûì ëàð ëà Ìóõ òàð ýè ëèí
êö ÷ÿ ãà ïû ñû íà òÿ ðÿô ýÿ ëèð äè. Ãà ðà «åìà äèí»èí ýþ ðöí ìÿ ñè èëÿ Õà -
íûì õà ëà ýè ëèí äà ëàí äàí ÷ûõ ìà üû áèð îë äó âÿ áó íå úÿ îë äó? — Ùà ìû
áó èøÿ ìÿ ÿò òÿë ãàë äû.
Õà íûì õà ëà Úÿ ôÿð äÿí, Àäèë äÿí, Ãî úà äàí, Úÿá ðà éûë äàí, Àüà -
ðÿ ùèì äÿí ö÷-äþðä àä äûì èðÿ ëè äÿ, ãÿìáÿð äþ øÿí ìèø êö ÷ÿ íèí òÿí
îð òà ñû èëÿ äöç ìà øû íûí ãà áà üû íà ýÿ ëèð äè âÿ ãà ðà «åìà äèí» Õà íûì
õà ëà éà éà õûí ëàø äûã úà ñö ðö úö áÿðêäÿí ñèã íàë âåð ìÿ éÿ áàø ëà äû. Õà -
íûì õà ëà åëÿ áèë ùå÷ íÿ åøèò ìèð äè, åëÿ áèë êè, åëÿ úÿ òÿê áÿ òÿê öñ òö íÿ
éå ðè äè éè ìà øûí äå éèë äè âÿ Õà íûì õà ëà íûí úèä äè ñè ôÿ òèí äÿ, êèï þð òöë -
ìöø íà çèê äî äàã ëà ðûí äà ùå÷ áèð ùÿ éÿ úàí äàí ÿñÿð-ÿëà ìÿò éîõ èäè,
425
òÿê úÿ ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí ãà ðà ýþç ëÿ ðèí äÿ áèð ãÿ çÿá
èøûë òû ñû âàð èäè.
Ãà ðà «åìà äèí» éàø ãÿìáÿð ëè éèí öñ òöí äÿ òö êöð ïÿ äÿí ñÿñ ÷û õà -
ðûá Õà íûì õà ëà íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû âÿ ùèð ñèí äÿí à÷ûã-àø êàð ÷ÿ -
íÿ ñè ÿñÿí Ìóõ òàð ìà øû íûí ãà ïûñû íû à÷ûá ãûø ãûð äû:
— Àé àð âàä...
Ìóõ òàð äà ùà áàø ãà ñþç äå ìÿ éÿ ìà úàë òàï ìà äû, ÷öí êè Õà íûì
õà ëà éå êÿ ÿëè èëÿ Ìóõ òà ðûí ìå øèí ïåí úÿ éè íèí éà õà ñûí äàí éà ïû øûá
÷þ ëÿ ÷ÿ êèð äè:
— ×ûõ áà éû ðà!.. ×ûõ!..
Õà íûì õà ëà íûí áó ùÿ ðÿ êÿ òè íèí ýþç ëÿ íèë ìÿç ëè éèí äÿí Ìóõ òà ðûí
ýþç ëÿ ðè áÿ ðÿ ëèá àç ãà ëà ùÿ äÿ ãÿ ñèí äÿí ÷û õà úàã äû âÿ Ìóõ òàð þçö íö
èòèð ìèø äè (àõ øàì èäè, ìÿí ýþð ìöð äöì, àì ìà ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè,
Ìóõ òà ðûí áà ëà úà ãó ëàã ëà ðû ãûï ãûð ìû çû ãû çà ðûá), ìà øûí äàí ÷ûõ ìûð äû
âÿ þçö íö ìà øû íûí è÷èí äÿ ýå ðè ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ éà õà ñû íû Õà íûì õà ëà íûí
èðè ÿëèí äÿí ãóð òàð ìàã èñ òÿ éèð äè:
— Àé àð âàä... Àé àð âàä...
Ìóõ òàð äà ùà áàø ãà ñþç äå ìèð äè. Õà íûì õà ëà èñÿ ÿëè íè Ìóõ òà -
ðûí éà õà ñûí äàí áó ðàõ ìàã áèë ìèð äè:
— ×ûõ!.. ×ûõ áà éû ðà!..
×ÿ ôÿð, Àäèë, Ãî úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì äÿ êö ÷ÿ íèí îð òà ñûí äà,
Õà íûì õà ëà äàí èêè-ö÷ àä äûì àðà ëû äà äà éàí ìûø äû ëàð âÿ áèð ñþç äå -
ìÿ äÿí Õà íûì õà ëà íûí Ìóõ òà ðû ìà øûí äàí ÷ÿê ìÿ éè íÿ âÿ Ìóõ òà ðûí
äà éà õà ñû íû Õà íûì õà ëà íûí ÿëèí äÿí ãóð òàð ìàã èñ òÿ ìÿ éè íÿ áà õûð äû -
ëàð. Áèç äÿ òóò àüà úû íûí àë òûí äà ãó ðó éóá ãàë ìûø äûã, Õà íûì õà ëà íûí
áó ùÿ ðÿ êÿ òè î ãÿ äÿð ýþç ëÿ íèë ìÿç èäè êè, þçö ìö çÿ ýÿ ëÿ áèë ìèð äèê.
ßëè àá áàñ êè øè òàõ òà êÿ òè ëèí öñ òöí äÿí àéà üà ãàëõìûø äû, àì ìà î äà
áèð ñþç äå ìèð äè, åëÿ-áå ëÿ úÿ áà õûðäû.
Ãà ðà «åìà äèí»èí ñö ðö úö ñö þçö íÿ ýÿ ëÿí áè ðèí úè àäàì îë äó,
ìà øûí äàí ÷þ ëÿ àòûë äû, áå ëèí äÿ êè ãî áóð äàí ÷û õàðòäû üû òà ïàí ÷à íû ãàë -
äû ðûá ýþ éÿ áèð ýöë ëÿ àò äû, àì ìà î ýþ éÿ àòû ëàí ýöë ëÿ íèí ñÿ ñè ùå÷ êè -
ìè ñÿê ñÿí äèð ìÿ äè âÿ ñö ðö úö äÿ ñÿ êè äÿ äà éàí ìûø êè øè ëÿ ðÿ, êö ÷ÿ íèí
îð òà ñûí äà äà éàí ìûø î úà âàí îü ëàí ëà ðà — Úÿ ôÿ ðÿ, Àäè ëÿ, Ãî úà éà,
Úÿá ðà éû ëà, Àüà ðÿ ùè ìÿ áàõ äû, ãî øà òó òóí àë òûí äà äà éàí ìûø áè çÿ
áàõ äû, áèð-èêè äÿ ôÿ áÿðêäÿí, òÿ ëàø ëà:
— Àé àäàì ëàð! Éîë äàø ëàð!.. — äå äè, ñîí ðà òà ïàí ÷à ãàë äû ðàí ãî -
ëó éà íû íà äöø äö, ãîð õó-ùöð êö è÷èí äÿ êè ýþç ëÿ ðè èëÿ áà õà-áà õà áèë -
ìÿ äè êè, íÿ åëÿ ñèí.
— ×ûõ áà éû ðà!.. ×ûõ!.. Ñÿí äÿ êè øè ñÿí? Òó ôó! — Õà íûì õà ëà ÿëè -
426
íè Ìóõ òà ðûí éà õà ñûí äàí ÷ÿê äè âÿ ÿëè íè ÷ÿê ìÿ éè èëÿ äÿ Ìóõ òà ðûí
öçö íÿ áèð ëîì áóë òó òö ïöð ìÿ éè áèð îë äó.
Ìóõ òàð éà ëûí ÿëè èëÿ Õà íûì õà ëà íûí òö ïöð úÿ éè íè öçöí äÿí ñèë äè.
Êö ÷ÿ ìèç äÿ åëÿ ñö êóò âàð èäè êè, åëÿ áèë, ùÿð øåé äîí ìóø äó, åëÿ
áèë, úà ìà à òûí öðÿ éè äÿ ñè íÿ ñèí äÿ äî íóá äà éàí ìûø äû, âóð ìóð äó.
Õà íûì õà ëà ñàü ÿëè íèí èêè óçóí áàð ìà üû íû ãî øà ëà éûá àç ãà ëà
Ìóõ òà ðûí ýþç ëÿ ðè íÿ ñî õà-ñî õà áÿðêäÿí äå äè:
— Ñÿí þëÿ ñÿí, ÿýÿð áó ýöí óøà üû áó ðàõ äûð ìà ñàí, ýå äèá ñÿ íöí
áþ éöê ëÿ ðèí êè, âàð å, îí ëà ðû òà ïà úà üàì! Ýå äèá ýè ðÿ úÿ éÿì îí ëà ðûí
éà íû íà! Ñÿ íöí áà øóíäà áèð òóðï ÿêÿ úÿ éÿì êè, àíàí äàí ÿì äè éèí
ñöä áóð íóí äàí ýÿë ñèí! Éîõ ñà, åëÿ áè ëèð ñÿí éàë âà ðà úû éàì ñÿ íÿ
ìÿí? Àé ñÿí þëÿ ñÿí!
Ìóõ òàð, äå éÿ ñÿí, éà âàø-éà âàø þçö íÿ ýÿë äè, ùÿð ùàë äà, Ìóõ òàð
ìà øûí äàí äöø ìÿ ëè èäè, êö ÷ÿ éÿ éû üûø ìûø áó àäàì ëà ðû âå úè íÿ àë ìà -
ñà äà, ùå÷ îë ìà ñà, ñö ðö úö íöí éà íûí äà àéûá èäè âÿ áå ëèí äÿ êè òà ïàí -
÷à íûí, ÿé íèí äÿ êè ìå øèí ïåí úÿ éèí, àéà üûí äà êû õðîì óçóí áî üàç ëà -
ðûí, áó ãà ðà «åìà äèí»èí, åâèí äÿ êè î ãà ðà òå ëå ôîí àïà ðà òû íûí éà ðàò -
äû üû ùÿ ìè øÿ êè èíàì éå íÿ äÿ Ìóõ òà ðà ãà éûò äû âÿ ìàøûí äàí ÷û õûá
Õà íûì õà ëà íûí òö ïöð úÿ éèí äÿí éàø îë ìóø ÿëè íè ìå øèí ïåí úÿ éè íèí
ÿòÿ éè íÿ ñè ëÿ-ñè ëÿ:
— Þçö íö éû üûø äûð, àð âàä! — äå äè.
Õà íûì õà ëà:
— Àð âàä ñÿí ñÿí! — äå äè.
Ìóõ òàð:
— Ýþ ðÿð ñÿí! — äå äè. — Ýþ ðÿð ñÿí!
Õà íûì õà ëà:
— Ñÿí äÿ ýþ ðÿð ñÿí! — äå äè, ñîí ðà öçö íö ñÿ êè äÿ äà éàí ìûø ßëè -
àá áàñ êè øè ýè ëÿ, Ùÿ ñÿ íà üà ÿìè éÿ, Àüà ùö ñåéí ÿìè éÿ, ßçè çà üà ÿìè -
éÿ òóò äó: — ßéÿð ñèç äÿ áó íà áèð ñþç äå ñÿç, áó íà ÿë âóð ñàç êè øè
äþ éöë ñöç! Ìÿí þë ìÿ ìè øÿì ùÿ ëÿ! — äå äè âÿ ýå ðè ÷åâ ðè ëèá ýÿë äè éè
êè ìè äÿ, èòè àä äûì ëàð ëà êö ÷ÿ íèí îð òà ñû èëÿ äà ëà íû ìû çà òÿ ðÿô ýåò äè.
Úÿ ôÿð, Àäèë, Ãî úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì äÿ Õà íûì õà ëà íûí àð äûí úà
ýåò äè...
...Áóí äàí ñîí ðà êû ùà äè ñÿ ëÿ ðè ìÿí ýþð ìÿ ìèø äèì, àì ìà î ùà -
äè ñÿ ëÿ ðèí ùà ìû ñû èí äè ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà äûð...
Ìóõ òà ðûí äÿ ãèã íÿ èøèí äÿ âÿ ùà ðà äà èø ëÿ ìÿ éè áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ -
äÿ ùå÷ êè ìÿ ìÿ ëóì äå éèë äè âÿ ùÿ ìèí éà üûø ëû ãûø àõ øà ìû íûí ñÿ ùÿ -
ðè ñöáù òåç äÿí Àäè ëèí «ïî ëó òîð êà»ñû äà ëà íûí àü çûí äà äà éàí ìûø äû
âÿ î ñÿ ùÿð Õà íûì õà ëà áö òöí þì ðöí äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ îü ëó íóí ñöð -
427
äö éö ìà øû íà ìèí äè, Àäèë ëÿ áèð éåð äÿ êà áèí êà äà îòó ðóá ýþç ëÿ äè,
ýÿ ëèá Ìóõ òàð ýè ëèí åâè íèí ãà áà üûí äà äà éàí ìûø ãà ðà «åìà äèí» éå -
ðèí äÿí òÿð ïÿ íèá Ìóõ òà ðû èøÿ àïà ðàí äà Àäè ëèí «ïî ëó òîð êà»ñû äà éå -
ðèí äÿí òÿð ïÿí äè, ãà ðà «åìà äèí»èí àð äûí úà øÿ ùÿ ðèí êö ÷ÿ ëÿ ðèí äÿí
êå÷ äè.
Ãà ðà «åìà äèí» áèð áè íà íûí äàð âà çà ñû íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû.
Àäèë äÿ ìà øû íû ãà ðà «åìà äèí»äÿí õåé ëè àðà ëû äà ñàõ ëà äû.
Õà íûì õà ëà:
— Áó íóí ãà ïû ñû íû à÷ ýþ ðöì! — äå äè.
Àäèë êà áèí êà íûí ãà ïû ñû íû à÷ äû. Õà íûì õà ëà ìà øûí äàí äöø äö
âÿ:
— Ñÿí ýåò èøÿ — äå äè.
Àäèë áèð ìöä äÿò ìà øû íû òÿð ïÿò ìÿ äè âÿ Õà íûì õà ëà àëòäàí éó -
õà ðû òÿðñ-òÿðñ îü ëó íà áàõ äû:
— Ñÿ íÿ äå ìè ðÿì ýåò èøè âÿ?!
Àäèë íÿ ñÿ äå ìÿê èñ òÿ äè, àì ìà àíà ñû íûí êèï þð òöë ìöø íà çèê
äî äàã ëà ðû íà, ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí èøûë äà éàí ýþç ëÿ ðè íÿ áàõ äû,
ùå÷ íÿ äå ìÿ äè âÿ ìà øû íû èøÿ ñàë äû.
«Ïî ëó òîð êà» ýþç äÿí èò äè.
Õà íûì õà ëà ãà ðà «åìà äèí»ÿ òÿ ðÿô áàõ äû.
Äàð âà çà íûí éà íûí äà êè ÷èê áèð êþøê âàð èäè âÿ ÿé íè íÿ ìè ëèñè î -
íåð ïàë òà ðû ýåé ìèø ëî ïà áûü ëû áèð íÿ ôÿð êþøêäÿí ÷û õûá ÿëè íè ãó ëà üû -
íûí äè áè íÿ àïàð äû, ñîí ðà î äàð âà çà íûí äÿ ìèð ãà ïû ëà ðû íû à÷ äû âÿ
Ìóõ òà ðûí ìèí äè éè ãà ðà «åìà äèí» äàð âà çà äàí êå ÷èá áè íà íûí ùÿ éÿ -
òè íÿ ýèð äè, ìè ëè ñè î íåð äàð âà çà íû òÿ çÿ äÿí áàü ëà äû âÿ þç êþø êö íÿ ãà -
éûò äû.
Ãûø ñÿ ùÿ ðè èäè, ñî éóã èäè âÿ î ñÿ ùÿð ñåé ðÿê ãàð éàü ìà üà áàø -
ëà ìûø äû, àì ìà ãàð éå ðÿ äö øÿí êè ìè ñó îëóð äó, àñ ôàë òûí öñ òöí äÿ áèð -
úÿ äàì úû éàø ëÿ êÿ éÿ ÷åâ ðèëèð äè.
Õà íûì õà ëà ýÿ ëèá ùÿ ìèí äàð âà çà íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû, äèã -
ãÿò ëÿ áó áè íà éà áàõ äû, ñîí ðà äàð âà çà íûí éà íûí äà êû êþø êÿ éà õûí ëàø -
äû, ãà ïû íû à÷ûá è÷ÿ ðè äÿ îòóð ìóø î ëî ïà áûü ëû ìè ëè ñè î íå ðÿ:
— Ñà ëàì-ìÿ ëåé êöì, — äå äè.
Ìè ëè ñè î íåð:
— ßëåé êöì-ñà ëàì, — äå äè âÿ òÿ ÿú úöá ëÿ êþø êöí àü çûí äà äà éàí -
ìûø áó àð âà äà áàõ äû.
Õà íûì õà ëà äå äè:
— Áþ éö éö âöç ëà çûì äû ìÿ íÿ!
— Êèì ëà çûì äûð?
428
— Áþ éö éö âöç!
Î ëî ïà áûü ëû ìè ëè ñè î íåð åð ìÿ íè èäè, ýöë äö âÿ åð ìÿ íè ëÿù úÿ ñè
èëÿ:
— Àõ ÷è, áóð äà ùà ìû ìÿ íèì ÷öí áþ éöê äö äÿ... — äå äè — Áóð äà
ÿí êè ÷è éè ìÿ íÿì, áèë äèí?
— Áèë äèì.
— Èí äè äå ýþ ðöì ñÿ íÿ êèì ëà çûì äûð?
— Áó áè íà äà êû ëà ðûí ùà ìû ñû íûí áþ éö éö!
— Âàõ?! ×à üû ðûá ñÿ íè?
— Éîõ.
— Òà íû éûð ñÿ íè?
— Éîõ.
— Ñÿí òà íû éûð ñàí îíó, àõ ÷è?
— Éîõ.
— Ùà, èí äè áÿñ, íÿ èñ òÿ éèð ñÿí?
— Áà øà äöø ìÿ äèí íÿ èñ òÿ éè ðÿì? Áó áè íà íûí áþ éö éö íö èñ òÿ éè -
ðÿì!
Ìè ëè ñè î íåð áó äÿ ôÿ àü çû íû à÷ ìà üà ìà úàë òàï ìà äû, ÷öí êè êþø -
êöí áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ ñèí äÿí ýþð äö êè, éå íÿ áèð ãà ðà «åìà äèí» ýÿ ëèá
äàð âà çà íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû, òåç àéà üà ãàë õûá Õà íûì õà ëà íûí
éà íûí äàí þò äö, éå íÿ äÿ ãà ðà «åìà äèí»èí ãà áà üûí äà ìèë êè ìè òà ðûì
äó ðóá ñàü ÿëè íè ãó ëà üû íûí äè áè íÿ àïàð äû, ñîí ðà äàð âà çà íûí äÿ ìèð
ãà ïû ëà ðû íû à÷ äû, ãà ðà «åìà äèí» ùÿ éÿ òÿ ýèð äè, ìè ëè ñè î íåð äàð âà çà íûí
ãà ïû ëà ðû íû áàü ëà äû, êþø êö íÿ òÿ ðÿô ýÿë äè, áà éàã êû éå ðèí äÿ äà éàí ìûø
Õà íûì õà ëà éà:
— Ýåò, àõ ÷è, ýåò... — äå äè. — Áó ðà ñÿ íèí éå ðèí äå éèë. Âÿ êþø êöí
ãà ïû ñû íû Õà íûì õà ëà íûí öçö íÿ áàü ëà äû.
Õà íûì õà ëà éå íÿ äÿ äàð âà çà íûí ãà áà üû íà ýÿë äè, áó áè íà íû
ïÿí úÿ ðÿ-ïÿí úÿ ðÿ äèã ãÿò ëÿ íÿ çÿð äÿí êå ÷èð äè, ñîí ðà êþø êÿ áàõ äû,
êþø êöí áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ ñèí äÿí ýþ ðö íÿí î ëî ïà áûü ëû ìè ëè ñè î íå ðÿ
áàõ äû.
Ìè ëè ñè î íå ðèí ÿë ëè ñÿê êèç-àëòìûø éà øû îëàð äû, ôó ðàæ êà ñû íûí àë òûí -
äàí àüàð ìûø ñà÷ ëà ðû ýþ ðö íöð äö, éà íûí äà êû òàõ òà êÿ òè ëèí öñ òöí äÿ ýèð -
äÿ åëåêòðèê ïè ëÿ òÿ ñè éàí äûð ìûø äû âÿ äå éÿ ñÿí, öøö éöð äö, ÿë ëÿ ðè íè ïè -
ëÿ òÿ íèí öñ òö íÿ òóò ìóø äó.
Áó áè íà éà ïè éà äà àäàì ëàð äà ýÿ ëèð äè, êþø êÿ ýè ðèá ìè ëè ñè î íåð ëÿ
ñà ëàì ëà øûð äû ëàð, úèá ëÿ ðèí äÿí áà ëà úà âÿ ñè ãÿ ÷û õà ðûá ýþñ òÿ ðèð äè ëÿð âÿ
êþø êöí àð õà ãà ïû ñûí äàí è÷ÿ ðè êå ÷èá ýå äèð äè ëÿð. Áó àäàì ëàð äàí áÿ -
çè ñè ýö ëÿ-ýö ëÿ ìè ëè ñè î íå ðÿ íÿ ñÿ äå éèð äè, ìè ëè ñè î íåð äÿ ýö ëÿ-ýö ëÿ
429
úà âàá âå ðèð äè, áÿ çè ñè äÿ åëÿ òÿê úÿ áà øû íû òÿð ïÿ äèá êå ÷èð äè, åëÿ ëÿ ðè
äÿ îëóð äó êè, ùå÷ ìè ëè ñè î íå ðÿ ñà ëàì äà âåð ìèð äè, áà øû íû äèê òó òóð -
äó, ùåé êÿë êè ìè äèí ìÿç þòöá è÷ÿ ðè ýè ðèð äè. Ìè ëè ñè î íåð ùÿð äÿí áèð áà -
øû íû àøà üû ÿéèá êþø êöí áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ ñèí äÿí Õà íûì õà ëà éà áà õûð -
äû, áà øû íû áó ëà éûð äû.
Éå íÿ áèð ìà øûí ýÿ ëèá äàð âà çà íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû âÿ ùÿ ìèí
ìà øûí äà äà ñö ðö úö äÿí áàø ãà Ìóõ òàð êè ìè áèð íÿ ôÿð îòóð ìóø äó.
Ìè ëè ñè î íåð éå íÿ äÿ êþøêäÿí ÷û õûá ìà øû íûí ãà áà üûí äà ÿëè íè ãó ëà üû -
íûí äè áè íÿ àïàð äû, ìà øû íûí è÷èí äÿ îòóð ìóø àäàì áà øû íû òÿð ïÿò äè,
ñîí ðà ìè ëè ñè î íåð äàð âà çà íûí äÿ ìèð ãà ïû ëà ðû íû à÷ äû, ìà øû íû ùÿ éÿ òÿ
áó ðàõ äû âÿ éå íè äÿí äàð âà çà íû áàü ëà éûá êþø êö íÿ ãà éû äàí äà Õà íûì
õà ëà éà:
— Àõ ÷è, — äå äè, — éà çû üûí ýÿë ñèí þçö íÿ, ñÿ òÿë úÿì îëàð ñàí. Ýåò
èøèí ëÿ ìÿø üóë îë.
Õà íûì õà ëà:
— Ñÿ íÿ äÿõ ëè éîõ äó! — äå äè. — Ñÿí ýåò úà ìà à òûí ãà ïû ñû íû à÷!
— Áàõ! Íÿ ïèñ àð âàä ñàí ñÿí?!
— Þçöì áè ëÿ ðÿì! Ýåò ñÿí éàõ ÷û îë!
Ìè ëè ñè î íåð áà øû íû áó ëà éà-áó ëà éà êþø êÿ ýèð äè, éå íÿ ÿë ëÿ ðè íè
åëåêòðèê ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ òö íÿ òóò äó, þçö íö ñàõ ëà éà áèë ìÿ éèá êþø êöí
áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ ñèí äÿí Õà íûì õà ëà éà áàõ äû âÿ éå íÿ äÿ áà øû íû áó -
ëà äû.
Î ñî éóã ãûø ñÿ ùÿ ðè Õà íûì õà ëà áó áè íà íûí éåð ëÿø äè éè êö ÷ÿ èëÿ
î áàø-áó áà ø ýå äèá-ýÿë äè: ìè ëè ñè î íå ðèí îòóð äó üó êþøêäÿí âÿ î äÿ -
ìèð äàð âà çà äàí áàø ãà áó áè íà íûí ùå÷ áèð ýè ðè øè éîõ èäè âÿ Õà íûì
õà ëà éå íÿ äÿ ýÿ ëèá äàð âà çà íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû.
Áó áè íà éà äà ùà ýÿ ëèá-ýå äÿí éîõ èäè, éÿ ãèí êè, èø áàø ëà ìûø äû.
Ìè ëè ñè î íåð äÿ, åëÿ áèë, Õà íûì õà ëà íû éà äûí äàí ÷û õàð ìûø äû, áà ëà úà
äÿ ìèð ÷àé äà íû åëåêòðèê ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ òö íÿ ãîé ìóø äó, þçö äÿ ÷åø -
ìÿ éè íè òà õûá êþù íÿ «Îãîí éîê» æóð íà ëû îõó éóð äó.
Ãàð åëÿ-åëÿ úÿ ñåé ðÿê éà üûð äû, éå ðÿ äö øÿí êè ìè ñó éà äþ íöð äö,
àñ ôàë òûí öñ òöí äÿ ýèð äÿ éàø ëÿ êÿ ñè ãà ëûð äû, ñîí ðà î äà ãó ðó éóá éîõ
îëóð äó.
Õà íûì õà ëà áà øû íà âÿ ïåí úÿ éèí öñ òöí äÿí ÷è éèí ëÿ ðè íÿ ñàë äû üû
ãà ëûí éóí øà ëûí è÷èí äÿ ñî éóã ùèññ åëÿ ìèð äè, àì ìà éà âàø-éà âàø
àéàã ëà ðû íûí áàð ìàã ëà ðû âÿ ÿë ëÿ ðè äî íóð äó.
Åëÿ áèë êè, î ñî éóã ãûø ýö íö áó áè íà äà Õà íûì õà ëà íûí áàð ìàã -
ëà ðû êè ìè äîí ìóø äó, åëÿ áèë êè, áó áè íà íûí è÷èí äÿ ùå÷ êèì éîõ èäè
âÿ Õà íûì õà ëà éå íÿ áè íà íûí ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè íè áèð-áèð ýþç äÿí êå ÷èðò äè;
430
ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðèí ùà ìû ñû íà òöíä-ýþé ðÿíýëè ïÿð äÿ ÷ÿ êèë ìèø äè âÿ åëÿ áèë
êè, î òöíä ðÿíýëè ïÿð äÿ ëÿð äÿ ïàð ÷à äå éèë äè, èï äÿí òî õóí ìà ìûø äû,
òöíä-ýþé ðÿíýëè äàø äàí éî íóë ìóø äó ëàð, þì ðöí äÿ ùå÷ áèð ÿë îí ëà ðû
à÷ ìà ìûø äû, ùå÷ áèð éåë îí ëà ðû òÿð ïÿò ìÿ ìèø äè.
Ìè ëè ñè î íåð ýþ çö íö æóð íàë äàí ÷ÿê äè, ÿëè èëÿ ÷àé äà íû éîõ ëà äû,
éÿ ãèí áèë ìÿê èñ òÿ éèð äè êè, ãû çûá, éîõ ñà éîõ? Ñîí ðà ÿëè íè ÿëè íÿ
ñöðòäö, éÿ ãèí ÷àé äà íûí èñ òè ñè íè áèð ÿëèí äÿí î áè ðè ÿëè íÿ âå ðèð äè, ñîí -
ðà éå íÿ áà øû íû àøà üû ñà ëûá æóð íà ëû îõó ìàã èñ òÿ äè, àì ìà áèð äÿí êþø -
êöí ïÿí úÿ ðÿ ñèí äÿí Õà íûì õà ëà éà áàõ äû, ñîí ðà ÷åø ìÿ éè íè ýþ çöí -
äÿí àë íû íà ãàë äû ðûá ëàï äèã ãÿò ëÿ áàõ äû âÿ éå íÿ äÿ áà øû íû áó ëà äû.
Éóí øàë ýåò-ýå äÿ î ñåé ðÿê, ñó ëó ãàð äàí íÿì ÷ÿ êèð äè, Õà íûì
õà ëà öøö ìöð äö, ÷è éèí ëÿ ðèí äÿ éóí øà ëûí àüûð ëû üû íû ùèññ åäèð äè, áèð äÿ
êè, àéà üû íûí áàð ìàã ëà ðû, ÿë ëÿ ðè äî íóð äó.
Ìè ëè ñè î íå ðèí êþø êö íöí ãà ïû ñû à÷ûë äû âÿ èêè íÿ ôÿð áó áè íà äàí ÷û -
õûá Õà íûì õà ëà íûí éà íûí äàí þò äö âÿ êö ÷ÿ èëÿ öçöàøà üû ýå äèá ýþç -
äÿí èò äè; áèð àç äàí áè íà äàí áèð íÿ ôÿð äÿ ÷ûõ äû.
Àäè úÿ àäàì ëàð èäè...
Ìè ëè ñè î íåð þçö íÿ ÷àé äÿì ëÿ éèð äè.
Õà íûì õà ëà äàð âà çà éà éà õûí ëàø äû, äèã ãÿò ëÿ ãó ëàã àñ äû, è÷ÿ ðè -
äÿí ùå÷ áèð ñÿñ åøè äèë ìèð äè, ñîí ðà Õà íûì õà ëà éå íÿ ýÿ ëèá êþø êöí
ãà ïû ñû íû à÷ äû:
— Ñÿí ìÿ íè è÷ÿ ðè áó ðàõ ìà éà úàã ñàí, à êè øè?
— Àõ ÷è, ñÿí íÿ èí òå ðåñ íè àð âàä ñàí?!
— Áó ðà õà úàã ñàí ìÿ íè è÷ÿ ðè, éîõ ñà éîõ?
— Ïðî ïóñ êóí âàð?
— Íÿ?
— Êà üû çûí âàð, äå éè ðÿì? Èúà çÿí?
— Éîõ.
— Áÿñ, îí äà íÿ èñ òÿ éèð ñÿí?
— Áó ðà íûí áþ éö éöé íÿí èøèì âàð!
— Øèï éîí òóò ìó ñàí?
— Íÿ?
— Ùå÷ íÿ. — Ìè ëè ñè î íåð åëåêòðèê ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ òöí äÿ êè ÷àé äà íûí
ãà ïà üû íû ãàë äû ðûá áàõ äû êè, ãàé íà éûá, éîõ ñà éîõ, ñîí ðà äå äè: — Ýèð
è÷ÿ ðè, ãà ïû íû äà áàü ëà, ñî éóã äóð.
Õà íûì õà ëà êþø êÿ ýè ðèá ãà ïû íû áàü ëà äû.
Ìè ëè ñè î íåð ñî ðóø äó:
— Äîü ðó äàí èøèí âàð ñÿ íèí?
— Íå úÿ éÿ íè äîü ðó äàí? Îéóí îé íà éû ðàì áóðà äà ñÿ ùÿðäÿí?
431
— Âàõ! Ëàï âà úèá èø äèð?
— Ùÿ.
Ìè ëè ñè î íåð ÿëè íè ãà áà üûí äà êû êè ÷èê éà çû ìè çè íèí öñ òöí äÿ êè òå -
ëå ôîí àïà ðà òû íà óçàò äû:
— Ãîé áèð äå æóð íó éà çÿíý åëÿ éèì.
— Î êèì äè åëÿ?
— Äå æóð íó äó äÿ.
— Ìÿ íÿ áó ðà íûí áþ éö éö ëà çûì äûð, àé êè øè! Áà øà äöø ìÿ äèí
ñÿí?
— Àðà, àõ ÷è, ñÿí ìÿ íè äÿ ëè åëÿ éÿ úÿê ñÿí? Íÿ äà âà ñà ëûð ñàí
áóðà äà? Ùà, áà áà ìûí ñÿ íèí áà áà íà áîð úó âàð? Ýåò, ýåò, åâè íÿ, õîø
ýÿë äèí!..
— Ñÿí äÿ ãàë áó õîñ ìàí äà! — Õà íûì õà ëà êþø êöí ãà ïû ñû íû àð -
äûí úà ÷ûð ïûá éå íÿ äÿ êö ÷ÿ éÿ ÷ûõ äû âÿ éå íÿ äÿ ýÿ ëèá äàð âà çà íûí ãà -
áà üûí äà äà éàí äû.
Ãàð êÿñ ìèø äè, àì ìà ñî éóã êö ëÿê áàø ëà ìûø äû.
Áó áè íà íûí ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðèí äÿ êè î òöíä-ýþé ðÿíýëè ïÿð äÿ ëÿð åëÿ-å -
ëÿ úÿ òÿð ïÿí ìÿç èäè âÿ î ëî ïà áûü ëû ìè ëè ñè î íå ðèí îòóð äó üó êþø êöí î
áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ ñè áó áè íà äà éå ýà íÿ ïÿð äÿ ñèç ïÿí úÿ ðÿ èäè.
Ìè ëè ñè î íåð ÷àé è÷èð äè, áèð äÿí ÿëèí äÿ êè ñòÿ êà íû éà ðûì ÷ûã ìè çèí
öñ òö íÿ ãîé äó, áó âàõò Õà íûì õà ëà äà áèð çÿíý ñÿ ñè åøèò äè, ìè ëè ñè î -
íåð êþøêäÿí ÷û õûá ýÿ ëèá äàð âà çà íûí äÿ ìèð ãà ïû ëà ðû íû à÷ äû âÿ áó äÿ -
ôÿ öñ òö á ðå çåíòëÿ þð òö ëö áþ éöê áèð ìà øûí ùÿ éÿò äÿí ÷ûõ äû, êö ÷ÿ èëÿ
ñö ðÿò ëÿ þòöá-ýåò äè, ìè ëè ñè î íåð äàð âà çà íû áàü ëà äû, ñîí ðà êþø êö íÿ
ãà éûò ìà äû, ýÿ ëèá Õà íûì õà ëà íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû:
— Áóðà äà äóð ìàã äàí íÿ ÷û õà úàã, àõ ÷è? Íè éÿ ýåò ìèð ñÿí?
— Ñÿ íèí èøèí äå éèë!
— Âàõ! Ñÿ íèí ëÿ áèð åâ äÿ éà øà éàí ëàð ýþð íÿ ÷ÿ êèð!.. Áóðàäà äó -
ðóá îíó ýþç ëÿ éèð ñÿí?
Õà íûì õà ëà úà âàá âåð ìÿ äè.
Ìè ëè ñè î íåð:
— Àõ ÷è, — äå äè, — ñÿí íÿ íà èâ íè àäàì ñàí?.. Ýåò åâÿ, èñ òÿ äè éè íÿ
ÿðè çÿ èëÿ éàç. Áà õàð ëàð ÿðè çÿ íÿ, ÷à üû ðàð ëàð ñÿ íè...
— Ñÿ íÿ áîð úó ãàë ìà éûá!
Ìè ëè ñè î íåð éå íÿ äÿ áà øû íû áó ëà éà-áó ëà éà êþø êÿ ýèð äè âÿ ãà ïû -
ñû íû áàü ëà äû.
Êö ëÿê ýåò-ýå äÿ áÿð êè éèð äè âÿ ãàð òÿ çÿ äÿí éàü ìà üà áàø ëà ìûø -
äû.
Õåé ëè ìöä äÿò áå ëÿ úÿ êå÷ äè.
432
Áà éàã ùÿ éÿò äÿí ÷ûõ ìûø öñ òö á ðå çåíòëÿ þð òö ëö áþ éöê ìà øûí ýå -
ðè ãà éûò äû, ìè ëè ñè î íåð êþøêäÿí ÷û õûá ýÿ ëèá äàð âà çà íû à÷ äû, ìà øûí
è÷ÿ ðè ýèð äè, ìè ëè ñè î íåð äàð âà çà íûí äÿ ìèð ãà ïû ëà ðû íû áàü ëà äû, Õà íûì
õà ëà íûí éà íûí äàí þòöá êþø êÿ ñà ðû ýåò äè, áèð ñþç äå ìÿ äè, àì ìà êþø -
êöí ãà ïû ñû àü çûí äà àéàã ñàõ ëà äû, Õà íûì õà ëà éà òÿ ðÿô äþí äö:
— Ýÿë áèð ñòÿ êàí èñ òè ÷àé è÷, àé òÿðñ ìó ñóð ìàí, äîí äóí àõû!
Õà íûì õà ëà úà âàá âåð ìÿ äè.
Áó âàõò éå íÿ äÿ áèð íÿ ôÿð êþø êöí è÷ÿ ðè ãà ïû ñûí äàí êå ÷èá êö -
÷ÿ éÿ ÷ûõ äû; áó àäà ìûí ÿé íèí äÿ ãà ðà ïàë òî, áà øûí äà ãà ðà ýöë äÿ ðè äÿí
õÿç ïà ïàã âàð èäè âÿ Õà íûì õà ëà ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí äèã ãÿò -
ëÿ áó àäàìà áàõûá èòè àä äûì ëàð ëà îíà éà õûí ëàø äû, àì ìà àü çû íû à÷ûá
áèð ñþç äå ìÿ äè, ÷öí êè î ëî ïà áûü ëû ìè ëè ñè î íåð Õà íûì õà ëà éà áà õà-
áà õà éà âàø úà áà øû íû òÿð ïÿò äè âÿ Õà íûì õà ëà äà î ñà àò áà øà äöø äö
êè, áó àäàì éà õûí ëàø ìà ëû àäàì äå éèë.
Áóí äàí ñîí ðà ùÿð äÿ ôÿ áè íà äàí áèð àäàì ÷û õàí äà Õà íûì õà ëà
êþø êöí ïÿí úÿ ðÿ ñè íÿ òÿ ðÿô áà õûð äû âÿ ùÿð äÿ ôÿ äÿ ìè ëè ñè î íåð éöí -
ýöë úÿ áà øû íû òÿð ïÿ äèð äè, éÿ íè êè, éîõ, éà õûí ëàø ìà ëû àäàì äå éèë.
Áö òöí ýö íîð òà áå ëÿ úÿ êå÷ äè.
Ãàð áÿð êè éÿí äÿ âÿ êö ëÿê äÿ ëàï øèä äÿòëÿí ìÿ éÿ áàø ëà éàí äà
ìè ëè ñè î íåð áèð äÿ ôÿ äÿ Õà íûì õà ëà äàí þò ðö êþøêäÿí ÷ûõ äû:
— Àõ ÷è, ýåò, ùå÷ îë ìà ñà, áèð ëîõ ìà ÷þ ðÿê éå äà!..
Õà íûì õà ëà úà âàá âåð ìÿ äè.
Ìè ëè ñè î íåð äå äè:
— Ìÿç ùÿá ùàã ãû, ñÿ íèí öñ òö íäÿí ìÿ íè èø äÿí ÷û õàð äà úàã ëàð, áèð
äÿ íÿ äÿ âû ãî âîð!
Áó äÿ ôÿ Õà íûì õà ëà þçö íö ñàõëà éà áèëìÿ äè:
— ×îõ áþ éöê âÿ çè ôÿí âàð! Ùåéô!..
Ìè ëè ñè î íåð:
— Áàõ! — äå äè. — Àðà, áó íÿ òÿð àäàì äû?.. Àðà, áå ëÿ äÿ àð âàä
îëàð? Áó íóí äè ëè çÿùðèìàð äûð, êëéà íóñ!..
Ìè ëè ñè î íåð äå éè íÿ-äå éè íÿ êþø êÿ ãà éûò äû, ãà ïû íû áàü ëà äû, îòóð -
äó âÿ éÿ ãèí þçö íÿ ñþç âåð äè êè, áèð äÿ áó àð âà äà òÿ ðÿô áàõ ìà éà -
úàã, àì ìà åëÿ áèë êè, áó àð âà äûí ýåò-ýå äÿ øèä äÿò ëÿ íÿí ÷îâ üóí è÷èí -
äÿ áå ëÿ úÿ ñà àò ëàð ëà î äàð âà çà íûí ãà áà üûí äà äà éà íûá äóð ìà ñû îí -
äàí ÷îõ î ëî ïà áûü ëû ìè ëè ñè î íå ðè íà ðà ùàò åäèð äè, ôèê ðè íè òîï ëà éûá ùÿ -
ìè øÿ êè êè ìè, «Îãîí éîê» æóð íà ëû íûí êþù íÿ íþì ðÿ ëÿ ðè íè îõó éà áèë -
ìèð äè, ÿìÿë ëè-áàø ëû ÷àé äà è÷ÿ áèë ìèð äè, åâ äÿí ýÿ òèð äè éè êîë áà ñà-
÷þ ðÿ éè äÿ éå éÿ áèë ìèð äè, éå íÿ òåç-òåç êþø êöí ïÿíúÿðÿ ñèí äÿí Õà -
íûì õà ëà éà áà õûð äû, éå íÿ Õà íûì õà ëà áó ðà íûí èø ÷è ëÿ ðè íÿ éà õûí ëàø -
433
4- 28
ìàã èñ òÿ éÿí äÿ éöí ýöë úÿ áà øû íû òÿð ïÿ äèð äè, éÿ íè êè, éà õûí ëàø ìà,
áóí äàí ñÿ íÿ áèð êþ ìÿê îëìàç, ñÿí èñ òÿ éÿí àäàì äå éèë áó.
Î áþ éöê áè íà íûí ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè éà âàø-éà âàø ãàð ëà þð òö ëöð äö âÿ
òöíä-ýþé ðÿíýëè ïÿð äÿ ëÿð äà ùà ýþ ðöí ìöð äö, ãàð øö øÿ ëÿ ðè òà ìàì
þðòìöø äö.
Éóí øà ëûí öñ òö íÿ äöø ìöø ãàð äî íóá ãà ëàã ëàí ìûø äû âÿ Õà íûì
õà ëà ùÿð äÿ ôÿ áà øû íû òÿð ïÿ äÿí äÿ øà ëûí öñ òö íÿ éû üûë ìûø ãàð õû øûë äà -
éûð äû. Õà íûì õà ëà ùå÷ íÿ áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿø ìèð äè, òÿê úÿ ýþç ëÿ éèð äè,
àì ìà ãà ðûí î éöí ýöë õû øûë òû ñû ùå÷ ìÿò ëÿ áÿ äÿõ ëè îë ìà äàí, ùå÷ áèð
ñÿ áÿá îë ìà äàí áèð äÿí-áè ðÿ óøàã ëûã èë ëÿ ðè íè àð âà äûí éà äû íà ñàë äû,
ãÿ ôèë äÿí àòà ñû íûí, àíà ñû íûí ñè ôÿ òè íè ýþç ëÿ ðè íèí ãà áà üû íà ýÿ òèð äè,
ùÿð äÿí äÿ Àáó çÿ ðèí âÿ ðÿì äÿí àüàï ïàã àüàð ìûø ñè ôÿ òè Õà íûì õà -
ëà íûí ýþç ëÿ ðè íèí ãà áà üû íà ýÿë äè.
Àõ øàì äö øöð äö âÿ èí äè äà ùà êö ÷ÿ ëÿ ðè áö ðö ìöø ãàð î àõ øàì
è÷èí äÿ àüàï ïàã àüà ðûð äû.
Î áè íà íûí è÷èí äÿí ýåò-ýå äÿ äà ùà ÷îõ àäàì ÷û õûð äû, çÿíý ñÿ ñè
ýÿ ëèð äè âÿ ìè ëè ñè î íåð úÿëä êþøêäÿí ÷û õûá äàð âà çà íûí äÿ ìèð ãà ïû ëà -
ðû íû à÷ûð äû, ãà ðà «åìà äèí»ëÿð ùÿ éÿò äÿí ÷û õûá ýå äèð äè âÿ Õà íûì õà -
ëà äà ùà áó áè íà äàí ÷û õàí àäàì ëà ðà, ìà øûí ëà ðà éîõ, ìè ëè ñè î íå ðÿ áà -
õûð äû, ìè ëè ñè î íåð éöíýöë úÿ áà øû íû òÿð ïÿ äèð äè, Õà íûì õà ëà äà áó
àäàì ëàð äàí ùå÷ áè ðè íÿ éà õûí ëàø ìûð äû.
Ìè ëè ñè î íåð ùÿð äÿí áèð êþøêäÿí ÷û õûá î áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ íè òÿ ìèç -
ëÿ éèð äè êè, ãàð øö øÿ íè òóò ìà ñûí, è÷ÿ ðè ýþ ðöí ñöí; êþø êöí èøû üû éàí -
ìûø äû âÿ î áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ åëÿ áèë êè, î ãà ðàí ëûã ãûø àõ øà ìû íûí ýþ -
çö èäè.
Õà íûì õà ëà éà åëÿ ýÿë äè êè, áó äÿ ôÿ êè çÿíý ñÿ ñè õó ñó ñè ñÿñ ëÿí -
äè, î áè ðè çÿíýëÿ ðÿ îõ øà ìà äû âÿ ìè ëè ñè î íåð äÿ åëÿ áèë êè, þçö íö äà -
ùà àð òûã éû üûø äûð äû, òÿ ëÿ ñèê êþøêäÿí ÷û õûá äàð âà çà íûí äÿ ìèð ãà ïû ëà -
ðû íû à÷ äû âÿ éàë íûç Õà íûì õà ëà íûí ùèññ åëÿ äè éè áèð òÿðçäÿ áà øû íû òÿð -
ïÿ äèá òÿñ äèã åò äè: ùÿ éÿò äÿí ÷û õàí Õà íûì õà ëà íûí ýþç ëÿ äè éè àäàì
èäè.
Õà íûì õà ëà ñö ðÿò ëÿ ìà øû íûí ãà áà üû íà ýÿë äè; ìà øû íûí àð õà òÿ -
ðÿ ôèí äÿ êþê áèð êè øè îòóð ìóø äó âÿ Õà íûì õà ëà ñö ðÿò ëÿ ýÿ ëèá ìà øû -
íûí àð õà ãà ïû ñû íû äàð òûø äû ðàí äà áó àäàì òÿ ÿú úöá äî ëó ýþç ëÿ ðè èëÿ
Õà íûì õà ëà éà áàõ äû, ñîí ðà ìè ëè ñè î íå ðÿ áàõ äû.
Ìè ëè ñè î íåð þçö íö ñèì êè ìè òà ðûì ÷ÿ êèá, äöç äà éàí ìûø äû âÿ ñàü
ÿëè äÿ ãó ëà üû íûí äè áèí äÿ èäè.
Ñö ðö úö éà âàø-éà âàø èðÿ ëè ëÿ éÿí ìà øû íû áèð àí ëûã ñàõ ëà äû âÿ àð -
õà äà îòóð ìóø î êþê àäàì þçö ãà ïû íû à÷ äû:
434
— Íÿ äè? Íÿ îëóá?
— Ñè çèí ëÿ èøèì âàð!
Êþê êè øè éå íÿ äÿ ìè ëè ñè î íå ðÿ áàõ äû:
— Áó êèì äèð áå ëÿ?
Ìè ëè ñè î íåð áÿ äÿ íè íè äà ùà äà òà ðûì ÷ÿê äè:
— Áèë ìè ðÿì!
Êþê êè øè ãûø ãûð äû:
— Áÿñ, ñÿí íÿ áè ëèð ñÿí?
— Âè íî âàò!
Ñîí ðà êþê êè øè ñö ðö úö éÿ ÿìð åò äè:
— Ñöð!
Ìà øûí éå ðèí äÿí ýþ òö ðöë äö âÿ áö òöí áóí ëàð î ãÿ äÿð ñö ðÿò ëÿ îë -
äó êè, Õà íûì õà ëà áèð ñþç äå ìÿ éÿ, áèð øåé åëÿ ìÿ éÿ ìà úàë òàï ìà -
äû.
Î ãà ðà ìà øûí óçàã ëà øûá ýþç äÿí èò äè.
Ìè ëè ñè î íåð åëÿ-åëÿ úÿ òà ðûì äà éàí ìûø äû, áèð ìöä äÿò óçàã ëà øûá
ýå äÿí î ìà øû íûí àð äûí úà áàõ äû, ñîí ðà Õà íûì õà ëà éà áàõäû.
Õà íûì õà ëà ÿë ëÿ ðè íè, àéàã ëà ðû íû ùèññ åëÿ ìèð äè, àì ìà ñî éóã äà
ùèññ åëÿ ìèð äè, ýå ðè äþí äö âÿ àç ãà ëà òî ïó üà úàí ãà ðà áà òà-áà òà î áè -
íà íûí éà íûí äàí óçàã ëàø äû.
Áö òöí ýå úÿ íè ãàð éàü äû, Áà êû éà øàõ òà äöø äö.
Ùÿ ìèí ãûø ýö íö íöí ñÿ ùÿ ðè ìè ëè ñè î íåð þç ñî éóã êþø êöí äÿ îòó -
ðóá ÿë ëÿ ðè íè åëåêòðèê ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ òö íÿ òóò ìóø äó.
Ìè ëè ñè î íå ðèí ãà íû ãà ðà èäè, ÷àé äà íûí ñó éó íó éîõ ëà äû êè, äî ëó -
äó, éîõ ñà éîõ, ãîé äó åëåêòðèê ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ òö íÿ, ñîí ðà úè áèí äÿí
éå êÿ áèð äÿñ ìàë ÷û õà ðûá ÷åø ìÿ éè íèí øö øÿ ëÿ ðè íè ñèë ìÿ éÿ áàø ëà äû âÿ
áó äÿì êþø êöí áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ ñèí äÿí éå íÿ äÿ äÿ ìèð äàð âà çà èëÿ
öç áÿ öç äà éàí ìûø Õà íûì õà ëà íû ýþð äö. Ìè ëè ñè î íå ðè ñÿ ùÿð-ñÿ ùÿð ÷à -
üû ðûá éàõ øû úà äàí ëà ìûø äû ëàð âÿ èí äè òå ëå ôîí ëà íþâ áÿò ÷è éÿ õÿ áÿð
âåð ìÿ ëè èäè êè, äö íÿí àõ øàì ìà øû íûí ãà áà üû íû êÿ ñÿí àð âàä éå íÿ
ýÿ ëèá, àì ìà ìè ëè ñè î íåð áèð ìöä äÿò ùÿ ìèí àð âà äà áàõ äû, ñîí ðà áó
àð âà äûí âÿ þç áÿõ òè íèí ãà ðà ñû íà äå éè íÿ-äå éè íÿ ùå÷ ùà ðà çÿíý åëÿ -
ìÿ äè, äó ðóá êþøêäÿí áà éû ðà ÷ûõ äû, åù òè éàò ëà î òÿ ðÿô-áó òÿ ðÿ ôÿ áàõ -
äû, ñîí ðà òÿ ëÿ ñèê Õà íûì õà ëà éà éà õûí ëàø äû:
— Ýåò áóð äàí, — äå äè. — Ýþð ñÿ ëÿð ñÿ íè, éàõ øû îë ìàç.
Õà íûì õà ëà úà âàá âåð ìÿ äè âÿ äà éàí äû üû éåð äÿí äÿ òÿð ïÿí ìÿ -
äè.
— Àðà, ìÿç ùÿá ùàã ãû, áóí äàí ãàí èéè ýÿ ëèð! Àðà, áó íóí õà òà ñû
ìÿ íèì áà øûì äà ÷àò ëà éà úàã, âàë ëàõ, áèë ëàõ, áå ëÿ îëà úàã... — Ñîí ðà
435
ìè ëè ñè î íåð áèð àç éóì øàã ñÿñ ëÿ: — Ýåò åâÿ, àõ ÷è... — äå äè. — Îí ñóç
äà ýÿë ìÿ éèá. Èêè ýöí áþ éöê èú ëàñ îëà úàã, î äà îð äà îëà úàã, èøÿ ýÿë -
ìÿ éÿ úÿê.
Õà íûì õà ëà éå íÿ äÿ ùå÷ íÿ äå ìÿ äè âÿ ìè ëè ñè î íåð åé íè åù òè éàò -
ëà îðà-áó ðà áà õûá þç ñî éóã êþø êö íÿ ãà éûò äû.
Î ãàð ëû ãûø ýö íö Õà íûì õà ëà ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà êè ìè î áþ éöê
áè íà íûí äÿ ìèð äàð âà çà ñû èëÿ öç áÿ öç ñÿ êè íèí áèð êöí úöí äÿ äà éàí äû
âÿ ùÿ ìèí ýöí ìè ëè ñè î íåð áèð äÿ ôÿ äÿ åëÿ úÿ åù òè éàò ëà îðà-áó ðà áà -
õà-áà õà Õà íûì õà ëà íûí éà íû íà ýÿë äè:
— Àé àð âàä, ñÿ íèí åâèí éîõ äóð? — äå äè. — Óøàã ëà ðû ìûí úà íû íà
àíä îë ñóí êè, ýÿë ìÿ éèá, áóð äà éîõ äóð. Áþ éöê èú ëàñ âàð, èêè ýöí îð -
äà îëà úàã... Àðà, àõ ÷è, ñÿí ìÿ íèì ñþ çö ìÿ èíàí ìûð ñàí?..
Õà íûì õà ëà î ýö íö áè ðèí úè äÿ ôÿ àü çû íû à÷ûá ñþç äå äè:
— Áèð äÿí ýÿë äè?.. — Áó, ÿë áÿò òÿ, î äå éÿí ñþç èäè êè, éÿ íè ìÿí
ñÿ íÿ èíà íû ðàì, þç èøèí äÿ îë, ìÿ íÿ ôè êèð âåð ìÿ.
Ìè ëè ñè î íåð:
— Àðà, áèð äÿí ùÿð øåé îëà áè ëÿð! — äå äè. — Ùà èí äè ìÿí áóð äà
éû õû ëûá þëÿ áè ëÿ ðÿì, íÿ îë ñóí? — Ñîí ðà áó èêè ýöí äÿ íå ÷ÿí úè äÿ ôÿ
áó àð âà äà äå éè ëÿí ñþç ëÿ ðèí ÿùÿ ìèé éÿò ñèç ëè éè íÿ ÿìèí îëóá øè íå ëè íèí
úè áèí äÿí áèð ïàð ÷à ÷þ ðÿê ÷û õàðòäû: — Àëà, éå áó íó ùå÷ îë ìà ñà, àé
òÿðñ àð âàä!
Õà íûì õà ëà:
— ×îõ ñàü îë, — äå äè. — Ýåò þçöí ÷þ ðÿ éè íè éå, íóø îë ñóí.
Ìè ëè ñè î íåð äà ùà áèð ñþç äå ìÿ äè, ÷þ ðÿ éè úè áè íÿ ãîé äó âÿ êþø -
êö íÿ òÿ ðÿô ýå äÿí äÿ Õà íûì õà ëà àð õà äàí äå äè:
— Ñÿí äÿí ìÿí ÷îõ ðà çû éàì... Éàõ ÷û àäàì ñàí...
Äîü ðó ñó, Õà íûì õà ëà íûí áó ñþç ëÿ ðè î ãàð ëû-øàõ òà ëû ãûø ýö íö ùÿ -
éàò äà äöí éà íûí ùÿð öçö íö ýþð ìöø î ëî ïà áûü ëû ìè ëè ñè î íå ðè êþâ -
ðÿëòäè.
Àõ øàì äöø äö, áè íà äà êû àäàì ëà ðûí ùà ìû ñû ÷û õûá ýåò äè, ãàð òóò -
ìóø î ýþé ïÿð äÿ ëÿ ðèí àð õà ñûí äà éà íàí èøûã ëàð äà ñþí äö, ìè ëè ñè î íåð
äÿ éå ðè íè áàø ãà ñû íà òÿù âèë âåð äè, àì ìà Õà íûì õà ëà íûí ýþç ëÿ äè éè
ìà øûí íÿ ýÿë äè, íÿ äÿ ýåò äè.
Ö÷öí úö ýöí äÿ áå ëÿ êå÷ äè, Õà íûì õà ëà ñöáù òåç äÿí ýå úÿ äö -
øÿ íÿ êè ìè, ùÿ ìèí áè íà áî øà ëà íà úàí áóð äà äà éàí äû, àì ìà ýþç ëÿ äè -
éè ìà øûí éå íÿ äÿ íÿ ýÿë äè, íÿ äÿ ýåò äè. Áèð äÿ ôÿ ùÿ éÿò äÿí ÷û õàí
ãà ðà «åìà äèí»äÿ Ìóõ òà ðû ýþð äö, àì ìà Ìóõ òàð ùÿ ìè øÿ êè êè ìè,
úèä äè îòó ðóá äöç ãà áà üà áà õûð äû âÿ öç áÿ öç ñÿ êè íèí áèð êÿ íà ðûí äà
436
äà éà íûá ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí çÿíä ëÿ áà õàí Õà íûì õà ëà íû ýþð -
ìÿ äè.
Ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ãà ðà «åìà äèí» éå íÿ äÿ ýÿ ëèá Ìóõ òàð ýè ëèí ãà ïû ñûí -
äà äà éà íûð äû, Ìóõ òàð ìà øûí äàí äö øöá åâÿ ýå äèð äè âÿ ùå÷ êèì
Ìóõ òà ðà ùå÷ íÿ äå ìèð äè; õåé ëè ñîí ðà Õà íûì õà ëà ïè éà äà ýÿ ëèð äè âÿ
ìÿ ùÿë ëÿ äÿ Õà íûì õà ëà äàí äà ùå÷ êèì ùå÷ íÿ ñî ðóø ìóð äó, ùà ìû
áè ëèð äè êè Õà íûì õà ëà ñöáù òåç äÿí ùà ðà ñà ÷û õûá ýå äèð, àì ìà ìÿùç
ùà ðà ýåò äè éè íè ùå÷ êèì áèë ìèð äè, òÿê úÿ áó ðà ñû ùà ìû ö÷öí à÷ûã-àø êàð
àé äûí èäè êè, Õà íûì õà ëà ýåò äè éè î éå ðÿ ßá äö ëÿ ëè íèí èøè ö÷öí ýå äèð.
Áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ßá äö ëÿ ëè íèí éî ëó íó ýþç ëÿ éèð äè, ßá äö ëÿ ëè èñÿ
ýÿ ëèá ÷ûõ ìûð äû.
Î áà ëà úà ßëÿê áÿð äÿ ßá äö ëÿ ëè íèí éî ëó íó ýþç ëÿ éèð äè... Î áà ëà -
úà ßëÿê áÿð äÿ áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ úà ìà à òû êè ìè, ÷îõ èñ òÿ éèð äè êè, Õà -
íûì õà ëà î ãà ðà «åìà äèí»äÿí äÿ, î òå ëå ôîí àïà ðà òûí äàí äà, î ãà ðà
ìå øèí ïåí úÿê äÿí äÿ àð òûã îë ñóí...
Äþð äöí úö ýöí Õà íûì õà ëà ýÿ ëèá ùÿ ìèí áè íà íûí äàð âà çà ñû èëÿ
öç áÿ öç äà éà íàí äà ìè ëè ñè î íåð êþøêäÿí ÷ûõ äû, Õà íûì õà ëà éà áàõ äû
âÿ áà øû íû éöí ýöë úÿ òÿð ïÿò äè. Õà íûì õà ëà áà øà äöø äö êè, ýþç ëÿ äè éè
ìà øûí ùÿ éÿò äÿ äèð.
Éå íÿ äÿ áö òöí ýö íö ãàð éàü äû âÿ Õà íûì õà ëà ùÿð äÿí áèð ãà ëûí
éóí øà ëû íû ÷ûð ïà-÷ûð ïà àõ øà ìà ãÿ äÿð ýþç ëÿ äè, áè íà éå íÿ äÿ áî øàë -
ìà üà áàø ëà äû, ãàð òóò ìóø ïÿí úÿ ðÿ ëÿð äÿ òöíä-ýþé ïÿð äÿ ëÿ ðèí àð õà -
ñûí äà éà íàí âÿ ýöú ëÿ ñå çè ëÿí èøûã ëàð áèð-áèð ñþí äö âÿ íÿ ùà éÿò, Õà -
íûì õà ëà î çÿí ýè åøèò äè.
Ìè ëè ñè î íåð òÿ ëÿ ñèê àéà üà ãàëõäû, ãà ÷à-ãà ÷à äàð âà çà íûí ãà áà üû -
íà ýÿë äè, Õà íûì õà ëà éà áàõ äû, ñîí ðà äàð âà çà íûí äÿ ìèð ãà ïû ëà ðû íû
à÷ äû âÿ î ãà ðà ìà øûí ùÿ éÿò äÿí ÷û õàí äà Õà íûì õà ëà èòè àä äûì ëàð ëà
ýÿ ëèá äöç ìà øû íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû, èêè ÿëè íè äÿ ìà øû íûí êà ïî òó -
íà äè ðÿ äè.
Ùÿ ìèí êþê êè øè áè ðèí úè ýöí îë äó üó êè ìè, ìà øû íûí àð õà òÿ ðÿ ôèí -
äÿ îòóð ìóø äó âÿ Õà íûì õà ëà íû ýþ ðÿí êè ìè, ÿë áÿò òÿ, òà íû äû, ùèðñëÿ
ìè ëè ñè î íå ðÿ áàõ äû, ìè ëè ñè î íåð þçö íö åëÿ òà ðûì ÷ÿ êèá ÿëè äÿ ãó ëà üû -
íûí äè áèí äÿ äà éàí ìûø äû êè, åëÿ áèë úàí ëû äå éèë äè, íÿ ôÿñ àë ìûð äû, åëÿ
áèë, áèð òàõ òà ïàð ÷à ñû èäè.
Ñö ðö úö ìà øûí äàí äöø ìÿê èñ òÿ äè, àì ìà êþê êè øè:
— Ëà çûì äå éèë, — äå äè. — Ñîí ðà ìà øû íûí ãà ïû ñû íû à÷ äû. — Áó íÿ -
äèð áå ëÿ? Éå íÿ íÿ èñ òÿ éèð ñÿí?
— Ñÿ íÿ ñþ çöì âàð!
— Íÿ ñþ çöí?
437
— Øè êà éÿ òèì âàð!
— Êèì äÿí äèð, àé àð âàä, øè êà éÿ òèí? Áó íÿ áè à áûð ÷û ëûã äûð áåëÿ?
— Ñÿí äÿí äèð øè êà éÿ òèì!.. Áèð äÿ ñÿ íèí èø ÷è ëÿ ðèí äÿí!
— Íÿ? — Êþê êè øè ùåé ðÿò ëÿ áà øû íû ãà áà üà óçàò äû. — Íÿ äå äèí?
Åëÿ áèë êè, áèð êö ëÿê ÿñ äè, ÿëè ãó ëà üû íûí äè áèí äÿ î úöð òà ðûì äà -
éàí ìûø ìè ëè ñè î íå ðè áèð-èêè äÿ ôÿ éå ðèí äÿ éûð üà ëàò äû.
— Äå äèì êè, ñÿí äÿí äèð øè êà éÿ òèì, ñÿ íèí èø ÷è ëÿ ðèí äÿí äèð! Àäàì
äþ éöë ñÿí ñÿí áÿ éÿì? Èí ñàí äþ éöë ñÿí? Äöí éà íû åëÿ áó ìà øûí ëà òó -
òóá ýå äÿ úÿê ñÿí? — Õà íûì õà ëà èêè ÿëè íè äÿ ìà øû íûí êà ïî òó íà äè ðÿ -
éèá äà éàí ìûø äû âÿ éå ðèí äÿí òÿð ïÿí ìèð äè.
Êþê êè øè áÿ äÿ íè íÿ éà ðàø ìà éàí áèð úÿëäëèê ëÿ ìà øûí äàí äöø äö
âÿ ýÿ ëèá Õà íûì õà ëàé ëà öç áÿ öç äà éàí äû, öñ òö íÿ ìà øûí èøû üû äöø -
ìöø àð âà äûí êèï þð òöë ìöø íà çèê äî äàã ëà ðû íà, ùèðñäÿí ìè, ùÿ éÿ úàí -
äàí ìû, ñî éóã äàí ìû ýþì ýþé ýþ éÿð ìèø ñè ôÿ òè íÿ áàõ äû, ãàð äö øöá
äîí ìóø øà ëû íà, óçóí ãàò-ãàò òó ìà íû íà, àç ãà ëà äè çÿ úÿí ãà ðà áàò ìûø
àéàã ëà ðû íà áàõ äû âÿ ñî ðóø äó:
— Áö òöí ýö íö ìÿ íè ýþç ëÿ éèð ñÿí áóð àäà?
Õà íûì õà ëà úà âàá âåð ìÿ äè.
Êþê êè øè ìè ëè ñè î íå ðÿ:
— Áó ðàõ áó íó è÷ÿ ðè! — äå äè âÿ úÿëä àä äûì ëàð ëà êþøêäÿí êå ÷èá
áè íà éà ãà éûò äû.
Õà íûì õà ëà ÿë ëÿ ðè íè ìà øû íûí êà ïî òóí äàí ÷ÿê äè, ìè ëè ñè î íå ðÿ
áàõ äû, ñîí ðà øà ëû íû ÷ûðïäû âÿ î êþê êè øè íèí àð äûí úà êþøêäÿí êå ÷èá
áè íà éà äà õèë îë äó...
...Î ýå úÿ ìÿ íèì éàõ øû éà äûì äà äûð...
Ìÿ ùÿë ëÿ éÿ õÿ áÿð éà éûë äû êè, ßá äö ëÿ ëè íè áó ðà õûá ëàð, ýÿ ëèá åâÿ
âÿ ùÿ ìèí ãàð ëû-øàõ òà ëû ãûø ýå úÿ ñè Ùÿ ñÿ íà üà ÿìèé ëÿ, Àüà ùö ñåéí
ÿìèé ëÿ, ßçè çà üà ÿìèé ëÿ áèð éåð äÿ ßëè àá áàñ êè øè þçö Õà íûì õà ëà -
ýè ëÿ ýÿë äè, ßá äö ëÿ ëè èëÿ ýþ ðö øöá õîø ýÿë äèí åëÿ äè.
Ùÿ ìèí ýå úÿ áèç äÿ êö ÷ÿ äÿ áÿñ äå éÿ íÿ ãÿ äÿð ãàð òî ïó îé íà -
äûã, ñîí ðà Ñà ðû ùà ìà ìûí ãà áà üûí äà òîí ãàë ãà ëà éûá Áà ëà êÿ ðè ìèí
áà øû íà éû üûø äûã, ýå úÿ íèí éà ðû ñû íà êè ìè Áà ëà êÿ ðè ìèí õö ñó ñè áèð ùÿ -
âÿñ ëÿ äà íûø äû üû î óçàã âÿ ñåùðëè ÿù âà ëàò ëà ðà ãó ëàã àñ äûã âÿ åëÿ áèë
êè, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ ùå÷ êè ìèí ýþç ëÿ ìÿ äè éè áèð áàé ðàì ýÿë ìèø -
äè, ùå÷ êèì áè çè åâÿ ÷à üûð ìà äû âÿ áèç äÿ äî éóí úà òîí ãà ëûí ãû ðà üûí -
äà îòóð äóã.
Áà ëà êÿ ðèì ùÿ ìèí ýå úÿ àäàì ëà ðûí áèð-áè ðè èëÿ ñà âà øûí äàí, ãî -
øóí ëà ðûí áèð-áè ðè èëÿ âó ðó øóí äàí, äöí éà íûí áþ éöê-áþ éöê äà âà ëà ðûí -
438
äàí-äà ëàø ëà ðûí äàí ñþé ëÿ äè, Àü Äÿ âÿ íèí àäàì êè ìè äèë à÷ûá äà íûø -
ìà üûí äàí äå äè...
ßë áÿò òÿ, î âàõò ùå÷ áè ðè ìè çèí àü ëû íà ýÿë ìÿç äè êè, äöí éà íûí ÿí
áþ éöê äà âà ñû ïóñ ãó äà äà éà íûá áè çè ýþç ëÿ éèð âÿ ëàï àç âàõò êå ÷ÿ -
úÿê, äöí éà íûí î ÿí áþ éöê äà âà ñû áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ êè øè ãîé ìà éà -
úàã, êè øè òÿê úÿ áèç îëà úà üûã, áèð äÿ êè, Áà ëà êÿ ðèì.
Î ýþ çÿë ãûø ýå úÿ ñè íèí ñÿ ùÿ ðè, ýö íîð òà éà éà õûí êö ÷ÿ íèí àøà üû -
ñûí äà Ìóõ òà ðûí ãà ðà «åìà äèí»è ýþ ðöí äö âÿ ùà ìû áó íà òÿ ÿú úöá åò -
äè, ÷öí êè Ìóõ òà ðûí ãà ðà «åìà äèí»è éàë íûç ñÿ ùÿð ëÿð Ìóõ òàð èøÿ ýå -
äÿí äÿ âÿ àõ øàì ëàð èø äÿí ãà éû äàí äà ýþ ðö íÿð äè; áó äÿ ôÿ î ãà ðà
«åìà äèí» Ìóõ òàð ýè ëèí ãà ïû ñûí äà äà éàí ìà äû, áè çèì äà ëà íûí ãà áà -
üûí äà äà éàí äû âÿ ìÿí äÿ ãà ÷à-ãà ÷à äà ëà íû ìû çûí ãà áà üû íà ýÿë äèì.
Ìóõ òàð ìà øûí äàí äö øöá äà ëà íûí ýè ðÿ úÿ éèí äÿ äà éàí äû, äà ëà íà à÷û -
ëàí ãà ïû ëà ðà áàõ äû, ñîí ðà ìÿ íÿ áàõ äû âÿ ñî ðóø äó:
— Ñÿí áóð äà îëóð ñàí?
Ìÿí áà øû ìû òÿð ïÿò äèì, éÿ íè êè, ùÿ.
Ìóõ òàð ñî ðóø äó:
— Îí ëàð äà áóð àäà îëóð?
Ìÿí, ÿë áÿò òÿ, î ñà àò áà øà äöø äöì êè, ñþù áÿò êèì äÿí ýå äèð âÿ
éå íÿ äÿ áà øû ìû òÿð ïÿò äèì êè, ùÿ.
Ìóõ òàð òÿ ëÿ ñèê:
— Ýÿë, — äå äè. — Ýþñ òÿð ýþ ðöì ùàðà äà îëóð ëàð?..
Ìÿí ÿâ âÿë úÿ Õà íûì õà ëà ýè ëèí ùàð àäà éà øà äû üû íû Ìóõ òà ðà ýþñ -
òÿð ìÿê èñ òÿ ìÿ äèì, àì ìà ýþð äöì êè, Ìóõ òàð ÷îõ òÿ ëÿ ñèð âÿ áó ðà -
ñû äà ìÿ íèì ö÷öí òà ìàì àé äûí èäè êè, Ìóõ òà ðûí áå ëÿ úÿ òÿ ëÿñ ìÿ éè
Õà íûì õà ëà íûí ýö úöí äÿí äèð, ñîí ðà îíóí áà ëà úà ãó ëàã ëà ðû íà áàõ -
äûì âÿ íÿ äÿí ñÿ, ìÿ íèì Ìóõ òà ðà éà çû üûì ýÿë äè, ãà áà üà äö øöá ùÿ -
éÿ òè ìè çÿ ýèð äèì, Ìóõ òàð äà ìÿ íèì àð äûì úà ýÿë äè.
Àíàì ÿëè íÿ áåë àëûá ùÿ éÿò ãà ïû ìû çûí àü çû íû ãàð äàí òÿ ìèç ëÿ -
éèð äè âÿ Ìóõ òàð è÷ÿ ðè ýè ðèá ñà ëàì âåð äè, àíàì òÿ ÿú úöá ëÿ Ìóõ òà ðà
áàõ äû, ñà ëà ìû íû èñÿ àë ìà äû.
Ìóõ òàð éå íÿ ìÿ íÿ áàõ äû:
— Ùàðà äà îëóð î?
Ìÿí áà øû ìûí èøà ðÿ ñè èëÿ Õà íûì õà ëà ýè ëèí øö øÿ áÿí äè íè ýþñ òÿð -
äèì âÿ Ìóõ òàð úÿëä òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè ãàëõìàã èñ òÿ äè, àì ìà áó
âàõò Õà íûì õà ëà øö øÿ áÿí äèí ïÿí úÿ ðÿ ñè íè à÷ äû âÿ ùÿ éÿ òÿ áîé ëàí äû.
Ìóõ òàð äà Õà íûì õà ëà íû ýþð äö, òàõ òà ïèë ëÿ êÿ íèí öñ òöí äÿ äà -
éàí äû âÿ î çà ìàí ìÿí ùÿ éà òûì äà èëê äÿ ôÿ áèð àäà ìûí áàø ãà áèð
àäà ìûí íÿ çÿð ëÿ ðè àë òûí äà, þçö äÿ òà ìàì ñþç ñöç-ñþù áÿò ñèç, éà âàø-
439
éà âàø íå úÿ ãûï ãûð ìû çû ãû çàð äû üû íû ýþð äöì; ùÿ ìèí ãûø ýö íö Ìóõ -
òà ðûí ñè ôÿ òè åëÿ áèë êè, îä òó òóá éà íûð äû, áà ëà úà ãó ëàã ëà ðû äà ãûï ãûð -
ìû çû ãû çàð ìûø äû âÿ î áà ëà úà ãó ëàã ëà ðûí ãû çàð òû ñû äà, ÿë áÿò òÿ, òÿê úÿ
î ãûø ñî éó üó íóí ãû çàð òû ñû äå éèë äè.
Õà íûì õà ëà ñî ðóø äó:
— Íÿ èñ òÿ éèð ñÿí?
Ìóõ òàð ìÿðä-ìÿð äà íÿ äå äè:
— Ìÿ íÿ ÿìð åëÿ éèá ëÿð êè, ñÿí äÿí öçð èñ òÿ éèì.
Õà íûì õà ëà î ãûø ýö íö ãûï ãûð ìû çû ãû çàð ìûø Ìóõ òà ðû î òàõ òà ïèë -
ëÿ êÿí ëÿ ðèí öñ òöí äÿ ÷îõ ñàõ ëà ìà äû:
— Éàõ øû, — äå äè. — Àì ìà ÷ûõ ýåò, áèð äÿ àéà üûí áó ùÿ éÿ òÿ, áó
äà ëà íà äÿé ìÿ ñèí!
Ìóõ òàð ùÿ éÿò äÿí ÷ûõ äû, ñîí ðà ãà ðà «åìà äèí»èí ñÿ ñè ýÿë äè, ñîí -
ðà ùÿ ìèí ñÿñ äÿ èò äè, Õà íûì õà ëà øö øÿ áÿí äèí ïÿí úÿ ðÿ ñè íè áàü ëà -
äû, ùÿ éÿ òè ìè çÿ ùÿ ìè øÿ êè ñà êèò ëèê ÷þê äö âÿ î ñà êèò ëèê è÷èí äÿ éàë íûç
àíà ìûí ÿëèí äÿ êè áå ëèí ñÿ ñè, òÿ ìèç ëÿ äè éè ãà ðûí õû øûë òû ñû åøè äè ëèð äè.
Áèð äÿí Õà íûì õà ëà éå íÿ äÿ øö øÿ áÿí äèí ïÿí úÿ ðÿ ñè íè àðà ëà éûá
ìÿ íè ñÿñ ëÿ äè:
— Ãàëõ éó õà ðû, ßëÿê áÿð...
Ìÿí øö øÿ áÿí äÿ ãàëõäûì. Õà íûì õà ëà øö øÿ áÿíääÿ îòó ðóá òÿê -
áà øû íà ãó òàá áè øè ðèð äè âÿ òà âà äà êû èñ òè ãó òàá ëàð äàí áè ðè íè ýþ òö ðóá
öñ òö íÿ ñó ìàã ñÿï äè, ìÿ íÿ óçàò äû:
— Àëà, éå, ßëÿê áÿð.
Ìÿí àü çûì éà íà-éà íà î èñ òè ãó òà áû ëÿç çÿò ëÿ éå äèì. Õà íûì õà -
ëà ñî ðóø äó:
— Íå úÿ ãó òàá ÷û õûá, ßëÿê áÿð?
Ìÿí:
— ßí òè ãÿ äèð, — äå äèì âÿ áà øà äöø äöì êè, Õà íûì õà ëà áó ãó òà -
áû êè ìèí ÷öí ñÿ õö ñó ñè áè øè ðèð, éîõ ñà êè, ùå÷ âàõò áå ëÿ ñó àë âåð ìÿç -
äè.
Äîü ðó äàí äà ýö íîð òà Àäè ëèí «ïî ëó òîð êà»ñû ýÿ ëèá äà ëà íûí ãà áà -
üûí äà äà éàí äû âÿ Àäèë ìà øûí äàí äö øöá åâ ëÿ ðè íÿ ãàëõäû, Õà íûì õà -
ëà áö êöá ùà çûð ëà äû üû áþ éöê áèð áàü ëà ìà íû îü ëó íà âåð äè âÿ Àäèë
ãîë òó üóí äà êû ùÿ ìèí áàü ëà ìà èëÿ ùÿ éÿ òÿ äö øöá ìÿ íè ÷à üûð äû:
— Ýå äÿê, ßëÿê áÿð, èøèì âàð ñÿí íÿí.
ßë áÿò òÿ, áþ éöê áèð ùÿ âÿñ ëÿ Àäè ëèí ìà øû íû íà ìèí äèì âÿ áèç øÿ -
ùÿ ðèí êö ÷ÿ ëÿ ðèí äÿí êå ÷èá ýå äÿ-ýå äÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ãàð áàñ -
ìûø øÿ ùÿ ðèí î àü ëû üû, ÿñ ëèí äÿ, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí àü ëû üû äûð, òÿ ìèç ëè -
440
éè äèð, áó éàä êö ÷ÿ ëÿ ðÿ êå ÷èá âÿ áó éàä êö ÷ÿ ëÿ ðè ìÿ íèì ÷öí äîü -
ìà ëàø äû ðûá.
Àäèë Õà íûì õà ëà íûí âåð äè éè î áàü ëà ìà íû ìÿ íèì éà íû ìà ãîé -
ìóø äó âÿ ìÿí ùÿ ìèí áàü ëà ìà íûí èñ òè ñèí äÿí, èéèí äÿí áà øà äöø äöì
êè, ãó òàá äûð.
— Ùà ðà ýå äè ðèê? — ñî ðóø äóì.
— Àíàì òàï øû ðûá êè, àïà ðàã áó ïà éû âå ðÿê.
Àäèë ìà øû íû áþ éöê áèð áè íà äàí áèð àç àðà ëû äà ñàõ ëà äû âÿ éå êÿ
äÿ ìèð äàð âà çà íûí éà íûí äà êû áà ëà úà áèð êþø êö ìÿ íÿ ýþñ òÿ ðèá äå äè:
— Ýþ òöð áó ãó òàá ëà ðû, ßëÿê áÿð, àïàð, îð äà áèð ìè ëè ñè î íåð îòó -
ðóá, âåð îíà. Äå êè, ïàé äû, àíàì ýþí äÿ ðèá îíóí ö÷öí, óøàã ëà ðû
ö÷öí.
Ìÿí áàü ëà ìà íû ýþ òö ðöá ìà øûí äàí äöø äöì âÿ êö ÷ÿ íèí ãà ðû íà
áà òà-áà òà ùÿ ìèí êþø êÿ ýåò äèì, ãà ïû íû à÷ äûì; è÷ÿ ðè äÿ ëî ïà áûü ëû áèð
ìè ëè ñè î íåð îòóð ìóø äó âÿ ÿë ëÿ ðè íè éà íûí äà êû åëåêòðèê ïè ëÿ òÿ ñè íèí öñ -
òö íÿ òó òóá ãû çû íûð äû, òÿ ÿú úöá ëÿ ìÿ íÿ áàõ äû. Ìÿí ÿëèì äÿ êè áàü ëà -
ìà íû îíóí ãà áà üûí äà êû êè ÷èê éà çû ìè çè íèí (Ãî úà íûí éà çû ìè çè êè -
ìè áèð ìèç èäè) öñ òö íÿ ãîé äóì.
— Àðà, áó íÿ äè áå ëÿ? — ñî ðóø äó.
— Ïàé äû, — äå äèì. — Õà íûì õà ëà ãó òàá áè øè ðèá ñè çÿ ýþí äÿ ðèá.
Ñè çÿ, áèð äÿ óøàã ëà ðó âó çà.
Ìè ëè ñè î íåð éå íÿ òÿ ÿú úöá ëÿ áèð ìÿ íÿ, áèð äÿ ìè çèí öñ òöí äÿ êè î
ñÿ ëè ãÿ ëè áàü ëà ìà éà áàõ äû:
— Ùà-à?
Ìÿí:
— Ùÿ, — äå äèì.
— Õà íûì õà ëà êèì äè, ìà òà üû íû?
— Õà íûì õà ëà äû äÿ,.. — äå äèì, ÷öí êè áó ñó à ëà áàø ãà áèð úà âàá
òàï ìà äûì.
Áèð äÿí î ëî ïà áûü ìè ëè ñè î íåð:
— Àðà, éîõ ñà î ùÿ ìèí àð âàä äû? — ñî ðóø äó âÿ åëÿ áèë êè, áö òöí
ñè ôÿ òè íÿ áèð èøûã ýÿë äè. — Àðà, ÷îõ ñàü îë ñóí! Àðà, áó íÿ çàù ìàò äû
áå ëÿ? Êëéà íóñ, áó ïà éû ùå÷ êèì äÿí ýþ òöð ìÿç äèì, ìÿç ùÿá ùàã ãû,
àì ìà î àð âàä êè, âàð å, åëè, î áàø ãà àð âàä äû!..
Ìÿí:
— Ñàü îëóí, — äå éèá êþøêäÿí ÷ûõ äûì âÿ î ìè ëè ñè î íåð äÿ àéà üà
ãàë õûá ìÿ íèì àð äûì úà êþøêäÿí ÷ûõ äû.
— Àðà, ìà òà üû íû, — ãûø ãûð äû. — Î àð âà äà ìÿí äÿí ÷îõ ëó-÷îõ ëó
441
ñà ëàì äå! Èøè äö çÿë äè äÿ îíóí éà ãèí?! Àðà, ìÿç ùÿá ùàã ãû, ìÿí
ùå÷ î úö ðÿ ñè êè øè ýþð ìÿ ìè øÿì!.. Âàõ!..
Ùÿ ìèí ýö íöí àõ øà ìû ìÿ ùÿë ëÿ éÿ áå ëÿ áèð õÿ áÿð éà éûë äû êè,
Ìóõ òà ðûí âÿ çè ôÿ ñè íè àøà üû ñà ëûá ëàð, ÷öí êè èø äÿí åâÿ ïè éà äà ýÿë ìèø -
äè âÿ áó ìèí âàë èëÿ Ìóõ òàð õåé ëè ìöä äÿò åâ äÿí èøÿ, èø äÿí åâÿ ïè -
éà äà ýå äèá-ýÿë äè, î ãà ðà «åìà äèí» ýþ ðöí ìÿ äè âÿ Ìóõ òà ðûí áå ëÿ -
úÿ ïè éà äà ýå äèá-ýÿë ìÿ éè áè çèì ùà ìû ìû çà ãÿ ðè áÿ ýþ ðö íöð äö, àì -
ìà ýöí ëÿ ðèí áèð ýö íöí äÿ Ìóõ òà ðû èøÿ àïàð ìàã ö÷öí éå íÿ äÿ ãà ðà
áèð «åìà äèí» ýÿë äè âÿ áó äÿ ôÿ äÿ ìÿ ùÿë ëÿ éÿ áå ëÿ áèð õÿ áÿð éà éûë -
äû êè, ýó éà Ìóõ òàð éàõ øû èø ÷è äèð, áó íà ýþ ðÿ äÿ âÿ çè ôÿ ñè íè òÿ çÿ äÿí
áþ éö äöá ëÿð.
XIII
Èë äÿ áèð äÿ ôÿ, èêè äÿ ôÿ àòàì ìÿ íè äÿ þçö èëÿ ñÿ ôÿ ðÿ ýþ òö ðöð äö,
ùÿì ýÿ çèð äèì, ùÿì äÿ âà ãîí äà àòà ìà êþ ìÿê åëÿ éèð äèì âÿ ìÿí î
ñÿ ôÿð ëÿ ðè äöí éà äà ùÿð øåé äÿí àð òûã õîø ëà éûð äûì, âà ãîí äà éîë ýåò -
ìÿê, àòàì ëà áèð ëèê äÿ âà ãî íó òÿ ìèç ëÿ ìÿê, ãà òàð äà éà íàí äà àòàì -
ëà áèð ëèê äÿ òà íûí ìàç-áè ëèí ìÿç î óçàã ñòàí ñè éà ëàð äà âà ãîí äàí äöø -
ìÿê, î óçàã ñòàí ñè éà ëàð äà òà íûí ìàç-áè ëèí ìÿç àäàì ëà ðû ýþð ìÿê,
ùÿð éåð äÿí áèð àçó ãÿ àëûá î ùÿ ñèð çÿí áè ëè äîë äóð ìàã ìÿ íèì ö÷öí
äöí éà äà õîø áÿõòëèê, áÿõ òÿ âÿð ëèê äå éè ëÿí áèð øåé âàð èäè ñÿ — î èäè;
àì ìà àíàì úà âàí èäè, ýþ çÿë èäè âÿ îíó òÿê ãî éóá ýåò ìÿê äöç ýöí
äå éèë äè âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, ìÿí èñ òÿ ìèð äèì êè, àíàì åâ äÿ òÿê ãàë -
ñûí, áè çèì ÷öí äà ðûõ ñûí, àì ìà, ùÿð ùàë äà, èë äÿ áèð äÿ ôÿ-èêè äÿ ôÿ
àòàì ëà ñÿ ôÿ ðÿ ÷û õûð äûì (î ñÿ ôÿð ëÿð íèñ áÿ òÿí éà õûí ñÿ ôÿð ëÿð îëóð äó:
Ìà ùà÷ ãà ëà éà, éà õóä Ìèí âî äà, ëàï óçà üû Ðîñ òî âà ýå äèá ãà éû äûð -
äûã) âÿ áèð äÿ ôÿ ñöáù òåç äÿí ùÿ ìèí ñÿ ôÿð ëÿð äÿí áè ðèí äÿí Áà êû éà
ãà éûò äûã, åâÿ ýè ðÿí äÿ ýþð äöê, àü ëà ìàã äàí àíà ìûí ýþç ëÿ ðè ãû çà ðûá.
Àòàì:
— Íÿ îëóá? — ñî ðóø äó âÿ ýö ëöì ñÿ äè.
Àðàç ÷à éûí äàí áó òÿ ðÿô äÿ àòà ìûí ìÿí äÿí âÿ àíàì äàí áàø ãà
ùå÷ êè ìè éîõ èäè, áó íà ýþ ðÿ äÿ ýö ëöì ñÿ éèð äè, ÷öí êè, ùÿð ýàù ìÿí
äÿ, àíàì äà ñàü-ñà ëà ìàò ýþ çö íöí ãà áà üûí äàé äûã ñà, äå ìÿ ëè, ãîð -
õó ëó áèð øåé éîõ èäè.
Àíàì éå íÿ ùû÷ ãûð äû âÿ äå äè:
— Éà çûã Êöá ðà, Ìóõ òà ðûí àð âà äû, äö íÿí ðÿù ìÿ òÿ ýåò äè.
Àòàì úèä äè ëÿø äè âÿ:
— Àë ëàù ðÿù ìÿò åëÿ ñèí... — äå äè.
442
Êöá ðà õà ëà ýè ëèí åé âà íûí äà êû ñàõ ñû äèá ÷ÿê ëÿð, î ñàõ ñû äèá ÷ÿê -
äÿ êè ýöë ëÿð áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿë äè, î ýöë -
ëÿð äö íÿí äÿí áÿ ðè Êöá ðà õà ëà ñûç èäè, î ýöë ëÿð äö íÿí äÿí áÿ ðè Êöá -
ðà õà ëàé ÷ûí äà ðû õûð äû âÿ ìÿ íèì Êöá ðà õà ëà éà äà, î ýöë ëÿ ðÿ äÿ ÷îõ
éà çû üûì ýÿë äè.
Ìóõ òàð Êöá ðà õà ëà íû ìîë ëà ñûç äÿôí åëÿò äèð äè, ÷öí êè äå éèð äè ëÿð
êè, Ìóõ òàð äè íÿ äöø ìÿí äèð âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, ýó éà, Ìóõ òàð êè ìè
áèð àäà ìûí þç þëö ñö íöí öñ òö íÿ ìîë ëà ÷à üûð ìà üû àäè úà ìà à òà ïèñ òÿ -
ñèð åäÿð.
Äöç äöð, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ áó ðà ñû íû äà äå éèð äè ëÿð êè, Ìóõ òàð
ýèç ëèí úÿ Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà éà ïóë âå ðèá Êöá ðà õà ëà ö÷öí éà ñèí îõóò -
äó ðóá âÿ þçö íö äÿ ãîð õó äóá êè, áó áà ðÿ äÿ ùå÷ êè ìÿ ùå÷ íÿ äå ìÿ -
ñèí; äîü ðó äàí äà áå ëÿ îë ìóø äó, éà îë ìà ìûø äû, áèë ìè ðÿì, àì ìà,
ùÿð ùàë äà, áå ëÿ áèð ñþù áÿò ýÿ çèð äè.
Êöá ðà õà ëà þë äö, Ìóõ òàð òÿê ãàë äû, ñîí ðà ìö ùà ðè áÿ áàø ëà äû âÿ
áèç áèð äà ùà Êöá ðà õà ëà íûí áè øèð äè éè î äàä ëû, î èñ òè ïå ðàø êè ëÿð äÿí
éå ìÿ äèê.
XIV
Î áè ðè îòàã äàí ðî éà ëûí ñÿ ñè ýÿ ëèð: ãû çûì Áà õûí ïðå ëöä ëÿ ðè íè ÷à -
ëûð.
Áà õûí ïðå ëöä ëÿ ðè ùÿ ìè øÿ ëèê äèð, ùÿ ìè øÿ èí ñàí ëàð ëà áèð éåð äÿ
îëà úàã, î ïðå ëöä ëÿ ðè éöç èë áóí äàí ÿâ âÿë äÿ ÷à ëûá ëàð, áó ýöí îí ëà ðû
ìÿ íèì ãû çûì ÷à ëûð, éöç èë áóí äàí ñîí ðà äà êèì ñÿ îí ëà ðû ÷à ëà úàã.
Àì ìà Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿê äÿ ÷àë äû üû ùà âà ëà ðû áèð äÿ ùå÷ êèì
åøèò ìÿ éÿ úÿê.
Áàõ íÿ ùÿíý èäè, àì ìà Áà ëà êÿ ðèì ùå÷ êèì èäè.
Ùå÷ êèì ëÿ ðèí ìàù íû ñû ÿáÿ äè ñó ñóð.
Áó ÷îõ àúû äûð...
XV
Àõûð âàõòëàð Ýö ëà üà òåç-òåç ìÿ íèì éà äû ìà äö øöð...
Ýö ëà üà èí äè êè êè ìè ýþ çö ìöí ãà áà üûí äà äûð: ùöí äöðáîé ëó, ãàð -
òàë äèì äè éè òÿ êè èòèáó ðóí ëó, íà çèê ãà ðàáûü ëû áèð îü ëàí èäè, þçö äÿ
áûü ëà ðû åëÿ èäè êè, åëÿ áèë ãàï ãà ðà íà çèê èïÿê ñàï ëàð äàí äö çÿëòìèø -
äèí; áèð äÿ êè, Ýö ëà üà íûí úöð áÿ úöð êè ÷èê àëÿò ëÿ ðè éàõ øû éà äûì äà äûð
âÿ èí äè äÿ Áà êû äà, áàø ãà øÿ ùÿð ëÿð äÿ, õà ðèú äÿ ñà àò ñàç åìà ëàò õà íà -
ëà ðû ýþ ðÿí äÿ, ñà àò ñàç àëÿò ëÿ ðè ýþ ðÿí äÿ Ýö ëà üà î ñà àò éà äû ìà äö øöð.
443
Ýö ëà üà ñà àò ñàç èäè âÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ êè ìèí åâèí äÿ ñà à òû õà ðàá
îë ñàé äû, Ýö ëà üà âàõò òà ïûá þçö ýÿ ëÿð äè, êè ÷èê ÷àí òà ñû íû à÷ûá àëÿò ëÿ -
ðè íè ÷û õà ðäàð äû, ãîë ñà à òû èäè ñÿ, ñàü ýþ çö íÿ ãà ëûí øö øÿ òà õàð äû âÿ òåç
äÿ ñà à òû äö çÿë äèá òÿ ëÿ ñèê ÷û õûá ýå äÿð äè (ÿë áÿò òÿ, ïóë ýþ òöðìÿç äè).
Ýö ëà üà îíà ýþ ðÿ áå ëÿ òÿ ëÿ ñèð äè, îíà ýþ ðÿ âàõ òû àç îëóð äó êè,
ýå úÿ-ýöí äöç àð âà äû Ñî íà èëÿ áèð éåð äÿ èäè. Ñÿ ùÿð òåç äÿí åâ äÿí áèð
÷û õûð äû ëàð, Ýö ëà üà þç åìà ëàò õà íà ñû íà ýå äèð äè, Ñî íà èø ëÿ äè éè òè êèø
ôàá ðè êè íÿ ýå äèð äè, àõ øàì äà èø äÿí ñîí ðà éå íÿ ýþ ðö øöá åâÿ áèð éåð -
äÿ ýÿ ëèð äè ëÿð, ãà ïû ëà ðû íû áàü ëà éûá áö òöí àõ øà ìû åâ ëÿ ðèí äÿ îëóð äó -
ëàð, éà äà òÿ çÿ äÿí åâ äÿí ÷û õûá ãîë-ãî ëà êè íî éà ýå äèð äè ëÿð, ùÿò òà
ìÿ ùÿë ëÿ äÿ äå éèð äè ëÿð êè, ýó éà, òå àò ðà äà ýå äèð ëÿð.
Ýö ëà üà èëÿ Ñî íà éà ãÿ äÿð áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí ùå÷ áèð ÿð-àð âà äû
úà ìà à òûí ýþ çö ãà áà üûí äà áèð-áè ðè íèí ãî ëó íà ýè ðèá éîë ýåòìÿ ìèø äè
âÿ ÿí ãÿ ðè áÿ ñè áó èäè êè, ìÿ ùÿë ëÿ íèí úà ìà à òû Ýö ëà üà èëÿ Ñî íà íûí
áå ëÿ úÿ ãîë-ãî ëà ýÿç ìÿê ëÿ ðè íè ãÿ áóë åëÿ ìèø äè, åëÿ áèë áö òöí ìÿ ùÿë -
ëÿ íèí ãàé äà-ãà íó íó íóí áó úà âàí ÿð-ÿð âà äà äÿõ ëè éîõ èäè.
Áèð äÿ ôÿ Íîâ ðóç áàé ðà ìû ÿðÿ ôÿ ñè èäè, àõ øàì ãî øà òó òóí àë òûí äà
Áà ëà êÿ ðè ìèí áà øû íà éû üûø ìûø äûã âÿ Áà ëà êÿ ðèì áèð õåé ëè ìöä äÿò òö -
òÿê ÷à ëàí äàí ñîí ðà áèð äÿí-áè ðÿ äå äè:
— Ëàï ãÿ äèì âàõòëàð äà áèð Ñö ëåé ìàí ïåé üÿì áÿð âàð èäè äÿ, áè -
ëèð ñèç, äå ìè øÿì ñè çÿ. Áó Ñö ëåé ìàí ïåé üÿì áÿ ðèí áèð àð âà äû âàð èäè,
àäû Áèë ãå éèñ èäè, ÷îõ äà ñÿ äà ãÿò ëè àð âàä èäè. Áèð äÿ áèð äÿ âÿãóøó
âàð èäè, áó ãó øóí äà àäû Áóá áó ãó øó èäè. Áó Áóá áó ãó øó êè, âàð èäè,
Ñö ëåé ìàí ïåé üÿì áÿð èëÿ Áèë ãå éè ñèí ñèð ëÿ ðè íè áèð-áèð ëÿ ðè íÿ ÷àò äû ðûð -
äû. Ýö ëà üà äà, áàõ, ùÿ ìèí Ñö ëåé ìàí äû. Ñî íà äà Áèë ãå éèñ äè. Î êè,
ãàë äû Áóá áó ãó øó íà, î äà åëÿ Ýö ëà üà èëÿ Ñî íà íûí þçö äö...
Âÿ ãî øà òó òóí àë òûí äà îòóð äó üó ìóç ùÿ ìèí àõ øàì ìÿ íÿ ìÿ -
ëóì îë äó êè, Áà ëà êÿ ðèì òö òÿ éè áà éàã äàí áÿ ðè Ýö ëà üà èëÿ Ñî íà ö÷öí
÷à ëûð ìûø âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, ìÿí áà øà äöø äöì êè, Áà ëà êÿ ðèì ùÿð äÿ -
ôÿ ýþç ëÿ íèë ìÿ äÿí òö òÿ éè ñà ðû ïåí úÿ éè íèí úè áèí äÿí ÷û õà ðûá ÷àë ìà üà
áàø ëà éàí äà, áó ìó ñè ãè êè ìÿ ñÿ ùÿñð îëó íóð, Áà ëà êÿ ðèì êè ìèí ñÿ áà -
ðÿ ñèí äÿ ôè êèð ëÿ øèð.
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà, Ýö ëà üà úÿá ùÿ éÿ ýåò äè, ùÿ ëàê îë -
äó âÿ Ýö ëà üà íûí þëöì õÿ áÿ ðèí äÿí ñîí ðà áèð ìöä äÿò êå÷ äè, Ñî íà
ùà ðà ñà êþ ÷öá ýåò äè âÿ ìÿí áèð äÿ Ñî íà íû ýþð ìÿ äèì.
Èí äè éà äû ìà äö øöð êè, ìö ùà ðè áÿ äÿí áèð íå ÷ÿ èë ñîí ðà ùàð äà ñà,
êèì äÿí ñÿ ãó ëà üû ìà ÷àò äû êè, ýó éà Ýö ëà üà íûí ãà ðà õÿ áÿ ðè äöç äå -
éèë ìèø, ýó éà, ãà éû äûá ýÿ ëèá Ýö ëà üà, àì ìà áó õÿ áÿ ðèí íÿ äÿ ðÿ úÿ -
äÿ äöç îë äó üó íó áèë ìÿ äèì...
444
...Ñî íà òåç-òåç ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿ ëèð âÿ ìÿí Ñî íà áà ðÿ äÿ
ôè êèð ëÿ øè ðÿì...
XVI
ßëè àá áàñ êè øè ùÿð äÿí Èáà äóë ëà äàí ñþç äö øÿí äÿ äå éèð äè:
— Àë ëàù Ùÿ ìè äóë ëà éà ðÿù ìÿò åëÿ ñèí!.. Éàõ øû êè, âàõ òûí äà êþ÷ -
äö áó äöí éà äàí, áó çà éû áÿ ëÿí ÷è íÿ ýþð ìÿ äè!..
ßëè àá áàñ êè øè íèí áó ñþç ëÿ ðè ùÿ ìè øÿ ìÿ íÿ òÿ ñèð åäèð äè, ìÿ íèì
éà äûì äàí ÷ûõ ìûð äû; òÿê úÿ îíà ýþ ðÿ éîõ êè, ìÿ íèì äÿ Èáà äóë ëà äàí
çÿù ëÿì ýå äèð äè, öçö íö ýþð ìÿ äè éèì î ðÿù ìÿò ëèê Ùÿ ìèä äóë ëà êè øè -
éÿ äÿ, ßìè íÿ õà ëà éà äà éà çû üûì ýÿ ëèð äè; ùÿì äÿ îíà ýþ ðÿ êè, áÿ -
çÿí áèç äà ëà øàí äà, éà íÿ èñÿ ïèñ áèð èø ýþ ðÿí äÿ âÿ àíà ëà ðû ìû çûí áè -
çÿ àúû üû òó òàí äà äå éèð äè ëÿð: «—Âàë ëàù, ãîð õó ðàì àõûð äà Ìÿì ìÿä -
áà üûð îëà ñàí!..» «— Îë ýè íÿ, îë ýè íÿ Ìÿì ìÿä áà üûð, áè éà áûð åëÿ áè çè
àëÿì äÿ!..» «—ßäÿ, ñÿí äÿ ìÿ íèì ÷öí Ìÿì ìÿä áà üûð-çàä ñàí áÿ -
éÿì?!».
Ùÿð äÿí àíàì äàí ñî ðó øóð äóì:
— Ìÿì ìÿä áà üûð êèì îëóá?
Àíàì òÿ ëÿ ñèê:
— Ùå÷ êèì. Éàò! — äå éèð äè.
— Áè ëè ðÿì, ßëè àá áàñ êè øè íèí îü ëó îëóá...
Àíàì ùèðñëÿ íèð äè:
— Óøàã ñàí, óøàã èøèí ëÿ ìÿø üóë îë äÿ!.. Äå ìè ðÿì ñÿ íÿ êè,
éàò ýè íÿí?!
ßëè àá áàñ êè øè áè çèì äà ëàí äàí áèð àç àøà üû äà, Ñà ðû ùà ìà ìûí éà -
íûí äà éà øà éûð äû âÿ ùà ìû áè ëèð äè êè, áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ßëè àá áàñ êè øè -
íèí õÿò ðè íè ÿí ÷îõ èñ òÿ éÿí Õà íûì õà ëà äû âÿ Õà íûì õà ëà íûí äà õÿò -
ðè íè ßëè àá áàñ êè øè ÷îõ èñ òÿ éèð.
ßëè àá áàñ êè øè òÿê éà øà äû üû ö÷öí ìÿ ùÿë ëÿ íèí àð âàä ëà ðû îíà òåç-
òåç ïàé ýþí äÿ ðèð äè ëÿð, àì ìà ßëè àá áàñ êè øè ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí àð -
âàä ëà ðû íûí, ùÿò òà ãà ïû áèð ãîí øó ëà ðû Àüà ùö ñåéí ÿìè íèí àð âà äû Ñÿ êè -
íÿ õà ëà íûí äà õþ ðÿê áè øè ðèá õö ñó ñè ñÿ ëè ãÿ-ñÿù ìàí ëà ýþí äÿð äè éè ïà -
éû ýå ðè ãàé òà ðûð äû (ÿë áÿò òÿ, ßëè àá áàñ êè øè éîõ, áèð áàø ãà ñû îë ñàé äû,
ïà éû ýå ðè ãàé òàð äû üû ö÷öí, àðà éà ïÿðòëèê äö øÿð äè, àì ìà ßëè àá áàñ
êè øè äÿí èí úè ìÿê îë ìàç äû, ÷öí êè ìÿ ùÿë ëÿ íèí àã ñàã ãà ëû èäè), òÿê úÿ
Õà íûì õà ëà íûí ïà éû íû ãÿ áóë åäèð äè âÿ áÿ çÿí, ùÿò òà þçö ýö ìöø íà -
õûø ëû ÷ÿ ëè éè íè òàã ãûë äà äà-òàã ãûë äà äà áè çèì ùÿ éÿ òÿ ýÿ ëèð äè, àøà üû äàí
éó õà ðû Õà íûì õà ëà íû ÷à üû ðûð äû, åëÿ êè, Õà íûì õà ëà øö øÿ áÿíääÿí
áîé ëà íûð äû, äå éèð äè:
445
— Õà íûì, éà äû ìà áàë ãà áàã ãó òà áû äö øöá. Ñà áàù äà, áè ðè ýöí äÿ
èì êà íóí îë ñà, áàë ãà áàã ãó òà áû áèøèð ìÿ íèì ÷öí...
Áó î äå ìÿê èäè êè, ßëè àá áàñ êè øè Õà íûì õà ëà éà ÷îõ ùþð ìÿò
åëÿ éèð, Õà íûì õà ëà íû þçö íÿ ìÿù ðÿì áè ëèð âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ ÿðêëÿ ñè -
ôà ðè øè íè âå ðèð.
Äå éèð äè ëÿð êè, ßëè àá áàñ êè øè, Õà íûì õà ëà íûí àòà ñû, áèð äÿ êè,
Ñÿò òàð Ìÿ ñóì âàõ òèëÿ ÷îõ áÿðê äîñò îëóá ëàð âÿ î äîñòëàð äàí èí äè,
àí úàã ßëè àá áàñ êè øè ñàü ãàë ìûø äû; ãî úàë ìûø äû, ÷ÿ ëèê ëÿ éå ðè éèð äè, òÿê
èäè, àì ìà, ùÿð ùàë äà, ñàü ãàë ìûø äû.
Ñà ðû ùà ìà ìû ßëè àá áàñ êè øè íèí àòà ñû òèê äèð ìèø äè âÿ áó íà ýþ ðÿ
äÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí éàø ëû àäàì ëà ðû, åëÿ úÿ äÿ áèç äÿí éó õà ðû äà êû
ìÿ ùÿë ëÿ ëÿ ðèí úà ìà à òû ÷îõ âàõò Ñà ðû ùà ìà ìà Ùà úû Ãà ñûì ùà ìà ìû
äå éèð äè ëÿð, ÷öí êè ßëè àá áàñ êè øè íèí àòà ñû íûí àäû Ùà úû Ãà ñûì èìèø.
Âàõ òè ëÿ Ñà ðû ùà ìàì ßëè àá áàñ êè øè íèí øÿõ ñè ÿì ëà êû èìèø, Áà êû äà
ñî âåò ùà êè ìèé éÿ òè ãó ðó ëàí äàí ñîí ðà èñÿ óçóí ìöä äÿò ùà ìà ìûí
ìö äè ðè èø ëÿ ìèø äè, ãî úà ëàí äà ïåí ñè éà éà ÷ûõ ìûø äû âÿ éå ðè íè ãà ïû áèð
ãîí øó ñó Àüà ùö ñåéí ÿìè éÿ âåð ìèø äè. ßëè àá áàñ êè øè íèí àð âà äû Ùÿ -
ëè ìÿ õà ëà þë ìöø äö âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ ìÿ ùÿë ëÿ íèí àð âàä ëà ðû ßëè àá áàñ
êè øè éÿ ãóë ëóã åëÿ ìÿê èñ òÿ éèð äè ëÿð, àì ìà áó áà ðÿ äÿ (âÿ öìó ìèé -
éÿò ëÿ!) êè øè íèí õà ñèé éÿ òè òöíä èäè, Õà íûì õà ëà äàí ñà âà éû î áè ðè àð -
âàä ëà ðûí ãóë ëóã ëà ðû áî øà ÷û õûð äû. ßëè àá áàñ êè øè íèí éå ýà íÿ ãû çû Íè ñÿ
õà ëà äà àòà ñû íûí òÿê úÿ Õà íûì õà ëà éà ùþð ìÿ òè íè ãÿ áóë åäèð äè, Õà -
íûì õà ëà íûí ýþí äÿð äè éè ïà éà äà, Õà íûì õà ëà éà âå ðè ëÿí ñè ôà ðèø ëÿ ðÿ
äÿ ïèñ áàõ ìûð äû. Íè ñÿ õà ëà Ìàø òà üà äà ÿð äÿ èäè, ÿðè ãÿñ ñàá èäè, éå -
êÿ óøàã ëà ðû, íÿ âÿ ëÿ ðè âàð èäè âÿ Íè ñÿ õà ëà äà, ÿðè äÿ, óøàã ëà ðû äà íÿ
èë ëàù åëÿ éèð äè ëÿð, ßëè àá áàñ êè øè íè êÿí äÿ, þç éàí ëà ðû íà àïà ðà áèë ìèð -
äè ëÿð (ßëè àá áàñ êè øè äåéèðäè: «—Ìÿ íè þë äöð ìÿê èñ òÿ éèð ñöç? Ìÿ ëÿ -
ñèç áèð ýöí äÿ éà øà éà áèë ìÿ ðÿì ìÿí!...») âÿ ùÿô òÿ äÿ áèð äÿ ôÿ, èêè
äÿ ôÿ øÿ ùÿ ðÿò ðà ôû ãà òà ðà — «åëåêòðè÷ êà éà» ìè íèá ýÿëèð äè ëÿð, ßëè àá áàñ
êè øè éÿ áàø ÷ÿ êèð äè ëÿð, áè øèð-äö øöð åëÿ éèð äè ëÿð, ñè ëèá-ñö ïö ðöð äö ëÿð,
éó éóá öòö ëÿ ìÿê ÷öí ïàë-ïàë òà ðû íû ýþ òö ðöá ÷û õûá ýå äèð äè ëÿð.
Ùÿð äÿí ýå úÿ éà üûø éà üàí äà, éà áÿðê ýè ëÿ âàð ÿñÿí äÿ, éà õÿç ðè
ÿñÿí äÿ âÿ ßëè àá áàñ êè øè þç åâèí äÿ òÿê îëàí Õà íûì õàëà — éà Úÿ -
ôÿ ðÿ, éà Àäè ëÿ, éà ßá äö ëÿ ëè éÿ, éà Ãî úà éà, éà Úÿá ðà éû ëà, éà äà
Àüà ðÿ ùè ìÿ äå éèð äè:
— Ýåò, áèð áàø ÷ÿê, ýþð ýè íÿí êè øè íåé íè éèð?..
Áÿ çÿí ïà éû çûí ÿâ âÿë ëÿ ðèí äÿ ñÿ ùÿð-ñÿ ùÿð êö ëÿê ãî ïóð äó, àç
ãà ëûð äû êö ÷ÿ ìèç äÿ êè î ãî øà òóò àüà úû íû äè áèí äÿí ÷û õà ðûá ýþ òö ðöá
446
àïàð ñûí âÿ î çà ìàí Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì èø -
äÿ îëàí äà, Ãî úà èíñòè òóò äà îëàí äà, éÿ íè åâ äÿ ùå÷ êèì îë ìà éàí äà,
Õà íûì õà ëà øö øÿ áÿíääÿí ãûø ãû ðûð äû:
— ßëÿê áÿð, àé ßëÿê áÿð! Ýåò, ýþð êè øè íåé íè éèð... Áèð øåé-çàä ëà -
çûì äþ éöë îíà?..
Ìÿí, êö ëÿê áà øûì äàí àïàð ìà ñûí äå éÿ, áèð ÿëèì ëÿ ïà ïà üû ìû,
áèð ÿëèì ëÿ äÿ ïåí úÿ éè ìèí ÿòÿê ëÿ ðè íè òó òóá öçö êö ëÿ éÿ ýå äÿ-ýå äÿ
(åëÿ êö ëÿê ëÿð äÿ ãà÷ ìàã îë ìóð äó) ýÿ ëèá ßëè àá áàñ êè øè íèí ýå úÿ-
ýöí äöç ùÿ ìè øÿ úÿô òÿ ñèç îëàí ãà ïû ñû íû à÷ûð äûì âÿ åëÿ è÷ÿ ðè ýè ðÿ-ýè -
ðÿ äÿ:
— Õà íûì õà ëà ñî ðó øóð êè, íå úÿ ñÿí? — äå éèð äèì.
ßëè àá áàñ êè øè ãàø ëà ðû íû ÷à òûð äû âÿ ìÿí áèë ìèð äèì êè, àúûã ëà íûð,
éîõ ñà çà ðà ôàò åäèð, ÷öí êè öìó ìèé éÿò ëÿ, ßëè àá áàñ êè øè ùÿì àúûã ëû
èäè, ùÿì äÿ çà ðà ôàò úûë àäàì èäè.
— Áà ëàì, Èðàí äà àäà ìà ñà ëàì-çàä âåð ìèð ëÿð?.. — ñî ðó øóðäó.
Î áà ëà úà ßëÿê áÿð ÷è éèí ëÿ ðè íè ÷ÿ êèá:
— Áèë ìè ðÿì... — äå éèð äè.
— Íè éÿ, áà ëàì? Ñÿí Èðàí ëû äå éèë ñÿí?
— Éîõ.
— Áÿñ, ùà ðà ëû ñàí?
— Áè çèì ìÿ ëÿ ëè!
ßëè àá áàñ êè øè áó äÿ ôÿ à÷ûã-àø êàð ýö ëöð äö:
— Îí äà, àé áè çèì ìÿ ëÿ ëè, ÿâ âÿë úÿ áèð Àë ëà ùûí ñà ëà ìû íû âåð,
ñîí ðà ñþ çö íö äå äÿ...
Ìÿí òÿ çÿ äÿí ñà ëàì âå ðèð äèì:
— Ñà ëàì.
— Àé áà áàí ðÿù ìÿò ëèê! Àë ëàù àòî âà äà úàí ñàü ëû üû âåð ñèí, èðàí -
ëû îëàí äà íÿ îëàð, éàõ øû êè øè äè!.. ßëåé êö ìÿ ñà ëàì, êè øè ãû ðû üû! Íå -
úÿ éÿì? Ùÿð èøèì ãàé äà ñûí äà äû, áèð úÿ áÿç ìè-Ñö ëåé ìà íûì
1
÷à òûø -
ìûð!..— ßëè àá áàñ êè øè éå íÿ ýö ëöì ñÿ éèð äè.
— Áè ëèð ñÿí äÿ, ßëÿê áÿð, ñÿ íèí àäà øûí Ìèð çÿ ßëÿê áÿð ÷îõ áþ -
éöê ÿù ëè-ãÿ ëÿì îëóá!.. Äå éèá êè, ãî úà ìöñ òÿü íè éè-ñÿð âÿò äÿ îë ñà,
ãî ëóí äà áèð ÷î úóã úà ãöâ âÿò îë ìàç!.. Áà øà äöø äöí?
Ìÿí áà øû ìû òÿð ïÿ äèð äèì, éÿ íè êè, ùÿ, áà øà äöø äöì âÿ ÿë áÿò òÿ,
ÿñ ëèí äÿ áó ñþù áÿò ëÿð äÿí ùå÷ íÿ áà øà äöø ìöð äöì, ñîí ðà ßëè àá áàñ
êè øè äå éèð äè:
— Àë ëàù Ìèð çÿ ßëÿê áÿ ðÿ ðÿù ìÿò åëÿ ñèí, áè ëèá êè, íÿ äå éèð! Àë -
ëàù Ìèð çÿ Ñÿò òà ðà äà ðÿù ìÿò åëÿñèí, Ñà áè ðèí äÿ ëè ñè èäè, øåð ëÿ ðè äè ëèí -
447
äÿí äöø ìöð äö... ×öí êè åëÿ þçö äÿ Ñà áèð êè ìè, õàë ãûíû ñå âÿí àäàì
èäè...
Àíàì ùÿð äÿ ôÿ áè çèì åâ äÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí ãà ðà ñû íà äà íû øàí -
äà, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí øÿê ëè ÷ûõ ìûø ãÿ çåò ïàð ÷à ñû èëÿ ìÿò áÿõ äÿ êè íþ -
éöò ïè ëÿ òÿ ñè íè ñè ëèá òÿ ìèç ëÿ éÿí äÿ, ùÿ ìè øÿ ßëè àá áàñ êè øè ìÿ íèì éà -
äû ìà äö øöð äö, ÷öí êè ßëè àá áàñ êè øè íèí äîñ òó Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìóí àãè -
áÿ òè àíà ìûí äå äèê ëÿ ðè íè òÿñ äèã åäèð äè âÿ ìÿ íèì àëÿ ìèì äÿ àíà ìûí
î ñþç ëÿ ðè íÿ, î ùÿ ðÿ êÿò ëÿ ðè íÿ áÿ ðà ÿò ãà çàí äû ðûð äû.
ßëè àá áàñ êè øè ÷îõ âàõò ÿëèí äÿ êÿù ðÿ áà òÿñ áåù îé íà äà-îé íà äà,
òàõ òà êÿ òè ëèí öñ òö íÿ ñà ëûí ìûø äþ øÿê úÿ äÿ îòó ðóð äó, àéàã ëà ðû íûí áè ðè
àë òûí äà îëóð äó, î áè ðè íè äÿ ãàë äû ðûá ãî éóð äó êÿ òè ëèí öñ òö íÿ âÿ
ßëèàá áàñ êè øè íè áå ëÿ úÿ éó ìàã êè ìè éû üû øûá êÿ òè ëèí öñ òöí äÿ îòóð ìóø
ýþ ðÿí äÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó êè øè áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ éà øà éàí
àäè àäàì ëàð äàí äå éèë, ùàðà äàí ñà áàø ãà áèð àëÿì äÿí ýÿ ëèá, áÿë êÿ
äÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí äà íûø äû üû î ñèð ëè àëÿì äÿí ýÿ ëèá, éà äà ùÿð äÿí ìÿ -
íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Àë ëà ùûí äà ýþð êÿ ìè éÿ ãèí ßëè àá áàñ êè øè íèí ýþð -
êÿ ìè êè ìè äèð, áå ëÿ úÿ ñà ÷û, ãà øû àüàð ìûø, àüñàã ãàë ëû; àì ìà þñ êö -
ðÿí äÿ àäè àäàì ëàð êè ìè þñ êö ðöð äö âÿ þñ êö ðÿ-þñ êö ðÿ äÿ äå éèð äè:
— ßëÿê áÿð, èí äè êè, ýÿë ìè ñÿí, ãîé îí äà ñÿ íÿ áèð ñèðð à÷ûì. —
ßëè àá áàñ êè øè íèí ýþç ëÿ ðè éå íÿ äÿ ýö ëöð äö. — Áè ëèð ñÿí äÿ, èí äè èéèð -
ìèí úè ÿñ ðèí áè ðèí úè éà ðû ñû äûð. ßñð áè ëèð ñÿí íÿ äå ìÿê äèð? Î áÿä áÿõò
îü ëó, áÿä áÿõò Áà ëà êÿ ðèì áà øà ñàë ìà éûá ñè çÿ êè, ÿñð íÿ äèð? ßñð, éÿ -
íè êè, éöç èë äå ìÿê äèð. Ñÿí èéèð ìè áè ðèí úè ÿñðäÿ éà øà éà úàã ñàí, îí -
äà, èí äè êè ìÿí íÿí úà âàí îëà úàã ñàí... Áèð äÿ ýþð äöí êè, ßëÿê áÿð,
îí äà Äÿú úÿë çö ùóð åëÿ äè, äå äè êè, ìÿí Ìåù äè éÿì, îí äà ñÿí,
ßëÿê áÿð, áèë êè, éà ëàí äå éèð î êþ ïÿéîü ëó Äÿú úÿë, Ìåù äè äþ éöë,
Ìåù äè Ñà ùèá -ÿç çà ìàí ñîí ðà çö ùóð åëÿ éÿ úÿê
1
.
Éàõ øû, ßëÿê áÿð? Àë ëàù ãîé ñà, èéèð ìè áè ðèí úè ÿñðäÿ ìÿ íèì áó
ñþç ëÿ ðè ìè éà äó âà ñà ëàð ñàí, îí äà, áÿë êÿ ìÿ íè äÿ éà äó âà ñàë äóí. —
ßëè àá áàñ êè øè éå íÿ äÿ ýö ëöì ñÿ éèð äè âÿ ìÿí áèë ìèð äèì êè, çà ðà ôàò
åëÿ éèð, éîõ ñà êè, áö òöí áó àí ëà øûë ìàç ñþç ëÿ ðè äîü ðó äàí äå éèð. —
Éàõ øû, ßëÿê áÿð?
Ìÿí áà øû ìû òÿð ïÿ äèð äèì, éÿ íè êè, éàõ øû, ÷öí êè îí ñóç äà ßëè àá -
áàñ êè øè íèí äà íû øûã ëà ðûí äàí ùå÷ íÿ áà øà äöø ìöð äöì, éå íÿ äÿ áèð
ÿëèì ëÿ ïà ïà üû ìû, î áè ðè ÿëèì ëÿ ïåí úÿ éèìèí ÿòÿê ëÿ ðè íè òó òóá áó äÿ -
ôÿ ãà ÷à-ãà ÷à (÷öí êè ãà éû äàí äà êö ëÿê àð õà äàí ÿñèð äè) ùÿ éÿ òè ìè çÿ
ýÿ ëèð äèì: Õà íûì õà ëà ñî ðó øóð äó:
— Íîë äó, ßëÿê áÿð? Íå úÿ äè êè øè?
Ìÿí:
448
— Éàõ øû äûð — äå éèð äèì. — Àí úàã þñ êö ðöð.
Àõ øàì Õà íûì õà ëà éà Úÿ ôÿ ðÿ, éà Àäè ëÿ, éà ßá äö ëÿ ëè éÿ, éà
Úÿá ðà éû ëà, éà Àüà ðÿ ùè ìÿ, ÿí ÷îõ äà Ãî úà éà (÷öí êè Ãî úà ùÿ êèì -
ëèê îõó éóð äó) áèð ãû ðûã êå ÷è ïè éè âå ðèð äè:
— Ýåò, êè øè íèí áå ëè íÿ ñöðò áèð àç, — äå éèð äè.— Ãîé ñî éóã äÿé ìÿ -
ñè íè ÷ÿ êèá úà íûí äàí ÷û õàðòñûí...
ßë áÿò òÿ, àíàì èñ òÿ ìèð äè êè, ßëè àá áàñ êè øè êè ìè áèð àäà ìûí
Ìÿì ìÿä áà üûð êè ìè áèð îü ëóí äàí äà íûø ñûí, àì ìà îí ñóç äà ìÿí
ùÿð øå éè áè ëèð äèì, Áà ëà êÿ ðèì äå éèð äè êè, áó ùà äè ñÿ èéèð ìèí úè èë ëÿ ðèí
ÿâ âÿë ëÿ ðèí äÿ, éÿ íè êè, èí ãè ëà áûí èëê èë ëÿ ðèí äÿ áàø âå ðèá...
...Íå ÷ÿ ýöí äö êè, ìÿí î ùà äè ñÿ áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿ øè ðÿì âÿ áÿ çÿí
ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, î ùà äè ñÿ ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãàð øû ñûí äà áàø âå -
ðèá...
...Áèð ïà éûç àõ øà ìû ãóð òà ðûð äû, ýå úÿ áàø ëà éûð äû âÿ éà üûø äà ýåò-
ýå äÿ áÿð êè éèð äè, ñó éóí øû ðûë òû ñû êö ëÿ éèí ñÿ ñè íÿ ãà ðûø ìûø äû âÿ êö ëÿê
ùÿð äÿ ôÿ éà üû øû ßëè àá áàñ êè øè ýè ëèí êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íèí øö øÿ ñè íÿ ÷ûð -
ïàí äà êè øè íèí öðÿ éèí äÿ åëÿ áèë íÿ ñÿ ñû íûð äû, ñÿ áÿ áè íè áèë ìÿ äè éè áèð
íè ýà ðàí ÷û ëûã áàø ãàë äû ðûð äû.
ßëè àá áàñ êè øè, åëÿ áèë êè, î ïà éûç ýå úÿ ñè íèí þìöð ëöê ÿçà áû íû ÿâ -
âÿë äÿí ùèññ åò ìèø äè.
ßëè àá áàñ êè øè ìè çèí öñ òöí äÿ éà íàí íþ éöò ëàì ïà ñû íûí èøû üûí äà
Ìÿì ìÿä áà üû ðà áà õûð äû âÿ à÷ûã-àø êàð ýþ ðöð äö êè, îü ëó äà íà ðà ùàò -
äûð.
Ìÿì ìÿä áà üûð êöíúäÿ êè òàõ òûí öñ òöí äÿ îòó ðóá î éåä äè ëèê íþ -
éöò ëàì ïà ñû íûí àëà ãà ðàí ëû üûí äà ùàðà äàí ñà ÿëè íÿ êå÷ ìèø áèð ãÿ çåò
îõó éóð äó âÿ òåç-òåç ãàë õûá êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íÿ éà õûí ëà øûð äû, øö øÿ -
äÿí äèã ãÿò ëÿ áà éû ðà áà õûð äû.
Î ïà éûç ýö íö ñÿ ùÿð òåç äÿí Ùÿ ëè ìÿ õà ëà íûí áà øû àü ðû éûð äû âÿ
àð âàä áö òöí ýö íö áèð òÿ ùÿð éî ëà âåð ìèø äè, õþ ðÿ éè áè øèð ìèø äè, åâèí
èøè íè ýþð ìöø äö âÿ èí äè òà ìàì ÿë äÿí äöø ìöø äö, äÿñ ìàë ëà áà øû íû
ñà ðû éûá éå ðè íÿ ýèð ìèø äè, ìöð ýö äþ éÿ-äå éÿ:
— Íè éÿ éàò ìóð ñóç? — äå éèð äè.
ßëè àá áàñ êè øè ñî éó íóá àü òó ìàí-êþé íÿê äÿ éå ðèí äÿ îòóð ìóø -
äó, àì ìà öðÿ éèí äÿ êè î íè ýà ðàí ÷û ëûã ãîé ìóð äó, éà íÿ èäè ñÿ, éàò -
ìàã èñ òÿ ìèð äè.
Ìÿì ìÿä áà üû ðûí îí ñÿê êèç éà øû âàð èäè, ßëè àá áàñ êè øè íèí éå ýà -
íÿ îü ëó èäè (áèð äÿ êè, Íè ñÿ èäè, Ìàø òà üà äà ÿð äÿ èäè) âÿ ßëè àá áàñ
êè øè î éåä äè ëèê ëàì ïà íûí èøû üûí äà îü ëó íóí òÿ çÿòÿð áûü ëà ðû íà áàõ äû
âÿ ôè êèð ßëè àá áàñ êè øè íè ÷ÿ êèá ãÿ äèì ëÿ ðÿ àïàð äû, î âàõòëà ðà êè, þçö
449
4- 29
áå ëÿ úÿ áèð úà âàí èäè; êè øè éÿ åëÿ ýÿë äè êè, î âàõòäàí ãûðõ áåø èë éîõ,
ìèí èë êå ÷èá, ÷öí êè î úà âàí ëûã åëÿ áèð óçàã ëûã äà ãàë ìûø äû êè, áó ãûðõ
áåø èëèí éö êö î ãÿ äÿð àüûð îë ìóø äó, î ãÿ äÿð êÿø ìÿ êåø ëè îë ìóø äó
êè, àäè èë ëÿ ðèí ýö íö íÿ, àäè èë ëÿ ðèí õà òè ðÿ ñè íÿ ñû üûø ìûð äû.
ßëè àá áàñ êè øè ñî ðóø äó:
— Íè éÿ éàò ìûð ñàí?
Ìÿì ìÿä áà üûð:
— Ãÿ çå òè îõó éóá ýå äèá éà òû ðàì... — äå äè.
ßëè àá áàñ êè øè éÿ åëÿ ýÿë äè êè, åëÿ áèë, Ìÿì ìÿä áà üûð ýþç ëÿ ðè íè
îí äàí ýèç ëÿò ìÿê èñ òÿ éèð, ÷à ëû øûð êè, àòà ñû íà òÿ ðÿô áàõ ìà ñûí, Ìÿì -
ìÿä áà üû ðûí ñþç ëÿ ðèí äÿ äÿ, äà ùà äîü ðó ñó, äå äè éè ñþç ëÿ ðèí òÿ ëÿô ôö -
çöí äÿ äÿ íÿ ñÿ áèð ñö íè ëèê âàð èäè, áó íó òÿê úÿ ùÿ ìèí ýöí éîõ, öìó -
ìèé éÿò ëÿ, àõûð âàõòëàð ùÿð äÿí ùèññ åäèð äè âÿ î éà üûø ëû-êö ëÿê ëè ïà éûç
ýå úÿ ñè åëÿ áèë áèð äÿí-áè ðÿ ßëè àá áàñ êè øè íèí ÿëè ãûï ãûð ìû çû êþ çÿ
äÿé äè, êè øè äèê ñèí äè, öðÿ éèí äÿ: «Ëÿ íÿò øåé òà íà!» — äå äè, ñîí ðà ãàë -
õûá áèð ïà ïè ðîñ éàí äû ðûá ÷ÿê ìÿê èñ òÿ äè, àì ìà Ùÿ ëè ìÿ éÿ éà çû üû
ýÿë äè, ÷öí êè Ùÿ ëè ìÿ éî ðó ëóá ÿë äÿí äöø ìöø äö, áö òöí ýö íö áà øû àü -
ðû éûð äû âÿ ßëè àá áàñ êè øè èñ òÿ ìÿ äè êè, èí äè äÿ àð âàä ïà ïè ðîñ òöñ òö -
ñöí äÿ éàò ñûí.
ßëè àá áàñ êè øè:
— Êîð åëÿ éÿð ñÿí ýþç ëÿ ðè âè, — äå äè. — Ñþí äöð èøû üû, ýåò éàò. — Âÿ
ßëè àá áàñ êè øè áó ðà ñû íû äà äå ìÿê èñ òÿ äè êè, ÷îõ îõó äóí, àõûð äà îë -
äóí Ñÿò òàð Ìÿ ñóì, ñîí ðà ñû íÿ îë ñóí? Éà çûã êè øè íè î ãÿ äÿð ÿñÿ áè -
ëÿø äè ðèð ëÿð êè, éàç äû üû ãÿ çÿë ëÿ ðè îõó éàí ëàð äà, îõó ìà éàí ëàð äà î
ãÿ äÿð öñ òö íÿ äö øöá èô øà åäèð ëÿð êè, áè ÷à ðÿ Ìèð çÿ áèë ìÿ éèð êè, áà øû -
íà íÿ ÷à ðÿ ãûë ñûí; àì ìà ßëè àá áàñ êè øè áó áà ðÿ äÿ áèð ñþç äå ìÿ äè,
ÿâ âÿ ëà, îíà ýþ ðÿ êè, Ñÿò òàð Ìÿ ñóì îë ìàã î ãÿ äÿð äÿ àñàí èø äå -
éèë äè, èêèí úè ñè äÿ îíà ýþ ðÿ êè, ùÿð ùàë äà, Ñÿò òàð Ìÿ ñóì îë ìàã, Ñÿò -
òàð Ìÿ ñó ìóí ãÿ çÿë ëÿ ðè íè îõó ìà éà-îõó ìà éà î ãÿ çÿë ëÿð äÿ êè ýöë -
äÿ, áöë áöë äÿ çÿ ðÿð ëè áèð øåé àõ òàð ìàã äàí ãàò-ãàò öñ òöí èäè. — Ñþí -
äöð èøû üû, ñþí äöð, éà òàã. Ìÿì ìÿä áà üûð:
— Èí äè, — äå äè âÿ àéà üà ãàëõäû.
Áó çà ìàí î éà üûø øû ðûë òû ñû íûí, î êö ëÿê âû éûë òû ñû íûí àðà ñûí äàí
ÿâ âÿë úÿ ìà øûí ñÿ ñè åøè äèë äè, ñîí ðà î ìà øû íûí èøû üû ïÿí úÿ ðÿ äÿí îòà -
üà äöø äö âÿ ßëè àá áàñ êè øè òÿ ÿú úöá åò äè êè, ýå úÿ âàõ òû áó íÿ ìà øûí -
äû áå ëÿ äà éàí äû ãà ïû ëà ðû íûí àü çûí äà (àäÿ òÿí, Áà êû íûí áó äàü ëûã êö -
÷ÿ ëÿ ðèí äÿí ôàé òîí ýå äÿð äè, ìà øûí ëàð áó ðà ëà ðà ãàëõìàç äû)?
Ìÿì ìÿä áà üûð àéàã öñ òÿ ãó ðó éóá ãàë äû âÿ îü ëó íóí àéàã öñ òÿ
áå ëÿ úÿ ãó ðó éóá ãàë ìà üû íû ßëè àá áàñ êè øè à÷ûã-àø êàð ùèññ åò äè; îòàã
450
àëà ãà ðàí ëûã èäè, àì ìà î àëà ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ ßëè àá áàñ êè øè ýþð äö êè,
Ìÿì ìÿä áà üûð àüàï ïàã àüà ðûá âÿ êè øè áó ðà ñû íû äà ùèññ åò äè êè, îü -
ëó íóí öðÿ éè äþ éö íöð, àç ãà ëûð éå ðèí äÿí ÷ûõñûí.
×þë ãà ïû ñû íû áÿðêäÿí äþé äö ëÿð âÿ ßëè àá áàñ êè øè, ÿë áÿò òÿ, áà øà
äöø äö êè, íÿ ñÿ áèð ùà äè ñÿ áàø âå ðèá, áó åëÿ-áå ëÿ ãà ïû äþé ìÿê äå -
éèë, éå ðèí äÿí ãàëõäû, ïåí úÿ éè ÷èé íè íÿ ñàë äû âÿ áà ëà úà àðà ëû üà êå ÷èá
áà éûð ãà ïû ñû íûí éà íûí äà äà éàí äû:
— Êèì äèð?
— À÷! Ùþ êó ìÿò àäàì ëà ðû äûð!
Áà éûð äàí ýÿ ëÿí áó ñÿñ äÿ åëÿ áèð ñÿðòëèê âÿ àìè ðà íÿ ëèê âàð èäè
êè, áó ðà äà äà ùà áàø ãà ñþù áÿò îëà áèë ìÿç äè, ãà ïû à÷ûë ìà ëûé äû âÿ
ßëè àá áàñ êè øè òÿ çÿ äÿí îòà üà êå ÷ÿ-êå ÷ÿ:
— Áó ñà àò, — äå äè. — Áèð äÿ ãè ãÿ ýþç ëÿ.
ßëè àá áàñ êè øè òÿ ëÿ ñèð äè êè, Ùÿ ëè ìÿ òåç ãàë õûá ýå éèíñèí, áó éàä
àäàì ëàð àð âà äû áå ëÿ úÿ ýå úÿ êþé íÿ éèí äÿ ýþð ìÿ ñèí ëÿð, àì ìà áà éûð -
äà êû ñÿñ äà ùà àð òûã áèð ñÿðòëèê âÿ àìè ðà íÿ ëèê ëÿ äå äè:
— Òåç à÷! Áó äÿ ãè ãÿ à÷! Ñûí äû ðà úà üûã ãà ïû íû!
ßëè àá áàñ êè øè Ùÿ ëè ìÿ éÿ:
— Äóð ýå éèí! Ýå éèí! — äå éèð äè âÿ Ùÿ ëè ìÿ õà ëà äà éîð üàí-äþ -
øÿ éèí îð òà ñûí äà îòó ðóá éó õó ëó ýþç ëÿ ðè íè äþ éÿ-äþ éÿ áà øà äöø ìöð -
äö êè, íÿ îëóá.
ßëè àá áàñ êè øè Ùÿ ëè ìÿ õà ëà éà:
— Úÿëä îë, ýå éèí! — äå éèð äè, àì ìà Ùÿ ëè ìÿ õà ëà ýå éèí ìÿ éÿ
ìà úàë òàï ìà äû, ÷öí êè áó äÿ ôÿ ãà ïû íû åëÿ áÿðê äþé äö ëÿð êè, ßëè àá -
áàñ êè øè ýè ëèí áà éûð ãà ïû ñû íûí çÿ èô úÿô òÿ ñè äà âàì ýÿ òèð ìÿ äè, ãû ðûë äû
âÿ ãà ïû íûí ÷ûð ïû ëûá à÷ûë ìà üû èëÿ ö÷ íÿ ôÿð êè øè íèí îòà üà ýèð ìÿ éè áèð
îë äó.
Áó àäàì ëàð äàí áè ðè íèí ÿé íèí äÿ óçóí øè íåë âàð èäè, î áè ðè èêè íÿ -
ôÿð ãà ðà ìå øèí ýþ äÿê úÿ ýåé ìèø äè âÿ ãà ïû àã çûí äà éà üû øûí àë òûí äà
äà éàí äûã ëà ðû íà ýþ ðÿ ö÷ö íöí äÿ öñ òöí äÿí ñó òþ êö ëöð äö; óçóí øè íåë -
ëè ñÿðò âÿ ãÿ òè àä äûì ëàð ëà ìè çÿ òÿ ðÿô éå ðè éèá íþ éöò ëàì ïà ñû íûí ïè -
ëÿ òÿ ñè íè àõû ðà úàí éó õà ðû ãàë äûð äû, îòàã èøûã ëàí äû, àì ìà ëàì ïà ùèñ
âåð ìÿ éÿ áàø ëà äû âÿ ùè ñèí èéè î ñà àò îòà üà äîë äó, åëÿ áèë, áó ùèñ èéè -
íè è÷ÿ ðè ýè ðÿí î ö÷ íÿ ôÿð þçö èëÿ áèð ëèê äÿ ýÿ òèð ìèø äè, åëÿ áèë, áó ùèñ
èéè î óçóí øè íå ëèí, î ìå øèí ãà ðà ýþ äÿê úÿ ëÿ ðèí ãî õó ñó èäè.
Ùÿ ëè ìÿ õà ëà ýþ çö íö ùèñ âå ðÿí íþ éöò ëàì ïà ñûí äàí ÷ÿ êÿ áèë ìèð -
äè, ÷öí êè îä êè, ýå úÿ ùèñ åëÿ äè, áó î äå ìÿê èäè êè, ýå úÿ åâÿ øåé òàí
ýÿ ëÿ úÿê.
Óçóí øè íåë ëè, îòà üûí îð òà ñûí äà äà éà íûá òÿð ïÿí ìÿ éÿí Ìÿì -
451
ìÿä áà üû ðà þò êÿì áèð íÿ çÿð ñàë äû, ñîí ðà ýÿ ëèá ßëè àá áàñ êè øè èëÿ öç -
áÿ öç äà éàí äû âÿ äå äè:
— Äå ìÿ ëè, ãà ïû íû ùþ êó ìÿ òèí öçö íÿ áàü ëà éûð ñàí?!.
— Íè éÿ áàü ëà éû ðàì? Áàü ëà ìû ðàì... Ìÿ íèì ùþ êó ìÿò äÿí ýèç ëè
áèð èøèì éîõ äó...
— Áÿñ, íè éÿ à÷ ìûð äûí?
— Ýå úÿ íèí éà ðû ñû äû, àð âàä-óøàã âàð åâ äÿ...
— Äå ìÿ ëè, àð âàä-óøà üûí ãàé üû ñû íà ãà ëûð ñàí, àì ìà ùþ êó ìÿò
àäàì ëà ðû íû éà üû øûí àë òûí äà ñàõ ëà éûð ñàí?!
Ìå øèí ýþ äÿê úÿ ëè ëÿð äÿí áè ðè äå äè:
— Áó íóí íÿ ôÿ ñè äöø ìÿí íÿ ôÿ ñè äèð!
Óçóí øè íåë ëè:
— Áå ëÿ ëÿ ðè íè àç ýþð ìÿ ìè øèê! — äå äè. — Ãû çûë ëà ðû ýÿ òèð!
ßëè àá áàñ êè øè éÿ åëÿ ýÿë äè êè, áó óçóí øè íåë ëè íèí ÿì ðè íè äöç ýöí
áà øà äöø ìÿ äè.
— Íÿ éè ýÿ òè ðèì?
— Ãû çûë ëà ðû!
— Ùàí ñû ãû çûë ëà ðû?
— Êà ñûá ëà ðû, éîõ ñóë ëà ðû ñî éóá éûü äû üûí ãû çûë ëà ðû!
ßëè àá áàñ êè øè:
— Ìÿí ùà ìàì ÷û éàì, — äå äè. — Ñîé üóí ÷ó äå éè ëÿì!
— Äå ìÿ ëè ñîé ìóð äóí êà ñûá ëà ðû?
— Þçöì þçö ìö ñîé ìà éà úàã äûì êè! Êà ñûá åëÿ ìÿí þçö ìöé -
äöì äÿ...
Óçóí øè íåë ëè áàð ìà üû íû óçà äûá àç ãàë äû ßëè àá áàñ êè øè íèí ýþ çö -
íöí è÷è íÿ ñîõ ñóí âÿ:
— Áå ëÿ ëÿ ðè ãû çû ëû þç áà øû íà ýÿ òè ðèá ùþ êó ìÿ òÿ âåð ìÿç! — äå äè. —
Áå ëÿ ëÿ ðè ãû çû ëû þç ëÿ ðèí äÿí äÿ ÷îõ èñ òÿ éèð ëÿð. Àú ëûã äû, úà ìà àò éå ìÿ -
éÿ ÷þ ðÿê òàï ìûð, áå ëÿ ëÿ ðè èñÿ ãû çû ëûí öñ òöí äÿ îòó ðóð. Ñÿí âåð ìÿ -
éÿí äÿ þç õî øó íà, åëÿ áè ëèð ñÿí òà ïà áèë ìÿ éÿ úÿ éèê? Àõ òà ðûí!
Ìå øèí ýþ äÿê úÿ ýåé ìèø ùÿ ìèí èêè íÿ ôÿð îòà üû àõ òàð ìà üà áàø -
ëà äû.
Íþ éöò ëàì ïà ñû íûí ïè ëÿ òÿ ñè åëÿ ùåé ùèñ âå ðèð äè âÿ éå ðèí äÿ îòó -
ðóá éîð üà íà áö ðöí ìöø Ùÿ ëè ìÿ õà ëà ùÿð äÿí þçöí äÿí àñû ëû îë ìà éà -
ðàã èñ òÿ éèð äè êè, ãàë õûá ëàì ïà íûí ïè ëÿ òÿ ñè íè àøà üû ÷ÿê ñèí, àì ìà î
óçóí øè íåë ëè éÿ, î ìå øèí ýþ äÿê úÿ ëè èêè íÿ ôÿ ðÿ áà õà-áà õà éå ðèí äÿí
òÿð ïÿí ìèð äè.
Ìÿì ìÿä áà üûð îòà üûí îð òà ñûí äà àéàã öñ òÿ äà éàí ìûø äû, ãû ìûë -
äàí ìûð äû âÿ ßëè àá áàñ êè øè îü ëó íóí àüàï ïàã àüàð ìûø ñè ôÿ òè íÿ áà õà-
452
áà õà ôè êèð ëÿ øèð äè êè, áó ö÷ íÿ ôÿ ðèí áå ëÿ úÿ è÷ÿ ðè ñî õóë ìàã ëà ðû, åâè
áå ëÿ úÿ ÿëÿê-âÿ ëÿê åëÿ ìÿ ëÿ ðè îü ëó íó ùèðñëÿí äè ðèá, îíà ýþ ðÿ áå ëÿ
àüàï ïàã àüà ðûá, áó úöð äà éà íûá ãû ìûë äàí ìûð; êè øè åù òè éàò åäèð äè êè,
Ìÿì ìÿä áà üûð úà âàí äû, äÿ ëè ãàí ëû äû, áèð äÿí ÿëèí äÿí õà òà ÷û õàð, áó
àäàì ëà ðà ùö úóì åëÿ éÿð, âó ðàð îí ëà ðû, ñþ éÿð îí ëà ðû âÿ îí äàí ñîí ðà
äà áóí ëà ðûí ÿëèí äÿí ãóð òàð ìàã îë ìàç, áÿä áÿõò îëàð óøàã.
Äöç äöð, ßëè àá áàñ êè øè áå ëÿ ôè êèð ëÿ øèð äè, àì ìà áö òöí áó ôè êèð -
ëÿð ëÿ áÿ ðà áÿð, ýþ ðöð äö êè, Ìÿì ìÿä áà üû ðûí ñè ôÿ òèí äÿ, äó ðó øóí äà
íÿ ñÿ áàø ãà áèð øåé äÿ âàð âÿ ßëè àá áàñ êè øè îíóí íÿ îë äó üó íó ùå÷
úö ð áà øà äö øÿ áèë ìèð äè.
Îòàã äà, ìÿò áÿõ äÿ, àðà êÿñ ìÿ äÿ éåð ãàë ìà äû, êöíú-áó úàã ãàë -
ìà äû êè, î èêè íÿ ôÿð îðà íû éîõ ëà ìà ñûí âÿ áó àäàì ëàð ùÿð äÿ ôÿ äî -
ëà áûí ýþ çöí äÿ, éà ãà çà íûí è÷èí äÿ ïàë-ïàë òàð äàí, äþ øÿê àüûí äàí,
ñöô ðÿ äÿí, éà ñî üàí äàí, ñà ðûì ñàã äàí, íî õóä äàí áàø ãà áèð øåé òàï -
ìà äûã äà, Óçóí øè íåë ëè ýåò-ýå äÿ àð òàí àø êàð áèð àúûã ëà òåç-òåç Ìÿì -
ìÿä áà üû ðà áà õûð äû.
ßëè àá áàñ êè øè Óçóí øè íåë ëè íèí Ìÿì ìÿä áà üû ðà àò äû üû î àúûã ëû
áà õûø ëà ðû ýþ ðöð äö âÿ î áà õûø ëà ðû ùå÷ úöð éî çà áèë ìèð äè, î áà õûø ëà ðûí
ìÿ íà ñû íû áà øà äö øÿ áèë ìèð äè, àì ìà î áà õûø ëàð äà õî øà ýÿë ìÿ éÿí,
àäà ìûí ÿòè íè öð ïÿø äè ðÿí íÿ ñÿ ùèññ åäèð äè.
Ëàì ïà íûí ëö ëÿ éè íèí éó õà ðû ùèñ ñÿ ñè ùèñ äÿí ãà ðà ëûð äû âÿ áó íà
ýþ ðÿ îòà üûí äà äè âàð ëà ðû íûí éó õà ðû òÿ ðÿ ôè íÿ, åëÿ áèë êè, êþë ýÿ äö øöð -
äö.
Êö ëÿê éå íÿ äÿ ùÿð äÿí éà üû øû îòà üûí êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íèí øö øÿ -
ñè íÿ ÷ûð ïûð äû, àì ìà ßëè àá áàñ êè øè äà ùà áó íà ôè êèð âåð ìèð äè âÿ
Ìÿì ìÿä áà üûð äà äà ùà ÿâ âÿë êè òÿê êö ÷ÿ éÿ òÿ ðÿô áàõ ìûð äû.
Ìå øèí ýþ äÿê úÿ ëè ëÿð äÿí áè ðè ìÿò áÿõ äÿ ÿëè íè àç ãà ëà ãîë òó üà úàí
óí êè ñÿ ñè íÿ ñî õóá óíóí è÷èí äÿ ãû çûë àõ òà ðûð äû âÿ áó çà ìàí áóð íó -
íà óí äîë äó üó ö÷öí òåç-òåç àñ ãûð ìà üà áàø ëà äû. Áó àäàì àñ ãûð äûã -
úà Óçóí øè íåë ëè, åëÿ áèë, äà ùà àð òûã ÿñÿ áè ëÿø äè, ãÿ çÿá ëè ýþç ëÿ ðè éå -
ðèí äÿ îé íà ìà üà áàø ëà äû:
— Ãû çûë ùàðà äà äû? — ãûø ãûð äû âÿ ãÿ ðè áÿ èäè, ßëè àá áàñ êè øè éÿ åëÿ
ýÿë äè êè, Óçóí øè íåë ëè îíóí öñ òö íÿ, éÿ íè ßëè àá áàñ êè øè íèí öñ òö íÿ
éîõ, Ìÿì ìÿä áà üû ðûí öñ òö íÿ ãûø ãû ðûð.
Ìå øèí ýþ äÿê úÿ ëè ëÿ ðèí èêè ñè äÿ ÿëè áîø ýÿ ëèá Óçóí øè íåë ëè íèí éà -
íûí äà äà éàí äû âÿ Óçóí øè íåë ëè íå ÷ÿí úè äÿ ôÿ îòà üû äèã ãÿò ëÿ íÿ çÿð -
äÿí êå ÷è ðèá Ùÿ ëè ìÿ õà ëà éà áàõ äû:
— Áó íóí éîð üàí-äþ øÿ éè íè àõ òà ðûí! — äå äè.
Ìÿì ìÿä áà üûð ãûï ãûð ìû çû ãû çàð äû.
453
ßëè àá áàñ êè øè:
— Àçÿð áàé úàí ëû äþ éöë ñÿí ñÿí? — äå äè.
Óçóí øè íåë ëè:
— Ñÿ íèí êè ìè àçÿð áàé úàí ëû îëóá, þë êÿ íèí áó àú âàõ òûí äà éå òèì-
éå ñèð äÿí ãû çûë ýèç ëÿò ìÿê äÿí ñÿ, ãà ðà ÷û îë ìàã éàõ øû äûð! — äå äè.
Ùÿ ëè ìÿ õà ëà áö ðö íöá îòóð äó üó éîð üà íû äà ùà áÿðê-áÿðê ñè íÿ ñè -
íÿ ñûõ äû.
ßëè àá áàñ êè øè íèí áåé íèí äÿ áèð ôè êèð î äÿì íÿáç êè ìè âó ðóð äó:
Ìÿì ìÿä áà üûð äàí ìó üà éàò îë! Ìÿì ìÿä áà üûð äàí ìó üà éàò îë!
Ìÿì ìÿä áà üûð äàí ìó üà éàò îë! Àì ìà áèð äÿí-áè ðÿ ùÿð øåé éàä äàí
÷ûõ äû, ßëè àá áàñ êè øè íèí áö òöí âàð ëû üû áå ëÿ áèð ðöñ âàé ÷û ëû üà äþç ìÿ -
äè, áó éàä êè øè ëÿ ðèí ãà áà üûí äà àð âà äû íû ýå úÿ êþé íÿ éèí äÿ àéà üûéà -
ëûí, áà øûà÷ûã ýþð ìÿê äÿí ñÿ, þë ìÿê éöç äÿ ôÿ àð òûã èäè âÿ ßëè àá áàñ
êè øè áà øà äöø äö êè, äà ùà ùÿð øåé áèò äè, ãóð òàð äû, éà øû íûí áó ÷à üûí äà
èí äè úÿ áó Óçóí øè íåë ëè íèí öñ òö íÿ àòû ëà úàã äû, ùå÷ îë ìà ñà, öðÿ éè íè
áî øàë äà úàã äûð.
Ùÿ ëè ìÿ õà ëà éîð üà íû áÿðê-áÿðê ñè íÿ ñè íÿ ñû õûá äþ øÿ éèí öñ òöí -
äÿ îòóð ìóø äó, ýþç ëÿ ðè ßëè àá áàñ êè øè äÿé äè âÿ Ùÿ ëè ìÿ õà ëà î ñà àò
ùÿð øå éè áà øà äöø äö, îòóç èë áèð éàñ òû üà áàø ãîé äóã ëà ðû ßëè àá áàñ êè -
øè íèí ýþç ëÿ ðèí äÿ ùÿð øå éè îõó äó, áèð ýþç ãûð ïû ìûí äà àéà üà ãàëõäû,
áö ðöí äö éö éîð üàí ëà áÿ ðà áÿð, éå ðèí äÿí áèð àä äûì êÿ íà ðà ÷ÿ êèë äè,
ßëè àá áàñ êè øè éÿ ìà úàë âåð ìÿ äè, òÿ ëÿ ñèê äå äè:
— Ýÿ ëèí, ýÿ ëèí, áà øû âû çà äþ íöì, ýÿ ëèí àõ òà ðóí! Íî ëàð? Ùÿ ðÿ þç
èøè íè ýþ ðöð äÿ!.. Ýÿ ëèí, ýÿ ëèí, àõ òà ðóí... Àí úàã úè éÿ ðè éàí ìûø ëàð
êèì äè ñÿ, àë äà äûá ëàð ñè çè!..
Ìå øèí ýþ äÿê úÿ ëè ëÿð äÿí áè ðè éàñ òû üû ÿë ëÿø äè ðèá áèð òÿ ðÿ ôÿ àò äû,
äþ øÿ éè ÿë ëÿø äè ðèá î áè ðè òÿ ðÿ ôÿ èòÿ ëÿ äè, ñîí ðà Ùÿ ëè ìÿ õà ëà íûí áö ðöí -
äö éö éîð üà íà áàõ äû.
Ùÿ ëè ìÿ õà ëà äå äè:
— Àé ãÿð äåø, âàë ëàù, áó éîð üàí äà äà ùå÷ íÿ éîõ äó!..
Óçóí øè íåë ëè:
— Áèç Àë ëà ùà-çà äà èíàí ìû ðûã, àð âàä! — äå äè.
— Íÿ éÿ èíà íûð ñû íûç, äå éèí, îíà àíä è÷èì. Áó éîð üàí äà ãû çûë
éîõ äó, àé ãÿð äåø!..
Óçóí øè íåë ëè Ìÿì ìÿä áà üû ðà áàõ äû, Ìÿì ìÿä áà üûð ýþç ëÿ ðè íè
ýèç ëÿò äè, Óçóí øè íåë ëè ãûø ãûð äû:
— Ùà íû áÿñ, ãû çûë ëàð?
Ñö êóò ÷þê äö, åëÿ áèë, äà ùà éà üûø äà êÿñ äè, êö ëÿê äÿ äà éàí äû,
ñîí ðà Ìÿì ìÿä áà üûð — åëÿ áèë, àéàã ëà ðû îòà üûí òàõ òà äþ øÿ ìÿ ñè íÿ
454
éà ïûø ìûø äû, — ýöú ëÿ àéàã ëà ðû íû äàð òà-äàð òà îòà üûí êöí úöí äÿ äè âà ðà
ñþé êÿ íìèø òàõ òà éà õûí ëàø äû, ÿéè ëèá òàõ òû éå ðèí äÿí òÿð ïÿò äè âÿ ýö úÿ -
íÿ-ýö úÿ íÿ êÿ íà ðà ÷ÿê äè, òàõ òûí àë òûí äà, òàõ òà äþ øÿ ìÿ äÿ àü çû êè ÷èê
ãû ôûë ëû áà ëà úà áèð ãà ïû âàð èäè.
Óçóí øè íåë ëè òàõ òà äþ øÿ ìÿ äÿ êè î áà ëà úà ýèç ëè ãà ïû éà áàõ äû,
ñîí ðà ßëè àá áàñ êè øè éÿ áàõ äû âÿ îíóí ýþç ëÿ ðèí äÿ ùÿ ìèí äÿì åëÿ áèð
íèô ðÿò âàð èäè êè, åëÿ áèë, èí ñà íà, éÿ íè ßëè àá áàñ êè øè éÿ éîõ, äöí éà -
íûí ÿí ìóð äàð áèð ìÿõ ëó ãó íà áà õûð.
Ìÿì ìÿä áà üûð î áà ëà úà ãà ïû íûí éà íûí äàí êÿ íà ðà ÷ÿ êèë äè.
ßëè àá áàñ êè øè ùå÷ íÿ äå ìèð äè.
Àéàã öñ òÿ äà éàí ìûø Ùÿ ëè ìÿ õà ëà áö ðöí äö éö î éîð üà íûí è÷èí -
äÿ öøö äö, òèò ðÿ ìÿ éÿ áàø ëà äû.
Êö ëÿê éå íÿ äÿ ùÿð äÿí éà üû øû çÿðáëÿ êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íèí øö øÿ -
ñè íÿ ÷ûð ïûð äû.
Íþ éöò ëàì ïà ñû íûí ùè ñè ëàì ïà íûí øö øÿ ñè íè òà ìàì ãàï ãà ðà åëÿ -
ìèø äè âÿ îòà üûí äè âàð ëà ðû íûí éó õà ðû ñû íà äà ãà ðàí ëûã ÷þê ìöøäö.
Óçóí øè íåë ëè äå äè:
— Ñûí äû ðûí!
Óçóí øè íåë ëè àç ãà ëûð äû ßëè àá áàñ êè øè íèí öçö íÿ òö ïöð ñöí.
Ìå øèí ýþ äÿê úÿ ëè ëÿð äÿí áè ðè òÿ ëÿ ñèê ìÿò áÿõ äÿí ýÿ òèð äè éè ìèñ
êÿô êè ðèí ãóë ïó èëÿ äþ øÿ ìÿ äÿ êè î ýèç ëè áà ëà úà ãà ïû íûí êè ÷èê ãû ôû ëû íû
ñûí äûð äû âÿ ãà ïû íû ãàë äû ðûá à÷ äû. Äþ øÿ ìÿ íèí àë òûí äà áà ëà úà áèð õÿë -
âÿò õà íà âàð èäè âÿ Óçóí øè íåë ëè ùèñ âå ðÿí íþ éöò ëàì ïà ñû íû ìè çèí
öñ òöí äÿí ãà ïûá ñö ðÿò ëÿ õÿë âÿò õà íà íûí éà íû íà ýÿë äè: ëàì ïà íûí èøû -
üû áó ñö ðÿ òèí éå ëèí äÿí òèò ðÿ äè, îòà üûí äè âàð ëà ðû íûí éó õà ðû ñûí äà êû î
ãà ðàí ëûã êþë ýÿ äÿ òèò ðÿ äè, ñîí ðà Óçóí øè íåë ëè ÿëèí äÿ êè íþ éöò ëàì ïà -
ñû íû èðÿ ëè òó òóá õÿë âÿò õà íà íû èøûã ëàí äûð äû: è÷ÿ ðè äÿ öçö íÿ à÷ûã ãÿù -
âÿ éè ðÿíýëè äÿ ðè ÷ÿ êèë ìèø äþðäêöíú, óçóí ñîâ áèð ìöú ðö âàð èäè âÿ
ùÿ ìèí ìöú ðö íöí äÿ àü çû ëàï êè ÷è úèê áèð ãû ôûë ëà áàü ëàí ìûø äû. Ìå øèí
ýþ äÿê úÿ ýåé ìèø êè øè ÿëèí äÿ òóò äó üó êÿô êè ðèí ãóë ïó íó áó úûã ãû ëû ãû -
ôû ëà äà êå ÷è ðèá ãà íûð ìàã èñ òÿ äè, àì ìà ãû ôûë ÷îõ êè ÷èê âÿ çÿ ðèô îë äó -
üó ö÷öí, êÿô êè ðèí ãóë ïó îíóí äÿ ìè ðè íÿ êå÷ ìÿ äè âÿ ìå øèí ýþ äÿê -
úÿ ëè àäàì ùÿ ìèí ãû ôû ëû åëÿ ÿëè èëÿ äàð òûá ãî ïàð òäû.
Ìöú ðö íöí è÷èí äÿ îâ úó íà ñû üàí áèð Ãóðàí âàð èäè, áàø ãà ùå÷ íÿ
éîõ èäè.
455
__________
1
Áÿçìè-Ñöëåéìàí — äè íÿ ýþ ðÿ Ñö ëåé ìàí ïåé üÿì áÿð Éåð öçöí äÿ êè áö òöí
úàí ëû ëà ðûí äè ëè íè áè ëèð äè âÿ èñ òÿ äè éè âàõò ãóø ëà ðû, ùåé âàí ëà ðû þç ìÿú ëè ñè íÿ éû üûð äû;
ùÿ ìèí ìÿú ëè ñÿ áå ëÿ äå éèð äè ëÿð.
Ìå øèí ýþ äÿê úÿ ëè àäàì ìöú ðö íö Óçóí øè íåë ëè éÿ óçàò äû, àì ìà
Óçóí øè íåë ëè ÿëè íèí ùÿ ðÿ êÿ òè èëÿ ìöú ðö íö êÿ íàð åëÿ äè, ñö ðÿò ëÿ îòà -
üûí îð òà ñû íà êå ÷èá íþ éöò ëàì ïà ñû íû ùèðñëÿ ìè çèí öñ òö íÿ ãîé äó âÿ
Ìÿì ìÿä áà üû ðà òÿðñ áèð íÿ çÿð ñàë äû.
Ìÿì ìÿä áà üûð äà áà øû íû ãàë äû ðûá Óçóí øè íåë ëè éÿ áàõ äû.
ßëè àá áàñ êè øè éÿ åëÿ ýÿë äè êè, Ìÿì ìÿä áà üûð ýþ çö èëÿ éàë âà ðûð,
èì äàä èñ òÿ éèð.
Óçóí øè íåë ëè Ìÿì ìÿä áà üû ðà éà õûí ëàø ìàã èñ òÿ äè, àì ìà èêè àä -
äûì àòûá äà éàí äû, ÿëè íè ãàë äû ðûá óçóí áàð ìà üû èëÿ Ìÿì ìÿä áà üû ðû
ùÿ äÿ ëÿ éÿ-ùÿ äÿ ëÿ éÿ:
— Ñÿ íèí âåð äè éèí ñèã íàë ëà ðûí ùà ìû ñû áå ëÿ çàé ÷û õûð! — äå äè. —
Áè çè õàë ãûí éà íûí äà áè éà áûð åëÿ éèð ñÿí? Éà øà äû üûí åâ äÿí äÿ õÿ áÿ -
ðèí éîõ äóð! Ùà íû áÿñ, äå éèð äèí àòàì ãû çûë ýèç ëÿ äèá?
Ìÿì ìÿä áà üûð óä ãó íà-óä ãó íà õÿë âÿò õà íà éà òÿ ðÿô èøà ðÿ åëÿ äè:
— Åëÿ áè ëèð äèì îðà äà ãû çûë äû...
Óçóí øè íåë ëè èê ðàù äî ëó íÿ çÿð ëÿð ëÿ Ìÿì ìÿä áà üû ðà áà õûá:
— Àõ ìàã îü ëó, àõ ìàã! — äå äè, ñîí ðà ÷þ íöá ñö ðÿò ëÿ ßëè àá áàñ
êè øè ýè ëèí åâèí äÿí ÷ûõ ìàã èñ òÿ äè, àì ìà áà éûð ãà ïû ñû íûí àü çûí äà
àéàã ñàõ ëà éûá ßëè àá áàñ êè øè éÿ áàõ äû: — Áà üûø ëà, âÿ òÿí äàø! — äå äè.
— Çÿ ìà íÿ ïèñ çÿ ìà íÿ äèð!.. Âÿ çèé éÿò àüûð äûð... Íÿ èñÿ, áà üûø ëà. —
Âÿ ÷ûõ äû.
Ìå øèí ýþ äÿê úÿ ýåé ìèø î áè ðè èêè íÿ ôÿð äÿ Óçóí øè íåë ëè íèí àð -
äûí úà åâ äÿí ÷ûõ äû.
Ñîí ðà êö ÷ÿ äÿ êè ìà øûí èøÿ äöø äö, èøû üû êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íè èøûã -
ëàí äûð äû, ñîí ðà ìà øûí äà, åëÿ áèë, î Óçóí øè íåë ëè êè ìè, ùèðñëÿ éå ðèí -
äÿí ýþ òö ðöë äö âÿ ýåò-ýå äÿ ñÿ ñè óçàã ëàø äû, åøè äèë ìÿç îëäó.
Éà üûø øûð ùà øûð éà üûð äû.
Áà éûð ãà ïû ñû íûí úÿô òÿ ñè âó ðóë ìà äû üû ö÷öí, úû ðûë òûé ëà à÷û ëûð äû,
ñîí ðà êö ëÿê ãà ïû íû òÿ çÿ äÿí þç éå ðè íÿ ÷ûð ïûð äû.
Íþ éöò ëàì ïà ñû ìè çèí öñ òöí äÿ åëÿ-åëÿ úÿ ùèñ âå ðÿ-âå ðÿ éà íûð äû
âÿ îòà üûí äè âàð ëà ðû íûí éó õà ðû ñû íà ÷þê ìöø î ãà ðàí ëûã äà éà âàø-éà -
âàø àð òûð äû.
Îòà üûí è÷èí äÿ êè áó ö÷ íÿ ôÿð — ßëè à ááàñ êè øè, Ùÿ ëè ìÿ õà ëà,
Ìÿì ìÿä áà üûð, åëÿ áèë, äà øà äþí ìöø äö ëÿð, òÿð ïÿí ìèð äè ëÿð, ãû ìûë -
äàí ìûð äû ëàð.
456
__________
1
Äè íÿ ýþ ðÿ Äÿú úÿë, Ìÿ ùÿì ìÿä ïåé üÿì áÿ ðèí äöø ìÿ íè èäè âÿ î äöí éà -
íûí àõû ðûí äà çö ùóð åëÿ éèá þçö íö Ìåù äè àä ëàí äû ðà úàã, àì ìà ñîí ðà Ìåùäè Ñà ùèá-
ÿç çà ìàí ýÿ ëèá îíó þë äö ðÿ úÿê.
Áèð äÿí ßëè àá áàñ êè øè èðÿ ëè éå ðè éèá êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íè òàé áà òàé
à÷ äû, êö ëÿê éà üû øû êè øè íèí ñè ôÿ òè íÿ ÷ûðïäû, áà éûð ãà ïû ñû äà à÷ûã îë äó -
üó ö÷öí, îòà üûí è÷è éåë ÷ÿê äè, íþ éöò ëàì ëà ñû íûí øö øÿ ñè éå ðèí äÿí ãî -
ïóá äþ øÿ ìÿíèí öñ òö íÿ äÿé äè âÿ ÷è ëèê-÷è ëèê îë äó.
ßëè àá áàñ êè øè èêè ÿëè íè äÿ ïÿí úÿ ðÿ äÿí ÷þ ëÿ óçà äûá ýþ éÿ ãàë äûð -
äû, éà üûø áèð úÿ àíûí è÷èí äÿ êè øè íèí ãîë ëà ðûí äàí ñö çöë äö, áö òöí áÿ -
äÿ íè íè éàø åëÿ äè, áèð áóç ñî éóã ëó üó êè øè íèí áö òöí áÿ äÿ íè íè áö ðö äö,
àì ìà ßëè àá áàñ êè øè áó áóç ñî éó üó íó ùèññ åëÿ ìÿ äè, ñó òþ êö ëÿí ÿë -
ëÿ ðè íè ýþ éÿ ñà ðû óçà äà-óçà äà ùÿ éÿ úàí äàí áî üó ëàí ñÿ ñè èëÿ:
— Éà Àë ëàù! — äå äè. — Éà Àë ëàù! ßéÿð âàð ñàí ñà, ÿéÿð ýþ ðöð ñÿí -
ñÿ, ÿéÿð åøè äèð ñÿí ñÿ, áó íó, — ßëè àá áàñ êè øè ñó éó ñö çö ëÿí ÿëè íèí áè -
ðè èëÿ îòàã äà äà éàí ìûø Ìÿì ìÿä áà üû ðû ýþñ òÿð äè, — áó íó úÿ çà ñû íà
éå òèð! Éå òèð úÿ çà ñû íà!.. ßéÿð éîõ ñàí ñà äà, ùå÷ íÿ åøèò ìèð ñÿí, ùå÷
íÿ ýþð ìöð ñÿí ñÿ äÿ, ãîé áó úÿ çà ñû íà éåò ñèí!..
Áö ðöí äö éö éîð üàí áà éàã äàí ñö ðö øöá ÷è éèí ëÿ ðèí äÿí éå ðÿ äöø -
ìöø âÿ èí äè òÿê úÿ ýå úÿ êþé íÿ éèí äÿ áà øû, ñè íÿ ñè à÷ûã, àéà üû éà ëûí
Ùÿ ëè ìÿ õà ëà äÿ ëè êè ìè:
— ßëè àá áàñ! — ãûø ãûð äû. — ßëè àá áàñ!..
ßëè àá áàñ êè øè àð âà äû íû åøèò ìÿ äè, Ýþ éÿ ñà ðû óçàí ìûø éàø ÿë ëÿ ðè
èëÿ î ýå úÿ íèí ãà ðàí ëû üû íû éà ðà-éà ðà:
— Éåò ñèí úÿ çà ñû íà! Éåò ñèí!.. — äå äè...
...Î ùà äè ñÿ äÿí ñîí ðà Ìÿì ìÿä áà üûð áèð äÿ ùå÷ âàõò åâ ëÿ ðèí äÿ
ãàë ìà äû, ãû ñà þì ðöí äÿ áèð äÿ ùå÷ âàõò ßëè àá áàñ êè øè íèí ýþç ëÿ ðè íÿ
ýþ ðöí ìÿ äè, ùÿ ìèí éà üûø ëû ïà éûç ýå úÿ ñè áàø ýþ òö ðöá åâ äÿí ýå äÿí
îë äó, õÿ áÿð ýÿë äè êè, íÿ øÿ õîð ëà ðà ãî øó ëóá, ãó ìàð áàç ëà ðà ãî øó ëóá,
ïóë óäó çóð, âåð ìèð, ãà ÷ûð ýèç ëÿ íèð âÿ ýöí ëÿ ðèí áèð ýö íöí äÿ, ìèí
äîã ãóç éöç èéèð ìè ö÷öí úö èëèí áèð ãûø ñÿ ùÿ ðè ìÿ ùÿë ëÿ íèí àäàì ëà ðû
î ãî øà òóò àüà úû íûí äè áèí äÿ Ìÿì ìÿä áà üû ðûí ìå éè òè íè òàï äû ëàð.
Ãî øóë äó üó äîñòëà ðû, éîë äàø ëà ðû, ùÿ ìèí ãó ìàð áàç ëàð, íÿ øÿ õîð -
ëàð ïóë óäó çóá ãà÷ ìûø Ìÿì ìÿä áà üû ðû ùàðà äà ñà òà ïûá áû ÷àã ëà ìûø -
äû ëàð âÿ Ìÿì ìÿä áà üûð ýöú ëÿ þçö íö ìÿ ùÿë ëÿ éÿ éå òèð ìèø äè, î ãî øà
òóò àüà úû íûí äè áèí äÿ äö øöá ãàë ìûø äû.
ßë áÿò òÿ, ùÿ ìèí ãûø ñÿ ùÿ ðè õÿ áÿð î ñà àò áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ éÿ éà éûë -
ìûø äû âÿ ìÿ ùÿë ëÿ íèí àäàì ëà ðû êö ÷ÿ éÿ ÷ûõ ìûø äû. Ìÿì ìÿä áà üû ðûí
ìå éè òè íè äþâ ðÿ éÿ àë ìûø äûëàð.
Ìÿì ìÿä áà üû ðûí úà âàí âÿ ñîë üóí ñè ôÿ òèí äÿ àü ðû äàí, ÿçàá äàí
ÿëà ìÿò éîõ èäè, ÿê ñè íÿ, åëÿ áèë êè, ñè ôÿ òè íÿ áèð õîø áÿõòëèê êþë ýÿ ñè
ãîí ìóø äó.
Áèð äÿí ùà ìû Ñà ðû ùà ìà ìà òÿ ðÿô áàõ äû.
457
ßëè àá áàñ êè øè åâ äÿí ÷û õûá àñ òà àä äûì ëàð ëà úà ìà à òà òÿ ðÿô ýÿ ëèð -
äè.
Ìÿ ùÿë ëÿ íèí àäàì ëà ðû áèð-áèð ëÿ ðèí äÿí àðà ëà íûá éîë âåð äè âÿ ßëè -
àá áàñ êè øè ùÿ ìèí àñ òà àä äûì ëàð ëà úà ìà à òûí àðà ñûí äàí êå ÷èá ãî øà
òóò àüà úû íûí ãà áà üûí äà äà éàí äû, àð õà ñû öñ òÿ éå ðÿ ñÿ ðèë ìèø îü ëó íà
áàõ äû.
Ìÿì ìÿä áà üû ðûí ïàë òî ñó íóí, ïåí úÿ éè íèí éà õà ñû à÷ûã èäè âÿ
ãàí êþé íÿ éè íè ãûï ãûð ìû çû ãû çàðòìûø äû, áîé íóí äà, ÷ÿ íÿ ñè íèí àë òûí -
äà ëàõ òà ëàí ìûø äû, ÿë ëÿ ðè, öçö íöí áèð òÿ ðÿ ôè ïàë ÷û üà áàò ìûø äû.
ßëè àá áàñ êè øè áèð ìöä äÿò îü ëó íóí ìåé èäè íÿ áàõ äû âÿ òèò ðÿ éÿí
ÿë ëÿ ðè íè áèð äÿí-áè ðÿ ýþ éÿ ãàë äûð äû:
— Èëà ùè! — äå äè. — Øö êöð êÿ ðÿ ìè íÿ! — äå äè. — Øö êöð êÿ ðÿ ìè íÿ!..
— Ñîí ðà ýå ðè ÷åâ ðè ëèá åé íè àñ òà àä äûì ëàð ëà úà ìà à òûí àðà ñûí äàí êå -
÷èá åâè íÿ ýåò äè âÿ ùÿ ìèí ãûø ýö íö áèð äÿ åâ äÿí ÷ûõ ìà äû.
Ìÿ ùÿë ëÿ íèí àü ñàã ãà ëû Ñÿò òàð Ìÿ ñóì áèð ìöä äÿò òÿ ðÿä äöä åò -
äè, ñîí ðà ßëè àá áà ñûí éà íû íà ýåò äè:
— Ãÿä äàð îë ìà... — äå äè âÿ ßëè àá áàñ êè øè áö òöí þì ðöí äÿ áè ðèí -
úè äÿ ôÿ äîñ òó íà íÿ èí êè úà âàá âåð ìÿ äè, Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìóí ùå÷ öçö -
íÿ äÿ áàõ ìà äû.
Ìÿì ìÿä áà üû ðû ìÿ ùÿë ëÿ íèí àäàì ëà ðû áàñ äûð äû.
ßëè àá áàñ êè øè îü ëó íóí äÿôí ìÿ ðà ñè ìèí äÿ èø òè ðàê åëÿ ìÿ äè, ùà -
ðà äà áàñ äû ðûë äû üûí äàí äà õÿ áÿ ðè îë ìà äû.
Ìÿì ìÿä áà üû ðûí äÿô íèí äÿ ùà ìû ñóñ ìóø äó âÿ è÷èí-è÷èí àü ëà -
éàí, þç ëÿ ðè äå éèá þç ëÿ ðè åøè äÿí òÿê úÿ Ùÿ ëè ìÿ õà ëà èëÿ Ìàø òà üà äàí
ýÿë ìèø Íè ñÿ èäè.
Ìÿ ùÿë ëÿ íèí àð âàä ëà ðû ýèç ëèí-ýèç ëèí Ùÿ ëè ìÿ õà ëà íûí äÿð äè íÿ àü -
ëà éûð äû.
ßëè àá áàñ êè øè îü ëó ö÷öí òÿ çè éÿ ñàõ ëà ìà äû âÿ ùå÷ êèì äÿí áàø -
ñàü ëû üû ãÿ áóë åëÿ ìÿ äè.
458
XVII
Ìÿí ùå÷ úö ðÿ éà äû ìà ñà ëà áèë ìè ðÿì êè, ìö ùà ðè áÿ íèí áàø ëà ìà -
üû íû áè ðèí úè äÿ ôÿ íÿ âàõò åøèò äèì? Êèì äÿí åøèò äèì? Áó íó åøè äÿí -
äÿ ìÿí íÿ åäèð äèì? Íÿ èëÿ ìÿø üóë èäèì? Áÿ çÿí ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè,
áó õÿ áÿ ðè áè ðèí úè äÿ ôÿ àíàì äàí åøèò äèì, áÿ çÿí éà äû ìà äö øöð êè,
éîõ, äå éÿ ñÿí ìö ùà ðè áÿ íèí áàø ëà ìà üû íû áè ðèí úè äÿ ôÿ Áà ëà êÿ ðèì äÿí
åøèò äèì, éà äà, äå éÿ ñÿí, áè çèì äà ëà íû ìû çûí ëàï äè áèí äÿ êè î õàð òó -
òóí àë òûí äà ÷è ëÿ äè ÷è ëÿ éèð äèê âÿ áó õÿ áÿ ðè äÿ áè ðèí úè Úÿ ôÿð ãó ëó ãà -
÷à-ãà ÷à áè çÿ ýÿ òèð äè. Áÿ çÿí äÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, ìö ùà ðè áÿ íèí
áàø ëà ìà üû íû èëê äÿ ôÿ ìÿ ùÿë ëÿ äÿí åøèò äèì, éÿ íè áó õÿ áÿ ðè ìÿ íÿ
áîìáîø êö ÷ÿ ìèç ïû ÷ûë äà äû, áîì áîø äà ëà íû ìûç ïû ÷ûë äà äû, ýþç ýþ ðÿ -
ñè éå òèì ëÿø ìèø î Ñà ðû ùà ìàì ïû ÷ûë äà äû... àì ìà êö ÷ÿ ìèç ìö ùà ðè áÿ
áàø ëà íàí äàí ñîí ðà áî øàë ìûø äû, êèì ñÿ ñèç ëÿø ìèø äè, äà ëà íû ìûç äà
ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà áî øàë ìûø äû, êèì ñÿ ñèç ëÿø ìèø äè, î Ñà ðû
ùà ìàì äà ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íàí äàí ñîí ðà éå òèì ãàë ìûø äû. Áÿ çÿí
ìÿí ýþ çö ìö éó ìó ðàì âÿ î áîì áîø, êèì ñÿ ñèç êö ÷ÿ äÿ, ñÿ êè íèí
öñ òöí äÿ òÿí ùà òàõ òà êÿ òèë ýþ ðö ðÿì, ýöí ÷û õûá, î òàõ òà êÿ òè ëèí êþë -
ýÿ ñè ñÿ êè íèí öñ òö íÿ äö øöá âÿ î áîì áîø, êèì ñÿ ñèç êö ÷ÿ äÿ éà âàø-
éà âàø, ýþç ëÿ ýþ ðöí ìÿ äÿí ùÿ ðÿ êÿò åëÿ éÿí éàë íûç î òàõ òà êÿ òè ëèí ñÿ -
êè íèí öñ òö íÿ äöø ìöø êþë ýÿ ñè äèð: ýöí ÿéè ëèð, êþë ýÿ äÿ òàõ òà êÿ òè ëèí
áà øû íà ôûð ëà íûð, î äþðä íà çèê êÿ òèë àéà üû íûí êþë ýÿ ñè îð òà äà áèðäÿí
òà ìàì ÿðè éèð, éîõ îëóð, ÷öí êè ýöí äöç êÿ òè ëèí öñ òö íÿ äö øöð, ñîí ðà
éå íÿ î êþë ýÿ éà âàø-éà âàø ñÿ êè íèí öñ òöí äÿ óçà íûð, ñîí ðà èñÿ àõ øàì
äö øöð, ýöí ÷ÿ êè ëèð, êþë ýÿ èòèð âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, î òàõ òà êÿ òèë ßëè -
àá áàñ êè øè íèí êÿ òè ëè äèð, ùÿ ìè øÿ ýÿ òè ðèá Ñà ðû ùà ìà ìûí éà íûí äà ñÿ êè -
éÿ ãî éàð äû ëàð, öñ òö íÿ äÿ áà ëà úà äþ øÿê úÿ àòàð äû ëàð. ßëè àá áàñ êè øè äÿ
ýÿ ëèá î êÿ òèë äÿ îòó ðàð äû, ÷ÿ íÿ ñè íè èêè ÿëè èëÿ äÿ òóò äó üó ýö ìöø íà -
õûø ëû ÷ÿ ëè éè íèí äÿñ òÿ éè íÿ ñþé êÿ éÿð äè âÿ ýÿ ëèá-ýå äÿ íÿ áà õàð äû, ñà -
ëàì àëàð äû, ñþç ñî ðó øàð äû, êö ñÿí ëÿ ðè, èí úè éÿí ëÿ ðè ÷à üû ðûá áà ðûø äû ðàð -
äû, äà ëà øàí ëà ðûí áà øû íà àüûë ãî éàð äû (òÿê úÿ Èáà äóë ëà äàí áàø ãà, ÷öí -
êè ßëèàá áàñ êè øè è÷ êè è÷èá êåô ëÿí ìèø àäàì ëà ñþù áÿò åëÿ ìÿç äè). Ìö -
ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí áèð àç ñîí ðà, åëÿ êè, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ áèð éå -
òèì ëèê ÷þê äö, åëÿ êè, Ñà ðû ùà ìà ìûí ðÿí ýè áèð ãÿì ýèí ëèê ðÿí ýè êè ìè,
åëÿ áèë, áè çèì áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ éÿ éà éûë äû, îí äà Íè ñÿ õà ëà ÿðè èëÿ âÿ
îü ëàí ëà ðûí äàí äà áè ðè èëÿ ýÿ ëèá áö òöí þì ðöí äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ àòà ñû íûí
öçö íÿ àü îë äó, àòà ñû íûí ñþ çö íÿ, ìö ãà âè ìÿ òè íÿ, ìÿ ùÿë ëÿ äÿí àéûð -
ìàã èñ òÿ ìÿ äè éè íÿ áàõ ìà äû âÿ ßëè àá áàñ êè øè íè þçö èëÿ Ìàø òà üà éà
àïàð äû âÿ áèç äà ùà ùå÷ âàõò ßëè àá áàñ êè øè íè ýþð ìÿ äèê, ßëè àá áàñ êè -
459
øè íèí áè çèì äà ëàí äàí àøà üû éà, Ñà ðû ùà ìà ìûí éà íûí äà êû åâè íèí êö -
÷ÿ ãà ïû ñû íà áóí äàí ñîí ðà ùÿ ìè øÿ éå êÿ âÿ ãà ðà áèð ãû ôûë àñûë äû âÿ
ìÿ íèì áö òöí äà õè ëèì äÿ î éå êÿ âÿ ãà ðà ãû ôû ëà áèð êèí-êöäó ðÿò, áèð
íèô ðÿò âàð èäè, ìö ùà ðè áÿ ãóð òà ðàí äàí ÷îõ-÷îõ èë ëÿð ñîí ðà äà, ùÿò òà
èí äè íèí þçöí äÿ äÿ ìÿí ìö ùà ðè áÿ áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿ øÿí äÿ î éå êÿ âÿ
ãà ðà ãû ôûë ýÿ ëèá ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãàð øû ñûí äà äà éà íûð.
XVIII
Áèð äÿ ôÿ áèç áó íóí øà ùè äè îë äóã êè, Áà ëà êÿ ðè ìèí ùÿ ìè øÿ éîë
÷ÿ êÿí ãà ðà ýþç ëÿ ðè íÿ íå úÿ äÿ ðèí áèð êÿ äÿð ÷þê äö...
Ùÿ ìèí àõ øàì Áà ëà êÿ ðèì ãî øà òó òóí àë òûí äà îòó ðóá Àü Äÿ âÿ -
äÿí äà íû øàí äà âÿ áèç äÿ ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, áà øû íà éû üû øûá Áà ëà êÿ ðè -
ìÿ ãó ëàã àñàí äà, áèð äÿ ýþð äöê êè, Èáà äóë ëà äà áè çèì éà íû ìûç äà -
äûð âÿ î äà äèã ãÿò ëÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí äå äèê ëÿ ðè íÿ ãó ëàã àñûð.
Áà ëà êÿ ðèì äà íû øûð äû âÿ äà íûø äûã úà äà, ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, þçö äÿ
áó ðà ëàð äàí óçàã ëà ðà ýå äèð äè, î ãÿ äèì âàõòëàð äà, î Àü Äÿ âÿ íèí éà -
íûí äà îëóð äó âÿ èí äè äÿ îðà äà èäè.
Áèç äÿ, ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, Áà ëà êÿ ðèì ëÿ áèð ëèê äÿ Àü Äÿ âÿ íèí éà -
íûí äà, éàõ øû áà øà äöø ìÿ äè éè ìèç î ñåùðëè àëÿì äÿ èäèê.
Áèð äÿí Èáà äóë ëà Áà ëà êÿ ðè ìèí ñþù áÿ òè íè éà ðûì ÷ûã êÿñ äè:
— Àëÿ, Áà ëà êÿ ðèì, áó íÿ íà üûë äû äà íû øûð ñàí, àëÿ, áó óøàã ëà ðà?
Ñÿí äÿ âÿ ÿòè íèí ãó òà áûí äàí äà íûø åé, äÿ âÿ ÿòè íèí ãó òà áûí äàí! —
Ñîí ðà Èáà äóë ëà àü çû ñó ëà íà-ñó ëà íà äÿ âÿ ÿòè íèí ãó òà áû íû òÿñ âèð åò äè:
— Òà âà äà úûç-úûç íàí ãû çà ðà î öç-áó öç, öñ òö íÿ äÿ ñó ìàã òþ êöá àü -
çûí éà íà-éà íà éå éÿ ñÿí!.. Éà íûí äà äà éöç ãðàì úåé ðàí ñö äö, ñîí -
ðà áèð äÿ íÿ äÿ éöç!..
Áà ëà êÿ ðèì ñþù áÿ òè íè êÿ ñèá ùÿ ìè øÿ éîë ÷ÿ êÿí î ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè
Èáà äóë ëà éà çèë ëÿ äè âÿ áè çèì ýþç ëÿ ðè ìè çèí ãà áà üûí äà, òà ìàì à÷ûã-
àø êàð øÿ êèë äÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí ýþç ëÿ ðè íè äÿ ðèí áèð êÿ äÿð áö ðö äö. ßë -
áÿò òÿ, î áà ëà úà ßëÿê áÿð î âàõò áÿë êÿ äÿ ùå÷ «êÿ äÿð» ñþ çö íöí íÿ
îë äó üó íó áèë ìèð äè, àì ìà áó ðà ñû òà ìàì øÿê ñèç èäè êè, Èáà äóë ëà íûí
ñþç ëÿ ðè, Èáà äóë ëà íûí àü çû ñó ëà íà-ñó ëà íà åëÿ äè éè òÿñ âèð Áà ëà êÿ ðè ìÿ
÷îõ ïèñ òÿ ñèð åò äè.
Ñîí ðà Áà ëà êÿ ðèì î êÿ äÿð ëè ýþç ëÿ ðè íè Èáà äóë ëà äàí ÷ÿ êèá áèð-áèð
áè çÿ áàõ äû âÿ áèç áó ýþç ëÿð äÿ áèð àü ðû ùèññ åò äèê âÿ áè çÿ åëÿ ýÿë äè
êè, èí äè úÿ Àü Äÿ âÿ íèí éîõ, Áà ëà êÿ ðè ìèí þç ÿòè íè êÿ ñèá òà âà äà ãû -
çàðòäû ëàð, ãó òàá áè øèð äè ëÿð; Áà ëà êÿ ðèì áèð-áèð áè çÿ áà õûð äû âÿ åëÿ áèë
460
êè, î áà õûø ëàð ëà áè çÿ éàë âà ðûð äû, éàë âà ðûð äû êè, Èáà äóë ëà íûí ñþç ëÿ ðè íè
åøèò ìÿ éèí, èí äè úÿ äå äèê ëÿ ðè íè éà äû íûç äàí ÷û õà ðûí.
Ùÿ ìèí ýå úÿ éó õó éà ýåò ìÿç äÿí ÿâ âÿë ìÿí þçö ìÿ ñþç âåð äèì
êè, áèð äÿ ùå÷ âàõò ÿò áèø ìè øè éå ìÿ éÿ úÿì.
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà áèç äÿ îí ñóç äà ÿò áèø ìèøè îë ìóð -
äó.
Ùÿ ìèí ýöí äÿí òÿõ ìè íÿí ö÷ àé ñîí ðà, Ñà ðû ùà ìà ìûí éà íûí äà,
ßëè àá áàñ êè øè íèí î ãà ïû ñû ãû ôûë ëû åâè íèí ãîí øó ëó üóí äà éà øà éàí Àüà -
ùö ñåéí ÿìè èëÿ Ñÿ ôó ðÿ õà ëà ýèë íÿ çèð ãî éóí êÿñ ìèø äè ëÿð. Àüà ùö -
ñåéí ÿìè èëÿ Ñÿ ôó ðÿ õà ëà íûí áþ éöê îü ëó Åé íóë ëà ìö ùà ðè áÿ äÿ éà ðà -
ëà íûá ýÿë ìèø äè, Áà êû äà ãîñ ïè òàë äà éàò ìûø äû, èí äè äÿ ñàü-ñà ëà ìàò
åâ ëÿ ðèí äÿ èäè. Ñÿ ôó ðÿ õà ëà áö òöí ãû çûë áÿð-áÿ çÿ éè íè ñàò ìûø äû. Àüà -
ùö ñåéí ÿìè äÿ î ïó ëà îü ëó íóí ìö ùà ðè áÿ éà ðà ñûí äàí áå ëÿúÿ ñàü-ñà -
ëà ìàò ãóð òàð ìà üû ìö íà ñè áÿ òè ëÿ ãî éóí àë ìûø äû, ùåé âà íû ãÿñ ñàá Äà -
äàø áà ëà éà êÿñ äèð ìèø äè âÿ ÿò äÿí éà ðûì êè ëî-éà ðûì êè ëî ãÿ çå òÿ áö -
êöá ìÿ ùÿë ëÿ äÿ êè áö òöí åâ ëÿ ðÿ ïàé ýþí äÿð ìèø äè.
Áè çÿ äÿ ïàé ýÿë ìèø äè âÿ àíàì ùÿ ìèí ïàé äàí áîç áàø áè øèð ìèø -
äè.
Ìÿí þçö ìÿ âåð äè éèì ùÿ ìèí ñþ çö éà äûì äàí ÷û õàðòäûì âÿ áîç -
áà øû éå äèì...
...Áèð ìöä äÿò äÿí ñîí ðà Åé íóë ëà òÿ çÿ äÿí ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò äè âÿ
ãà éûò ìà äû...
XIX
Áèð ýöí — îí äà ùÿ ëÿ ìö ùà ðè áÿ íèí èëê àé ëà ðû èäè — ìÿ ùÿë ëÿ éÿ
áå ëÿ áèð õÿ áÿð éà éûë äû êè, Çè áà õà ëà íûí, äîü ðó äàí äà, Ãàâ ðèë àäûí -
äà îü ëó âà ðûé ìûø, Ãàâ ðèë, äîü ðó äàí äà, Àìå ðè êà äà éà øà éûð ìûø âÿ
ùÿ ìèí Ãàâ ðèë èí äè Çè áà õà ëà íû þçö èëÿ Àìå ðè êà éà àïàð ìàã äàí þò -
ðö áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ éÿ ýÿ ëèá.
Áó ýþ ðöí ìÿ ìèø ùà äè ñÿ áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çè ìàò ãîé ìóø äó;
ñîí ðà ìÿ ùÿë ëÿ éÿ áå ëÿ áèð õÿ áÿð äÿ éà éûë äû êè, Çè áà õà ëà íûí îü ëó
Ãàâ ðèë ôà øèñòëÿ ðèí ìÿø ùóð äöø ìÿ íè èìèø; Àìå ðè êà úà ìà à òû íû ôà -
øèñòëÿ ðèí ÿëåé ùè íÿ ãàë äûð ìûø, ãÿ çåò äÿ-æóð íàë äà éà çûá Àìå ðè êà úà -
ìà à òû íû àéûë äûð ìûø êè, ôà øèñòëÿð ëÿ âó ðóø ìàã ëà çûì äûð âÿ áó íà ýþ ðÿ
äÿ Ãàâ ðè ëÿ èúà çÿ âå ðèá ëÿð êè, Çè áà õà ëà íû þçö èëÿ àïàð ñûí, éÿ íè èúà -
çÿ âå ðèá ëÿð êè, àíà-áà ëà áèð éåð äÿ îë ñóí.
Çè áà õà ëà íûí åâè áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí àøà üû áà øûí äà, íþ éöò äö êà -
íû íûí éà íûí äà èäè âÿ ùÿ ìèí éåð äÿí êå ÷èá ýå äÿí äÿ î íþ éöò èéèí äÿí
461
áàø ãà ãîâ ðóë ìóø ýö íÿ áà õàí òó ìó íóí èéè äÿ àäà ìû âó ðóð äó, ÷öí -
êè Çè áà õà ëà éàé-ãûø ùÿ ìè øÿ òóì ãî âó ðàð äû, ýþé òîð áà ñû íû ùÿ ìèí
òóì ëà äîë äó ðóá êö ÷ÿ ãà ïû ñû íûí àü çûí äà, òàõ òà êÿ òè ëèí öñ òöí äÿ îòó -
ðàð äû, òîð áà íûí è÷èí äÿ êè ãà ëûí øö øÿ ñòÿ êà íû äîë äó ðóá òóì ñà òàð äû.
Çè áà õà ëà íûí òóì ñàò äû üû î ñòÿ êàí î ãÿ äÿð ÷àò ëà éûá ñûí ìûø äû âÿ ÷àò -
ëàã éåð ëÿ ðè, ñû íûã ëàð ãÿ çåò ãû ðûã ëà ðû èëÿ, úöð áÿ úöð ðÿíýëè êà üûç ïàð ÷à -
ëà ðû èëÿ î ãÿ äÿð éà ïûø äû ðûë ìûø äû êè, ÿñ ëèí äÿ øö øÿ ùå÷ ýþ ðöí ìöð äö âÿ
ñòÿ êà íûí è÷è íèí òó òó ìó äà àçà ëûá áèð úÿ îâóú îë ìóø äó.
Çè áà õà ëà éÿ ùó äè èäè, ùà ÷àí ñà Ãó áà íûí éÿ ùó äè êÿí äèí äÿí êþ -
÷öá áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ éÿ ýÿë ìèø äè, ÿðè áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ þë ìöø äö âÿ
î âàõòäàí äà òÿê éà øà éûð äû, àì ìà ùà ìû äå éèð äè êè, ýó éà, Çè áà õà -
ëà íûí Ãàâ ðèë àäûí äà áèð îü ëó âàð âÿ ùÿ ìèí Ãàâ ðèë Àìå ðè êà äà éà øà -
éûð. Äöç äöð, áó íó ùà ìû äå éèð äè, àì ìà, ÿñ ëèí äÿ, ùå÷ êèì öðÿ éè íèí
äÿ ðèí ëè éèí äÿ áó ñþ çÿ èíàí ìûð äû, ÷öí êè Àìå ðè êà ÷îõ óçàã áèð ìÿì -
ëÿ êÿò èäè, ÷öí êè Àìå ðè êà ùàã ãûí äà úöð áÿ úöð ìþ úö çÿ ëÿð äà íû øûð äû -
ëàð, äå éèð äè ëÿð îð äà åëÿ áè íà ëàð âàð êè, ýó éà, ÿë ëè ìÿð òÿ áÿ äÿí äÿ
ùöí äöð äöð, äå éèð äè ëÿð Àìå ðè êà äà åëÿ ìà øûí ëàð âàð êè, ñà àò äà 130
êè ëî ìåòð ýå äèð âÿ äå éèð äè ëÿð êè, îðà íûí úà âàí ëà ðû ÿë ëÿ ðè íÿ àâ òî ìàò
àëûá, öç ëÿ ðè íÿ ýþç éå ðè äå øèê ãà ðà ïàð ÷à áàü ëà éûá áàíê éà ðûð ëàð âÿ
áó ðà ñû íû äà äå éèð äè ëÿð êè, ýó éà, Àìå ðè êà äà òûñ áà üà éó ìóð òà ñû íû ãó -
ðó äóá «ïî ðîøîê» åëÿ éèð ëÿð, ñîí ðà áè øè ðèá éå éèð ëÿð (ñîí ðà äàí ùÿ ìèí
òûñ áà üà éó ìóð òà ñû íûí «ïî ðî øîê»ó Áà êû éà äà ýÿ ëèá ÷ûõ äû âÿ áèç áèë -
äèê êè, áó, ùÿ ãè ãÿò èìèø); Çè áà õà ëà èñÿ ÷îõ àäè áèð àäàì èäè, Çè áà
õà ëà íû ýöí äÿ ýþ ðöð äöê, áà ëà úà âÿ óçóí ñîâ òàõ òà êÿ òè ëè íèí öñ òöí äÿ
îòó ðóá òóì ñà òûð äû:
— Ïåé üÿì áÿð ùàã ãû, éàõ øû òóì äó!.. — äå éèð äè.
Áèð äÿ ôÿ ßëèàá áàñ êè øè î ýö ìöø íà õûø ëû ÷ÿ ëè éè íè òàã ãûë äà äà-òàã -
ãûë äà äà êö ÷ÿ äÿí þòÿí äÿ Çè áà õà ëà íûí áó ñþç ëÿ ðè íè åøèò äè âÿ ýö ëÿ-
ýö ëÿ àð âà äà ñà òàø ìàã èñ òÿ äè:
— Ñÿí ùàí ñû ïåé üÿì áÿ ðè äå éèð ñÿí, àé Çè áà?
Çè áà õà ëà äå äè:
— ßëè àá áàñ ãàð äàø, Àë ëàù ñÿ íè ùÿ ìè øÿ ñÿ ëà ìÿò åëÿ ñèí, ÿéÿð
ïåé üÿì áÿð äèð ñÿ, äå ìÿ ëè, éàõ øû îëóá. Éàõ øû åëÿ ùà ìûé ÷óí éàõ øû äû,
ñÿí ìö ñÿë ìà íà äà, õà÷ ïÿ ðÿñ òÿ äÿ, ìÿ íÿ äÿ...
ßëè àá áàñ êè øè áà øû íû áó ëà äû, éÿ íè êè, Çè áà õà ëà àüûë ëû äà íû øûð âÿ
äå äè:
— Âàë ëàù, äöç ñþ çÿ íÿ äå éÿ ñÿí?..
ßë áÿò òÿ, Çè áà õà ëà íûí ÿí áè ðèí úè ìöø òÿ ðè ñè Øþâ êÿò èäè âÿ åâ äÿ,
462
äö êàí äà, ùà ìàì äà ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí àð âàä ëà ðû Øþâ êÿ òèí ãà ðà ñû íà äà -
íû øàí äà Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà ùÿð äÿí çà ðà ôàò ëà äå éèð äè:
— Ñÿí Àë ëàù, ÷îõ äå ìÿ éèí î Øþâ êÿò äÿí... Áà øû íà áèð èø-çàä ýÿ -
ëÿð, Çè áà õà ëà àú ãà ëàð...
Áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ ùà ìû Çè áà õà ëà íûí õÿò ðè íè èñ òÿ éèð äè, ÷öí êè
õå éè ðÿ-øÿ ðÿ éà ðà éàí àð âàä èäè, ìåù ðè áàí, äè ëèøè ðèí èäè, ùå÷ êèì ëÿ èøè
éîõ èäè âÿ åëÿ êè, ìö ùà ðè áÿ áàø ëà äû, äà ùà òóì òà ïûë ìà äû âÿ Çè áà
õà ëà äà äà ùà î óçóí ñîâ òàõ òà êÿ òè ëèí öñ òöí äÿ îòó ðóá: «— Ïåé üÿì -
áÿð ùàã ãû, éàõ øû òóì äó!..» — äå éÿ òóì ñàò ìà äû, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí åâ -
ëÿ ðèí äÿ îíà-áó íà êþ ìÿê åëÿ ìÿ éÿ áàø ëà äû, õö ñó ñÿí, ìö ùà ðè áÿ äÿí
ãà ðà õÿ áÿð ëÿ ðè òåç-òåç ýÿë ìÿ éÿ áàø ëà éàí úà âàí ëà ðûí ãà ðà ìÿú ëèñ ëÿ -
ðèí äÿ ãàá -ãà úàã éó äó, ñòÿ êàí-íÿë áÿ êè ãó ðó ëà äû, áèð úÿ ãàð íû âàð èäè,
éà ðû àú, éà ðû òîõ äî ëàí äû.
Äà ùà íå ÷ÿ àé èäè ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìûø äû, áèç ùà ìû ìûç þé ðÿí -
ìèø äèê êè, îüóë ëàð ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿí ýå äèð ëÿð, ùÿ ðÿ ñè íèí ö÷ êöíú ÿñ -
ýÿð ìÿê òó áó äöí éà íûí áèð éå ðèí äÿí ýÿ ëèð âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ èí äè, ÿê -
ñè íÿ, êè ìèí ñÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ ýÿë ìÿ éè, þçö äÿ áó àäà ìûí Àìå ðè êà -
äàí ýÿë ìÿ éè, ôà øèñòëÿ ðèí ìÿø ùóð äöø ìÿ íè îë ìà üû, þçö äÿ Àìå ðè êà -
äàí ýÿ ëÿí áó àäà ìûí áè çèì ùà ìû ìû çûí þé ðÿø äè éè ìèç, ýöí äÿ ýþð -
äö éö ìöç Çè áà õà ëà íûí äîü ìà úà îü ëó îë ìà üû áè çÿ åëÿ òÿ ñèð åò ìèø -
äè êè, áö òöí óøàã ëàð éû üû øûá ýå äèá äà éàí ìûø äûã Çè áà õà ëà íûí åâè èëÿ
öç áÿ öç ñÿ êè äÿ âÿ ýþç ëÿ ðè ìè çè äèê ìèø äèê Çè áà õà ëà íûí àü ÷èò ïÿð äÿ
àñûë ìûø êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íÿ, Ãàâ ðè ëè ýþð ìÿê èñ òÿ éèð äèê, ÷öí êè äå éèð -
äè ëÿð êè, ÿé íèí äÿ ãÿ ðè áÿ-ãÿ ðè áÿ ïàë òàð ëàð âàð, áà øû íà äà, ýó éà, ñè -
ëèí äèð ãî éóá. Ãàâ ðèë èñÿ, åâ äÿí ÷þ ëÿ ÷ûõ ìûð äû âÿ áèç åëÿ-åëÿ úÿ äà -
éà íûá Çè áà õà ëà íûí î àü ÷èòïÿð äÿ ëè ïÿí úÿ ðÿ ñè íÿ áà õûð äûã.
Àð âàä ëàð äå éèð äè êè, Ãàâ ðèë ýÿ ëèá êè, Çè áà õà ëà íû þçö èëÿ Àìå -
ðè êà éà àïàð ñûí, äå éèð äè ëÿð êè, Àìå ðè êà äà Ãàâ ðè ëèí îí îòà üû âàð, þçö
äÿ èéèð ìè áè ðèí úè ìÿð òÿ áÿ äÿ.
Ñÿ ôó ðÿ õà ëà äå éèð äè:
— Âàé, éà çûã Çè áà, î ìÿð òÿ áÿ ëÿ ðè íå úÿ ãàë õà úàã åëÿ?
Ôè ðó çÿ õà ëà äå éèð äè:
— Àüÿç, ïèë ëÿ êÿí ëÿ ãàëõìûð ëàð êè, ìà øûí ãàë äû ðûð àäàì ëà ðû éó -
õà ðû äÿ...
Íè ñÿ õà ëà äå éèð äè:
— À-à-à... Éà çûã Çè áà î ìà øû íà íå úÿ ìè íÿ úÿê ùÿð ýöí, àüÿç?
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íàí äàí ñîí ðà áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, ìÿ ùÿë ëÿ íèí
àð âàä ëà ðû êè ìèí ÷öí ñÿ ñå âè íèð äè, ÷öí êè ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íàí äàí ñîí -
463
ðà áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ áÿä õÿ áÿð éîõ, Çè áà õà ëà ö÷öí
øàä õÿ áÿð ýÿ ëèð äè (éÿ íè îü ëó Ãàâ ðèë ýÿ ëèá ÷ûõ ìûøäû).
Ôè ðó çÿ õà ëà äå éèð äè:
— Éà çûã Çè áà ÷îõ ÿçèé éÿò ÷ÿ êèá. Ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà úàí ÿéè ëèá
òóì ñàò ìàã äàí áå ëè äîí ãà ðûá. Ãîé ýåò ñèí îü ëóé íàí, ìà üûë ùå÷ îë -
ìà ñà, þì ðö íöí àõû ðûí äà îüóë-óøàã ýþð ñöí...
Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà äå éèð äè:
— Áó êè, áå ëÿ éàõ ÷û îüóë èäè, íþø èí äè éÿ úÿí ýþ ðöí ìöð äö? Íþø
äå ìèð äè êè, áà ëàì, ìÿ íèì äÿ, àõû, àíàì âàð, ùÿ? Àüÿç, âàë ëàù,
ìÿí þëö, ñèç äè ðè, ýþ ðÿð ñöç, áó íó àð âà äû ýþí äÿ ðèá áó ðà, äå éèá êè,
ýåò àíî âó ýþ òöð ýÿë, óøàã ëà ðà áàõ ñûí!..
Àíàì äå éèð äè:
— Ñè çè áèë ìè ðÿì, âàë ëàù, ìÿí äà ðû õà úà éàì Çè áà õà ëàé ÷öí.
Ýö íîð òà âàõ òû àð âàä ëà ðûí áèç äÿ éû üû øûá îòóð äó üó çà ìàí àíà -
ìûí äå äè éè áó ñþç ëÿð ìÿ íÿ äÿ ÷îõ òÿ ñèð åò äè, ÷öí êè áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ -
íèì þçöì ö÷öí àé äûí îë äó êè, ùå÷ âàõò ùàã ãûí äà ôè êèð ëÿø ìÿ äè éèì,
ýöí äÿ ýþð äö éöì âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí ùàí ñû áèð áè íà ñû, ùàí ñû áèð
ãà ïû ñû, ïÿí úÿ ðÿ ñè êè ìè àëûø äû üûì, àäÿò åò äè éèì Çè áà õà ëà íû ÷îõ èñ -
òÿ éè ðÿì âÿ Çè áà õà ëà ÷û õûá ýå äÿí äÿí ñîí ðà ìÿí äÿ àíàì êè ìè,
îíóí ÷óí äà ðû õà úà üàì.
Áà éàã äàí áÿ ðè åëÿ-åëÿ ÷ÿ êö ÷ÿ äÿ äà éà íûá Çè áà õà ëà íûí àü
÷èòïÿð äÿ ëè êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íÿ áà õûð äûã, Ãàâ ðèë èñÿ ýþ ðöí ìÿê áèë ìèð -
äè âÿ áèç òà ìàì öìè äè ìè çè èòèð ìèø äèê êè, ùà ÷àí ñà Ãàâ ðè ëè ýþ ðÿ áè -
ëÿê. Áó âàõò Õà íûì õà ëà áàø äà îë ìàã ëà, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí ö÷-äþðä àð -
âà äû ýþ çàé äûí ëû üû âåð ìÿê ö÷öí, Ãàâ ðè ëÿ õîø ýÿë äèí äå ìÿê ö÷öí
Çè áà õà ëà ýè ëÿ ýÿë äè âÿ àíàì äà ùÿ ìèí àð âàä ëà ðûí àðà ñûí äà èäè.
Äöç äöð, áà éàã äàí áÿ ðè ìÿ íèì ëÿ áèð ëèê äÿ ñÿ êè äÿ äà éà íûá Çè áà õà -
ëà íûí àüïÿð äÿ ëè ïÿí úÿ ðÿ ñè íÿ áà õàí óøàã ëàð ÷þë äÿ ãà ëà úàã äû, Ãàâ -
ðè ëè ýþ ðÿ áèë ìÿ éÿ úÿê äè âÿ ìÿ íèì îí ëà ðû áå ëÿ úÿ áó ðà äà ãîé ìà üûì
éàõ øû äå éèë äè, àì ìà Àìå ðè êà äàí ýÿ ëÿí Ãàâ ðè ëè ýþð ìÿê èñ òÿ éèì î
ãÿ äÿð ýöú ëö èäè êè, ìÿí óøàã ëàð äàí àé ðû ëûá àíà ìûí éà íû íà ãà÷ äûì
âÿ àíà ìûí ÿëèí äÿí òó òóá àð âàä ëàð ëà áèðëèêäÿ óøàã ëà ðûí à÷ûã âÿ ùÿ -
ñÿä äî ëó áà õûø ëà ðû àë òûí äà Çè áà õà ëà ýè ëÿ ýèð äèì.
Çè áà õà ëà åëÿ áèë êè, áö òöí þì ðö áî éó îü ëó íóí éîõ, Õà íûì õà -
ëà ýè ëèí éî ëó íó ýþç ëÿ éèð ìèø, þçö íö àð âàä ëà ðûí öñ òö íÿ àò äû, áèð-áèð
ùà ìû ñû íûí öçöí äÿí þï äö, ìÿ íèì äÿ öçöì äÿí þï äö:
— Íÿ éàõ øû ýÿë äèí, àé ßëÿê áÿð!.. Àë ëàù ùÿ ìè øÿ ñÿ íè ñÿ ëà ìÿò
åëÿ ñèí!.. — Ñîí ðà äà Çè áà õà ëà áèð äÿí-áè ðÿ è÷è íè ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ àü ëà ìà -
üà áàø ëà äû. — Ïåé üÿì áÿð ùàã ãû, ùå÷ ùà ðà ýåò ìÿç äèì!.. Ñè çè ãî éóá
464
ùà ðà ýå äÿð äèì? Êèì äè ìÿ íè àäàì éå ðè íÿ ãî éàí ñèç äÿí áàø ãà?
Àì ìà íÿ âÿ ëÿ ðèì âàð äÿ î õà ðà áà äà, ýþð ìÿê èñ òÿ éè ðÿì îí ëà ðû, íÿ
åäèì, áÿñ ùà ÷àí ýþ ðÿ úÿ éÿì? Íÿ âÿ ëÿ ðèì äÿ äå éèð, èí ýè ëèñ úÿ äà íû -
øûð ëàð, áÿñ ìÿí îí ëà ðû íå úÿ áà øà äö øÿ úÿ éÿì? Àé àð âàä ëàð, ìÿí ñè -
çè ãî éóá ùà ðà ýå äÿ úÿ éÿì, áà øû ìà ùà ðà íûí äà øû íû ñà ëà úà üàì? Àë -
ëàù ñè çè ùÿ ìè øÿ ñÿ ëà ìÿò åëÿ ñèí, î õà ðà áà äà ìÿí íÿ åäÿ úÿ éÿì?..
Àíàì äà, Ñÿ ôó ðÿ õà ëà äà, Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà äà êþâ ðÿ ëèá àü -
ëà éûð äû, òÿê úÿ Õà íûì õà ëà àü ëà ìûð äû, ýþç ëÿ ðè íè äèã ãÿò ëÿ Ãàâ ðè ëÿ
çèë ëÿ ìèø äè, åëÿ áèë, Õà íûì õà ëà íûí î ýþç ëÿ ðè Ãàâ ðè ëè Çè áà õà ëà íûí î
áà ëà úà îòà üûí äà ñû íàã äàí êå ÷è ðèð äè, èñ òÿ éèð äè áèë ñèí êè, áè çèì áó
áÿä áÿõò Çè áà õà ëà áó àäà ìûí éà íûí äà áèð õîø ýöí ýþ ðÿ úÿê, éîõ ñà
éîõ?
Ãàâ ðèë ìè çèí àð õà ñûí äà îòóð ìóø äó, áèç è÷ÿ ðè ýè ðÿí äÿ àéà üà
ãàëõäû, àð âàä ëàð þïö øöá-àü ëàø äû üû áö òöí ìöä äÿò ÿð çèí äÿ àéàã öñ -
òöí äÿ äà éàí äû, ñîí ðà éå íÿ ìè çèí àð õà ñûí äà îòóð äó âÿ äîü ðó ñó,
ìÿí Ãàâ ðè ëè ýþ ðÿí äÿ áèð áà ëà úà ìö òÿ ÿñ ñèð îë äóì, ÷öí êè åëÿ áè ëèð -
äèì êè, ôà øèñòëÿð ëÿ âó ðóø ìàã èñ òÿ éÿí Êî ðîü ëó êè ìè áèð ãÿù ðÿ ìàí
ýþ ðÿ úÿ éÿì, àì ìà Àìå ðè êà äàí ýÿë ìèø áó Ãàâ ðèë ýþç ëÿ äèê ëÿ ðè ìèí
òà ìàì ÿê ñè íÿ îëà ðàã àäè áèð àäàì èäè: ñà÷ ëà ðû òþ êöë ìöø, ñà ðû øûí,
àðûã, óçóí âÿ Ãàâ ðè ëèí ýå éè ìè äÿ àäè ýå éèì èäè: àéàã ëà ðûí äà Çè áà
õà ëà íûí åâ áàø ìàã ëà ðû, ÿé íèí äÿ àäè øàë âàð, àäè àü êþé íÿê... Ìÿ íè
ìö òÿ ÿñ ñèð åäÿí ÿí áþ éöê àäè ëèê äÿ áóí äàí èáà ðÿò èäè êè, Ãàâ ðèë àäè
Àçÿð áàé úàí äè ëèí äÿ äà íû øûð äû, ùÿð êÿë ìÿ äÿí áèð äÿ: «—Àë ëàù ãîé -
ñà!..» «—Àë ëà ùûí êþ ìÿê ëè éè ëÿ!..» «—Àë ëàù áè ëÿí éàõ øû äûð!..» — äå -
éèð äè âÿ áó ðà ñû äà ìÿ íè òà ìàì ùåé ðÿò è÷è íÿ ñàë ìûø äû êè, Çè áà õà ëà
àü ëà äûã úà, ìÿ íèì àíàì, Ñÿ ôó ðÿ õà ëà, Ìÿ øÿ äèõà íûì õà ëà ãû çàð ìûø
ýþç ëÿ ðè íè ñèë äèê úÿ, Ãàâ ðèë äÿ áó àð âàä ëàð êè ìè êþâ ðÿ ëèð äè, äî äà üû íû
äèø ëÿ éèá äîë ìóø ýþç ëÿ ðè íè òà âà íà çèë ëÿ éèð äè; àì ìà, ùÿð ùàë äà, Ãàâ -
ðè ëèí óøàã ëà ðû þç åâ ëÿ ðèí äÿ èí ýè ëèñ úÿ äà íû øûð äû âÿ áó ìÿ íÿ ñîí äÿ -
ðÿ úÿ ãÿ ðè áÿ ýÿ ëèð äè êè, áè çèì áó Çè áà õà ëà íûí íÿ âÿ ëÿ ðè, äÿ ãè ãÿ äÿ-
áèð «—Àë ëàù ãîé ñà!..» — äå éèá äî ëóõ ñó íàí áó Ãàâ ðè ëèí óøàã ëà ðû áèð-
áèð ëÿ ðè èëÿ èí ýè ëèñ úÿ äà íû øûð ëàð, Àçÿð áàé úàí äè ëè íè áèë ìèð ëÿð âÿ ùå÷
îë ìà ñà ðóñ äè ëè íè äÿ áèë ìèð ëÿð.
Áèç äÿ ìè çèí àð õà ñûí äà îòóð ìóø äóã âÿ Çè áà õà ëà ùÿð äÿí áèð
ùû÷ ãû ðà-ùû÷ ãû ðà, è÷è íè ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ, ÿëèí äÿ êè áà ëà úà äÿñ ìàë ëà ýþç ëÿ ðè -
íè, éàø áóð íó íó ñè ëÿ-ñè ëÿ:
— Àë ëàù ñè çè ùÿ ìè øÿ ñÿ ëà ìÿò åëÿ ñèí!.. Ìÿ íè éàä äàí ÷û õàðòìà -
éûí... — äå éèð äè. — Ãà éû äûá ýÿ ëÿ úÿ éÿì ìÿí...
Ãàâ ðèë áà øû íû òÿð ïÿ äèá àíà ñû íûí ñþç ëÿ ðè íè òÿñ äèã åäÿ-åäÿ:
465
4- 30
— Àë ëàù ãîé ñà!.. — äå éèð äè.
— Ãîé ýå äèì áèð î íÿ âÿ ëÿ ðè ýþ ðöì...
Ãàâ ðèë:
— Àë ëà ùûí êþ ìÿê ëè éè ëÿ!.. — äå éèð äè.
— Ñîí ðà éå íÿ ãà éû äûá ýÿ ëÿ úÿ éÿì, ïåé üÿì áÿð ùàã ãû...
Ãàâ ðèë:
— Àë ëàù ãîé ñà!..— äå éèð äè.
— Ùà ìû íû çà ìÿê òóá éà çà úà üàì, ñèç äÿ, ãóð áàí îëóì, òÿê ãîé -
ìà éûí ìÿ íè îð àäà, ìÿê òóá éà çûí, Àë ëàù ñè çè ùÿ ìè øÿ ñÿ ëà ìÿò åëÿ -
ñèí!..
Áó âàõò Ãàâ ðèë ÿé íèí äÿ êè àü êþé íÿ éèí úè áèí äÿí áà ëà úà òö òÿê
êè ìè áèð øåé ÷û õàðòäû, ôûð ëà éûá àü çû íû à÷ äû âÿ ìÿí áö òöí ùÿ éà òûì äà
èëê äÿ ôÿ àâ òî ìàò ãÿ ëÿ ìè áå ëÿ ýþð äöì... Ãàâ ðèë ùÿ ìèí àâ òî ìàò ãÿ -
ëÿ ìÿ ìè çèí öñ òöí äÿ êè ãÿ çå òèí êÿ íà ðûí äà Àìå ðè êà äà êû öí âà íû íû
éà çûð äû, ìÿí èñÿ ýþç ëÿ ðè ìè î àâ òî ìàò ãÿ ëÿì äÿí ÷ÿ êÿ áèë ìèð äèì:
êè ÷èê âÿ éà ðà øûã ëû ñà ðû ïå ðî ñó íà áà õûð äûì, ñÿ äÿô êè ìè ùà ìàð âÿ
áÿðã âó ðàí ãÿ ëÿ ìè íÿ áà õûð äûì âÿ éàë íûç áó çà ìàí ìÿí èíàí äûì
êè, Ãàâ ðèë äîü ðó äàí äà Àìå ðè êà äàí ýÿ ëèá, î àâ òî ìàò ãÿ ëÿ ìÿ áà -
õà-áà õà Ãàâ ðè ëèí àð âàä êè ìè êþâ ðÿ ëèá äî ëóõ ñóí ìà üû äà, äÿ ãè ãÿ äÿ-
áèð «— Àë ëàù ãîé ñà!..» — äå ìÿ éè äÿ éà äûì äàí ÷ûõ äû.
Ìÿí ùå÷ úö ð ýþç ëÿ ðè ìè Ãàâ ðè ëèí ÿëèí äÿ êè î ìþ úö çÿ äÿí ÷ÿ êÿ
áèë ìèð äèì; ìÿ íèì ìöõ òÿ ëèô ïå ðî ëà ðà, ãÿ ëÿì ëÿ ðÿ éà ìàí àçà ðûì âàð
èäè (ùÿ ìèí èë, éÿ íè ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí èëè ìÿí áè ðèí úè ñèíè ôÿ ýå äèð -
äèì), åâ äÿ îòó ðóá íà çèê âÿ óçóí òàõ òà ãÿ ëÿ ìèí óúó íà òàõ äû üûì ïå -
ðî íó ìö ðÿê êÿ áÿ áà òû ðà-áà òû ðà àü ìè ëÿ ìèë äÿô òÿð ëÿð äÿ éàç ìà üà äà
÷îõ ùÿ âÿ ñèì âàð èäè âÿ Ãàâ ðè ëèí ÿëèí äÿ êè î àâ òî ìàò ãÿ ëÿì ìÿ íÿ
åëÿ òÿ ñèð åò ìèø äè êè, åëÿ áèë ìÿ íèì þçö ìöí ùÿ éà òûì äà íÿ ñÿ ðóù
éöê ñÿë äÿí áèð ùà äè ñÿ áàø âåð ìèø äè, î ùà äè ñÿ äÿ ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íàí -
äàí ñîí ðà ùà ìû ìû çûí éà äûð üà ìà üà áàø ëà äû üû ìûç áèð áàé ðàì ÿù âà -
ë-ðó ùèé éÿ ñè âàð èäè; äöç äöð, áó áàé ðàì äà áèð áà ëà úà ùÿ çèí ëèê, ùÿò òà
ãöñ ñÿ âàð èäè, ÷öí êè î àâ òî ìàò ãÿ ëÿì ìÿ íèì äå éèë äè, ùå÷ âàõò ìÿ -
íèì îë ìà éà úàã äû, àì ìà ùÿð ùàë äà äöí éà äà áå ëÿ ýþ çÿë àâ òî ìàò
ãÿ ëÿì ëÿð âàð èäè...
Ãàâ ðèë ñÿ äÿô êè ìè ùà ìàð âÿ áÿðã âó ðàí î àâ òî ìàò ãÿ ëÿ ìèí êè -
÷èê âÿ éà ðà øûã ëû ñà ðû ïå ðî ñó èëÿ Àìå ðè êà äà êû öí âà íû íû (âÿ áè çèì Çè -
áà õà ëà íûí äà áóí äàí ñîí ðà êû öí âà íû íû) éà çûá àð âàä ëà ðà âåð äè, ñîí -
ðà àâ òî ìàò ãÿ ëÿ ìèí àü çû íû áàü ëà äû âÿ êþé íÿ éè íèí úè áè íÿ ãîé äó âÿ
ìÿí èí äè äÿ ýþç ëÿ ðè ìè î àü êþé íÿ éèí úè áèí äÿí ÷ÿ êÿ áèë ìèð äèì âÿ
áó âàõò ìÿí þç öçÿ ðèì äÿ Õà íûì õà ëà íûí àíè áà õûø ëà ðû íû ùèññ åëÿ -
466
äèì, áó áà õûø ëà ðû ýþð ìÿ äèì, ìÿùç ùèññ åò äèì, ãû çàð äûì âÿ ýþç ëÿ -
ðè ìè Ãàâ ðè ëèí àü êþé íÿ éè íèí úè áèí äÿí ÷ÿê äèì.
Áèð íå ÷ÿ ýöí ìÿí î àâ òî ìàò ãÿ ëÿì ÿù âà ë-ðó ùèé éÿ ñè íèí è÷èí äÿ
èäèì, î àâ òî ìàò ãÿ ëÿì ìÿí äÿ ñÿ áÿ áè íè áèë ìÿ äè éèì áèð úîø üóí ëóã,
íèê áèí ëèê ÿìÿ ëÿ ýÿ òèð ìèø äè âÿ ìÿí äà ùà þçö ìö èíàí äûð ìûø äûì êè,
ýÿ ëÿ úÿê äÿ ìÿ íèì äÿ ìöò ëÿã áå ëÿ àâ òî ìàò ãÿ ëÿì ëÿ ðèì îëà úàã âÿ
î àâ òî ìàò ãÿ ëÿì ëÿð ëÿ Ãàâ ðèë êè ìè ñö ðÿò ëÿ, ñÿ ëè ãÿ èëÿ éà çû ëàð éà çà -
úà üàì, àì ìà î éà çû ëàð ãÿ çåò êÿ íà ðûí äà êû öí âàí éà çû ëà ðû îë ìà éà -
úàã, íÿ ñÿ áàø ãà éà çû ëàð îëà úàã... âÿ áö òöí áóí ëàð ëà áÿ ðà áÿð, ìÿí -
äÿ êè î úîø üóí ëóã äà, íèê áèí ëèê äÿ éå íÿ äÿ ñÿ áÿ áè íè áèë ìÿ äè éèì ùÿ -
çèí áèð ãöñ ñÿ âàð èäè âÿ î ãÿ ëÿì ÿù âà ë-ðó ùèé éÿ ñè è÷èí äÿ î áà ëà úà
ßëÿê áÿð áèð äÿí-áè ðÿ ßäè ëÿ íèí «Ñå âèì ëè ìÿê òóá»óíó õà òûð ëà ìûø äû,
î «Ñå âèì ëè ìÿê òóá»óí ùÿ ðà ðÿ òè éå íÿ äÿ áà ëà úà ßëÿê áÿ ðèí ñè íÿ ñè -
íè ãûç äûð ìûø äû, àì ìà åé íè çà ìàí äà, î ùÿ ðà ðÿò äÿ äÿ áèð íèñ ýèë âàð
èäè.
Çè áà õà ëà íþ éöò äö êà íû íûí éà íûí äà êû åâèí êö ÷ÿ ãà ïû ñû íà áà ëà -
úà áèð ãû ôûë âóð äó âÿ îü ëó Ãàâ ðèë èëÿ Àìå ðè êà éà ýåò äè âÿ ìö ùà ðè -
áÿ íèí äÿð äè åëÿ áèë êè, êè ÷è úèê áèð éå íè ëèê äÿí, ÷îõ éöí ýöë áèð ôà ñè -
ëÿ äÿí ñîí ðà, éå íÿ äÿ áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çè ÿëè íÿ àë äû âÿ àõ øàì ëàð
Áà ëà êÿ ðèì ùå÷ êè ìÿ áèð ñþç äå ìÿ äÿí ãî øà òó òóí àë òûí äà, ñÿ êè íèí
ãû ðà üûí äà îòó ðóá òö òÿ éè íè ÷àë ìà üà áàø ëà éàí äà, î òö òÿê åëÿ áèë êè,
ñåùðëè äöí éà ëàð ëà, äöí éà íûí ìþ úö çÿ ëè èø ëÿ ðèé ëÿ áÿ ðà áÿð, áè çèì ìÿ -
ùÿë ëÿ íèí éà âàø-éà âàø éå òèì ëÿ øäè éèí äÿí äÿ äå éèð äè, Ñà ðû ùà ìà ìûí,
äà ëà íû ìû çûí, ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ êè åâ ëÿ ðèí äè âàð ëà ðû íà ùîï ìóø ãöñ ñÿ -
äÿí äÿ äå éèð äè âÿ ìÿí úûã ãû ðû üû ìû ÷ÿê ìÿ äÿí Áà ëà êÿ ðè ìèí î ýþ -
çÿë òö òÿ éè íÿ ãó ëàã àñà-àñà áèð äÿí-áè ðÿ ôè êèð ëÿø äèì êè, ùà ÷àí ñà áèð
ýöí ýÿ ëÿ úÿê âÿ ìÿí áó ýþ çÿë òö òÿ éèí ñþé ëÿ äèê ëÿ ðè íè î àâ òî ìàò ãÿ -
ëÿ ìèí êè ÷èê âÿ éà ðà øûã ëû ïå ðî ñóí äàí ÷û õàí ñþç ëÿð ëÿ éà çà úà üàì...
Áó ôè êèð ìÿ íèì áö òöí è÷è ìè ùÿ éÿ úà íà ýÿ òèð äè, ÷öí êè òà ìàì ýþç ëÿ -
íèë ìÿç èäè, ÿñ ëèí äÿ áó ôè êèð î áà ëà úà ßëÿê áÿð ö÷öí áþ éöê áèð êÿøô
èäè âÿ ùÿ ìèí êÿøô ìÿ íèì öðÿ éè ìÿ éå íè ùèññëÿð ýÿ òèð äè, åëÿ áèë êè,
ìÿí áèð äÿí-áè ðÿ þçöì þç ýþ çöì äÿ áþ éö äöì, åëÿ áèë êè, ìÿí, àðûã
îðäëà ðû íû äîë äó ðóá íà çèê ÷ÿ íÿ ñè íè îé íà äà-îé íà äà î ýþ çÿë òö òÿ éè
÷à ëàí Áà ëà êÿ ðè ìÿ äÿ, î ãî øà òóò àüà úû íà äà âÿ î ãî øà òóò àüà úû íûí
éàð ïàã ëà ðû àðà ñûí äàí ýþ ðö íÿí ýþ éÿ äÿ, òÿ çÿ úÿ ÷ûõ ìûø óë äóç ëà ðà äà
òà ìàì éå íè ýþç ëÿ áàõ äûì.
Ìÿí ùÿð ýöí ñÿ ùÿð òåç äÿí éó õó äàí äó ðóá êè òàá ëà ðû ìû, äÿô òÿð -
ëÿ ðè ìè, ìö ðÿê êÿá ãà áû ìû, óúó íà ïå ðî òà õûë ìûø íà çèê âÿ óçóí òàõ òà
ãÿ ëÿ ìè ìè àíà ìûí áè ðèí úè ñèí èôÿ ýåò ìÿ éèì ìö íà ñè áÿ òè ëÿ ìÿ íèì -
467
÷öí òèê äè éè òîð áà éà éû üûð äûì, òîð áà íûí èïè íè ÷èé íèì äÿí àñûá ìÿê òÿ -
áÿ ýå äèð äèì. Çè áà õà ëà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿí êþ ÷öá Àìå ðè êà éà ýå -
äÿí äÿí èêè ýöí ñîí ðà, ñÿ ùÿð äó ðóá äÿð ñÿ ýå äÿí äÿ Õà íûì õà ëà øö -
øÿ áÿíääÿí áà øû íû ÷û õà ðûá ìÿ íè ñÿñ ëÿ äè:
— Áó ðà ýÿë, ßëÿê áÿð.
Îí äà ùÿ ëÿ Õà íûì õà ëà íûí ö÷ îü ëó úÿá ùÿ éÿ ýåò ìèø äè: Úÿ ôÿð,
Àäèë âÿ ßá äö ëÿ ëè, ö÷ö íö äÿ áèð äÿí àïàð ìûø äû ëàð, ãà ëàí ëà ðû åâ äÿ
èäè, Ãî úà ùÿ ëÿ Òèáá Èíñòè òó òóí äà îõó éóð äó, àì ìà äå éèð äè ëÿð êè, áó
ýöí-ñà áàù Ãî úà íû äà àïà ðà úàã ëàð, ÷öí êè äå éèð äè ëÿð êè, Ãî úà êè ìè
ùÿ êèì îë ìàã èñ òÿ éÿí ëÿð èí äè úÿá ùÿ äÿ ÷îõ ëà çûì äûð ëàð (äîü ðó äàí
äà ÷îõ ÷ÿê ìÿ äè êè, Ãî úà íû äà àïàð äû ëàð), Úÿá ðà éûë èëÿ Àüà ðÿ ùèì
èñÿ ùÿ ëÿ åâ äÿ èäè. Ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ îüóë ëà ðû, ÿð ëÿ ðè, àòà ëà ðû, ãàð äàø ëà -
ðû ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìèø áö òöí àð âàä ëà ðûí, ãûç-ýÿ ëè íèí ýþ çö ùÿ ìè øÿ
éàø ëû îëóð äó, ùà ìû ñû ñÿê ñÿ êÿ è÷ííäÿ èäè, ùà ìû éå ìÿ éÿ ÷þ ðÿê òàï -
ìûð äû, àì ìà úÿá ùÿ äÿí àäè úÿ áèð ñà ëà ìàò ëûã ìÿê òó áó àë ìàã ö÷öí
íÿ çèð äå éèð äè, Ñÿ êè íÿ õà ëà äà, Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà äà, Ôè ðó çÿ õà ëà
äà, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí ÿð, îüóë, ãàð äàø éî ëà ñàë ìûø áàø ãà àð âàä ëà ðû äà
ýþç ýþ ðÿñè äÿ éèø ìèø äè ëÿð, áèð àéûí, èêè àéûí è÷èí äÿ ãî úàë ìûø äû ëàð.
ßð ëÿ ðè, îüóë ëà ðû ùÿ ëÿ ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìÿ éÿí àð âàä ëàð äà íè ýà ðàí ÷û -
ëûã è÷èí äÿ éà øà éûð äû, áèð öìèä ñèç ëèê ëÿ ÿð ëÿ ðè íè, îüóë ëà ðû íû úÿá ùÿ éÿ
éî ëà ñà ëà ÷àã ëà ðû î ýö íö ýþç ëÿ éÿ-ýþç ëÿ éÿ éà øà éûð äû, àíàì êè ìè:
«—Àé ßëÿê áÿð, àòî âó àïà ðàí äàí ñîí ðà áèç áà øû ìû çà ùà ðà íûí äà øû íû
ñà ëà úà üûã, àé ßëÿê áÿð?.. Àòîí êè ìè ôà üûð ýå äèá îð àäà íÿ åäÿ -
úÿê?..» —äå éèá àü ëà éà-àü ëà éà éà øà éûð äû, àì ìà ìÿí Õà íûì õà ëà íû
áèð äÿ ôÿ äÿ îë ñóí àü ëà éàí ýþð ìÿ ìèø äèì (âÿ ýþð ìÿ äèì äÿ!), Õà -
íûì õà ëà íûí ñè ôÿ òè äÿ äÿ éèø ìÿ ìèø äè, íà çèê äî äàã ëà ðû ùÿ ìè øÿ êè êè -
ìè êèï þð òö ëöð äö, ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí ãà ðà ýþç ëÿ ðè ùÿ -
ìè øÿ êè êè ìè ñÿðòëèê äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè, àì ìà ìÿí Õà íûì õà ëà íûí
ñÿ ñèí äÿ íÿ ñÿ ùèññ åäèð äèì, ùèññ åäèð äèì êè, áó ñÿñ äÿ íÿ ñÿ äÿ éè øèá,
àì ìà áó íóí ìÿùç íÿ îë äó üó íó áèë ìèð äèì.
— Áó ðà ýÿë, ßëÿê áÿð.
Ìÿí Õà íûì õà ëà ýè ëèí òàõ òà ïèëëÿ êÿí ëÿ ðè èëÿ øö øÿ áÿí äÿ
ãàëõäûì. Õà íûì õà ëà ãà ïû íûí àü çûí äà äà éàí ìûø äû, ìÿí è÷ÿ ðè ýè ðÿí
êè ìè, ÿëèí äÿ òóò äó üó úûã ãû ëû áèð òîð áà úû üû ìÿ íÿ óçàò äû:
— Àëà, ßëÿê áÿð, ñÿ íèí ÷öí äö çÿëòìè øÿì... ×åð íè ëè âöí ãà áû íû
ãî éàð ñàí áó íóí è÷è íÿ...
Ìÿí áà øà äöø äöì êè, Ãàâ ðè ëèí î àâ òî ìàò ãÿ ëÿ ìè íè ýþð äö éöì
âàõòäàí áÿ ðè êå÷ÿí áó ö÷-äþðä ýöí äÿ Õà íûì õà ëà ìÿ íèì ö÷öí áó
úûã ãû ëû òîð áà úû üû äö çÿë äèá... Ìö ðÿê êÿá ãà áû ìû è÷è íÿ ãî éóá ìÿê òÿ -
468
áÿ àïàð äû üûì éà øûë ìÿõ ìÿð äÿí äö çÿë äèë ìèø ùÿ ìèí òîð áà úûã èí äè êè
êè ìè ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà äûð: Õà íûì õà ëà î òîð áà úû üûí öñ -
òöí äÿ úöð áÿ úöð õûð äà ìóí úóã ëàð äàí íà õûø ëàð òèê ìèø äè âÿ î ðÿíýáÿ -
ðÿíý ìóí úóã ýöë ëÿð, ìóí úóã íà õûø ëàð î éà øûë ìÿõ ìÿð òîð áà úû üû î
ãÿ äÿð ýþ çÿë, éà ðà øûã ëû åëÿ ìèø äè êè, ãûç ëà ðûí îéóí úà üû íà, ãûç ëà ðûí
áÿ çÿ éè íÿ îõ øà éûð äû, àì ìà áó íà áàõ ìà éà ðàã, ìÿí î ìóí úóã ëó éà -
øûë ìÿõ ìÿð òîð áà úû üû éûð òû ëûá äà üû ëà íà úàí, ìö ùà ðè áÿ íèí äå ìÿê îëàð
êè, àõû ðû íà êè ìè, äà éû ìûí ýÿ ëèá áè çè ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿí êþ ÷ö ðÿí
âàõòëà ðà ãÿ äÿð ìÿê òÿ áÿ àïà ðûá-ýÿ òèð äèì.
Õà íûì õà ëà ìö ðÿê êÿáãà áû ö÷öí äö çÿëòäè éè î òîð áà úû üû ìÿ íÿ
áà üûø ëà äû üû ùÿ ìèí ñÿ ùÿð ìÿí Õà íûì õà ëà íû ãó úàã ëà éûá þï ìÿê èñ -
òÿ äèì, î áà ëà úà, î çÿ ðèô, î ãûç áÿ çÿ éè íÿ îõ øà éàí òîð áà úû üà áà õàí
êèì ñÿ þì ðöí äÿ äå ìÿç äè êè, áó íó, áó èí úÿ-ìèí úÿ òîð áà úû üû Õà íûì
õà ëà äö çÿë äèá, àì ìà ìÿí áè ëèð äèì êè, áó íó Õà íûì õà ëà äö çÿë äèá,
ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Õà íûì õà ëà äà ìÿ íèì ö÷öí àíàì êè ìè äîü ìà
âÿ ÿçèç áèð àäàì äûð, àì ìà êèï þð òöë ìöø íà çèê äî äàã ëà ðû íà áàõ -
äûì, ãà ëûí ãàø ëà ðû àë òûí äàí áà õàí ãà ðà ýþç ëÿ ðè íÿ áàõ äûì âÿ òÿê úÿ
åëÿ: «— ×îõ ñàü îë» — äå éèá òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè àøà üû äöø äöì, ùÿ éÿ -
òè ìèç äÿí ÷û õûá äà ëà íû ìûç äà äà éàí äûì, ìö ðÿê êÿá ãà áû ìû ÷èé íèì -
äÿ êè òîð áà äàí ÷û õà ðûá î ìóí úóã ëó ìÿõ ìÿð òîð áà úû üà ãîé äóì âÿ
ìÿê òÿ áÿ éîë ëàí äûì. Ìÿí, ÿë áÿò òÿ, Õà íûì õà ëà íû ÷îõ èñ òÿ éèð äèì,
ÿë áÿò òÿ, ìÿê òÿ áÿ ýå äÿí éîë áî éó î ýþ çÿë ìÿõ ìÿð òîð áà úû üà áà õà-
áà õà ñå âè íèð äèì, àì ìà åé íè çà ìàí äà, ìÿí þçöì-þçö ìÿ — áèë ìè -
ðÿì íè éÿ? — éà çûã ýþ ðö íöð äöì âÿ ñÿ áÿ áè íè áèëìÿäèéèì áó ùèññ,
äîü ðó ñó, ìÿ íè ãÿ ùÿð ëÿí äèð ìèø äè...
Çè áà õà ëà èñÿ äà ùà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ éÿ ãà éûò ìà äû âÿ íþ éöò äö êà -
íû íûí éà íûí äà Çè áà õà ëà íûí êö ÷ÿ ãà ïû ñûí äà êû î áà ëà úà ãû ôûë ìö ùà -
ðè áÿ íèí àõû ðû íà éà õûí áèç åâè ìè çè ñà òûá ìÿ ùÿë ëÿ äÿí äà éû ìûí éà íû -
íà êþ÷ äö éö ìöç âàõ òà êè ìè, åëÿ-åëÿ úÿ ãà ïû äàí àñû ëû ãàë äû, ïà éû çûí
éà üû øû, ãû øûí ãà ðû î áà ëà úà ãû ôû ëû ïàñ ëàò äû âÿ ùÿ ìèí ïàñ ëû ãû ôûë ßëè àá -
áàñ êè øè íèí ãà ïû ñûí äà àñûë ìûø î áþ éöê ãû ôûë ëà áèð ëèê äÿ, åëÿ áèë êè,
òÿê úÿ Çè áà õà ëà íûí, òÿê úÿ ßëè àá áàñ êè øè íèí ãà ïû ñûí äàí àñûë ìà ìûø -
äû, åëÿ áèë êè, î ïàñ ëû ãû ôû ëû äà, î áþ éöê ãû ôû ëû äà ìö ùà ðè áÿ áè çèì ìÿ -
ùÿë ëÿ ìèç äÿí àñ ìûø äû âÿ åëÿ áèë êè, Çè áà õà ëà íûí þçö äÿ Àìå ðè êà -
éà ýåò ìÿ ìèø äè, ßëè àá áàñ êè øè äÿ Ìàø òà üà éà, ãû çû íûí éà íû íà êþ÷ -
ìÿ ìèø äè, åëÿ áèë êè, îí ëàð äà ìö ùà ðè áÿ äÿ èòêèí äöø ìöø äö...
...Áà ëà êÿ ðèì òö òÿ éè àü çûí äàí ýþ òö ðöá ñà ðû ïåí úÿ éè íèí äþø úè áè -
íÿ ãî éóð äó.
469
Ùà ìàì ùà ìàì è÷èí äÿ,
Õÿë áèð ñà ìàí è÷èí äÿ.
Äÿ âÿ äÿë ëÿê ëèê åäèð
Êþù íÿ ùà ìàì è÷èí äÿ!
— äå éèð äè âÿ áè çè ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí åâ ëÿ ðè íèí, äà ëà íû ìû çûí äè âàð ëà ðû íà,
ãà ïû ëà ðà, ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðÿ, êö ÷ÿ ìè çèí ãÿìáÿð äþ øÿ ìÿ ñè íÿ áèð íÿ ìèø -
ëèê êè ìè, áèð ãî õó êè ìè ùîï ìóø î ãöñ ñÿ äÿí, î êÿ äÿð äÿí ãî ïà ðûá,
ìö âÿã ãÿ òè äÿ îë ñà, þç óçàã ñåùðëè àëÿ ìè íÿ àïà ðûð äû âÿ ùÿð äÿí ìÿ -
íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, åëÿ áèë, Áà ëà êÿ ðèì äÿ î ñåùðëè àëÿ ìèí ÿù âà ëàò ëà ðû -
íû Ãàâ ðè ëèí óøàã ëà ðû êè ìè, èí ýè ëèñ úÿ äà íû øûð âÿ ìÿí îíó áà øà äö øö -
ðÿì...
470
XX
Î èêè àè ëÿ äàü ëà ðûí àðà ñûí äàí äö øöá áó ýþ çÿë, áó áÿ ðÿ êÿò ëè éà -
ìàú äà ìÿñ êÿí ñàë ìûø äû âÿ áó ðà äà àõàí ÷à éûí øû ðûë òû ñû, áó ðà íûí ýþç
èø ëÿ äèê úÿ óçà íàí âÿ äöí éà íûí éàõ øû èø ëÿ ðèí äÿí, éàõ øû ÿìÿë ëÿ ðèí -
äÿí, ñàô ëûã äàí, òÿ ìèç ëèê äÿí äå éÿí éà øûë ëû üû, ýöë-÷è ÷ÿ éè, áó ðà äà êû
øóì ëàí ìûø òöíä-ãÿù âÿ éè òîð ïà üûí ÿò ðè î óçàã äàü ëàð äà êû ÿçà áûí,
ÿçèé éÿ òèí ùÿ ìè øÿ ëèê êå÷ ìèø äÿ ãàë ìà ñûí äàí, éàë íûç óçàã âÿ àúû áèð
õà òè ðÿ éÿ ÷åâ ðèë ìÿ ñèí äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè.
Ýöí òÿ çÿ ÷ûõ ìûø äû âÿ þçö èëÿ áö òöí áó òÿ ðÿô ëÿ ðÿ áèð áÿõ òÿ âÿð -
ëèê ýÿ òèð ìèø äè: áó ýå íèø éà ìà úûí öñò òÿ ðÿ ôèí äÿ êè ãà ëûí ìå øÿ ëèê,
àøà üû òÿ ðÿô äÿí óçà íûá ýå äÿí éà øûë ÷ÿ ìÿí ëèê äÿ, ãûâ ðû ëà-ãûâ ðû ëà
àõàí øè ðèí ñó ëó î ÷àé äà, øóì ëàí ìûø î òöíä-ãÿù âÿ éè òîð ïàã äà Ìÿ -
ùÿì ìÿ äèí, ßëè íèí, îí ëà ðûí àð âàä ëà ðû íûí, îí ëà ðûí óøàã ëà ðû íûí öçö íÿ
ýö ëöð äö.
Îí ëàð î óçàã âÿ éàë ÷ûí äàü ëàð äàí êþ ÷öá ýÿë ìèø äè, þìöð ëÿ ðè íè
î óçàã äàü ëàð äà, äàø ëà ðûí, ãà éà ëà ðûí àðà ñûí äà êå ÷èð ìèø äè. Óëó áà áà -
ëà ðû ùà ÷àí ñà — Íóù-Íÿ áè íèí äþâ ðöí äÿ, Äÿ äÿ Ãîð ãóä áîé áîé ëà -
éàí äà, ñþç ñþé ëÿ éÿí äÿ — äöø ìÿí ÿëèí äÿí ãà ÷ûá î äàü ëà ðà ïÿ íàù
àïàð ìûø äû, îðà äà — äöø ìÿí ãû ëûí úûí äàí, îõ ëàð äàí, íè çÿ ëÿð äÿí óçàã
î äàü ëàð äà êÿíä ñàë ìûø äû âÿ ùÿ ìèí äþâðäÿí äÿ îðà äà ãàë ìûø äû. Î
êÿíääÿ òîð ïàã éîõ èäè, ùÿð òÿ ðÿô äàø èäè, ÷ûí ãûë èäè âÿ îðà äà ÿê ìÿê,
áå úÿð ìÿê ìèíáèð ÿçàá ëà, ÿçèé éÿò ëÿ áà øà ýÿ ëèð äè: î êÿíääÿ éà üûø
éàü ìûð äû, éà üàí äà äà ëåé ñàí îëóá ìèíáèð ÿçàá ëà ÿêèë ìèø, áå úÿ ðèë -
ìèø íÿ âàð äû ñà ùà ìû ñû íû éó éóá àïà ðûð äû; î êÿíääÿ øàõ òà îë ìóð äó,
îëàí äà äà èë ëÿð ëÿ áÿñ ëÿí ìèø âÿ òÿ çÿ-òÿ çÿ áà ðû ýþç ëÿ íè ëÿí ìåé âÿ
àüàú ëà ðû íû äîí âó ðóá àïà ðûð äû, ãî éóí ñö ðó ñö, íà õûð òà ìàì ñåé ðÿê -
ëÿ éèð äè.
Ìÿ ùÿì ìÿä î êÿíääÿ äî üóë ìóø äó, þì ðöí äÿ î êÿíääÿí áàø -
ãà éåð ýþð ìÿ ìèø äè, îðà äà áþ éö ìöø äö, îðà äà åâ ëÿí ìèø äè âÿ áö òöí
þì ðö íö îðà äà éå ðèí ÷ûí ãû ëû íû òÿ ìèçëÿ ìèø äè, ëåé ñà íûí ãà áà üû íà
áÿíä ÷ÿê ìèø äè, äà øû, ãà éà íû ÷à ïûá ùÿ éÿò-áà úà äö çÿëòìèø äè, àì ìà
áö òöí áóí ëà ðûí ÿùÿ ìèé éÿ òè îë ìà ìûø äû, ÷ÿê äè éè çÿù ìÿ òèí, ÿçèé éÿ -
òèí éöç äÿ-áèð áÿù ðÿ ñè íè éà ýþð ìöø äö, éà äà ýþð ìÿ ìèø äè.
ßëè äÿ î êÿíääÿ äî üóë ìóø äó. ßëè äÿ þì ðöí äÿ î êÿíääÿí áàø -
ãà áèð éåð ýþð ìÿ ìèø äè âÿ ßëè äÿ î êÿí äèí áö òöí êè øè ëÿ ðè êè ìè, ýå -
úÿ-ýöí äöç èø ëÿ ìèø äè, éàé áèë ìÿ ìèø äè, ãûø áèë ìÿ ìèø äè, éàç äà ïà -
éûç äàí ÷îõ èø ëÿ ìèø äè, ïà éûç äà éàé äàí àð òûã ÿçèé éÿò ÷ÿê ìèø äè, àì -
471
ìà ßëè äÿ î êÿí äèí áö òöí úà ìà à òû êè ìè áîë ëóã ýþð ìÿ ìèø äè, ßëè íèí
äÿ óøàã ëà ðû áèð ãàð íû àú, áèð ãàð íû òîõ áþ éö éöð äö.
Î êÿíääÿ èí ñà íûí àéà üû íûí àë òûí äà êû éåð äÿ íà ãèñ èäè, áà øû íûí
öñ òöí äÿ êè ýþé äÿ íà ãèñ èäè, î éåð ëÿð çÿù ìÿ òèí ãÿä ðè íè áèë ìèð äè,
Àäÿì îü ëó íà çöëì åäèð äè, èø ýÿí úÿ âå ðèð äè, î êÿíääÿ ãÿ áèð ãà çàí -
äà äà ýÿ ðÿê ÿëè íÿ êö ëöíý àëûá ãà éà êè ìè éå ðè ÷à ïàé äûí âÿ î êÿí -
äèí úà ìà à òû áó íà þé ðÿø ìèø äè, î êÿí äèí úà ìà à òû åëÿ áè ëèð äè êè, åëÿ
áå ëÿ äÿ îë ìà ëû äû, ìèí èë èäè êè, òà ëå ëÿ ðè èëÿ áà ðûø ìûø äû ëàð âÿ ìèí èë
áóí äàí ñîí ðà äà áå ëÿ îëà úàã äû.
Àë ëàù î êÿí äè òà ìàì éà äûí äàí ÷û õàð ìûø äû.
Ìÿ ùÿì ìÿä èëÿ ßëè íèí ùÿ ìèí êÿíääÿ êå ÷èð äèê ëÿ ðè î àõû ðûí úû
ýöí äÿ áèð äÿí-áè ðÿ ýþé äÿí ñó ñåë êè ìè àõ äû, ëåé ñàí ýÿë äè, íÿ ÿêèë -
ìèø äè ñÿ ùà ìû ñû íû éó éóá àïàð äû, î ëåé ñàí äàí, î ñÿä äÿí ñîí ðà ÿêèí
éå ðèí äÿ çÿ ìè ÿâÿ çè íÿ, òîð ïàã ÿâÿ çè íÿ òÿê úÿ ÷ûí ãûë ëàð ãàë äû, ãà éà
ïàð ÷à ëà ðû ãàë äû âÿ áó ñûé ðûì äàø ëàð î ëåé ñàí äàí ñîí ðà êû ýö íÿø àë -
òûí äà ïà ðûë äà éûð äû, ñà áà ùûí, áèð èë äÿí ñîí ðà íûí, éöç èë äÿí ñîí ðà íûí
ÿçà áûí äàí, èç òè ðà áûí äàí, ìÿù ðó ìèé éÿ òèí äÿí äå éèð äè.
Î êÿíääÿ èëê äÿ ôÿ èí ñàí úà íà ýÿë äè, èí ñàí öñ éàí åò äè: Ìÿ ùÿì -
ìÿä ÿêèí éå ðè íè áàñ ìûø äàø ïàð ÷à ëà ðû àðà ñûí äà äî ëà øà-äî ëà øà èðè âÿ
ýöú ëö áÿ äÿ íè íÿ äÿ ñû üûø ìà éàí áèð åù òè ðàñ ëà:
— Ëÿ íÿò áó éåð ëÿ ðÿ! — ãûø ãûð äû. — Ëÿ íÿò áó éåð ëÿ ðÿ! Áÿñ äèð äà -
ùà äàü êå ÷è ñè êè ìè éà øà äûã! Áÿñ äèð! Êþ ÷ÿê áóðà äàí! Áà áà ëà ðû ìûç
íà ùàã áóðà äà ìÿñ êÿí ñàë äû! Èýèä äöø ìÿí ãû ëûí úû íà ùÿ äÿô îë ìàã
áóð àäà ìÿñ êÿí ñàë ìàã äàí àð òûã äûð! Ýå äÿê áó éåð äÿí! Àë ëà ùûí àë -
òûí äà êû éåð ýå íèø äèð! Ýå äÿê! Êþ ÷ÿê áóð àäàí!
Êÿí äèí úà ìà à òû Ìÿ ùÿì ìÿ äèí áà øû íà òîï ëàø äû, àì ìà ùå÷ êèì
ùå÷ íÿ äå ìÿ äè, ùà ìû ùåé ðÿò ëÿ Ìÿ ùÿì ìÿ äÿ áàõ äû, ùåé ðÿò ëÿ Ìÿ -
ùÿì ìÿ äÿ ãó ëàã àñ äû, êÿí äèí úà ìà à òû ìèí èë èäè ùå÷ àü ëû íà äà ýÿ -
òèð ìèð äè êè, ùà ðà ñà áèð áàø ãà éå ðÿ êþ÷ ìÿê îëàð, ùàðà äà ñà òîð ïàã àõ -
òàð ìàã îëàð, ùà ðà äà ñà äàø ñûç-ãà éà ñûç, ëåé ñàí ñûç-øàõ òà ñûç éà øà ìàã
îëàð.
Ñîí ðà ùà ìû áö òöí áó éåð ëÿ ðèí ÿí óëó ñà êè íè Ñö ëåé ìàí äÿ äÿ éÿ
áàõ äû.
Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí áèð ìöä äÿò ùå÷ íÿ äå ìÿ äè, ñîí ðà åëÿ áèë þçö
þçö èëÿ äà íûø äû:
— Áà áà ëà ðûí èøè ùàãã èøè äè, — äå äè. — Áà áà ëà ðûí ðó ùó ìö ãÿä äÿñ -
äè... Òÿ íÿ éÿ ëà éèã äå éèë...
Ìÿ ùÿì ìÿä ýÿ ëèá Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí ëà öç áÿ öç äà éàí äû:
— Ìÿ íè áà üûø ëà, Äÿ äÿ, — äå äè.
472
Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí:
— Ìÿí áà üûø ëà äûì, — äå äè. — Áà üûø ëà éûð ñà, ãîé Àë ëàù äà áà üûø -
ëà ñûí.
Ìÿ ùÿì ìÿä:
— Ìÿí ýå äè ðÿì, Äÿ äÿ, — äå äè.
Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí éå íÿ äÿ áèð ìöä äÿò ñóñ äó, ñîí ðà Ìÿ ùÿì ìÿ -
äèí áà øû íà òîï ëàø ìûø êÿí äèí úà ìà à òû íû áèð-áèð íÿ çÿð äÿí êå ÷èðò äè,
ñîí ðà î ñûë äû ðûì äàü ëàð äàí àøà üû äà êû òî ïà-òî ïà áîç áó ëóä ëà ðà áàõ -
äû âÿ áèð äÿí-áè ðÿ áèð âÿùé êè ìè ýÿ ëÿí Äÿ äÿ Ãîð ãóä ñþç ëÿ ðè íè ïû -
÷ûë äà äû:
Îüóë! Ñÿí âà ðà úàã éå ðèí
Äîë àìàú-äîëà ìàú éåð ëÿ ðè îëóð.
Àò ëû áà òûá ÷ûõ ìàç,
Îíóí ïàë ÷û üû îëóð.
Àëà èëàí ñþ êÿ ìÿç,
Îíóí îð ìà íû îëóð...
Ùåé äå ìÿ äÿí áàø ýÿ òè ðÿí
Îíóí úÿë ëà äû îëóð...
Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí ñóñ äó, Ìÿ ùÿì ìÿ äÿ áàõ äû, áèð ìöä äÿò áå ëÿ -
úÿ êå÷ äè âÿ Ìÿ ùÿì ìÿä éå íÿ äÿ:
— Ìÿí ýå äè ðÿì, Äÿ äÿ, — äå äè.
Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí óçóí þì ðöí äÿ áèð äà ùà áà øà äöø äö êè, îëà úà -
üà ÷à ðÿ éîõ äóð, íÿ éà çû ëûá ñà î äà îëà úàã âÿ äå äè:
— Êèì èñ òÿ éèð ñÿ, îíóí ëà ýå äÿ áè ëÿð...
Êÿí äèí úà ìà à òû Äÿ äÿ Ñö ëåé ìà íûí áó ñþç ëÿ ðèí äÿí öð êöá äà -
üûë ìà üà áàø ëà äû, ùÿ ðÿ þç åâè íÿ ÷ÿ êèë äè âÿ áèð àç äàí î äàø ëû-êÿ ñÿê -
ëè ÿêèí éå ðèí äÿ Ìÿ ùÿì ìÿä ãàë äû, Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí ãàë äû, áèð äÿ
ßëè ãàë äû.
ßëè, Ìÿ ùÿì ìÿ äèí ãà áà üû íà ýÿë äè:
— Ìÿí äÿ ñÿ íèí ëÿ éÿì! — äå äè. — Ìÿí äÿ áûê äûì äà ùà! Ìÿí
äÿ ýå äè ðÿì! — äå äè, ñîí ðà Äÿ äÿ Ñö ëåé ìà íà áàõ äû.
Äÿ äÿ Ñö ëåé ìà íûí óçóí-óçóí èë ëÿð äÿí áÿ ðè êè ÷èë ìèø, àëà úà ëàí -
ìûø ýþç ëÿ ðèí äÿ àüàï ïàã ñà÷ ëà ðû íà, àüàï ïàã ñàã ãà ëû íà óéóø ìà éàí
áèð èøûã âàð èäè âÿ Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí î èøûã ëû ýþç ëÿ ðè èëÿ Ìÿ ùÿì ìÿ -
äÿ áàõ äû, ßëè éÿ áàõ äû, î ñûë äû ðûì äàü ëàð äàí àøà üû äà êû òî ïà-òî ïà
áîç áó ëóä ëà ðà áàõ äû âÿ ýö ëöì ñÿ äè:
— Ùÿç ðÿò ßëè äÿ ùÿ ìè øÿ Ìÿ ùÿì ìÿä ïåé üÿì áÿð-ðÿ ñóë ëöë ëàù ëà
áèð éåð äÿ îëóá... — äå äè.
473
Ìÿ ùÿì ìÿä:
— Áè çÿ õå éèð-äóà âåð, Äÿ äÿ, — äå äè.
Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí:
— Îüóë, óü ðóí à÷ûã îë ñóí!.. — äå äè, åé íè ñþç ëÿ ðè ßëè éÿ äÿ äå äè,
öðÿ éè íè áö ðö ìöø ùÿ çèí ëèê, ãÿì ýèí ëèê è÷èí äÿ éà âàø-éà âàø þç äàõ -
ìà ñû íà ýåò äè, éà òà üû íà óçàí äû.
Ùÿ ìèí ýöí Ìÿ ùÿì ìÿä äÿ, ßëè äÿ êÿë ëÿ ðè íè àðà áà ëà ðû íà ãîø -
äó ëàð, õûø ëà ðû íû, êÿò ìÿí ëÿ ðè íè, áåë ëÿ ðè íè, êö ëöíýëÿ ðè íè ýþ òöð äö ëÿð,
àð âàä ëà ðû íû, óøàã ëà ðû íû àðà áà éà ìèí äèð äè ëÿð, þç ëÿ ðè àðà áà ëà ðûí ãà áà -
üû íà äöø äö ëÿð âÿ î ñûë äû ðûì ãà éà ëà ðà, òî ïà-òî ïà áîç áó ëóä ëàð äàí
õåé ëè éó õà ðû äà îëàí î êÿí äÿ àõû ðûí úû äÿ ôÿ íÿ çÿð ñàë äû ëàð, «— Éà
óüóð!» — äå äè ëÿð âÿ éî ëà äö çÿë äè ëÿð.
Êÿí äèí úà ìà à òû Ìÿ ùÿì ìÿ äÿ äÿ, ßëè éÿ äÿ ùå÷ íÿ äå ìÿ äè,
àì ìà îí ëàð éî ëà äö çÿ ëÿí äÿí ñîí ðà, êÿí äèí ãàð øû ñûí äà êû ñûë äû ðûì
ãà éà ëà ðà éû üû øûá àðäëà ðûí úà áàõ äû, àð âàä ëàð, ãûç ëàð, ýÿ ëèí ëÿð ãà ÷ûá
åâ äÿí ñó ýÿ òèð äè, Ìÿ ùÿì ìÿä ëÿ ßëè íèí àð äûí úà àò äû âÿ àü ëà äû ëàð.
Áó êÿí äèí úà ìà à òû èí äè éÿ êè ìè éàë íûç þëÿí àäàì ëàð äàí ÿáÿ äè àé -
ðû ëûð äû ëàð âÿ èí äè áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, êèì äÿí ñÿ ÿáÿ äè àé ðû ëàí äà îíó
éå ðÿ áàñ äûð ìûð äû ëàð, ùà ðà ñà áàø ãà éå ðÿ éî ëà ñà ëûð äû ëàð.
Ñîí ðà êÿí ä úà ìà à òû Äÿ äÿ Ñö ëåé ìà íûí äàõ ìà ñû íà òÿ ðÿô àõûø -
äû, ÷öí êè Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí öðÿ éè íè áö ðö ìöø o ùÿ çèí ëèê, î ãöñ ñÿ
è÷èí äÿ ùèññ åäèð äè êè, áó äöí éà äà áàð ìàã ëà ñà éû ëà úàã ýå úÿ ëÿ ðèí,
ýöí äöç ëÿ ðèí ãî íà üû äûð...
Ìÿ ùÿì ìÿä èëÿ ßëè ýå úÿ-ýöí äöç éîë ýåò äè ëÿð, äàü ëàð äàí àø äû -
ëàð, òÿ ïÿ ëÿð äÿí êå÷ äè ëÿð, éîë ëà ðà ìåé äàí îõó äó ëàð: ãàð øû éà òàí Ãà -
ðà äà üû íû àø ìà üà ýÿë ìè øèê, àõûí òû ëû ñó éó íó êå÷ ìÿ éÿ ýÿë ìè øèê; áèð-
áèð ëÿ ðèí ÿ ùÿ éàí îë äó ëàð, áèð-áèð ëÿ ðè íÿ êþ ìÿê åò äè ëÿð, àõû ðûí úû òè êÿ -
ëÿ ðè íè éà ðû áþë äö ëÿð âÿ íÿ ùà éÿò, ýÿ ëèá áó ýå íèø éà ìà úà ÷àò äû ëàð,
áóð àäà áè íà ñàë äû ëàð.
Ìÿ ùÿì ìÿä äÿ, ßëè äÿ, îí ëà ðûí àð âàä ëà ðû, óøàã ëà ðû äà þìöð ëÿ -
ðèí äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, áå ëÿ ýå íèø ëèê ýþ ðöð äö ëÿð, þìöð ëÿ ðèí äÿ áè -
ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, îâóú ëà ðû íà äîë äóð äóã ëà ðû òöíä-ãÿù âÿ éè òîð ïà üûí
ÿò ðè íè áå ëÿ úÿ ùèññ åäèð äè ëÿð âÿ î òîð ïà üûí íÿ ìè îí ëà ðûí îâóú ëà ðûí -
äàí êå ÷èá áö òöí áÿ äÿí ëÿ ðè íÿ èí äè éÿ äÿê ùå÷ âàõò ùèññ åò ìÿ äèê ëÿ ðè
áèð ðà ùàò ëûã ýÿ òè ðèð äè, ñà áà ùûí áîë ëó üóí äàí âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, éåð
öçö íöí ýþ çÿë ëè éèí äÿí, ùÿ éà òûí õîø áÿõòëè éèí äÿí äå éèð äè.
Ìÿ ùÿì ìÿä äÿ, ßëè äÿ ýå úÿ-ýöí äöç èø ëÿ äè ëÿð, áèð-áèð ëÿ ðè íÿ
êþ ìÿê åëÿ äè ëÿð, ìåé âÿ éå äè ëÿð, îâ îâ ëà äû ëàð, áèð-áèð ëÿ ðèí ÿ ùÿ éàí
îë äó ëàð, áèð éåð äÿ Ìÿ ùÿì ìÿ äÿ, ñîí ðà äà áèð éåð äÿ ßëè éÿ åâ òèê äè -
474
ëÿð, ùÿ éÿò äö çÿëòäè ëÿð âÿ ùÿ ðÿ þçö ö÷öí áþ éöê áèð ñà ùÿ íè øóì ëà -
ìà üà áàø ëà äû, òîð ïà üà ãóë ëóã åò äè.
Ùÿ ìèí ýöí êè, ýöí òÿ çÿ úÿ ÷ûõ ìûø äû âÿ þçö èëÿ áö òöí áó òÿ ðÿô -
ëÿ ðÿ áèð áÿõ òÿ âÿð ëèê ýÿ òèð ìèø äè, Ìÿ ùÿì ìÿä ÷à ðûã ëà ðû íû ÷û õà ðûá ÷ÿ -
ïÿð áî éó þç ñà ùÿ ñè íè ýÿ çèð äè, áó ÷ÿ ïÿ ðè òÿ çÿ ñàë ìûø äû ëàð, áó ÷ÿ ïÿð
Ìÿ ùÿì ìÿ äèí ñà ùÿ ñè èëÿ ßëè íèí ñà ùÿ ñè íè áèð-áè ðèí äÿí àéû ðûð äû: áó
÷ÿ ïÿð î éà øûë äàü ëà ðûí, î ýöë ëö-÷è ÷ÿê ëè äö çÿí ëè éèí, î òöíä-ãÿù âÿ éè
òîð ïà üûí ýþð äö éö, øà ùè äè îë äó üó èëê ÷ÿ ïÿð èäè.
Ìÿ ùÿì ìÿä ãûé ìûð äû êè, áó òîð ïà üû ÷à ðûã ëà áàñ òà ëà ñûí âÿ þì -
ðöí äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, Ìÿ ùÿì ìÿ äèí éà ëûí àéàã ëà ðû òî ïóã äàí äà
éó õà ðû éà ãÿ äÿð éóì øàã òîð ïà üûí è÷è íÿ áà òûð äû âÿ î òöíä-ãÿù âÿ éè,
éóì øàã òîð ïà üûí íÿ ìèí äÿ áèð èñ òè ëèê, áèð ùÿ ðà ðÿò âàð èäè, ùå÷ âàõò
ùå÷ áèð ïàë òàð, ùå÷ áèð éîð üàí Ìÿ ùÿì ìÿ äèí áÿ äÿ íè íè áó èñ òè ëèê, áó
ùÿ ðà ðÿò ãÿ äÿð ãûç äûð ìà ìûø äû, áó èñ òè ëèê äÿ, áó ùÿ ðà ðÿò äÿ áèð àíà ÿëè -
íèí ìÿù ðÿì èéè âàð èäè.
Ìÿ ùÿì ìÿä òîð ïà üûí èñ òè ñè èëÿ, ùÿ ðà ðÿ òè èëÿ áå ëÿ úÿ ãû çû íà-ãû çû -
íà ýå äèá ãîë ëó-áó äàã ëû áèð àð ìóä àüà úû íûí éà íûí äà äà éàí äû âÿ òÿ -
ÿú úöá ëÿ áó àð ìóä àüà úû íà, áó àð ìóä àüà úû íûí àë òûí äàí êå ÷ÿí ÷ÿ -
ïÿ ðÿ áàõ äû; áó àð ìóä àüà úû äà, äè áè íèí òîð ïà üû äà Ìÿ ùÿì ìÿ äèí
ñà ùÿ ñèí äÿ îë ìà ëû èäè — áó úöð ðà çû ëàø ìûø äû ëàð âÿ ÷ÿ ïÿ ðè äÿ áó úöð
ãîé ìóø äó ëàð, àì ìà èí äè ÷ÿ ïÿð èðÿ ëè ÷ÿ êèë ìèø äè âÿ àüà úûí äè áè íèí
áö òöí òîð ïà üû ßëè íèí ñà ùÿ ñè íÿ êå÷ ìèø äè.
Ìÿ ùÿì ìÿ äèí áÿ äÿ íè íè áö ðö ìöø î òîð ïàã èñ òè ñè, î ùÿ ðà ðÿò áèð -
úÿ àíûí è÷èí äÿ éîõ îëóá ýåò äè, åëÿ áèë êè, ýö íöí áó éåð ëÿ ðÿ ýÿ òèð äè -
éè î áÿõ òÿ âÿð ëèê äÿ ñè ëè íèá ýåò äè âÿ ÷îõ àúû áèð ïÿ ðè øàí ëûã ùèñ ñè Ìÿ -
ùÿì ìÿ äè ñàð ñûò äû.
Áó âàõò ßëè äÿ ÷ÿ ïÿð áî éó þç ñà ùÿ ñè íè ýÿç ìÿ éÿ áàø ëà äû âÿ
ýÿ ëèá ùÿ ìèí àð ìóä àüà úû íûí àë òûí äà Ìÿ ùÿì ìÿä ëÿ öç áÿ öç äà éàí -
äû âÿ Ìÿ ùÿì ìÿä, ßëè íèí èðè âÿ äö íÿ íÿ ãÿ äÿð òÿð òÿ ìèç ýþç ëÿ ðè íÿ
áà õà-áà õà áè ðèí úè äÿ ôÿ î ýþç ëÿð äÿ áèð ùÿ ðèñ ëèê ñåç äè, òèò ðÿê ñÿ ñèé ëÿ:
— Áèð-áè ðè ìè çÿ ãàð äàø äå äèê! Ñó ñóç ëà éàí äà ñó éó ìó çó áþë äöê,
àúàí äà ðó çè ìè çè áþë äöê, äó çó ìóç áèð îë äó! — äå äè. — Íè éÿ áå ëÿ èø
òóò äóí? Íè éÿ ÷ÿ ïÿ ðè ãà áà üà ÷ÿê äèí, ìÿ íèì òîð ïà üû ìû ýþ òöð äöí?
ßëè ôÿõðëÿ, ãö ðóð ëà ÷ÿ ïÿð áî éó þç ñà ùÿ ñè íÿ áàõ äû, øóì ëàí ìûø
î òöíä-ãÿù âÿ éè òîð ïà üà áàõ äû, ñîí ðà éå íÿ Ìÿ ùÿì ìÿ äÿ áàõ äû âÿ
äå äè:
— Áó éåð äÿ ìÿ íèì èäè. Ìÿí øóì ëà ìûø äûì áó ðà íû.
Ìÿ ùÿì ìÿä àð ìóä àüà úû íûí àë òûí äà êû òîð ïà üà áàõ äû âÿ ßëè íèí
áó àü éà ëà íûí äàí äÿù øÿ òÿ ýÿë äè. Ìÿ ùÿì ìÿä, ßëè íèí èðè âÿ äö íÿ -
475
íÿ ãÿ äÿð òÿð òÿ ìèç ýþç ëÿ ðèí äÿ ùå÷ âàõò ýþð ìÿ äè éè âÿ òÿ ñÿâ âö ðö íÿ
ýÿ òè ðÿ áèë ìÿ äè éè áèð ÿé ðè ëèê ýþð äö, àì ìà çîð åëÿ äè, þçö íö ÿëÿ àë äû
âÿ äå äè:
— Ñÿí ñÿùâ åäèð ñÿí, ãàð äàø, áó ðà ìÿ íèì òîð ïà üûì äû!..
ßëè ýö ëöì ñÿ äè:
— Éîõ, ãàð äàø, ñÿí ñÿùâ åäèð ñÿí!.. Éàõ øû éà äû íà ñàë... Áó ðà
ìÿ íèì òîð ïà üûì äû!..
Ñîí ðà ßëè ÷ÿ ïÿ ðèí áó òÿ ðÿ ôè íÿ, Ìÿ ùÿì ìÿ äèí ñà ùÿ ñè íÿ áàõ äû
âÿ Ìÿ ùÿì ìÿä, ßëè íèí ýþç ëÿ ðèí äÿ áèð àú ëûã äóé äó. ßëè, åëÿ áèë, î
ýö ëöì ñÿ éÿí ýþç ëÿ ðè èëÿ Ìÿ ùÿì ìÿ äèí øóì ëàí ìûø òîð ïà üû íû éå ìÿê
èñ òÿ éèð äè âÿ Ìÿ ùÿì ìÿä áà øà äöø äö êè, áó äÿì ßëè áó òîð ïà üà äà
ñà ùèá îë ìàã èñ òÿ éèð, þì ðö áî éó òîð ïàã ñûç îë ìóø, þì ðö áî éó ÿçàá-
ÿçèé éÿò ÷ÿê ìèø Ìÿ ùÿì ìÿ äèí áö òöí áÿ äÿ íè ó÷óí äó, åëÿ áèë, îíó
éå íÿ äÿ ÷ÿ êèá î òî ïà-òî ïà áîç áó ëóä ëàð äàí éó õà ðû äà, î ñûë äû ðûì ãà -
éà ëà ðûí àðà ñûí äà éà øà äû üû áàð ñûç-áÿù ÿð ñèç ùÿ ìèí ëåé ñàí ëû ýöí ëÿ ðÿ
ñàë ìàã èñ òÿ äè ëÿð âÿ Ìÿ ùÿì ìÿä äàð òûí äû, òÿ çÿ äÿí î ýöí ëÿ ðÿ ãà éûò -
ìà ìàã ö÷öí áö òöí âàð ëû üû èëÿ ìö ãà âè ìÿò ýþñ òÿð äè, õûø äàí ÷û õà ðûá
÷ÿ ïÿ ðèí äè áè íÿ àò äû üû äû ðìû üû éåð äÿí ãàï äû âÿ âàð ýö úö èëÿ ßëè íèí
áà øû íà âóð äó.
Áèð úÿ àíûí è÷èí äÿ áö òöí áó òÿ ðÿô ëÿ ðè áö ðö ìöø î áÿõ òÿ âÿð ëèê,
òîð ïà üûí î ýþ çÿë òöíä-ãÿù âÿ éè ñè ãûï ãûð ìû çû ãû çà ðûá ãàí ðÿí ýè íè àë -
äû âÿ ñîí ðà ßëè äà ùà ùå÷ íÿ ýþð ìÿ äè, äÿù øÿò ëè áèð ùåé ðÿò è÷èí äÿ:
— Ãàð äàø?! — äå äè. — Ñîí ðà ùÿð øåé ãóð òàð äû. ßëè íèí úàí ñûç áÿ -
äÿ íè þì ðö áî éó äöí éà íûí ÷îõ èø ëÿ ðè íè ýþð ìöø î ãîë ëó-áó äàã ëû àð -
ìóä àüà úû íûí äè áè íÿ ñÿ ðèë äè, ïàð ÷à ëàí ìûø àë íûí äàí àõàí ãàí ýþç ëÿ -
ðè íèí öñ òöí äÿí ñö çö ëöá î òöíä-ãÿù âÿ éè ðÿíýëè øóì ëàí ìûø òîð ïà üà
òþ êöë äö.
Ìÿ ùÿì ìÿä áèð ìöä äÿò ßëè íèí úÿ ñÿ äè íÿ áàõ äû, ýþç ëÿ ðè íè áó
úÿ ñÿä äÿí àéû ðà áèë ìÿ äè, ýþç èø ëÿ äèê úÿ óçà íàí î ýå íèø ëèê è÷èí äÿ
áèð äÿí-áè ðÿ Äÿ äÿ Ñö ëåé ìà íûí ïû ÷ûë òû ñû èëÿ Äÿ äÿ Ãîð ãó äóí ñþç ëÿ -
ðè íè åøèò äè:
Îüóë, îüóë, àé îüóë!
Ãà ðàýöë úÿ ýþç ëÿ ðèì àé äû íû îüóë!
Ýöú ëö áå ëèì ãöâ âÿ òè îüóë!
Ýþð àõûð íÿ ëÿð îë äó?..
Âÿ åëÿ áèë êè, Äÿ äÿ Ñö ëåé ìàí Äÿ äÿ Ãîð ãó äóí áó ñþç ëÿ ðè íè
Ìÿ ùÿì ìÿä ö÷öí éîõ, î àð ìóä àüà úû íûí äè áèí äÿ ñÿ ðè ëèá ãàë ìûø
476
ßëè ö÷öí ïû ÷ûë äà éûð äû, åëÿ áèë, Ìÿ ùÿì ìÿä áó ïû ÷ûë òû íû þç ãó ëàã ëà ðû
èëÿ éîõ, ßëè íèí î ãàí ëû ãó ëàã ëà ðû èëÿ åøè äèð äè, ñîí ðà Ìÿ ùÿì ìÿä ùèññ
åò äè êè, àð õà äàí Àü Äÿ âÿ íèí öñ òöí äÿ Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿí ýÿ ëèð, ýå ðè
÷þí äö, áàõ äû.
Àü Äÿ âÿ áà øû íû äèê òó òóá ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, àðàì ëà àä äûì ëà éà-
àä äûì ëà éà èðÿ ëè ëÿ éèð äè âÿ Àü Äÿ âÿ ùÿð äÿ ôÿ ïÿí úÿ ëÿ ðè íè éå ðÿ áà -
ñûá ãàë äûð äûã úà ëÿ ïèð éåð ëÿ ðèí äÿí àüàï ïàã ÷è ÷ÿê ëÿð áàø ãàë äû ðûð äû.
Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿí ùå÷ âàõò ÿé íè íÿ ïàë òàð ýåé ìÿç äè, ñàã ãà ëû íû,
ñà ÷û íû ãûðõäûð ìàç äû, äûð íàã ëà ðû íû òóò ìàç äû, ÷öí êè Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿí
äÿ, ÿñ ëèí äÿ, èí ñàí èäè âÿ Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿ íèí ôèê ðè íÿ ýþ ðÿ èí ñàí ýÿ -
ðÿê îë äó üó êè ìè ýþ ðö íÿé äè.
Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿí, Àü Äÿ âÿ íèí áå ëèí äÿ îòóð ìóø äó: Ùÿ ãè ãÿ òè
Äå éÿ íè ùå÷ êèì ýþð ìÿ ìèø äè, àì ìà ùà ìû îíó òà íû éûð äû.
Àü Äÿ âÿ åëÿ úÿ àðàì ëà àä äûì ëà éà-àä äûì ëà éà ýÿ ëèá Ìÿ ùÿì -
ìÿ äèí ãà áà üûí äà äà éàí äû.
Ìÿ ùÿì ìÿä þì ðöí äÿ äÿ âÿ ýþð ìÿ ìèø äè âÿ åëÿ áà øà äöø äö êè,
éåð öçöí äÿ êè áö òöí äÿ âÿ ëÿð Àü Äÿ âÿ îëóð.
Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿ íèí äÿ ýþç ëÿ ðè Àü Äÿ âÿ íèí ëÿ ïèð éåð ëÿ ðèí äÿí
áàø ãàë äû ðàí î ÷è ÷ÿê ëÿð êè ìè, àüàï ïàã èäè âÿ î àüàï ïàã ýþç ëÿð äÿ
ùÿð øåé þç ÿê ñè íè òà ïûð äû âÿ Ìÿ ùÿì ìÿä äÿ î äÿì î àüàï ïàã ýþç -
ëÿð äÿ þç ÿê ñè íè ýþð äö, î ãîë ëó-áó äàã ëû àð ìóä àüà úû íûí ÿê ñè íè ýþð -
äö. ßëè íèí ãûï ãûð ìû çû ãà íà áó ëàø ìûø úÿ ñÿ äè íèí ÿê ñè íè ýþð äö.
ßëè íèí àë íûí äàí àõûá ñè ôÿ òèí äÿ, òöíä-ãÿù âÿ éè òîð ïà üûí öñ òöí äÿ
ëàõ òà ëàí ìûø ãàí Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿ íèí àü ýþç ëÿ ðèíÿ êè ÷èê ãûð ìû çû áèð
ëÿ êÿ ñàë ìûø äû.
Ìÿ ùÿì ìÿä ñÿ ùÿð äÿí áÿ ðè ÿëèí äÿ ñàõ ëà äû üû àü çûãàí ëû î äûì ðû -
üû éå ðÿ àò äû âÿ áö òöí âàð ëû üû èëÿ Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿí äÿí þç ñþç ëÿ ðè íèí
òÿñ äè ãè íè óì äó:
— Áó òîð ïàã ìÿ íèì èäè, îíóí äå éèë äè! — ãûø ãûðäû. — Ñþé ëÿ, Ùÿ -
ãè ãÿò, êè ìèí èäè? Ñþé ëÿ ùÿ ãè ãÿ òè!
Ùÿ ãè ãÿò Äå éÿí Ìÿ ùÿì ìÿ äÿ áàõ äû, àð ìóä àüà úû íûí äè áèí äÿ
ñÿ ðè ëèá ãàë ìûø ßëè íèí úÿ ñÿ äè íÿ áàõ äû âÿ äå äè:
— Ìÿí ñÿ íÿì, ìÿí îéàì. — Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿí ÿëè íè óçà äûá ßëè -
íèí úÿ ñÿ äè íè ýþñ òÿð äè. — Ìÿí íÿ äå éÿ áè ëÿ ðÿì? Äà âà òîð ïàã öñ òöí -
äÿ èäè, òîð ïàã äàí äà ñî ðóø ìàã ëà çûì äûð.
Àü Äÿ âÿ ãà áàã àéàã ëà ðû íû äèç äÿí áöê äö, áîé íó íó ãà áà üà
óçàò äû âÿ áèð ãó ëà üû íû òîð ïà üà äè ðÿ äè, áèð ìöä äÿò òîð ïà üà ãó ëàã àñ -
äû, ñîí ðà áîé íó íó ãàë äûð äû, áà øû íû ÷å âè ðèá èðè, ãà ðà ýþç ëÿ ðè èëÿ Ùÿ -
477
ãè ãÿ òè Äå éÿ íèí àüàï ïàã ýþç ëÿ ðè íèí è÷è íÿ áàõ äû. Ùÿ ãè ãÿ òè Äå éÿí,
Àü Äÿ âÿ íèí áà õûø ëà ðûí äà ùÿð øå éè îõó äó:
— Òîð ïàã äå éèð êè, ñèç èêè íèç äÿ éà ëàí ñþé ëÿ éèð ñè íèç! — äå äè. —
Òîð ïàã äå éèð êè, ìÿí îí ëà ðûí ùå÷ áè ðè íèí äå éè ëÿì. Òîð ïàã äå éèð êè,
îí ëàð ìÿ íèì äèð! Áè ðè àð òûã ýÿ ëèð ãîé íó ìà. Î áè ðè äÿ âàõ òû ÷à òàí -
äà ýÿ ëèá ìÿ íèì îëà úàã!
Ñîí ðà Àü Äÿ âÿ àéà üà ãàëõäû âÿ ùÿ ìè øÿ êè àðàì àä äûì ëà ðûé ëà
óçàã ëà øûá éà âàø-éà âàø ýþç äÿí èò äè...
... Úÿð ýÿ èëÿ óçàí ìûø ëÿ ïèð éåð ëÿ ðèí äÿ áè òÿí î àü ÷è ÷ÿê ëÿð ùà -
÷àí ñà Àü Äÿ âÿ íèí áó éåð ëÿð äÿí êå÷ ìÿ éèí äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè...
XXI
Ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áè ðèí úè ãà ðà ýöí ëö ñö éà çûã Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ýèë
îë äó, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ ìö ùà ðè áÿ äÿí áè ðèí úè ãà ðà õÿ áÿð Ìåé ðàí ãó ëó
ÿìè ýè ëèí åâè íÿ ýÿë äè âÿ éà çûã Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ùå÷ úöð þçö íö ñàõ -
ëà éà áèë ìÿ éèá àð âàä ëà ðûí, óøàã ëà ðûí éà íûí äà àðûã âÿ óçóí áàð ìàã -
ëû ÿë ëÿ ðè íè íà çèê áàë äûð ëà ðû íà âó ðà-âó ðà, àü ëà éà-àü ëà éà òÿê úÿ åëÿ áó -
íó äå éèð äè:
— Øà èð îü ëóì ìÿ íèì!.. Øà èð îü ëóì ìÿ íèì!..
Èá ðà ùè ìèí àë òû áà úû ñû î ãÿ äÿð àü ëà ìûø äû ëàð êè, öç ëÿ ðè íè, ñè íÿ ëÿ -
ðè íè î ãÿ äÿð úû ðûã-úû ðûã åëÿ ìèø äè ëÿð êè, àí úàã èíèë äÿ ìÿ éÿ ýöú ëÿ ðè
ãàë ìûø äû.
Ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí úà ìà à òû àõû øûá Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ýè ëÿ ýÿë äè:
Ùÿ ñÿ íà üà ÿìè, Àüà ùö ñåéí ÿìè, ßçè çà üà ÿìè (áèð àç äàí îí ëà ðûí äà
ùà ìû ñû ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò äè...), áè çèì äà ëàí äàí äà Úÿá ðà éûë ëà Àüà ðÿ -
ùèì Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ýè ëèí åâ ëÿ ðè íèí ãà áà üûí äà êö ÷ÿ íèí îð òà ñûí äà
÷à äûð ãóð äó âÿ Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà î ÷à äû ðûí è÷èí äÿ, éó õà ðû áàø äà îòó -
ðóá Ãó ðàí îõó éóð äó, ùÿð äÿí äÿ ãà ëûí úèëäëè î éå êÿ âÿ ãà ëûí êè òà áû
áþ éöê åù òè éàò ëà áèð êÿ íà ðà ãî éóð äó, ÷åø ìÿ éè íè äÿ ýþ çöí äÿí àëûá
êè òà áûí éà íû íà ãî éóð äó âÿ ñö êóò è÷èí äÿ ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ ïû ÷ûë äà éûð äû:
— Êÿ ôÿí ñèç ýå äÿí íî úà âàí... — Ñîí ðà áÿðêäÿí: — Àë ëàù ðÿù ìÿò
åëÿ ñèí!.. — äå éèð äè.
×à äû ðûí è÷èí äÿ îòó ðàí êè øè ëÿ ðèí ùà ìû ñû áèð áà ëà úà éåð ëÿ ðèí äÿí
ãàë õûá áèð àüûç äàí:
— Àë ëàù ðÿù ìÿò åëÿ ñèí!.. — äå éèð äè.
Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà:
— Àë ëàù ñè çèí äÿ áö òöí þëÿí ëÿ ðè íè çÿ ðÿù ìÿò åëÿ ñèí!.. — äå éèð äè.
— Àë ëàù áà è ñèí úÿ çà ñû íû âåð ñèí!.. Àë ëàù ñè çèí úà âàí ëà ðû íû çûí ùà ìû -
478
ñû íû ùèôç åëÿ éèá ýöë ëÿ äÿí ñàõ ëà ñûí! Àë ëàù ùå÷ áèð åâè êè øè ñèç ãîé ìà -
ñûí, óøàã ëàð éå òèì ãàë ìà ñûí!.. Àë ëàù Ùèò ëå ðèí äè âà íû íû åëÿ ñèí, ãÿ íè -
ìè ÿç ðà éûë îë ñóí, ãÿáèðè îä òó òóá éàí ñûí âÿ äè ëè àü çûí äà êþ ìö ðÿ
äþí ñöí!.. Àë ëàù Ñòà ëè íèí äÿ þì ðö íö óçóí åëÿ ñèí!..
×à äû ðûí è÷èí äÿ êè êè øè ëÿð éå íÿ äÿ áèð àüûç äàí:
— Èë ëà ùà ìèí! — äå éèð äè.
Úÿ ôÿð ãó ëó èëÿ ìÿí òåç-òåç î ÷à äû ðûí è÷è íÿ ýè ðèá-÷û õûð äûã, îð äà
îòó ðàí êè øè ëÿ ðÿ ÷àé ïàé ëà éûð äûã, áîø ñòÿ êàí ëà ðû éà üûø äû ðûð äûã âÿ ãÿ -
ðè áÿ èäè, Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà íûí äå äè éè î ñþç ëÿð, ÷à äû ðûí è÷èí äÿ êè êè øè -
ëÿ ðèí áèð àüûç äàí äà íûø ìà ñû ìÿ íè þç ýþç ëÿ ðèì äÿ áþ éö äöð äö, ìÿí
þçöì þçö ìÿ áþ éöê áèð àäàì êè ìè ýþ ðö íöð äöì.
Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà äå éèð äè:
— Ìåé ðàí ãó ëó íóí îü ëó Èá ðà ùèì ÷îõ éàõ øû îü ëàí èäè. Áó úÿ ùÿò -
äÿí Èá ðà ùèì ïåé üÿì áÿ ðÿ áÿí çÿ éè øè âàð èäè. Áà áè ëèí ïàä øà ùû Íÿì -
ðóä Èá ðà ùè ìè îäà àò äûð äû, àì ìà îä Èá ðà ùèì Õÿ ëè ëè ýþ òöð ìÿ äè, î ãÿ -
äÿð òÿ ìèç èäè!.. Âÿ î éåð äÿ êè, îä éà íûð äû, ùÿ ìèí îä ãà ëà üû ÷è ÷ÿê -
ëè áèð áà üà äþí äö...
Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà áå ëÿ ÿù âà ëàò ëàð äà íû øàí äà ìÿí éå ðèì äÿí òÿð -
ïÿí ìèð äèì, äà éà íûá ãó ëàã àñûð äûì âÿ áó ñþù áÿò ëÿð ìÿ íÿ î ãÿ äÿð
òÿ ñèð åäèð äè êè, äöí éà äà ùÿð øåé éà äûì äàí ÷û õàð äû âÿ áÿ çÿí î âàõò
þçö ìÿ ýÿ ëèð äèì êè, éà èñ òè ÷àé ÿëè ìÿ òþ êö ëöá éàí äû ðûð äû, éà Úÿ ôÿð -
ãó ëó ãî ëóì äàí òó òóá äàð òûð äû. Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà íûí äà íûø äû üû ÿù âà -
ëàò ëàð ùÿð äÿí Áà ëà êÿ ðè ìèí äà íûø äû üû ÿù âà ëàò ëà ðà îõ øà éûð äû, àì ìà
ÿñàñ ôÿðã îí äàí èáà ðÿò èäè êè, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà
äà íûø äû üû áó ÿù âà ëàò ëà ðûí ùà ìû ñû íû ýþç ëÿ ðè èëÿ ýþ ðöá, áö òöí áóí ëàð
ùà ìû ñû ùÿ ãè ãÿò äèð; ùÿð ùàë äà, Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà áó ÿù âà ëàò ëà ðû óøàã -
ëà ðà äà íûø ìûð äû, áþ éöê ëÿ ðÿ äà íû øûð äû âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ ùÿ ìèí ÿù âà -
ëàò ëà ðûí íö ôó çó áèð àç ÷îõ èäè...
Ìÿí Èá ðà ùè ìèí áè çÿ áèð àá áà ñû éà êè íî ýþñ òÿð ìÿ éè íè, ïó ëó ìóç
îë ìà éàí äà áèç äÿí êîí ôåò àë ìà üû íû âÿ áó êè ìè áö òöí áàø ãà èø ëÿ ðè -
íè éà äûì äàí ÷û õàð ìûø äûì, àì ìà øà èð Èá ðà ùè ìèí éàç äû üû î èêè ìèñ -
ðà ìÿ íèì áà øûì äàí ÷ûõ ìûð äû:
Ýþé éà õà ñû íû à÷àí äà àé ýþ ðöí äö,
Ñÿí éà õà íû à÷àí äà ýö íÿø ýþ ðöí äö!..
Äöç äöð, ìÿí áó èêè ìèñ ðà íûí ìÿ íà ñû íû áà øà äöø ìöð äöì, àì -
ìà ùÿ ìèí èêè ìèñ ðà (îí ëàð áÿë êÿ, äîü ðó äàí äà, Èá ðà ùè ìèí äå éèë äè,
àì ìà áó íóí ôÿð ãè éîõ èäè!..) Èá ðà ùè ìèí þëö ìöí äÿí ñîí ðà, åëÿ áèë
479
êè, äöí éà íûí ÿí äÿðäëè, íèñ ýèë ëè áèð íÿü ìÿ ñèé äè; î çà ìàí, ÿñ ëèí äÿ,
î áà ëà úà ßëÿê áÿð þëö ìöí äÿ íÿ îë äó üó íó éàõ øû áà øà äöø ìöð äö,
àì ìà øà èð Èá ðà ùè ìèí ìèñ ðà ëà ðû èëÿ öðÿ éèì äÿ áàø ãàë äûð ìûø î äÿðäëè,
î íèñ ýèë ëè íÿü ìÿ ùÿð äÿí ìÿ íè êþâ ðÿë äèð äè, ýþç ëÿ ðè ìè äîë äó ðóð äó
âÿ ìÿí àü ëà ìàã èñ òÿ éèð äèì; áèð äÿ êè, Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà íûí äå äè éè î
÷è ÷ÿê ëè áàü ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äàí ýåò ìèð äè âÿ î áàü äà áè òÿí ãûð -
ìû çû, íà ðûí úû, áÿ íþâ øÿ éè ÷è ÷ÿê ëÿð äÿ äÿð äèí, íèñ ýè ëèí è÷èí äÿ èäè.
Ùÿ ìèí ýå úÿ éó õó éà ýåò ìÿç äÿí ÿâ âÿë ìÿí þçö ìö øàèð Èá ðà ùè -
ìèí éå ðèí äÿ òÿ ñÿâ âöð åò äèì, åëÿ áèë êè, ìö ùà ðè áÿ äÿ þëÿí øà èð Èá ðà -
ùèì éîõ, ìÿí þçöì èäèì âÿ Ìåé ðàí ãó ëó ÿìè ýè ëèí åâè íèí ãà áà üûí -
äà êû î ÷à äûð äà ìÿ íèì ö÷öí ãó ðóë ìóø äó, ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí êè øè ëÿ -
ðè î ÷à äûð äà ìÿ íèì éà ñû ìà éû üûø ìûø äû, Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà ìÿ íè Èá ðà -
ùèì Õÿ ëèë ïåé üÿì áÿ ðÿ îõ øà äûð äû, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí êè øè ëÿ ðè íèí ùà ìû -
ñû íûí ñè ôÿ òè áèð-áèð ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äàí ýÿ ëèá êå ÷èð äè âÿ
ìÿí áèð òÿ ðÿô äÿí þçöì þçöì ö÷öí ãöñ ñÿ ëÿ íèð äèì, ìö ùà ðè áÿ äÿ þë -
äö éöì ö÷öí þçö ìöí þçö ìÿ ùå éôèì ýÿ ëèð äè, áèð òÿ ðÿô äÿí äÿ ãö ðóð
ùèñ ñè êå ÷è ðèð äèì, þçöì ëÿ ôÿõð åäèð äèì, ÷öí êè ìö ùà ðè áÿ äÿ âó ðóø -
ìóø äóì, ÷öí êè ìö ùà ðè áÿ äÿ þë ìöø äöì, ÷öí êè ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áö -
òöí êè øè ëÿ ðè ìÿ íÿ ýþ ðÿ î ÷à äû ðà éû üûø ìûø äû âÿ î àð âàä ëàð, ãûç ëàð,
ýÿ ëèí ëÿð äÿ ìÿ íèì ö÷öí àü ëà éûð äû; ñîí ðà ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Áà áè -
ëèí ïàä øà ùû Íÿì ðóä ìÿ íè éàí äûð ìàã èñ òÿ éèð âÿ î îäóí èñ òè ñè íè ùèññ
åò äèì, àì ìà ãîðõìà äûì, ÷öí êè î îä ÷è ÷ÿê ëè áèð áà üà äþ íÿ úÿê äè
âÿ î áàüûí ãûð ìû çû, íà ðûí úû, áÿ íþâ øÿ éè ÷è ÷ÿê ëÿ ðè îëà úàã äû.
Ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ èêèí úè äÿ ôÿ áó úöð ãà ðà õÿ áÿð Ôè ðó çÿ õà ëà ýè ëèí
åâè íÿ ýÿë äè âÿ áó äÿ ôÿ ÷à äûð Ôè ðó çÿ õà ëà ýè ëèí åâè íèí ãà áà üûí äà ãó -
ðóë äó, ñîí ðà î ÷à äûð òåç-òåç ãó ðóë ìà üà áàø ëà äû, áó åâèí ãà ïû ñû àü -
çûí äàí î åâèí ãà ïû ñû àü çû íà êþ÷ äö âÿ áó ÷à äûð äà, åëÿ áèë êè, ÷þí äö
îë äó Àü Äÿ âÿ, ãà ïû ëà ðûí àü çûí äà ãó ðó ëóá äöí éà íûí äÿðäëè èø ëÿ ðèí -
äÿí õÿ áÿð âåð äè.
Áèð äÿ ôÿ ìÿí Áà ëà êÿ ðèì äÿí ñî ðóø äóì:
— Áÿñ, î Àü Äÿ âÿ íè éÿ Ùèò ëå ðèí ãà ïû ñûí äà éàò ìûð?
Áà ëà êÿ ðèì ÿâ âÿë úÿ äÿí ùÿð øå éè áè ëèð ìèø êè ìè, ìÿ íà ëû-ìÿ íà ëû
ýö ëöì ñÿ äè:
— Éà òà úàã, ßëÿê áÿð, éà òà úàã... Ôàðñëàð áè ëèð ñÿí íÿ äå éèá, ßëÿê -
áÿð? Àòîí äàí ñî ðóø, áè ëÿð; ôàðñëàð äå éèá êè, ùÿð ñó õÿí úàéè, ùÿð
íþã òÿ ìÿ ãàìè äà ðÿä...
Ìÿí ôàðñëà ðûí äå äè éè áó ñþç ëÿ ðèí ìÿ íà ñû íû, ÿë áÿò òÿ, áà øà äöø -
ìöð äöì, î ñþç ëÿ ðèí äå éè ëè øèí äÿ, ìó ñè ãè ñèí äÿ áèð ñà êèò ëèê, ðà ùàò ëûã
480
âàð èäè, àì ìà î ñà êèò ëè éèí, î ðà ùàò ëû üûí áè çèì ìÿ ùÿë ëÿéÿ äÿõ ëè éîõ
èäè, î ñà êèò ëèê äÿ, ðà ùàò ëûã äà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿí êþ ÷öá ýåò ìèø äè.
Ùÿ ìèí ÷à äûð áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ áèð úÿ äÿ ôÿ ãó ðóë ìà äû: àíà ìûí
àäà øû Ñî íà íûí ÿðè ñà àò ñàç Ýö ëà üà íûí ãà ðà õÿ áÿ ðè ýÿ ëÿí äÿ ìÿ ùÿë -
ëÿ ìè çèí éà õÿñ òÿ ëè éÿ ýþ ðÿ, éà øè êÿñòëè éÿ ýþ ðÿ, éà äà íÿ ñÿ áàø ãà áèð
ñÿ áÿ áÿ ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìÿ ìèø áåø-ö÷ êè øè ñè Ýö ëà üà ýè ëèí åâè íèí ãà -
áà üûí äà ÷à äûð ãóð ìàã èñ òÿ äè, àì ìà Ñî íà ãîé ìà äû, ÷û üûð-áà üûð ñàë -
äû, éàñ òóò ìà äû, ÷öí êè Ñî íà Ýö ëà üà íûí þë ìÿ éè íÿ èíàí ìûð äû, ãûø ãû -
ðûá úà ìà à òû áà øà ñà ëûð äû êè, î ãà ðà õÿ áÿð éà ëàí äûð.
Ùà ìû íûí Ñî íà éà éà çû üû ýÿ ëèð äè, ìÿ ùÿë ëÿ íèí àð âàä ëà ðû áèð òÿ ðÿô -
äÿí úà âàí ýåò ìèø ñà êèò, ùå÷ êèì äÿ èøè îë ìà éàí ýþ çÿë-ýþé ÷ÿê Ýö -
ëàüà ö÷öí àü ëà éûð äû, áèð òÿ ðÿô äÿí äÿ éà çûã Ñî íà íûí áå ëÿ úÿ ùà ëû íà
àü ëà éûð äû; äå éèð äè ëÿð êè, Ñî íà íûí áà øû íà ùà âà ýÿ ëèá, àì ìà áó áà ðÿ -
äÿ ÷îõ äà íûø ìûð äû ëàð, äà íû øàí äà äà éà íà-éà íà, ýþç ëÿ ðè äî ëà-äî ëà
äà íû øûð äû ëàð.
Êö ÷ÿ ìè çèí ëàï àøà üû áà øûí äà, òè íèí óúóí äà éàí-éà íà ö÷ äö êàí
âàð èäè: ÿò äö êà íû, ÷þ ðÿê äö êà íû, íþ éöò äö êà íû âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ -
íèí úà ìà à òû ùÿ ìè øÿ ÿòè (íî õóä, äö éö, äóç, ãÿíä, éàü äà î äö êàí -
äà îëóð äó) î äö êàí äà ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà äàí àëàð äû, àì ìà ìö ùà ðè -
áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà î äö êàí áàü ëàí äû âÿ ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà äà
÷àé ÷û ëû üà áàø ëà äû, éàñ éåð ëÿ ðèí äÿ ñà ìî âàð ãîé äó, ýå äèá Ýöð úöñ òàí -
äàí ãó ðó ÷àé àëûá ýÿ òèð äè, ÷àé äÿì ëÿ äè âÿ ùå÷ âàõò áå êàð ãàë ìà äû,
ÿí ÷îõ ïóë ãà çà íàí äà åëÿ î èäè, àì ìà àäû ÿâ âÿë êè êè ìè ãÿñ ñàá Äà -
äàø áà ëà èäè; àíàì ýèë áö òöí ýå úÿ íè î ÷þ ðÿê äö êà íû íûí ãà áà üûí äà
íþâ áÿ éÿ äó ðóð äó âÿ ãà áà üûí äà áèð î ãÿ äÿð íþâ áÿ îëàí î äö êàí ñÿ -
ùÿð òåç äÿí à÷û ëûð äû, òåç äÿ áî øà ëûá áàü ëà íûð äû: ÿëè ìè çÿ ãàá àëûá íþ -
éöò äà ëûí úà áèç ýå äÿð äèê, àì ìà áèð àç äàí íþ éöò äÿ ãóð òàð äû (íþ éöò
äÿ êè øè ëÿð êè ìè, ìö ùà ðè áÿ éÿ ýå äèð äè), âàõò êå÷ äè âÿ áè çèì åâè ìè -
çèí ëàì ïà ñû íà, ïè ëÿ òÿ ñè íÿ ùîï ìóø íþ éöò èéè äÿ ÷ÿ êè ëèá ýåò äè, éîõ
îë äó.
Áè çèì äà ëà íû ìû çûí ãà áà üûí äà äà ùà áèð àâ òî áóñ âÿ äþðä äÿ íÿ
äÿ «ïî ëó òîð êà» éàí-éà íà äà éàí ìûð äû, ÷öí êè òÿê úÿ áè çèì êö ÷ÿ ìèç
éîõ, òÿê úÿ áè çèì äà ëà íû ìûç éîõ, áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç äÿ áî øà ëûð äû: ÿâ -
âÿë úÿ Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò äè, ñîí ðà äà Ãî úà ýåò -
äè âÿ Õà íûì õà ëà òÿê úÿ Úÿá ðà éûë ëà, áèð äÿ êè, Àüà ðÿ ùèì ëÿ ãàë äû.
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìûø äû âÿ áèç ùà ìû ìûç þé ðÿí ìèø äèê êè, áÿä -
áÿõòëèê, ãÿ çà îü ëó îëàí, ÿðè, àòà ñû, ãàð äà øû îëàí åâ ëÿ ðèí áà øû íûí öñ -
òöí äÿ ôûð ëà íûð âÿ ÿë áÿò òÿ, ùå÷ êè ìèí àü ëû íà ýÿë ìÿç äè êè, áÿä áÿõòëèê
ýÿ ëèá áåø ãû çû îëàí ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò ÿìè ýè ëèí åâè íÿ ýè ðÿ úÿê (ùÿð -
481
4- 31
äÿí àð âàä ëàð áèð éå ðÿ éû üû øàí äà Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà äå éèð äè: « — Ãû -
çû îë ìà üûí äà áó õîø áÿõòëè éè âàð!.. Îäå, Ôàò ìà, áåø óøà üû âàð, áå -
øè äÿ ãûç, ùå÷ áè ðè äÿ ýåò ìÿ éÿ úÿê ìö ùà ðè áÿ éÿ»).
Î âàõò êè, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí åâ ëÿ ðè íèí ãà áà üûí äà ÷à äûð ëàð ãó -
ðóë ìà üà áàø ëà äû, î âàõò êè, ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà áàë òà íû-êþ òö éö áèð òÿ -
ðÿ ôÿ àòûá ÷àé ÷û ëûã ëà ìÿø üóë îë ìà üà áàø ëà äû, î âàõò êè, àíàì ýå úÿ -
äÿí ñÿ ùÿ ðÿ êè ìè ÷þ ðÿê äö êà íû íûí ãà áà üûí äà íþâ áÿ éÿ äà éàí äû, îí -
äà äà ùà ìö ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë êè áö òöí ùà äè ñÿ ëÿð áèð äÿí-áè ðÿ òà ìàì
óçàã áèð êå÷ ìèø äÿ ãàë äû, ìÿ íèì ùÿ éà òûì, åëÿ áèë êè, îð òà äàí ãàí -
ðû ëûá èêè ùèñ ñÿ éÿ ÿéèë ìèø äÿ ìèð ÷ó áóã êè ìè áèð äÿí-áè ðÿ èêè ùèñ ñÿ éÿ
àé ðûë äû: ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íà íà ãÿ äÿð êè ùÿ éà òûì âÿ ìö ùà ðè áÿ áàø ëà -
íàí äàí ñîí ðà êû ùÿ éà òûì.
Ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ êè î ñèðê ñå âèí úè äÿ, ÿâ âÿë ëÿð ýþç ëÿ ðè ìèí ãà -
áà üûí äà îé íà éàí î ñèðê ðÿíýëÿ ðè äÿ àð òûã ñÿê êèç-äîã ãóç éàø ëû
ßëÿê áÿð ö÷öí óçàã áèð êå÷ ìèø äÿ ãàë ìûø äû âÿ ìÿí ùÿð äÿí êö ÷ÿ äÿ
ßäè ëÿ íè ýþ ðÿí äÿ î ñèðê õà òè ðÿ ëÿ ðè ùÿ ìèí óçàã êå÷ ìèø äÿí áàø ãàë -
äû ðûð äû, áèð ùÿ ðà ðÿò ýÿ òèð ìÿê èñ òÿ éèð äè, àì ìà î ùÿ ðà ðÿ òèí èñ òè ñè òåç
äÿ ñþ íöð äö, ßäè ëÿ êö ÷ÿ äÿ ýþç äÿí èòèð äè âÿ î õà òè ðÿ ëÿð éå íÿ äÿ
þçö íöí ÿë ÷àò ìàç, öí éåò ìÿç óçàã ëû üû íà ãà éû äûð äû; áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ -
ìèç äÿ âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, ìÿ íèì ùÿ éà òûì äà äà ùà åëÿ áèð ôÿ ðÿù ëè ùà -
äè ñÿ, åëÿ áèð ôÿ ðÿù ëè ùèññ, ùÿ éÿ úàí éîõ èäè êè, î «Ñå âèì ëè ìÿê òóá»ó
ùÿ ìèí óçàã ëûã äàí ÷û õà ðûá ýÿ òè ðÿ áèë ñèí âÿ ãÿ ðè áÿ èäè, åëÿ áèë êè,
ßäè ëÿ íèí î ãà ëûí, î óçóí, õóð ìà éû ãî øà ùþ ðöê ëÿ ðè äÿ èøûë òû ñû íû èòèð -
ìèø äè, àäè ëÿø ìèø äè.
Áèð ìöä äÿò ìÿí ßäè ëÿ íè êö ÷ÿ äÿ ýþ ðÿí äÿ óòàí äû üûì äàí ãà ÷ûá
ýèç ëÿ íèð äèì êè, ìÿ íè ýþð ìÿ ñèí.
Ìÿ ñÿ ëÿ áó ðà ñûí äà èäè êè, àòàì íþâ áÿ òè ñÿ ôÿ ðèí äÿí ãà éûò äû üû
ýöí ëÿð äÿí áè ðèí äÿ àíà ìà äå äè:
— Äöí éà éà ìàí åòè áàð ñûç îëóá, áà úû... Ýåú-òåç ìÿí äÿ ýå äÿ úÿ -
éÿì úÿá ùÿ éÿ. Èñ òÿ éè ðÿì, ùå÷ îë ìà ñà, ßëÿê áÿ ðèí êè ÷èê òî éó íó ýþ -
ðöì...
Ìö ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ óøàã ëà ðûí ñöí íÿò îëóí -
ìà üû òîé-áàé ðà ìà ÷åâ ðè ëÿð äè, àì ìà áó äÿ ôÿ ùå÷ áèð òîé-áàé ðàì
îë ìà äû, àòàì áèð ëÿç ýè äÿë ëÿê òà ïûá ýÿ òèð äè âÿ ùÿð øåé ÷îõ àäè êå÷ -
äè; ãåé ðè-àäè ëèê òÿê úÿ îí äà èäè êè, ìÿí äÿ ìö ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë ëÿð
îë äó üó êè ìè, áå ëè ìÿ ãûï ãûð ìû çû ôè òÿ òàõ äûì âÿ ñöí íÿò äÿí èêè ýöí
ñîí ðà, áå ëèì äÿ î ãûï ãûð ìû çû ôè òÿ èëÿ êö ÷ÿ éÿ ÷û õûá, óøàã ëàð ëà îé íà -
ìà üà áàø ëà äûì.
Áèç ùÿ ìè øÿ þçö ìöç äÿí áþ éöê îü ëàí ëà ðûí áåë ëÿ ðè íÿ ãûð ìû çû ôè -
482
òÿ äî ëà éûá êö ÷ÿ äÿ îé íà ìà ëà ðû íà ùÿ ñÿä ëÿ áà õàð äûã, èí äè ìÿí þçöì
äÿ áþ éö ìöø äöì, ìÿí þçöì äÿ áå ëè ìÿ ãûï ãûð ìû çû ôè òÿ áàü ëà ìûø -
äûì âÿ äîü ðó ñó, áå ëèì äÿ êè áó ãûð ìû çû ôè òÿ íèí ñå âèí úè ìÿ íèì ìö -
ùà ðè áÿ áàø ëà íàí äàí ñîí ðà êû ùÿ éà òû ìûí éå ýà íÿ ñå âèí úè èäè.
Ìÿí êö ÷ÿ äÿ, ùà ìû íûí ýþ çö ãà áà üûí äà þçö ìö ÷îõ ãö ðóð ëó òó -
òóð äóì, ÷öí êè áþ éö ìöø äöì, ÷öí êè ìÿ íèì áå ëèì äÿ ãûð ìû çû ôè òÿ
âàð èäè, àì ìà áèð úÿ Øþâ êÿ òè ýþ ðÿí äÿ þçö ìö ýþð ìÿ ìÿç ëè éÿ âó ðóð -
äóì âÿ þçöì äÿí àñû ëû îë ìà éà ðàã ÷à ëû øûð äûì êè, òåç ãà ÷ûá ùÿ éÿ òè -
ìè çÿ ýè ðèì, áèð äÿ êè, ßäè ëÿ íè ýþ ðÿí äÿ ýèç ëÿ íèð äèì, èñ òÿ ìèð äèì êè,
ßäè ëÿ ìÿ íè ãûð ìû çû ôè òÿé ëÿ ýþð ñöí, ÷öí êè ßäè ëÿ äÿí óòà íûð äûì.
Øþâ êÿò éå íÿ äÿ ùÿð äÿí åâè íèí ãà áà üûí äà, ãî øà òóò àüà úû íûí
éà íûí äà êû òàõ òà ñêàì éà äà îòó ðóð äó, àì ìà äà ùà ÿâ âÿë ëÿðäÿêè êè ìè
òóì ÷ûðòëà ìûð äû, ÷öí êè Çè áà õà ëà êþ ÷öá ýåò ìèø äè Àìå ðè êà éà âÿ
öìó ìèé éÿò ëÿ, äà ùà òóì äà òà ïûë ìûð äû âÿ Øþâ êÿò ÿâ âÿë ëÿðäÿêè ëÿð
êè ìè, øàã ãà íàã äà ÷ÿ êèá ýöë ìöð äö, ùÿð äÿí ýö ëöì ñÿ éèð äè âÿ áàõ -
ìà éà ðàã êè, Øþâ êÿ òèí ìö ùà ðè áÿ éÿ ýå äÿ ñè áèð àäà ìû éîõ èäè, àì ìà
îíóí äà äî äàã ëà ðûí äà êû î òÿ áÿñ ñöì äÿ áèð ãöñ ñÿ âàð èäè; áö òöí áóí -
ëàð ùà ìû ñû áå ëÿ èäè, àì ìà ìÿí î ãûï ãûð ìû çû ôè òÿ íè áå ëè ìÿ áàü ëà éûá
êö ÷ÿ éÿ ÷û õàí äàí ñîí ðà Øþâ êÿò éå íÿ äÿ ÿâ âÿë êè êè ìè ìÿ íÿ ýþç
âó ðóð äó, éà âàø äàí ñî ðó øóð äó:
— ×îõ àü ðûò äû? — âÿ õû ñûí-õû ñûí ýö ëöð äö.
Áó úöð ñþç ëÿ ðè íÿ áàõ ìà éà ðàã, éå íÿ äÿ Øþâ êÿ òÿ íèô ðÿò åò ìèð -
äèì, àì ìà îíó ýþ ðÿí äÿ ãà ÷ûá ùÿ éÿ òè ìè çÿ ýè ðèð äèì âÿ êö ÷ÿ éÿ ÷ûõ -
ìûð äûì, åëÿ áèë êè, áó äà, Øþâ êÿò èëÿ ìÿ íèì àðàì äà áèð îéóí èäè.
ßäè ëÿ äÿí èñÿ óòà íûð äûì.
ßäè ëÿ íèí î ãà ðà ýþç ëÿ ðè, î àü ñè ôÿ òè, î ãà ëûí âÿ óçóí, î õóð ìà -
éû ðÿíýëè ãî øà ùþ ðöê ëÿ ðè éå íÿ äÿ ìÿ íèì ö÷öí äîü ìà èäè, àì ìà áó
äîü ìà ëû üûí þçöí äÿ äÿ áèð óçàã ëûã, áèð êå÷ ìèø ëèê âàð èäè âÿ íÿ äÿí -
ñÿ, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ßäè ëÿ íèí ùÿ ìèí äîü ìà ëû üû Ãî úà ö÷öí áå -
ëÿ úÿ áèð óçàã ëûã äà, áå ëÿ úÿ áèð êå÷ ìèø äÿ ãà ëûá âÿ ßäè ëÿ áó íó áè ëèð,
áó íà ýþ ðÿ ÿçàá ÷ÿ êèð.
Ãî úà äà ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìèø äè âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ Ãî úà
èëÿ ßäè ëÿ ùàã ãûí äà êû ñþù áÿò ëÿð äÿ, äå ìÿê îëàð êè, éàä äàí ÷ûõ ìûø -
äû, Áà ëà êÿ ðèì äà ùà Ðî ìåî èëÿ Úöë éåò òà äàí äà íûø ìûð äû, ìÿí äà ùà
Àü Äÿ âÿ íèí ßäè ëÿ ýè ëèí ãà ïû ñû íûí àü çûí äà éà òà úà üûí äàí ãîðõìóð -
äóì, àì ìà áèð äÿ ôÿ êö ÷ÿ äÿ ãÿô ëÿ òÿí ßäè ëÿ èëÿ öç áÿ öç ýÿë äèì âÿ
ìÿí áå ëè ìÿ áàü ëà äû üûì î ôè òÿ êè ìè ãûï ãûð ìû çû ãû çàð äûì, àì ìà
ßäè ëÿ åëÿ áèë ùå÷ áó ôè òÿ íè ýþð ìÿ äè, ãà ðà ýþç ëÿ ðè èëÿ ìÿ íÿ áàõ äû âÿ
ìÿí ùÿ ìèí ýþç ëÿð äÿ ùÿñ ðÿò ùèññ åò äèì, äÿ ðèí áèð ãöñ ñÿ ýþð äöì,
483
åëÿ áèë î ýþç ëÿð ìÿ íÿ áàõ ìûð äû, ÷îõ óçàã ëà ðû àõ òà ðûð äû, Áà ëà êÿ ðè -
ìèí ýþç ëÿ ðè êè ìè éîë ÷ÿ êèð äè, ñîí ðà ßäè ëÿ èêèí úè äÿ ôÿ ìÿí äÿí ñî -
ðóø äó:
— Íå úÿ ñÿí, ßëÿê áÿð?
ßäè ëÿ áó ñó à ëû åëÿ âåð äè, åëÿ áèë êè, ÿñ ëèí äÿ áàø ãà øåé äå éèð äè;
äå éèð äè êè, ìÿí ÷îõ ïè ñÿì, ßëÿê áÿð, ìÿ íèì öðÿ éèì ýöë ìöð ßëÿê -
áÿð, ìÿí äöí éà íûí ÿí áÿä áÿõò àäà ìû éàì, ßëÿê áÿð, ìÿí éà çû üàì,
êèì ñÿ ñè çÿì... Ñîí ðà ßäè ëÿ áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íÿ äöí éà íûí ÿí òÿ ñèð ëè
ñþç ëÿ ðè íè äå äè:
— Î ñèð êèí áè ëåò ëÿ ðè íè éà äè ýàð ñàõ ëà ìû øàì, ßëÿê áÿð...
Ìÿí ùå÷ úö ð þçö ìö ñàõ ëà éà áèë ìÿ äèì âÿ ýþç ëÿ ðèì äîë äó, äîë -
ìóø ýþç ëÿ ðè ìè ßäè ëÿ äÿí ýèç ëÿò ìÿê èñ òÿ äèì, àì ìà áèð øåé ÷ûõ ìà -
äû, ßäè ëÿ ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí äîë äó üó íó ýþð äö âÿ åëÿ ùÿ ìèí àí äà
ßäè ëÿ íèí äÿ î ãà ðà âÿ ãöñ ñÿ ëè ýþç ëÿ ðè äîë äó.
Áóí äàí ñîí ðà ìÿí áèð äÿ ùå÷ âàõò ßäè ëÿ íè ýþð ìÿ äèì.
Áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ ùÿëëÿ éÿ áå ëÿ áèð õÿ áÿð éà éûë äû: Ìóõ òàð þçö-
þçöé ÷öí ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò ýè ëÿ åë ÷è ëè éÿ ýå äèá âÿ ßäè ëÿ íèí «ùÿ»ñè íè
àëûá, ßäè ëÿ íè Ìóõ òà ðà ÿðÿ âå ðèð ëÿð.
Áó õÿ áÿ ðèí ýþç ëÿ íèë ìÿç ëè éè òÿê úÿ îí äà äå éèë äè êè, Ìó õòàð ëà
ßäè ëÿ íèí åâ ëÿ íÿ áè ëÿ úÿ éè þì ðöí äÿ ùå÷ êè ìèí àü ëû íà ýÿë ìÿç äè; áèð
äÿ îí äà èäè êè, ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íàí äàí ñîí ðà, åëÿ áèë, áö òöí äöí éà -
íûí òîé ëà ðû-äö éöí ëÿ ðè äÿ ùÿ ìè øÿ ëèê áèð óçàã ëûã äà, ùÿ ìè øÿ ëèê áèð
êå÷ ìèø äÿ ãàë ìûø äû âÿ áè çèì áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ åâ ëÿ ðèí ãà ïû ñû
àü çûí äà òÿ çè éÿ ÷à äûð ëà ðû ãó ðóë äó üó áèð âàõòäà êè ìèí ñÿ åâ ëÿí ìÿê
èñ òÿ ìÿ ñè, åë ÷è ëè éÿ ýåò ìÿ ñè àäà ìû ùåé ðÿ òÿ ýÿ òè ðèð äè, öøö äöð äö.
Êöá ðà õà ëà þëÿí äÿí ñîí ðà Ìóõ òàð î øö øÿ áÿíäëè åâ ëÿ ðèí äÿ òÿê
éà øà éûð äû, éå íÿ äÿ ñÿ ùÿð òåç äÿí ãà ðà «åìà äèí»ÿ ìè íèá èøÿ ýå äèð äè
âÿ ùÿ ìèí ãà ðà «åìà äèí»ëÿ äÿ àõ øàì èø äÿí ãà éû äûð äû, éå íÿ äÿ ÿé -
íèí äÿ ãà ðà ìå øèí ïåí úÿê, àéàã ëà ðûí äà õðîì óçóí áî üàç ëàð âàð èäè
âÿ ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà äà Ìóõ òà ðûí ùÿ éà òû áå ëÿ úÿ äà âàì
åäèð äè, òÿê úÿ àõ øàì ëàð åâÿ ÿâ âÿë êè íÿ íèñ áÿ òÿí ýåú ãà éû äûð äû, áÿ -
çÿí ëàï ýå úÿ íèí éà ðû ñû ýÿ ëèð äè âÿ ìÿí àú ãà ðû íà éå ðèì äÿ óçà íûá éó -
õó éà ýå äÿ áèë ìÿ äè éèì âàõòëàð ùÿð äÿí î ãà ðà «åìà äèí»èí ñÿ ñè íè
åøè äèð äèì.
Áèð äÿ ôÿ ñÿ ùÿð òåç äÿí ìÿê òÿ áÿ ýå äÿí äÿ ýþð äöì êè, Ìóõ òàð
ÿé íèí äÿ àëò êþé íÿ éè þç øö øÿ áÿíäëÿ ðèí äÿ êè î ñàõ ñû äèá ÷ÿê ëÿ ðÿ ñó
òþ êöð âÿ äîü ðó ñó, Ìóõ òà ðûí ñÿ ùÿð-ñÿ ùÿð àäè àäàì ëàð êè ìè, áå ëÿ úÿ
àëò êþé íÿ éèí äÿ Êöá ðà õà ëà íûí î ñàõ ñû äèá ÷ÿê ëÿð äÿ êè ýöë ëÿ ðè íè ñó -
âàð ìà üû ìÿ íÿ ÷îõ òÿ ñèð åò äè âÿ ìÿí áèð íå ÷ÿ ýöí ôè êèð ëÿø äèì êè,
484
Ìóõ òà ðà äà ñà ëàì âåð ìÿê ëà çûì äûð, Ìóõ òàð äà àäàì äûð, «ñà ëàì»
îí ñóç äà áè çèì äå éèë. Áà ëà êÿ ðèì äå éèð äè êè, «ñà ëàì» Àë ëà ùûí äûð âÿ
ìÿí íÿ ùà éÿò, áó ãÿ ðà ðà ýÿë äèì êè, Àë ëà ùûí î «ñà ëàì»ûíû Ìóõ òà ðà
âå ðèì âÿ áèð äÿ ôÿ àõ øàì äàí áèð àç êå÷ ìèø Ìóõ òàð èø äÿí ãà éû äûá
ãà ðà «åìà äèí»äÿí äö øÿí äÿ ñà ëàì âåð äèì, àì ìà Ìóõ òàð ýþ çó úó
ìÿ íÿ áàõ äû (áÿë êÿ òà íû äû ìÿ íè? Òà íû äû êè, Õà íûì õà ëà äàí öçð èñ -
òÿ ìÿ éÿ ýÿ ëÿí äÿ Õà íûì õà ëà ýè ëèí åâè íè îíà ìÿí ýþñ òÿð äèì âÿ ìö -
ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë êè î ýþ çÿë ýöí äÿ Õà íûì õà ëà íûí îíó ãîâ ìà üû íûí
øà ùè äè îë äóì?) âÿ ñà ëà ìû ìû àë ìà äû; áóí äàí ñîí ðà ìÿí îíà éå íÿ
äÿ ñà ëàì âåð ìÿ äèì. (Áèð äÿ ôÿ Áà ëà êÿ ðèì ãî øà òóò àüà úû íûí àë òûí -
äà, ñÿ êè äÿ îòó ðóá áèð ìöä äÿò Ìóõ òàð ýè ëèí øö øÿ áÿí äè íÿ áàõ äû, ñîí -
ðà äå äè: — «Äöí éà äà êè, íÿ ãÿ äÿð ýöë âàð, î ýöë ëÿ ðèí äÿ þç äè ëè âàð.
Êöá ðà îí ëà ðûí äè ëè íè áè ëèð äè, àí úàã Ìóõ òàð îí ëàð íàí äà íû øà áèë ìèð.
Î ýöë ëÿ ðèí öðÿ éè ñû õû ëûð...»)
Ñÿ ôó ðÿ õà ëà íûí îü ëó Åé íóë ëà îí äà ùÿ ëÿ ìö ùà ðè áÿ äÿ èò êèí äöø -
ìÿ ìèø äè, áè ðèí úè äÿ ôÿ éà ðà ëà íûá ñà üà ëàí äàí ñîí ðà, èêèí úè äÿ ôÿ ìö -
ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìèø äè âÿ Ñÿ ôó ðÿ õà ëà äå éèð äè:
— Ìóõ òàð îëàí äà íî ëàð, áà ëàì, êè øè äþ éöë áÿ éÿì? Þçö äÿ èøè
åëÿ äè êè, ôðîí òà ýåò ìÿ éÿ úÿê!.. Áèð àç éà øû ÷îõ äó Ôàò ìà íûí ãû çûí -
äàí, íî ëàð, áà ëàì, êè øè íèí éà øû ÷îõ îëàð äÿ, êè øè êè øè äè äÿ, áà øû âà
äþ íöì ñÿ íèí!.. Íî ëàð ãó ëàã ëà ðû áà ëà úà îëàí äà? Àäàì þëÿ úÿê, âàë -
ëàù, èí ñà ôÿí, Êöá ðà éà ÷îõ éàõ øû áà õûð äû Ìóõ òàð, åâ úàí íû êè øè äè.
Äöç äö å, ßäè ëÿ ÷îõ õà íûì-õà òûí äû, àì ìà ýå äÿ úÿê äè Õà íû ìûí îü -
ëó íà, íî ëà úàã äû, èêè ñè äÿ úà âàí, áèð òÿ ðÿô äÿí äÿ Õà íûì êè ìè ÿçà -
çèë!..
Àíàì äå éèð äè:
— ßçà çèë íè éÿ îëóð Õà íûì õà ëà, àé Ñÿ ôó ðÿ áà úû?..
Ñÿ ôó ðÿ õà ëà äå éèð äè:
— Èí äè Õà íû ìû ñÿí ìÿ íÿ òà íû äà úàã ñàí?.. Ìóõ òàð àéà üû íû áÿðê
áà ñûá éå ðÿ. Ãî úà, Àë ëàù åëÿ ñèí êè, ñàü-ñà ëà ìàò ãà éûò ñûí ôðîíòäàí,
àüûë ëû óøàã äû, òÿð áè éÿ ëè äè, ñþç éîõ, àäà ìûí Àë ëà ùû âàð, Õà íû ìûí îü -
ëàí ëà ðû íûí ùà ìû ñû òÿð áè éÿ ëè óøàã ëàð äû, àì ìà, àé áà øû âà äþ íöì ñÿ -
íèí, òÿê òÿð áè éÿ èëÿ àð âàä ñàõ ëà ìàã îë ìàç... Çÿ ìà íÿ ïèñ çÿ ìà íÿ -
äè. Îäå, î éà çûã éå òèì Ýö ëà üà íûí àõû ðû íÿ îë äó? Òî éóã áà øû êÿñ -
ìÿ éÿ öðÿ éè ýÿë ìèð äè, áèð ýöë ëÿ éÿ ãèñ ìÿò îë äó úà âàí úà íû... Àë ëàù
áèð ýöí äÿ Ùèò ëåð êþ ïÿ éîü ëó íà ãèñ ìÿò åëÿ ñèí î ýöë ëÿ íè!.. Ñî íà éà -
çû üûí äà êè, ñÿí íÿí óçàã îë ñóí, äöø äö éö ýö íö Àë ëàù ùå÷ äöø ìÿ íÿ
äÿ ãèñ ìÿò åëÿ ìÿ ñèí!..
Àíàì äå éèð äè:
485
— Êþ íöë ñå âÿí ýþé ÷ÿê îëàð äÿ, àé Ñÿ ôó ðÿ áà úû...
— Áÿñ äè, àüÿç, óøàã ñþ çö äà íûø ìà!.. Ãû çû ãî éàð ñàí þç õî øó íà,
éà ùàë âà ÷û éà ýå äÿð, éà çóð íà ÷û éà!..
Àíàì Ñÿ ôó ðÿ õà ëà äàí úà âàí èäè, àíàì öðÿ éèí äÿ ßäè ëÿ èëÿ Ãî -
úà íûí òÿ ÿñ ñö áö íö ÷ÿ êèð äè âÿ Ñÿ ôó ðÿ õà ëà èëÿ áó ñþù áÿò äÿ ìÿü ëóá
îë ìàã èñ òÿ ìèð äè:
— Àõû, áó íó äà äå éèá ëÿð êè, àé Ñÿ ôó ðÿ áà úû, ãû çû îòàã ëû éà éîõ,
ïà ïàã ëû éà âåð ýè íÿí äÿ!..
Ìÿí öðÿ éèì äÿ àíà ìûí áó ñþç ëÿ ðè íÿ òà ìàì øÿ ðèê ÷û õûð äûì,
÷öí êè àíàì þçö îòàã ëû éà ýåò ìÿ ìèø äè, àòà ìûí ùå÷ âàõò åâè îëìà -
ìûø äû, àì ìà àòàì ïà ïàã ëû êè øè ëÿð äÿí áè ðè èäè, ýå úÿ-ýöí äöç éîë ýå -
äèð äè, ùå÷ íÿ äÿí þò ðö Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì êè ìè ëÿ ðè íÿ àüûç à÷ ìûð äû âÿ î
àüûð ýöí ëÿð äÿ äÿ áè çè äî ëàí äû ðûð äû.
Ñÿ ôó ðÿ õà ëà äå éèð äè:
— Íî ëóá, àüÿç, Ìóõ òà ðûí ïà ïà üû íà? Ñÿ íèí Ôàò ìà äàí ÷îõ öðÿ -
éèí éà íà úàã î ãû çà? Âàë ëàù, ýöë êè ìè ñþç äå éèð Ôàò ìà þç ãû çû íà!
Äå éèð êè, áè çÿ áàõ, àüûë ëû îë, ùÿ ìè øÿ êà ñûá îë ìó øóã, äå éèð, áèð ãàð -
íû àú, áèð ãàð íû òîõ éà øà ìû øûã, áàõ áà úû ëà ðû âà, äå éèð, Àë ëàù àòî âóí
ïà ïàã òè êÿí ÿë ëÿ ðè íè ùÿ ìè øÿ áå ëÿ úÿ ñà ëà ìàò åëÿ ñèí, äå éèð, éîõ ñà êè,
ùà ìû ñû íûí óøà üû àúûí äàí þëÿð, äå éèð, äöç äÿ äå éèð äÿ... Ôàò ìà þçö
ÿýÿð ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿ òÿ ýåò ìÿ ñÿé äè, Õà íû ìûí ãàð äà øû î ðÿù ìÿò ëèê
Àáó çÿ ðÿ ýåò ñÿé äè, èí äè íÿ îëà úàã äû? Éå òèì ãà ëà úàã äû áö òöí óøàã -
ëà ðû...
Àíàì äå éèð äè:
— Àë ëàù áè ëÿí éàõ øû äû... Êè ìèí àë íû íà íÿ éà çû ëûá, îäó...
Àíàì áó ñþç ëÿ ðè äå éèð äè âÿ ìÿí éàõ øû áè ëèð äèì êè, ùÿ ìèí àí -
ëàð äà àíàì íÿ ôè êèð ëÿ øèð äè: äöí éà íûí èø ëÿ ðè íè éÿ áå ëÿ íà èí ñàô äûð, àé
Àë ëàù? Áó äöí éà íûí áå ëÿ úÿ äÿðäëÿ ðè-ñÿð ëÿ ðè åëÿ áè çÿ ãà ëûá? Éÿ íè
áó áîé äà ìö ùà ðè áÿ äÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ëÿ ðÿ òÿ ñèð åëÿ éÿ áèë ìèð? Úà -
ìà à òûí îü ëó ãà éûò ìûð, ÿðè èò êèí äö øöð, àí úàã ãÿ çåò ëÿð éå íÿ äÿ Ôÿ -
òóë ëà Ùà òÿ ìèí øÿ êèë ëÿ ðè íè ÷àï åëÿ éèð — Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì úÿá ùÿ äÿ êè
ÿñ ýÿð ëÿ ðÿ ìÿê òóá éà çûá! Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ôà øèñò êþ ïÿ éó øà üû íûí ÿëåé -
ùè íÿ ÷û õûø åëÿ éèá!.. — Åëÿ ùà çûð ÷û õûø äàí ñà, ìÿê òóá äàí ñà, õàë ãûí ÿðè
êè ìè, îü ëó êè ìè ýå äèá þçö âó ðóø ñóí äÿ ôà øèñòëÿð ëÿ, íþø ýåò ìèð?
÷öí êè Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äèð...
...Ìóõ òà ðûí þçö ö÷öí åë ÷è ýåò ìÿ ñè, ßäè ëÿ íè èñ òÿ ìÿ ñè âÿ ïà ïàã -
÷û ßáöë ôÿò ëÿ Ôàò ìà õà ëà äàí ßäè ëÿ íèí «ùÿ»ñè íè àë ìà ñû áè çèì î éå -
òèì ëÿ ìèø êö ÷ÿ ìè çÿ, êèì ñÿ ñèç ëÿ ìèø, ýþç ýþ ðÿñè ðÿí ýè íè èòè ðèá áî çàð -
ìûø ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ íÿ ñÿ áèð úàí ëû ëûã ýÿ òèð ìèø äè, àì ìà ýöí ëÿ ðèí áèð
486
ïà éûç ýö íö, ýöí ëÿ ðèí áèð ïèñ ýö íö, ýö íöí ýö íîð òà ÷à üû àíàì ëà áèð -
ëèê äÿ âàé-øè âÿí ñÿ ñè íÿ åâ äÿí ãà ÷ûá êö ÷ÿ éÿ ÷ûõ äûã.
ßäè ëÿ þçö íö î ö÷ ìÿð òÿ áÿ íèí äà ìûí äàí àò ìûø äû.
Àíàì ÿë ëÿ ðè èëÿ ìÿ íèì áà øû ìû ãà ìàð ëà éûá ãàð íû íà áàñ äû, ãîé -
ìà äû êè, ìÿí êö ÷ÿ íèí îð òà ñû íà äöø ìöø ßäè ëÿ íè ýþ ðöì, àì ìà îí -
ñóç äà ìÿí þçöì, î áè ðè óøàã ëàð êè ìè, ãà ÷ûá ýå äèá êö ÷ÿ ìè çèí îð -
òà ñûí äà, ãÿìáÿðèí öñ òö íÿ äöø ìöø ßäè ëÿ éÿ áàõ ìàã èñ òÿ ìèð äèì,
ìÿí äà ùà óøàã äå éèë äèì, ìÿ íèì òÿú ðö áÿì âàð èäè, ìÿí ìÿ ùÿë ëÿ -
ìè çèí ãà ïû ëà ðû àü çûí äà ãó ðóë ìóø ÷îõ ÷à äûð ëàð ýþð ìöø äöì âÿ ìÿí
áè ëèð äèì êè, þëöì ÿáÿ äè àé ðû ëûã äû, áó íó äà ùà áà øà äöø ìöø äöì,
äÿðê åëÿ ìèø äèì, áà øû ìû äà ùà äà áÿðêäÿí àíà ìûí ãàð íû íà ñûõ äûì,
êö ÷ÿ íèí ùàé-êö éö íö, ÷û üûð-áà üû ðû íû, àíà ìûí ùû÷ ãû ðûã ëà ðû íû åøè äÿ-
åøè äÿ ßäè ëÿé ÷öí ùþí êö ðöá àü ëà äûì.
Àíàì èñ òè îâ úó èëÿ ìÿ íèì áà øû ìû ãàð íû íà ñûõ ìûø äû âÿ áå ëÿ úÿ
äÿ ìÿ íè åâÿ àïàð äû:
— Ãîðõìà, — äå äè. — Ãîðõìà.
Ñîí ðà þçö äÿ àü ëà éà-àü ëà éà ùÿ éÿ òÿ ãà ÷ûá áèð ïàð÷ ñÿ ðèí ñó ýÿ -
òèð äè, öçö ìö éó äó, ìÿ íÿ ñó è÷èðòäè, àì ìà ìÿí ùå÷ úö ð ñà êèò îëà
áèë ìèð äèì âÿ àíàì äà ìÿ íèì áèð ñþç äå ìÿ éèá áå ëÿ úÿ ùþí êöð-ùþí -
êöð àü ëà ìà üû ìû ãîðõìà üûì ëà éî çóð äó, àü ëû íà äà ýÿ òèð ìèð äè êè, î
áà ëà úà ßëÿê áÿð ãîð õó äàí éîõ, êÿ äÿð äÿí àü ëà éûð äû âÿ ìÿ íèì öðÿ -
éè ìè ó÷óí äó ðàí î êÿ äÿ ðèí éöí ýöë, ùÿò òà òà ìàì ÷ÿ êè ñèç áèð ëÿ êÿ ñè
èí äè éÿ ãÿ äÿð ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ ãà ëûá.
ßäè ëÿ ñàü èäè, àì ìà òà ìàì ÿçèë ìèø äè âÿ îíó ìà øû íà ãî éóá
õÿñ òÿ õà íà éà àïàð äû ëàð.
Áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ õÿñ òÿ õà íà äàí õÿ áÿð ýþç ëÿ éèð äè, áö òöí ìÿ ùÿë -
ëÿ Àë ëà ùà éàë âà ðûð äû êè, ßäè ëÿ ñà üàë ñûí âÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ ùå÷ êèì
àü çû íû à÷ûá ßäè ëÿ íèí ãà ðà ñû íà áèð ñþç äå ìèð äè, áå ëÿ áèð ïèñ èø òóò äó -
üó ö÷öí ßäè ëÿ íè ýö íàù ëàí äûð ìûð äû.
Äþðä ýöí äÿí ñîí ðà ßäè ëÿ þë äö.
ßäè ëÿ ìÿ íèì ö÷öí áè ðèí úè äîü ìà àäàì èäè êè, þëöð äö.
Äöç äöð, ìö ùà ðè áÿ äÿí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ ãà ðà õÿ áÿð ëÿð ýÿ ëèð äè,
äöç äöð, ìÿí øà èð Èá ðà ùè ìè äÿ, ñà àò ñàç Ýö ëà üà íû äà, áàø ãà ãà ðà õÿ -
áÿð ëè ëÿ ðè äÿ éàõ øû òà íû éûð äûì, áó þëöì ëÿð ìÿ íÿ ÷îõ òÿ ñèð åäèð äè,
ìÿí äÿ áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç êè ìè, áó þëöì ëÿ ðèí äÿð äè íè ÷ÿ êèð äèì,
àì ìà ßäè ëÿ íèí þëö ìöí äÿ, åëÿ áèë êè, ìÿ íèì þçö ìöí íÿ ñÿ øÿõ ñè
áèð ïà éûì âàð èäè, åëÿ áèë, ìÿ íèì þçö ìöí ùàí ñû áèð ùèñ ñÿì èñÿ þë -
ìöø äö...
Ìÿí, ùå÷ êèì ýþð ìÿ ñèí äå éÿ, äà ëà íû ìû çûí äè áèí äÿ êè î áþ éöê
487
õàð òó òóí àë òûí äà, éà íþ éöò ÿâÿ çè íÿ îúàã äà éàí äû ðûë ìàã ö÷öí Ñà ðû
ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òè íÿ éû üûë ìûø òàõ òà-òóõ òà íûí, øàë áàí ãû ðûã ëà ðû íûí
(áóí ëà ðûí ÷î õó íó Áà ëà êÿ ðèì îðà äàí-áóðà äàí òà ïûá äà øû éûá ýÿ òè ðèð -
äè) àðà ñûí äà áèð òÿ ðÿ ôÿ ÷ÿ êè ëèá ßäè ëÿ áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿ øèð äèì. ßäè ëÿ íèí
ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè, àü áÿ íè çè íè, î ãà ëûí âÿ óçóí, î õóð ìà éû ùþ ðöê ëÿ ðè -
íè, ìö ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë êè î éàç àõ øà ìû ñèð êèí áó ôå òèí äÿ òåç-òåç ãàë -
õûá-åíÿí äî ëó ñè íÿ ñè íè ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿ òè ðèð äèì, ìÿ íÿ åëÿ
ýÿ ëèð äè êè, ßäè ëÿ éå íÿ äÿ ÿëè íè óçà äûá ìÿ íèì áà øû ìû ñû üàë ëà éûð âÿ
ìÿí ãÿ ùÿð ëÿ íèð äèì, «Ñå âèì ëè ìÿê òóá»óí î äàë üà âà ðè ãûð ìû çû õÿò -
òè î âàõò, äà ëà íû ìû çûí äè áèí äÿ êè î õàð òó òóí àë òûí äà, éà Ñà ðû ùà ìà -
ìûí ùÿ éÿ òèí äÿ êè î áèð ãà ëàã òàõ òà-òóõ òà íûí àðà ñûí äà ìÿ íÿ éàë íûç
âÿ éàë íûç äöí éà íûí êÿ äÿð ëè èø ëÿ ðèí äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè, ìÿí áèð äÿí-
áè ðÿ ìö ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë êè î óçàã ëûã äàí, î êå÷ ìèø äÿí ãà éû äûá ýÿë -
ìèø ãû çûë ýöë ÿò ðèíè äÿ ùèññ åäèð äèì, àì ìà î ãû çûë ýöë ÿò ðè äÿ î äÿì
äöí éà íûí êÿ äÿð ëè èø ëÿ ðèí äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè âÿ ìÿí þçöì þçö ìÿ î
«Ñå âèì ëè ìÿê òóá»óí àõû ðûí äà êû î äþðä ìèñ ðà íû ïû ÷ûë äà éûð äûì:
Ìÿê òóá, ñÿ íè àä åé ëÿ ðÿì,
Ïî÷ òà ÿìà íÿò åé ëÿ ðÿì.
Ýå äèá Ãî úà éà ÷àò ìà ñàí,
Áèë êè, ãè éà ìÿò åé ëÿ ðÿì...
Âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, î «Ñå âèì ëè ìÿê òóá» þì ðöí äÿ ýå äèá
ùå÷ êè ìÿ ÷àò ìà éûá, ùÿ ìè øÿ éîë äà îëóá, ùå÷ ìÿí þçöì äÿ î ìÿê -
òó áó îõó ìà ìû øàì âÿ î «Ñå âèì ëè ìÿê òóá» ùÿ ìè øÿ äÿ áå ëÿ úÿ éîë -
äà îëà úàã äû, ùå÷ âàõò ùå÷ êè ìÿ ÷àò ìà éà úàã äû âÿ áó éî ëóí áå ëÿ úÿ
ÿáÿ äè ëè éè ìÿíèì ö÷öí áö òöí äöí éà íûí âÿ ôà ñûç ëû üû èäè...
ßäè ëÿ áèð äÿ ùå÷ êè ìÿ ìÿê òóá éàç ìà éà úàã äû, ßäè ëÿ áèð äÿ ùå÷
êè ìÿ ãû çûë ýöë ÿòèð ëè ñà ëàì òÿã äèì åò ìÿ éÿ úÿê äè âÿ ìÿí áèð äÿí-áè -
ðÿ Õà íûì õà ëà áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿø äèì, Õà íûì õà ëà íûí ìö ùà ðè áÿ äÿí
ÿâ âÿë êè î ýþ çÿë éàç ýå úÿ ñè ñèð êèí ãà áà üûí äà ïåé äà îëóá ãûø ãû ðà-
ãûø ãû ðà äå äè éè — «Íÿ ùÿ éà ñûç ãûç ñàí ñÿí, àüÿç?!» — ñþç ëÿ ðè òÿ çÿ äÿí
åøèò äèì âÿ äà ùà äà àð òûã êþâ ðÿë äèì; ÿë áÿò òÿ, ßäè ëÿíèí î úöð ÿçàá -
ëû þëö ìöí äÿ Õà íûì õà ëà íûí òÿã ñè ðè éîõ èäè, àì ìà, ùÿð ùàë äà, ìÿí,
î äÿ ãè ãÿ ëÿð äÿ Õà íûì õà ëà íû õà òûð ëà ìàã èñ òÿ ìèð äèì, Õà íûì õà ëà íû
ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿ òèð ìÿê èñ òÿ ìèð äèì, ñÿ ñè íè åøèò ìÿê èñ òÿ ìèð -
äèì, ìÿ íèì î áà ëà úà öðÿ éèì ñûí ìûø äû, ßäè ëÿ íèí þëö ìöí äÿí ñîí ðà
Õà íûì õà ëà äàí èí úè ìèø äèì âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áèð äÿ ùå÷ âàõò
Õà íûì õà ëà èëÿ áà ðû øà áèë ìÿ éÿ úÿ éÿì.
488
ßäè ëÿ íèí úÿ íà çÿ ñè íè î ö÷ ìÿð òÿ áÿ ëè áè íà äàí ÷û õàð òäû ëàð, Ìîë ëà
ßñÿ äóë ëà ãà áà üà äöø äö, ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí úà ìà à òû úÿ íà çÿ íèí àð -
äûí úà ãÿ áè ðèñ òàí ëû üà òÿ ðÿô àä äûì ëà ìà üà áàø ëà äû âÿ ìÿí ùå÷ úö ð àü -
ëû ìà ñû üûø äû ðà áèë ìèð äèì êè, ßäè ëÿ èí äè ÷è éèí ëÿð äÿ ýå äÿí î ìà ôÿ íèí
è÷èí äÿ äèð, öñ òö íö øàë ëà, èïÿê þð òöê ëÿ î úöð áàñ äû ðûá ëàð, íÿ ôÿñ àë ìûð.
Áèç åëÿ áèë êè, þé ðÿí ìèø äèê êè, äà ùà þëÿí àäà ìûí þçö îë ìóð,
éÿ íè ìö ùà ðè áÿ äÿí ãà ðà õÿ áÿð ëÿð ýÿ ëÿí äÿ ÷à äûð ëàð ãó ðó ëóð äó, åâ -
ëÿð äÿ âàé-øè âÿí ãî ïóð äó, òÿ çè éÿ òó òó ëóð äó, àì ìà ùå÷ êèì ãÿ áè ðèñ -
òàí ëû üà ýåò ìèð äè, ÷öí êè þëö þçö éîõ èäè, óçàã-óçàã åë ëÿ ðèí ñî éóã
òîð ïà üûí äà ãà ëûð äû... Èí äè èñÿ, éå íÿ äÿ ìö ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë êè êè ìè,
úà ìà àò úÿ íà çÿ íèí àð äûí úà ãÿ áè ðèñ òàí ëû üà ýå äèð äè âÿ áó ìÿ ðà ñè ìèí
þçö äÿ, åëÿ áèë êè, ßäè ëÿ íèí þëö ìö íö äà ùà òÿ ñèð ëè, äà ùà éàí üû ëû åëÿ -
ìèø äè.
Êëàð íåò÷à ëàí ßëÿê áÿ ðèí áèð ýþ çö øè êÿñò èäè, áó íà ýþ ðÿ äÿ ìö -
ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìÿ ìèø äè âÿ ùÿð äÿí úÿá ùÿ äÿí, õö ñó ñÿí úà âàí àäàì -
ëà ðûí, ùÿ ëÿ åâ ëÿí ìÿ ìèø, òî éó ÷à ëûí ìà ìûø àäàì ëà ðûí ãà ðà õÿ áÿ ðè
ýÿ ëÿí äÿ, ãà ïû ëà ðûí äà ãó ðóë ìóø ÷à äûð ëà ðà ýè ðèð äè, ãó òó íó à÷ûá òÿ ëÿñ -
ìÿ äÿí êëàð íå òè éû üûð äû âÿ öðÿê äÿí ýÿ ëÿí áèð éàí üû èëÿ ìó üà ìàò
÷à ëûð äû âÿ ùÿ ìèí âàõòëàð äà ßëÿê áÿ ðèí êëàð íå òè ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí ùÿ ëÿ
êè, ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìÿ ìèø êè øè ëÿ ðè íèí äÿ ýþ çö íö éà øàð äûð äû, êè øè ëÿð
äÿ, ùå÷ êèì ýþð ìÿ ñèí äå éÿ, ýþç ëÿ ðè íÿ äÿñ ìàë òó òóá ÷è éèí ëÿ ðè íè
àòà-àòà ñÿñ ñèç àü ëà éûð äû.
ßëÿê áÿð, ßäè ëÿ íèí úÿ íà çÿ ñè íèí àð äûí úà ýå äÿ-ýå äÿ êëàð íåò äÿ
«Ñå ýàù» ÷à ëûð äû âÿ ßëÿê áÿ ðèí òèò ðÿ éÿí áàð ìàã ëà ðû êëàð íå òèí äèë ëÿ -
ðèí äÿ ýÿç äèê úÿ, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, åëÿ áèë, Áà ëà êÿ ðè ìèí äà íûø äû -
üû î óçàã âÿ êèì ñÿ ñèç ñÿù ðà ëàð äöí éà ñûí äà éàì âÿ î äöí éà äà ýþç
èø ëÿ äèê úÿ óçà íàí î ñÿù ðà ãóì ëà ðûí äàí áàø ãà, ýþì ýþé ýþé äÿí áàø -
ãà, áèð äÿ êè, î éà íûã ëû êëàð íåò ñÿ ñèí äÿí áàø ãà ùå÷ íÿ éîõ äóð, àì -
ìà î ñÿù ðà äà äà, î ýþì ýþé ýþé äÿ äÿ, î éà íûã ëû êëàð íåò ñÿ ñèí äÿ äÿ
ßäè ëÿ íèí ãà ðà ýþç ëÿ ðè íèí, ãà ëûí âÿ óçóí, î õóð ìà éû ðÿíýëè ãî øà ùþ -
ðöê ëÿ ðè íèí ãöñ ñÿ ñè âàð èäè.
Ìÿ ðà ñèì áèç äÿí éó õà ðû äà êû ìÿ ùÿë ëÿ ëÿð äÿí êå ÷èð äè, î ìÿ ùÿë -
ëÿ ëÿð äÿ áèð éå òèì ëèê âàð èäè, î ìÿ ùÿë ëÿ ëÿ ðèí äÿ êè øè ëÿ ðè, úà âàí ëà ðû
éîõ èäè, àð âàä ëà ðû, ãûç ëà ðû äÿðä ÿëèí äÿí äÿ éèø ìèø äè, ýþç ëÿ ðè éîë äà
èäè, àì ìà áèç ßäè ëÿ íèí úÿ íà çÿ ñè íè àïà ðàí äà î êö ÷ÿ ëÿ ðèí äÿ ãà ïû -
ëà ðû íûí ãà áà üû íà úà ìà àò éû üûë ìûø äû, î úà ìà à òûí äà ýþ çö äî ëóð äó,
öðÿ éè éà íûð äû:
«— Þçö íö þë äö ðÿí Ñà÷ ëû ãûç äû...» ßë áÿò òÿ, áè çèì áö òöí ìÿ ùÿë -
ëÿ ìèç äÿðä è÷èí äÿ èäè, àì ìà î äÿðä èëÿ áÿ ðà áÿð, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí
489
àäàì ëà ðû íûí öðÿ éèí äÿ ñþç èëÿ äè ëÿ ýÿ òèð ìÿ äèê ëÿ ðè ïèñ áèð ìà ðàã äà
âàð èäè âÿ íÿ ýèç ëÿ äèì, î ïèñ ìà ðàã î áà ëà úà ßëÿê áÿ ðèí äÿ öðÿ éè -
íÿ ñè ðà éÿò åëÿ ìèø äè: Õà íûì õà ëà íÿ åäÿ úÿê äè? Áó äÿôí ìÿ ðà ñè ìè
çà ìà íû êö ÷ÿ äÿ ýþ ðö íÿ úÿê äè, éîõ ñà åâ äÿ îòó ðà úàã äû? Äöø ìÿí ùå -
ñàá åëÿ äè éè àäàì ëà ðûí áó äÿðäëè ýö íöí äÿ îí ëà ðûí ýþ çö íÿ ýþ ðö íÿ -
úÿê äè?
Õà íûì õà ëà áèð òÿ ðÿ ôèí äÿ Úÿá ðà éûë, î áè ðè òÿ ðÿ ôèí äÿ äÿ Àüà ðÿ -
ùèì äà ëàí äàí ÷ûõ äû âÿ ùÿ ìè øÿ êè øàõ àä äûì ëà ðû èëÿ ýÿ ëèá úà ìà à òà
ãî øóë äó. Õà íûì õà ëà íûí ÿò ðà ôûí äà êû àäàì ëà ðûí ùà ìû ñû, ùÿò òà àü ëà -
éàí àð âàä ëàð äà ñÿñ ëÿ ðè íè êÿñ äè ëÿð. Ùå÷ êèì ùå÷ íÿ äå ìÿ äè âÿ ùà -
ìû î ëàë ñö êóò è÷èí äÿ, ßëÿê áÿ ðèí êëàð íå òè íèí ìö øà éè ÿ òè èëÿ ßäè ëÿ íèí
úÿ íà çÿ ñè íèí àð äûí úà àä äûì ëà äû.
Ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí éàø ëû àð âàä ëà ðû Ôàò ìà õà ëà íûí ãî ëó íà ýèð ìèø äè -
ëÿð, àì ìà Ôàò ìà õà ëà èì êàí òà ïàí êè ìè, ÿëè íè áà øû íà àòûá ïûð ïû ç -
ëàø ìûø ñà ÷û íû éî ëóð äó, ÿëè íè öçö íÿ àòûá ñè ôÿ òè íè úû ðûð äû âÿ àü ëà ìàã -
äàí, âàé-øè âÿí äÿí áàò ìûø ñÿ ñèé ëÿ çà ðû éûð äû:
— Ìÿ íè þë äö ðÿé äèí!.. — äå éèð äè. — Úà âàí úà íû íà íè éÿ ãûé äûí?!
Ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò ÿìè íèí ñè ôÿ òè ýþ ðöí ìöð äö, ÷öí êè èðè äÿñ ìà ëû -
íû ýþç ëÿ ðè íÿ áàñ ìûø äû, àì ìà ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò
ÿìè íèí òÿê úÿ î èðè äÿñ ìà ëûí àë òûí äà ýèç ëÿí ìèø ýþç ëÿ ðè àü ëà ìûð, áö -
òöí áÿ äÿ íè àü ëà éûð, àä äûì ëà ðû àü ëà éûð, ÿé íèí äÿ êè ïàë òàð àü ëà éûð.
Ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò ÿìè íèí éà íûí äà ìÿ íèì òà íû ìà äû üûì áþ éöê -
ëö-êè ÷èê ëè áèð äÿñ òÿ óøàã áÿðêäÿí ùþí êö ðÿ-ùþí êö ðÿ àü ëà éûð äû âÿ
Úÿ ôÿð ãó ëó äå äè êè, î áèð äÿñ òÿ óøàã ßäè ëÿ íèí áà úû ëà ðû íûí óøàã ëà ðû -
äûð.
Ìÿí Òà ìà ðà íû ýþð äöì. Òà ìà ðà íûí äà ñà÷ ëà ðû Ôàò ìà õà ëà íûí
ñà÷ ëà ðû êè ìè ïûð ïûçà ãë àø ìûø äû, ðÿí ýè àüàï ïàã, ýþç ëÿ ðè ãûï ãûð ìû çû
èäè âÿ ùÿ ìèí äÿì ìÿí ýå äèá Òà ìà ðà íûí ÿëèí äÿí òóò ìàã èñ òÿ äèì,
Òà ìà ðà íûí éà íûí äà àä äûì ëà ìàã èñ òÿ äèì, àì ìà ýåò ìÿ äèì, ÷öí êè
áè ëèð äèì êè, áó íóí ùå÷ áèð ìÿ íà ñû éîõ äóð.
Ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà éå êÿ ãà ðûí, êþê áèð êè øè èäè (äöç äöð, ìö ùà -
ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà, ãàð íû äà õåé ëè ÿðè ìèø äè, þçö äÿ àðûã ëà ìûø -
äû, àì ìà ùÿð ùàë äà éå íÿ äÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ ÿí êþê àäàì èäè) âÿ
ìÿí ÿâ âÿë ëÿð ùÿ ìè øÿ Äà äàø áà ëà éà áà õàí äà éåð öçö íöí ãî éóí ëà -
ðû íà, ãó çó ëà ðû íà éà çû üûì ýÿ ëÿð äè, àì ìà èí äè ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà ÷è -
éèí ëÿ ðè íè àòà-àòà åëÿ öðÿê äÿí àü ëà éûð äû êè, åëÿ áèë äöí éà íûí ÿí öðÿ -
éèéóì øàã àäà ìû èäè (áÿë êÿ, åëÿ, äîü ðó äàí äà, áå ëÿ èäè?).
Þçöì äÿí àñû ëû îë ìà éà ðàã, ùÿð äÿí ýþç ëÿ ðèì ëÿ úà ìà à òûí àðà -
ñûí äà Õà íûì õà ëà íû àõ òà ðûá òà ïûð äûì: íà çèê äî äàã ëà ðû åëÿ úÿ êèï þð -
490
òöë ìöø äö âÿ ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí åëÿ úÿ èðÿ ëè áà õûð äû, àì ìà áèð
àç äàí ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà áèð ùà äè ñÿ áàø âåð äè âÿ ìÿí Õà íûì õà ëà íûí
êèï þð òöë ìöø î íà çèê äî äàã ëà ðû íûí áèð àí ëûã ãà÷ äû üû íû ýþð äöì, ýþç -
ëÿ ðèí äÿ äÿ áèð ãû üûë úûì ýþð äöì, àì ìà î ãû üûë úû ìûí ìÿ íà ñû íû áà øà
äöø ìÿ äèì.
Èêè ãÿ áèð ãà çàí ÿëè íÿ áåë àëûá ßäè ëÿ íèí ãÿáèðè íè òîð ïàã ëà äîë äó -
ðàí äà ñà÷ ëà ðû íû éî ëàí, öç-ýþ çö íö, ñè íÿ ñè íè úû ðàí Ôàò ìà õà ëà íûí
ýþç ëÿ ðè ëàë-äèí ìÿç áèð òÿ ðÿô äÿ äà éàí ìûø Õà íûì õà ëà éà ñà òàø äû âÿ
î äÿì Õà íûì õà ëà äà Ôàò ìà õà ëà éà áàõ äû âÿ Ôàò ìà õà ëà òà ìàì
áàò ìûø ñÿ ñèé ëÿ áî üà çû íûí äà ìàð ëà ðû øè øÿ-øè øÿ ãûø ãûð äû:
— ×à üû ðà úàã ñÿ íèí îü ëó íó éà íû íà!.. ×à üû ðà úàã!..
Áèð äÿí-áè ðÿ ãÿ áè ðèñ òàí ëû üà ñö êóò ÷þê äö, ùà ìû, èñ òÿð-èñ òÿ ìÿç,
Õà íûì õà ëà éà áàõ äû âÿ î ãÿ áè ðèñ òàí ëûã ñö êó òó è÷èí äÿ éàë íûç ãÿ áèð -
ãà çàí ëà ðûí áåë ëÿ éåð äÿí ýþ òöð äöê ëÿ ðè âÿ ãÿáèðÿ àò äûã ëà ðû òîð ïà üûí
ñÿ ñè åøè äè ëèð äè.
Õà íûì õà ëà áèð ñþç äå ìÿ äè, íå úÿ äà éàí ìûø äû ñà, åëÿ úÿ äÿ äà -
éàí äû, ýþç ëÿ ðè íè äÿ Ôàò ìà õà ëà íûí ýþç ëÿ ðèí äÿí éà éûí äûð ìà äû âÿ
ìÿí Õà íûì õà ëà íûí äî äàã ëà ðû íûí áèð àí ëûã, úÿ ìè áèð úÿ àí ëûã ãà÷ -
ìà üû íû äà, ÷àò ìà ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î áèð àí -
ëûã ãû üûë úû ìû äà îí äà ýþð äöì.
Ñîí ðà Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà éà ñèí îõó äó, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí àð âàä ëà ðû
ßäè ëÿ íèí òÿ çÿ ãÿáèðè íèí öñ òö íÿ äö øöá ãàë ìûø, áó ðà äàí ùå÷ ùà ðà
ýåò ìÿê èñ òÿ ìÿ éÿí Ôàò ìà õà ëà íû ýöú ëÿ ÷ÿ êèá ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äàí
àïàð äû, ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò ÿìè äÿ äÿðä ÿëèí äÿí àü ëà éàí àä äûì ëà ðû èëÿ
ýåò äè, áö òöí úà ìà àò äà üûë äû âÿ ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà öñ òö íÿ òÿ çÿ òîð ïàã
ãà ëàí ìûø î ãÿ áèð, áèç óøàã ëàð âÿ Áà ëà êÿ ðèì ãàë äû, ñîí ðà ìÿí ýþð -
äöì êè, Õà íûì õà ëà äà áèð éà íûí äà Úÿá ðà éûë, î áè ðè éà íûí äà Àüà -
ðÿ ùèì, î òÿ çÿ ãÿáèðèí î áè ðè òÿ ðÿ ôèí äÿ äà éà íûá, ñîí ðà äà ýþð äöì êè,
ãÿáèðèí àøà üû òÿ ðÿ ôèí äÿ, áèð àç àðà ëû äà Ìóõ òàð äà éà íûá.
Ìÿí Ìóõ òà ðû úà ìà à òûí àðà ñûí äà ýþð ìÿ ìèø äèì, ãÿ áè ðèñ òàí ëû üà
íÿ âàõò ýÿë ìÿ éèí äÿí õÿ áÿ ðèì éîõ èäè âÿ èí äè îíó ãÿô ëÿ òÿí ãÿáèðèí
éà íûí äà áå ëÿ úÿ äà éàí ìûø ýþ ðÿí äÿ, åëÿ áèë, íÿ äÿí ñÿ ãîðõäóì.
Ìóõ òàð ýþç ëÿ ðè íè î òÿ çÿ ãÿáèðÿ çèë ëÿ ìèø äè.
Õà íûì õà ëà äà ýþç ëÿ ðè íè î òÿ çÿ ãÿáèðÿ çèë ëÿ ìèø äè.
Áèç úûí ãû ðû ìû çû äà ÷û õàð ìûð äûã, ýàù î òÿ çÿ ãÿáèðÿ, ýàù Ìóõ òà -
ðà, ýàù äà Õà íûì õà ëà éà áà õûð äûã.
Ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ãÿ áè ðèñ òàí ëûüà ÷þê ìöø î ñö êóò ùå÷ âàõò
ïî çóë ìà éà úàã.
491
Áèð äÿí Õà íûì õà ëà ýþç ëÿ ðè íè ãàë äû ðûá áè çÿ òÿ ðÿô áàõ äû âÿ äå -
äè:
— Áà ëà êÿ ðèì, ÷û õàðò ÷àë î òö òÿ éè...
ßë áÿò òÿ, áèç ùà ìû ìûç Áà ëà êÿ ðè ìèí õà ñèé éÿ òè íÿ éàõ øû áÿ ëÿä
èäèê, áè ëèð äèê êè, ùå÷ âàõò ñè ôà ðèø ëÿ òö òÿê ÷àë ìûð âÿ ãîðõäóã êè, áèð -
äÿí èí äè äÿ Áà ëà êÿ ðèì, Õà íûì õà ëà íûí äå äè éè íè åëÿ ìÿç, àì ìà Áà -
ëà êÿ ðèì áó äÿ ôÿ ÿëè íè ñà ðû ïåí úÿ éè íèí äþø úè áè íÿ ñàë äû âÿ òö òÿ éè íè
÷û õà ðûá ÷àë ìà üà áàø ëà äû.
ßëÿê áÿ ðèí êëàð íå òèí äÿí ñîí ðà Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿ éè çÿ èô ñÿñ ëÿ -
íèð äè, áó òö òÿ éèí þçöí äÿ áèð éå òèì ëèê âàð èäè âÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí íÿ
÷àë äû üû äà ìÿ ëóì äå éèë äè, áó ùà âà íû, àí úàã Áà ëà êÿ ðèì áè ëèð äè, áó,
Áà ëà êÿ ðè ìèí ùà âà ñû èäè âÿ ßëÿê áÿ ðèí êëàð íå òèí äÿí ôÿðãëè îëà ðàã,
Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿ éè ãÿ áè ðèñ òàí ëû üûí ñà êèò ëè éè íè ìö øà éè ÿò åò ìèð äè,
ÿê ñè íÿ, ãÿ áè ðèñ òàí ëû üûí âÿ î òÿ çÿ ãÿáèðèí ñà êèò ëè éè Áà ëà êÿ ðè ìèí òö -
òÿ éè íè ìö øà éè ÿò åäèð äè.
Áà ëà êÿ ðèì áèð ìöä äÿò áå ëÿ úÿ ÷àë äû âÿ áèç äÿ áèð ìöä äÿò î ÷àë -
üû éà ãó ëàã àñà-àñà ùÿ ìèí òÿ çÿ ãÿáèðèí öñ òö íÿ éû üûë ìûø áèð ãà ëàã
òîð ïà üà áàõ äûã.
Ñîí ðà Ìóõ òàð ùå÷ íÿ äå ìÿ äÿí ýå ðè ÷åâ ðèë äè âÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí
òö òÿ éè íèí î ÷àë üû ñû àë òûí äà àñ òà àä äûì ëàð ëà ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äàí ÷û õûá
ýåò äè.
Ìÿí Õà íûì õà ëà éà áà õûð äûì âÿ ìÿí î ïà éûç ýö íö, î ãÿ áè ðèñ -
òàí ëûã äà Õà íûì õà ëà íû òà ìàì áà üûø ëà ìûø äûì, îíóí ëà áà ðûø ìûø äûì.
Ùÿ ìèí ýå úÿ ìÿí éå íÿ äÿ éó õó éà ýå äÿ áèë ìèð äèì, àíàì äà
íà ðà ùàò èäè, íè ýà ðàí èäè, òåç-òåç éå ðèí äÿí ãàë õûá ìÿ íèì éà òà üû ìûí
éà íû íà ýÿ ëèð äè, ìÿ íÿ áà õûð äû, àì ìà ìÿí ñÿ ñè ìè ÷û õàðòìûð äûì, ýþ -
çö ìö à÷ ìûð äûì âÿ éÿ ãèí àíàì äà åëÿ áà øà äöø äö êè, éàò ìû øàì,
àì ìà î òÿ çÿ ãÿáèðèí öñ òöí äÿ êè î áèð ãà ëàã òîð ïàã ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè -
ìèí ãà áà üûí äà èäè âÿ î òÿ çÿ ãÿ áèð ýö íîð òà îë äó üó êè ìè, ãÿ áè ðèñ òàí -
ëûã äà äå éèë äè, Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà íûí ñþé ëÿ äè éè î ÷è ÷ÿê ëè áà üûí è÷èí äÿ
èäè, î äÿðäëè, î ãöñ ñÿ ëè ãûð ìû çû, íà ðûí úû, áÿ íþâ øÿ éè ÷è ÷ÿê ëÿ ðèí àðà -
ñûí äà èäè, ìÿí Èá ðà ùèì Õÿ ëèë ïåé üÿì áÿð ùàã ãûí äà ôè êèð ëÿ øèð äèì,
Áà áè ëèí ïàä øà ùû Íÿì ðóä ùàã ãûí äà ôè êèð ëÿ øèð äèì âÿ ùÿð äÿ ôÿ äÿ
Íÿì ðó äó Ìóõ òà ðûí ñè ôÿ òèí äÿ ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿ òè ðèð äèì; ìÿí
èñ òÿ ìèð äèì êè, Íÿì ðó äó áå ëÿ úÿ Ìóõ òà ðà îõ øà äûì, Íÿì ðóä ìÿ -
íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà áå ëÿ úÿ Ìóõ òà ðûí ñè ôÿ òèí äÿ îë ñóí, ÷öí êè
áó ýöí ýö íîð òà î òÿ çÿ ãÿáèðÿ ýþ çö íö äè êèá äà éàí ìûø Ìóõ òàð ñÿ -
ùÿð-ñÿ ùÿð àëò êþé íÿ éèí äÿ øö øÿ áÿíääÿ êè ÷è ÷ÿê ëÿ ðè ñó ëà éàí Ìóõ òàð
èäè, àì ìà áó íó ìÿí ùå÷ âÿúùëÿ èñ òÿ ìÿ ñÿì äÿ, Áà áè ëèí ïàä øà ùû
492
Íÿì ðóä ùÿð äÿ ôÿ Ìóõ òà ðûí ñè ôÿ òèí äÿ ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿ ëèð -
äè...
XXII
Áà ëà êÿ ðèì ùÿ ìè øÿ îë äó üó êè ìè, éå íÿ äÿ ãî øà òóò àüà úû íûí àë -
òûí äà, ñÿ êè íèí ãû ðà üûí äà îòó ðóð äó, àüàï ïàã äûð íàã ëà ðû ùÿ ìè øÿ äè -
áèí äÿí òó òóë ìóø âÿ ýþì ýþé äà ìàð ëà ðû áèð-áèð àé äûí ýþ ðö íÿí àðûã
ÿëè íè ñà ðû ïåí úÿ éè íèí äþø úè áè íÿ ñà ëûð äû, òö òÿ éè íè ÷û õà ðûá éå íÿ äÿ
ùÿ ìè øÿ êè ùà âà ëà ðû íû ÷à ëûð äû, àì ìà Áà ëà êÿ ðè ìèí äö çÿëòäè éè î ùà âà -
ëàð ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí éå òèì ëè éè áàø -
ëà éàí äàí ñîí ðà, ýåò-ýå äÿ äà ùà àð òûã ãÿì ýèí ëÿ øèð äè: ÿâ âÿë êè ùà âà -
ëàð èäè, àì ìà î òö òÿê ÿâ âÿë ëÿð ùå÷ âàõò áè çèì ëÿ áå ëÿ úÿ ãÿì ýèí äà -
íûø ìàç äû âÿ ùÿò òà áèð äÿ ôÿ ýå úÿ ìÿ íè åâÿ ÷à üûð ìàã ö÷öí êö ÷ÿ éÿ
÷ûõ ìûø àíàì äà éà íûá áèð ìöä äÿò Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿ éè íÿ ãó ëàã àñ äû,
ñîí ðà ìÿ íè ÷à üûð ìà äû, ãà éû äûá åâÿ ýåò äè âÿ ìÿí éàõ øû áè ëèð äèì êè,
êþâ ðÿë äè, åâ äÿ äî éóí úà àü ëà éûá öðÿ éè íè áî øàëòäû.
Áèç Áà ëà êÿ ðè ìèí áà øû íà éû üû øûá êö ÷ÿ äÿ, î ãî øà òóò àãà úû íûí àë -
òûí äà, éà äà ëà íû ìû çûí äè áèí äÿ êè õàðòó òóí àë òûí äà, éà Ñà ðû ùà ìà ìûí
ùÿ éÿ òèí äÿ îòó ðóá Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿ éè íÿ ãó ëàã àñûð äûã âÿ Áà ëà êÿ -
ðèì áèð äÿí òö òÿ éè ãÿ ôèë ÷àë äû üû êè ìè, ãÿ ôèë äÿ êÿ ñèá:
Ùà ìàì ùà ìàì è÷èí äÿ,
Õÿë áèð ñà ìàí è÷èí äÿ
Äÿ âÿ äÿë ëÿê ëèê åäÿð,
Êþù íÿ ùà ìàì è÷èí äÿ!..
— äå éèð äè, Àü Äÿ âÿ íèí äå äèê ëÿ ðèí äÿí, åëÿ äèê ëÿ ðèí äÿí, ãÿ äèì-ãÿ -
äèì çà ìàí ëàð äà êû úà äó ýÿð ëÿ ðèí, ñåùðáàç ëà ðûí, ãÿä äàð ïàä øàù ëà ðûí,
ùèé ëÿ ýÿð âÿ çèð ëÿ ðèí, ýþ çÿë øàù çà äÿ ãûç ëà ðûí, øàù çà äÿ îü ëàí ëà ðûí
áàø ëà ðû íà ýÿ ëÿí äöí éà íûí ÿí ãÿ ðè áÿ ÿù âà ëàò ëà ðûí äàí äå éèð äè, àì ìà
ìÿí äà ùà ÿâ âÿë ëÿð îë äó üó êè ìè, áö òöí öðÿ éèì äÿ, áö òöí áåé íèì äÿ
î ÿù âà ëàò ëà ðûí éà íûí äà îëà áèë ìèð äèì, ÷öí êè ìÿí Áà ëà êÿ ðè ìÿ ãó -
ëàã àñûð äûì, àì ìà, åé íè çà ìàí äà, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí éå òèì ëè éè, áè -
çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí ãöñ ñÿ ñè, êÿ äÿ ðè ùÿ ìè øÿ ìÿ íèì è÷èì äÿ îëóð äó, áèð -
úÿ àí äà ìÿí äÿí óçàã ëàø ìûð äû âÿ áÿ çÿí Áà ëà êÿ ðè ìÿ ãó ëàã àñà-àñà
ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Áà ëà êÿ ðè ìèí ÿé íèí äÿ êè î êþù íÿ ñà ðû ïåí úÿ éèí
ðÿí ýè, ÿñ ëèí äÿ, áè çèì êö ÷ÿ ìè çèí, áè çèì äà ëà íû ìû çûí, áè çèì ùÿ éÿ òè -
ìè çèí ðÿí ýè äèð, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, åëÿ áèë äè âàð ëà ðà ÷ÿ êèë ìèø
493
8—10
ÿùÿí ýèí àü ëû üûí äàí, ýþé ëö éöí äÿí, ÷ÿù ðà éû ëû üûí äàí àñû ëû îë ìà éà -
ðàã, áè çèì áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç ñà ðû áèð ðÿí ýÿ áî éàí ìûø äû âÿ ìÿ ùÿë -
ëÿ ìè çèí î ñà ðû ñû Áà ëà êÿ ðè ìèí ïåí úÿ éè íèí ñà ðû ñû èäè: ÷èðêëè, èø ëÿí ìèø,
éà çûã...
ßâ âÿë ëÿð — éÿ íè î ýþ çÿë ýöí ëÿð äÿ êè, ùÿ ëÿ ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìà -
ìûø äû, Áà ëà êÿ ðèì ãî øà òó òóí àë òûí äà îòó ðóá íÿ ñÿ äà íû øàí äà, Øþâ -
êÿò äÿ áèð àç àðà ëû äà þç ãà ïû ëà ðû íûí àü çûí äà êû ñêàì éà äà îòó ðóá Çè -
áà õà ëà äàí àë äû üû èðè òóì ëà ðû ÷ûðòëà éàí äà âÿ áó âàõò áè çèì êö ÷ÿ ìèç -
äÿí ùÿð äÿí áèð éàä (éÿ íè êè, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ éà øà ìà éàí) ãûç ëàð,
àð âàä ëàð (õö ñó ñÿí, êþê àð âàä ëàð) êå ÷ÿí äÿ Áà ëà êÿ ðèì áèð ìöä äÿò
åëÿ áèë êè, ÷à øûð äû, ãöñ ñÿ äî ëó, àì ìà åé íè çà ìàí äà, áèð äÿí-áè ðÿ
èøûë äà éàí ýþç ëÿ ðè èëÿ î éàä àð âàä ëà ðûí àð äûí úà áà õûð äû (ìÿ ùÿë ëÿ ìè -
çèí ãûç-ýÿ ëèíè éà íû ìûç äàí þòÿí äÿ Áà ëà êÿ ðèì ùå÷ âàõò áà øû íû ãàë -
äûð ìàç äû!), áèð-èêè äÿ ôÿ óä ãó íóð äó, åëÿ áèë êè, ùÿð øå éè, áè çè äÿ, Àü
Äÿ âÿ íè äÿ éà äûí äàí ÷û õà ðûð äû âÿ ùÿ ìèí àí äà Øþâ êÿò øàã ãà íàã ÷ÿ -
êèá ýö ëöð äö, Áà ëà êÿ ðè ìÿ áà õà-áà õà: «—Àç àøûí äó çó äþ éöë ñÿí à,
ñÿí!..»— äå éèð äè, Áà ëà êÿ ðèì þçö íö òà ìàì èòè ðèð äè, áèë ìèð äè íÿ åëÿ -
ñèí, ñþç ëÿ ðè ÷àø áàø ñà ëûð äû âÿ ìÿí Áà ëà êÿ ðè ìèí áå ëÿ úÿ ÷àø ìà ñû íûí,
áå ëÿ úÿ óä ãóí ìà ñû íûí, Øþâ êÿ òèí áå ëÿ úÿ øàã ãà íàã ÷ÿ êèá àò ìà úà àò -
ìà ñû íûí ñÿ áÿ áè íè áà øà äöø ìÿ ñÿì äÿ, ùèññ åäèð äèì êè, Áà ëà êÿ ðè ìèí
öðÿ éè íå úÿ øèä äÿò ëÿ âó ðóð, àç ãà ëûð éå ðèí äÿí ÷ûõ ñûí; èí äè èñÿ Øþâ êÿò
äà ùà î úöð øàã ãà íàã ÷ÿ êèá ýöë ìöð äö âÿ áèð äÿ ôÿ áèç éå íÿ äÿ Áà -
ëà êÿ ðè ìèí áà øû íà éû üû øûá ãî øà òó òóí àë òûí äà îòó ðàí äà âÿ Áà ëà êÿ ðèì
éå íÿ äÿ áèð äÿí-áè ðÿ áö òöí äöí éà íû éà äûí äàí ÷û õà ðûá êö ÷ÿ ìèç äÿí
êå ÷ÿí éàä âÿ êþê áèð àð âà äûí àð äûí úà áà õàí äà, àéàã öñ òÿ äà éà íûá
êö ÷ÿ ãà ïû ñû íà ñþé êÿí ìèø Øþâ êÿò êÿ äÿð ëè áèð ñÿñ ëÿ äå äè:
— Íåé ëÿ éÿ ñÿí, àé éà çûã, ñÿí äÿ àäàì ñàí äÿ...
Ìÿí áö òöí þì ðöì äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, Øþâ êÿ òèí ñÿ ñèí äÿ áå -
ëÿ úÿ à÷ûã-àø êàð êÿ äÿð ùèññ åäèð äèì.
Áà ëà êÿ ðèì Øþâ êÿ òÿ áàõ äû âÿ ìÿí Áà ëà êÿ ðè ìèí ùÿ ìè øÿ éîë ÷ÿ -
êÿí î ãöñ ñÿ äî ëó ýþç ëÿ ðèí äÿ ùå÷ âàõò ýþð ìÿ äè éèì áèð òÿ øÿê êöð,
áèð ìèí íÿò äàð ëûã ýþð äöì — î áà õûø ëàð èí äè äÿ ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí
ãà áà üûí äà äûð, — åé íè çà ìàí äà, î áà õûø ëàð äà áèð äÿí-áè ðÿ ùÿä ñèç áèð
ñÿ äà ãÿò éà ðàí ìûø äû âÿ ìÿí ùå÷ âàõò òÿ ñÿâ âöð åò ìÿç äèì êè, êè -
ìèí ñÿ áà õûø ëà ðû Øþâ êÿ òÿ áó úöð òÿ ñèð åäÿ áè ëÿð ìèø; Øþâ êÿò Áà ëà êÿ -
ðè ìèí î áà õûø ëà ðû àë òûí äà ãû çàð äû, áà øû íû àøà üû ñàë äû, îòà üû íà ýèð äè,
ùå÷ âàõò þðòìÿ äè éè áèð åù ìàë ëà ãà ïû íû þðòäö âÿ ìÿí áó íà òà ìàì
494
ÿìèí èäèì êè, Øÿâ êÿò äÿ þç îòà üûí äà ìÿ íèì àíàì êè ìè, äî éóí úà
àü ëà äû, öðÿ éè íè áî øàëòäû.
Áè çèì äà ëà íû ìû çûí ãà áà üûí äà äàë áà äàë äö çö ëöá äà éà íàí î àâ -
òî áóñ äà, î «ïî ëó òîð êà»ëàð äà, åëÿ áèë êè, ÷îõ óçàã áèð êå÷ ìèø äÿ
ãàë ìûø äû; î àâ òî áóñ äà éîõ îë äó, î «ïî ëó òîð êà»ëàð äà áèð-áèð àçàë -
äû, Úÿ ôÿð äÿí, Àäèë äÿí, ßá äö ëÿ ëè äÿí ñîí ðà, Ãî úà äàí ñîí ðà, Úÿá ðà -
éûë äà ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò äè, øà ýèðäëè éè ãóð òà ðûá ñö ðö úö ëö éÿ áàø ëà ìûø
Àüà ðÿ ùè ìèí òÿ çÿ (éÿ íè áè çèì ö÷öí, áè çèì êö ÷ÿ ìèç ö÷öí, áè çèì
äà ëà íû ìû çûí àü çû ö÷öí òÿ çÿ, ÿñ ëèí äÿ èñÿ êþù íÿ ëèá ÿë äÿí äöø ìöø áèð
ìà øûí) «ïî ëó òîð êà»ñû áèð ìöä äÿò òÿê-òÿí ùà áè çèì äà ëà íûí ãà áà üûí -
äà äà éàí äû âÿ î òÿê ìà øû íà áà õàí äà ùÿ ìè øÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè,
î ìà øûí äà Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äö ëÿ ëè íèí, Úÿá ðà éû ëûí ùà ÷àí ñà áó ðà -
äà äà éàí ìûø î ìà øûí ëà ðû ö÷öí äà ðû õûð, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, î òÿê
ìà øûí äà áè çèì êö ÷ÿ ìèç êè ìè, äà ëà íû ìûç êè ìè, ùÿ éÿ òè ìèç êè ìè
ãöñ ñÿ è÷èí äÿ äèð.
Õà íûì õà ëà ÿâ âÿë êèí äÿí äÿ àç äà íû øûð äû, äî äàã ëà ðû äå ìÿê îëàð
êè, òÿð ïÿí ìèð äè, ýþç ëÿ ðè éå íÿ äÿ ÿâ âÿë êè êè ìè çà áè òÿ ëè èäè, àì ìà
ìÿí Õà íûì õà ëà íûí î êèï þð òöë ìöø íà çèê äî äàã ëà ðû íà áà õûð äûì, î
çà áè òÿ ëè ýþç ëÿ ðè íÿ áà õûð äûì âÿ ùèññ åäèð äèì êè, Õà íûì õà ëà áèð
ÿëàú ñûç ëûã è÷èí äÿ ÿçàá ÷ÿ êèð; Õà íûì õà ëà áè ëèð äè êè, Àüà ðÿ ùèì äÿ
âàõ òû ÷à òàí êè ìè úÿá ùÿ éÿ ýå äÿ úÿê, Õà íûì õà ëà áè ëèð äè êè, ÷îõ êå÷ -
ìÿ éÿ úÿê âÿ î òÿê ìà øûí äà äà ùà áè çèì äà ëà íû ìû çûí ãà áà üûí äà äà -
éàí ìà éà úàã...
Àüà ðÿ ùèì äÿ ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò äè (òÿõ ìè íÿí ìÿ íèì àòàì ëà åé -
íè âàõòäà, ãûðõ ö÷öí àõûð ëà ðûí äà) âÿ áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç äÿ úÿ ìè ö÷
íÿ ôÿð ãàë äû: Õà íûì õà ëà, àíàì âÿ áèð äÿ êè, ìÿí (áèð äÿ, áèç äÿí
áàø ãà, Úÿá ðà éû ëûí î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè).
Àíàì ýå úÿ äÿí àç ãà ëà ñÿ ùÿ ðÿ êè ìè íþâ áÿ éÿ äó ðóá Àìå ðè êà -
äàí ýÿë ìèø òûñ áà üà éó ìóð òà ñû íûí ñà ðûì òûë-ýþ éöì òöë òî çó íó àëûá
ýÿ òè ðèð äè, î òûñ áà üà éó ìóð òà ñû íûí òî çó íó ìÿí äÿí ýèç ëÿò ìÿê èñ òÿ äè -
éè áèð èê ðàù ùèñ ñè èëÿ (ìÿí åâ äÿ îë ìà éàí äà áèð ÿëè èëÿ áè øè ðèð äè, î áè -
ðè ÿëè èëÿ äÿ áóð íó íó òó òóð äó) èé ðÿ íÿ-èé ðÿ íÿ áè øè ðèð äè âÿ ìÿ íèì
ö÷öí íóø îë ñóí äå éÿ, òÿ ðèô ëÿ éÿ-òÿ ðèô ëÿ éÿ ýÿ òè ðèá ãà áà üû ìà ãî éóð -
äó, ñîí ðà òÿ ëÿ ñèê öçö íö ìÿí äÿí ýèç ëÿ äèð äè, àì ìà ìÿí áè ëèðäèì êè,
áó ýö íÿ äöø äö éöì ö÷öí, éÿ íè ìÿ íèì î èé ðÿíú òûñ áà üà éó ìóð òà ñû -
íûí òî çóí äàí áèø ìèø áèð øå éè éå ìÿ éÿ ìÿú áóð îë äó üóì ö÷öí, àíà -
ìûí ýþç ëÿ ðè äî ëóá âÿ ìÿí àíà ìûí õà òè ðè íÿ (ùÿì äÿ àú îë äó üóì
495
ö÷öí!) òûñ áà üà éó ìóð òà ñû íûí òî çóí äàí ñó èëÿ áè øè ðèë ìèø, éàü ñûç ùîð -
ðà êè ìè áèð øå éè éå éèð äèì.
Ìÿí àíà ìûí éà íà üûí äàí àõàí î èêè äàì ëà ýþç éà øû íû ýþð ìöð -
äöì, àì ìà î èêè äàì ëà ýþç éà øû, î ãöñ ñÿ ëè, êÿ äÿð ëè, êþ ìÿê ñèç èêè
äàì ëà ýþç éà øû, ãÿ ðè áÿ äèð, î ãöñ ñÿ ñè íÿ, êÿ äÿ ðè íÿ, êþ ìÿê ñèç ëè éè íÿ
áàõ ìà éà ðàã, øÿô ôàô îë äó üó ö÷öí, òÿ ìèç îë äó üó ö÷öí ùÿð äÿí ùÿ -
éÿ òè ìè çèí îð òà ñûí äà êû î íà çèê ñþ éöä àüà úû íûí ìÿ ùÿá áÿ òè íè (áÿë êÿ
äÿ ñå âèí úè íè!) ìÿ íèì öðÿ éè ìÿ äîë äó ðóð äó; ÿë áÿò òÿ, î ìÿ ùÿá áÿò -
äÿ äÿ áèð ùÿ çèí ëèê âàð èäè, ãöñ ñÿ, êÿ äÿð äÿ âàð èäè, àì ìà ùÿð ùàë -
äà ìÿ ùÿá áÿò èäè, èñ òÿê èäè: î íà çèê ñþ éöä ìö ùà ðè áÿ íèí î àüûð ÷àü -
ëà ðûí äà äà äî éóí úà ñó è÷èð äè, ÷öí êè áè çèì ùÿ éÿ òè ìè çèí îð òà ñûí äà -
êû î êðàí òûí ñó éó ùå÷ âàõò êÿ ñèë ìèð äè, áóì áóç Øîë ëàð ñó éó èñ òÿ äè -
éè âàõò — ýå úÿ äÿ, ýöí äöç äÿ øûð ùà øûð àõûð äû âÿ î ñó éóí ñÿ ðèí ëè éè
èí äè éÿ êè ìè ìÿ íèì ÿë ëÿ ðèì äÿ, öçöì äÿ ãà ëûá, î ñó éóí øÿô ôàô ëû üû
(àíà ìûí î èêè äàì ëà ýþç éà øû êè ìè øÿô ôàô ëû üû!) ùÿ éÿ òè ìè çèí, äà ëà -
íû ìû çûí, êö ÷ÿ ìè çèí î ãÿì ýèí ýöí ëÿ ðè íèí, î éå òèì ýöí ëÿ ðè íèí, ÿñ -
ëèí äÿ, éå ýà íÿ êþ íöë îõ øà éàí, éå ýà íÿ ôÿ ðÿù ýÿ òè ðÿí (ãîé ëàï êè ÷è -
÷èê îë ñóí...) áèð õà òè ðÿ ñè èäè.
Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè, Ãî úà, Úÿá ðà éûë âÿ àõûð äà äà Àüà ðÿ ùèì
ìö ùà ðè áÿ éÿ ýå äÿí äÿí ñîí ðà, Õà íûì õà ëà òÿê ãà ëàí äàí ñîí ðà, áÿ -
çÿí ìÿí îíóí øö øÿ áÿí äèí ïÿí úÿ ðÿ ñèí äÿí ùÿ éÿ òè ìè çèí îð òà ñûí äà êû
î êðàí òà áàõ äû üû íû ýþ ðöð äöì âÿ ìÿí äÿ Õà íûì õà ëà íûí ùÿ ëÿ äÿ çà -
áè òÿ ëè î ýþç ëÿ ðè èëÿ ãóð øàã äàí éó õà ðû ñî éó íóá î êðàí òûí àë òûí äà éó -
éó íàí Úÿ ôÿ ðè, Àäè ëè, ßá äö ëÿ ëè íè, Ãî úà íû, Úÿá ðà éû ëû, Àüà ðÿ ùè ìè ýþ -
ðöð äöì âÿ ìÿ íèì öðÿ éèì øèä äÿò ëÿ äþ éö íöð äö, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè
êè, îí ëà ðûí éàø âÿ ÷ûë ïàã êö ðÿ éè íè, ñè íÿ ñè íè èí äè úÿ ýöë ëÿ äå øÿ úÿê, î
ýöë ëÿ éå ðè íèí ãà íû áÿ äÿí ëÿ ðèí äÿí àõàí ñó éà ãà ðû øà úàã, ñîí ðà î ãûð -
ìû çû ãàí àõûá áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè êðàí òûí àë òû íà, î áà ëà úà ÷àð ùî -
âó çà òþ êö ëÿ úÿê; áå ëÿ àí ëàð äà ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè, î òàõ òà ïèë ëÿ êÿ í -
ëÿð ëÿ éó õà ðû ãà ÷ûá Õà íûì õà ëà íû ãó úàã ëà éûì, Õà íûì õà ëà íûí áà øû -
íû þç ñè íÿ ìÿ ñû õûì (íå úÿ êè, ßäè ëÿ þçö íö î ö÷ ìÿð òÿ áÿ äÿí àò äû üû
ýöí àíàì ìÿ íèì áà øû ìû þç áÿ äÿ íè íÿ ñû õûá ñàõ ëà ìûø äû), éà õóä þç
áà øû ìû Õà íûì õà ëà íûí ñè íÿ ñÿ íÿ ñû õûì, áèë ìè ðÿì, àì ìà, ùÿð ùàë -
äà, Õà íûì õà ëà ö÷öí íÿ ñÿ åëÿ éèì.
Àíàì, ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìèø àòà ìûí äÿð äè íè ÷ÿ êèð äè, ìÿ íèì éå -
òèì ëè éè ìèí, àú ëû üû ìûí äÿð äè íè ÷ÿ êèð äè, áèð äÿ êè, — ìÿí áó íó à÷ûã-
àø êàð ýþ ðöð äöì — Õà íûì õà ëà íûí äÿð äè íè ÷ÿ êèð äè, ùÿð äÿí Õà íûì
496
õà ëà íûí øö øÿ áÿí äè íÿ òÿ ðÿô áà õûð äû, áà øû íû áó ëà éûð äû, àù ÷ÿ êèð äè,
ýþç ëÿ ðè äî ëóð äó. «Éà çûã àð âàä...» — äåéÿ, ïû ÷ûë äà éûð äû âÿ ìÿí ÿâ -
âÿë úÿ àíà ìûí ïû ÷ûë äà äû üû áó ñþç ëÿ ðè Õà íûì õà ëà éà éà ðàø äû ðà áèë -
ìèð äèì, ÷öí êè ìÿ íèì ôèê ðèì úÿ ùà ìû éà çûã îëà áè ëÿðäè, ùÿò òà áè çèì
êö ÷ÿ ìèç, äà ëà íû ìûç, ùÿ éÿ òè ìèç äÿ éà çûã îëà áè ëÿð äè, ùÿò òà øö øÿ -
áÿíääÿ, ÿé íèí äÿ êè àëò êþé íÿ éèí äÿ Êöá ðà õà ëà íûí äèá ÷ÿê ëÿ ðè íè ñó -
ëà éàí Ìóõ òàð äà éà çûã îëà áè ëÿð äè, àì ìà Õà íûì õà ëà ùå÷ úö ð éà -
çûã îëà áèë ìÿç äè; àì ìà ñîí ðà ëàð àíàì: «—Éà çûã àð âàä...» — äå éèá
ïû ÷ûë äà éàí äà ìÿí ùÿ ìèí óéóø ìàç ëû üû äà ùà ãà áàã êû ëàð êè ìè ùèññ
åò ìèð äèì...
Õà íûì õà ëà ùÿð äÿí áè çèì ùÿ éÿò ãà ïû ìû çà òÿ ðÿô áà õûð äû âÿ áå -
ëÿ àí ëàð äà ìÿí î ñÿðò ãà ðà ýþç ëÿð äÿ áèð íè ýà ðàí ÷û ëûã, ùÿò òà ñÿê ñÿ -
êÿ ýþ ðöð äöì, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ùÿð äÿ ôÿ áè çèì ùÿ éÿò ãà ïû ìûç
à÷û ëûá-þð òö ëÿí äÿ, ùÿð äÿ ôÿ áè çèì äà ëà íû ìûç äàí áèð ñÿñ ýÿ ëÿí äÿ Õà -
íûì õà ëà áèð ãà ðà õÿ áÿð ýþç ëÿ éèð âÿ ùÿ ìè øÿ äÿ ùà ìû äàí ýèç ëÿò ìÿê
èñ òÿ äè éè î íè ýà ðàí ÷û ëûã, î ñÿê ñÿ êÿ è÷èí äÿ äè.
Áèð äÿ ôÿ Èáà äóë ëà ìö ùà ðè áÿ íèí î ãûò ëû üû è÷èí äÿ äÿ ùà ðà äàí ñà
àðàã òà ïûá è÷ ìèø äè, éå íÿ äà ëà íû ìû çà ýÿë äè, éå íÿ ßìè íÿ õà ëà íûí ÷û -
üûð òû ñû äà ëà íû ìû çà éà éûë äû, Èáà äóë ëà éå íÿ äÿ áö òöí äöí éà íû ñþ éÿ-
ñþ éÿ ßìè íÿ õà ëà íûí ùÿ éÿ òèí äÿí ÷ûõ äû âÿ àéàã ëà ðû àéàã ëà ðû íà äî ëà -
øà-äî ëà øà ýÿ ëèá áè çèì ùÿ éÿò ãà ïû ìû çûí àü çûí äà Õà íûì õà ëàé ëà
ðàñòëàø äû, éÿ ãèí î, êå÷ ìèø ýöí ëÿ ðè éà äû íà ñàë äû, Úÿ ôÿ ðè, Àäè ëè, ßá -
äö ëÿ ëè íè, Ãî úà íû, Úÿá ðà éû ëû, Àüà ðÿ ùè ìè éà äû íà ñàë äû âÿ íèô ðÿò äî ëó
êåô ëè ýþç ëÿ ðè èëÿ Õà íûì õà ëà éà áà õà-áà õà:
— Ùÿ, íÿ áèë ìè ñÿí ñÿí íå ìåñ ëÿ ðè? — äå äè. — Î ÿú ëàô íå ìåñ ëÿð
ìÿí þëöì, ñÿí þëÿ ñÿí áèë ìèð ëÿð å!.. Áèð-áèð ÷à õà úàã ëàð ýöë ëÿ íè î
éàõ áà ëà îü ëàí ëà ðó âóí áà øû íà!..
Ìÿí åëÿ úÿ àéàã öñ òÿ äà éà íûá Èáà äóë ëà éà áà õàí âÿ áèð ñþç äå -
ìÿ éÿí Õà íûì õà ëà íûí òÿ ÿñ ñö áö íö ÷ÿ êÿ-÷ÿ êÿ âÿ áö òöí áÿ äÿ íèì -
ëÿ ÿñÿ-ÿñÿ:
— Éà ëàí äå éèð ñÿí, êþ ïÿ éîü ëó! — ãûø ãûð äûì.
Èáà äóë ëà:
— Êþ ïÿ éîü ëó ñÿ íöí î ùÿ ì øÿ ðè àòîí äó! — äå äè. — Îíóí äà áîø
áà øû íà áèð äÿ íÿ ýöë ëÿ ÷à õà úàã ëàð!..
Ìÿí éå íÿ äÿ:
— Éà ëàí äå éèð ñÿí! — ãûø ãûð äûì âÿ þçö ìö ñàõ ëà éà áèë ìÿ éèá
áÿðêäÿí àü ëà äûì.
497
4- 32
Ùÿ ìèí ýöí äÿí ñîí ðà áèð ìöä äÿò Õà íûì õà ëà äàí ãà ÷ûð äûì,
ýþç ëÿ ðè íÿ ýþ ðöí ìÿê èñ òÿ ìèð äèì, ñû õû ëûð äûì, ÷öí êè ìÿí Õà íûì õà -
ëà äàí óòà íûð äûì; ìÿí òÿê úÿ îíà ýþ ðÿ óòàí ìûð äûì êè, þçö ìö ñàõ -
ëà éà áèë ìÿ éèá åëÿ úÿ áÿðêäÿí àü ëà äûì, ùÿì äÿ (âÿ ÿí ÿñàñ!) îíà
ýþ ðÿ êè, Õà íûì õà ëà ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà åëÿ úÿ êþ ìÿê -
ñèç, òÿí ùà èäè...
XXIII
Áèð äÿ ôÿ, áèð-èêè èë áóí äàí ÿâ âÿë, òå ëå âè çè éà èëÿ ÷û õû øûì âàð èäè,
îðà ýåò ìÿ ëè èäèì, àì ìà ãà ðà æû à÷ûá ìà øû íû ÷û õàð ìà üà ùÿ âÿ ñèì éîõ
èäè, êö ÷ÿ éÿ äö øöá òàê ñè òóò äóì.
×û õû øû ìû éàç ìà üà âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, áó ÷û õûø áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿø -
ìÿ éÿ ìà úàë òàï ìà ìûø äûì, âàõ òûì îë ìà ìûø äû âÿ èí äè òàê ñè äÿ ýå -
äÿ-ýå äÿ íÿ äå éÿ úÿ éèì áà ðÿ äÿ äö øö íöð äöì. Äå ìÿ éÿ äà ùà ñþç
ãàë ìà ìûø äû, èí ñàí íÿ ãÿ äÿð ñþç èø ëÿ äÿ áè ëÿð? éå íÿ äÿ þçö ìöí
þçö ìÿ àúû üûì òóò äó: áó ìö ðÿê êÿá äöí éà íû íÿ ö÷öí þçöì ö÷öí
äà ùà àð òûã ìö ðÿê êÿá ëÿø äè ðèð äèì? íÿ èøèì âàð ìÿ íèì áó ãÿ äÿð ëà -
çûì ñûç ýþ ðöø ëÿð äÿ? áó ëà çûì ñûç ÷û õûø ëàð íÿ éè ìÿ ýÿ ðÿê äèð ìÿ íèì?
áàø ãà ñû íûí íÿ éè íÿ ýÿ ðÿê äèð? íè éÿ áèð êöí úÿ ÷ÿ êè ëèá éà çû ìû éàç ìû -
ðàì?
Áÿë êÿ, éà çà áèë ìè ðÿì, îíà ýþ ðÿ?
Òàê ñè íè ñàõ ëàò ìàã èñ òÿ äèì, äö øöá ïè éà äà, ðà ùàò, àçàä ýÿ çÿ-ýÿ -
çÿ åâÿ ãà éûò ìàã èñ òÿ äèì, ùÿð ÷ÿíä áó èñ òÿ éèí àë òûí äà êû ãàò äà áà øà
äö øöð äöì êè, ùà âà éû èñ òÿê äè, áó ýöí òàê ñè íè ñàõ ëàò äûð ñàì äà, ñà áàù
òàê ñè éå íÿ äÿ éîë äà îëà úàã, ÷öí êè ìÿí ýÿ ðÿê íÿ âàõòñà èëê äÿ ôÿ
òàê ñè éÿ ìèí ìÿ éÿé äèì...
Þçö ìöí þçö ìÿ ýöë ìÿ éèì òóò äó: òàê ñè íèí íÿ ýö íà ùû?
Áó âàõò òàê ñè ñö ðö úö ñö ñî ðóø äó:
— ßëÿê áÿð ìÿë ëèì, íå úÿ ñèç?
— Éàõ øû éàì, ÷îõ ñàü îëóí, — äå äèì âÿ ñö ðö úö éÿ áàõ äûì:
áàøûíûí îð òà ñû òà ìàì òþ êöë ìöø, àüàï ïàã ãûâ ðûì ñà÷ ëû, ÷àë áûü ëû áèð
êè øè èäè âÿ ìÿí áó éàø ëû àäà ìû òà íû ìûð äûì.
ßâ âÿë ëÿð, î âàõòëàð êè, Áà êû íûí úà ìà à òû, õö ñó ñÿí, ðà éîí ëàð äàí
ýÿ ëèá Áà êû äà àëè ìÿê òÿá ëÿð äÿ îõó éàí òÿ ëÿ áÿ ëÿð êö ÷ÿ äÿ, áà çàð äà,
áóë âàð äà ìÿ íè ýþ ðÿí äÿ òÿ çÿ úÿ òà íû ìà üà áàø ëà éûð äû, úà âàí ãûç ëàð
ìÿ íè ùÿ ëÿ òÿ çÿ úÿ áèð-áèð ëÿ ðè íÿ ýþñ òÿ ðÿ-ýþñ òÿ ðÿ: «—Òà íû äûí êèì -
äèð?..» — ïû ÷ûë äà éûð äû, îí äà áå ëÿ úÿ òà íûí ìà üûì, ñå ÷èë ìÿ éèì, äå éÿ
áèë ìÿ ðÿì êè, ìÿ íè õö ñó ñè ñå âèí äè ðèð äè, àì ìà, ùÿð ùàë äà, ìÿ íÿ õîø
498
ýÿ ëèð äè, ñîí ðà èë ëÿð êå÷ äè âÿ áó äà àäè áèð èøÿ ÷åâ ðèë äè, åëÿ áèë êè, áå -
ëÿ äÿ îë ìà ëû èäè; áó äÿ ôÿ êè òàê ñè ñö ðö úö ñö èñÿ òÿ çÿ äÿí:
— ßëÿê áÿð ìÿë ëèì, òà íû ìà äûç ìÿ íè? — ñî ðóø äó.
Ìÿí éå íÿ äÿ áó äàç áà øà, áó àüàï ïàã ãûâ ðûì ñà÷ ëà ðà, ýö íöí
àë òûí äà éà íûá ãà ðàë ìûø áó ñè ôÿ òÿ áàõ äûì âÿ:
— Âàë ëàù, — äå äèì, — éàä äàø ãà ëûá êè?..
Î éàø ëû òàê ñè ñö ðö úö ñö äå äè:
— Úÿ ôÿð ãó ëó éàì äÿ!..
Ìÿí ÿâ âÿë úÿ áà øà äöø ìÿ äèì êè, ñþù áÿò êèì äÿí ýå äèð, ñîí ðà
î òàê ñè ñö ðö úö ñö íö áèð äÿí-áè ðÿ òà íû äûì, äà ùà äîü ðó ñó, òà íû äûì ñþ -
çö áó ðà äà ÿñ ëèí äÿ éå ðèí äÿ äå éèë, ÷öí êè ìÿ íèì î óçàã êå÷ ìèø äÿ êè
Úÿ ôÿð ãó ëó äîñ òóì ëà áó éàø ëû òàê ñè ñö ðö úö ñö íöí àðà ñûí äà ùå÷ áèð
îõ øàð ëûã éîõ èäè âÿ ìÿí îíó òà íû éà áèë ìÿç äèì, ñàäÿ úÿ îëà ðàã, ìÿí
áà øà äöø äöì êè, áó àäàì ãÿ òèé éÿí, òà íû ìà äû üûì áó éàä àäàì ùÿ -
ìè øÿ ëèê óçóí-óçóí èë ëÿ ðèí àð õà ñûí äà ãàë ìûø î áà ëà úà, î úÿëä, øÿ âÿ
êè ìè ãûâ ðûì ãà ðà ñà÷ ëà ðû ýö íöí àë òûí äà ïà ðûë äà éàí Úÿ ôÿð ãó ëó äóð.
Ñîí ðà ìÿí î ãà ðà ãûâ ðûìñà÷ ëû Úÿ ôÿð ãó ëó èëÿ êö ÷ÿ äÿ îé íà éàí, éîë -
äàø ëûã åëÿ éÿí î áà ëà úà ßëÿê áÿ ðè ýþð äöì âÿ þçö ìöí äÿ î áà ëà úà
ßëÿê áÿð ö÷öí áå ëÿ úÿ áèð éàä ëû üû ìû ùèññ åëÿ äèì.
Úÿ ôÿð ãó ëó (?!) ýþç ëÿ ðè íè éîë äàí ÷ÿê ìÿ éÿ ðÿê ýö ëöì ñÿ éÿ-ýö -
ëöì ñÿ éÿ äå äè:
— Éà äó âó çà ýÿ ëèð äÿ, ßëÿê áÿð ìÿë ëèì, ìÿ ëÿ äÿ ùà ìû äå éèð äè
êè, ñèç áþ éöê àäàì îëà úàã ñûç, êè òàá ëàð éà çà úàã ñûç?.. Àë ëà ùà àíä îë -
ñóí, áèð äÿ ôÿ ýþð ìÿ äèì áó éà øû ìà ãÿ äÿð êè, ìÿ ëÿ íèí ñþ çö äöç ÷ûõ -
ìà ñûí!... Ìà øàë ëàù, èí äè ñè çèí ùþð ìÿ òè íèç Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿí äÿ
÷îõ äó!
Ìÿí áó éàø ëû òàê ñè ñö ðö úö ñö íÿ áà õûð äûì âÿ áó àäà ìà ÷îõ ñþç
äå ìÿê èñ òÿ éèð äèì, äå ìÿê èñ òÿ éèð äèì êè, ìÿ íÿ ìö ÿë ëèì äå ìÿ, ìÿ -
íèì ëÿ «ñèç»ëÿ äà íûø ìà, îí äàí ÷îõ àäà ìû ñî ðóø ìàã èñ òÿ éèð äèì, ÷îõ
ñþç ñî ðóø ìàã èñ òÿ éèð äèì, ñî ðóø ìàã èñ òÿ éèð äèì êè, Áà ëà êÿ ðèì íå úÿ
îë äó? Øþâ êÿ òè ñî ðóø ìàã èñ òÿ éèð äèì, î ãî øà òóò àüà úû íû ñî ðóø ìàã
èñ òÿ éèð äèì, ñî ðóø ìàã èñ òÿ éèð äèì êè, ùà íû î ãûâ ðûì ãà ðà ñà÷ ëàð, Úÿ -
ôÿð ãó ëó, Àü Äÿ âÿ íèí íà üûë ëà ðû éà äû íà ýÿ ëèð ìè, Úÿ ôÿð ãó ëó? Àì ìà
ùå÷ íÿ äå ìèð äèì âÿ ùå÷ íÿ ñî ðóø ìóð äóì, ìÿ íÿ íÿ îë ìóø äó, áèë -
ìè ðÿì... Éàõ øû êè, Úÿ ôÿð ãó ëó þçö äà íû øûð äû, îü ëóí äàí, ãû çûí äàí äå -
éèð äè, òÿ çÿ úÿ àíà äàí îë ìóø íÿ âÿ ñèí äÿí äå éèð äè.
Ìÿí ýö ëöì ñÿ éèð äèì, áà øû ìû òÿð ïÿ äÿ-òÿð ïÿ äÿ, Úÿ ôÿð ãó ëó íóí
ñþç ëÿ ðè íè òÿñ äèã åäèð äèì âÿ þçö ìöí þçö ìÿ éà çû üûì ýÿ ëèð äè... Îíà
499
ýþ ðÿ ìè êè, èë ëÿð áå ëÿ úÿ ñö ðÿò ëÿ êå ÷èá-ýå äèá? Îíà ýþ ðÿ ìè êè, áå ëÿ -
úÿ áèð ñö ðÿò ëÿ äÿ ÿâ âÿë óçàã ëà øûð, ñîí èñÿ éà õûí ëà øûð?
Úÿ ôÿð ãó ëó äà íû øûð äû âÿ ýö ëöð äö.
— Éà äó âó çà ýÿ ëèð, ßëÿê áÿð ìÿë ëèì, áèð äÿ ôÿ î Ìóõ òà ðûí øö øÿ -
áÿí äè íè íå úÿ âó ðóá øö øÿ ñè íè ñûí äûð äóç?! — Úÿ ôÿð ãó ëó áà øû íû áó ëà -
éà-áó ëà éà áÿðêäÿí ýöë äö, ñîí ðà ñèäã-öðÿê äÿí ýÿ ëÿí áèð ìà ðàã ëà
éÿ ãèí êè, ùÿ ìèí î óçàã ýö íö — ìÿ íèì Ìóõ òà ðûí øö øÿ áÿí äè íèí øö -
øÿ ñè íè ñûí äûð äû üûì î ýö íö éà äû íà ñà ëûá ñî ðóø äó: — Áó íå úÿ èø äè êè,
àé ßëÿê áÿð ìÿë ëèì, äöí éà äÿ éè øèð, àí úàã î Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿ éèø -
ìèð, ùÿ? Òå ëå âè çî ðó à÷ûð ñàí, äà íû øûð, ãÿ çå òè à÷ûð ñàí, øÿê ëè ãÿ çåò äÿ,
þçö äÿ ùÿ ìè øÿ áþ éöê âÿ çè ôÿ ëÿð äÿ, ùÿ?? Íå úÿ îëóð áó? Ðà áî ÷è
àäà ìàì äà, ïðéà ìîé ñî ðó øó ðàì ñèç äÿí!..
Ìÿí äÿ ýö ëöì ñÿ éèá ÷è éèí ëÿ ðè ìè ÷ÿê äèì:
— Íÿ áè ëèì, âàë ëàù...
— Ýå úÿ ëÿð íå úÿ éà òûð å, î, ßëÿê áÿð ìÿë ëèì? Î éà çûã Ñÿò òàð
Ìÿ ñóì ëàð ýÿ ëèá ýèð ìèð îíóí éó õó ñó íà?
Ìÿí éå íÿ äÿ ÷è éèí ëÿ ðè ìè ÷ÿê äèì, ýö ëöì ñÿ äèì:
— Íÿ áè ëèì... — äå äèì. — Èí ñàí ÷îõ ìö ðÿê êÿá ìÿõ ëóã äóð äÿ...
ùÿð áèð àäà ìûí þçöé ÷öí áèð áÿ ðà ÿ òè âàð...
Úÿ ôÿð ãó ëó ýöë äö:
— Ìÿ íèé íÿí áå ëÿ ÷ÿ òèí ñþç ëÿð ëÿ äà íûø ìà éûí å, ßëÿê áÿð ìÿë -
ëèì, áà øûì ÷ûõ ìûð ìÿ íèì áå ëÿ ñþç ëÿð äÿí!.. Ìÿí äÿ êþ÷ äöì äÿ
ìÿ ëÿ äÿí, ßëÿê áÿð ìÿë ëèì, èí äè ñåä ìîé ìèê ðà ðà éîí äà îëó ðàì, áåø
èë äè, éàõ ÷û ö÷ îòà üûì âàð ñàü ëû üû âû çà, òå ëå ôî íó-çà äû, ùÿð øå éè, àí -
úàã, ßëÿê áÿð ìÿë ëèì, ìÿ ëÿ áàø ãà øåé äè!..
Úÿ ôÿð ãó ëó ìÿ íèì ëÿ ýþ ðö øö íÿ öðÿê äÿí øàä èäè; áó ýþ ðöø äÿí
ùå÷ áèð óìà úà üû éîõ èäè, ìÿ íèì ñó ñóá ãàë ìà üû ìû äà âå úè íÿ àë ìûð -
äû, äà íû øûð äû âÿ ýö ëöð äö. Ýÿ ëèá òå ëå âè çè éà èäà ðÿ ñè íèí ãà áà üû íà ÷à -
òàí äà äåäè:
— Èáà äóë ëà éà äó âó çà ýÿ ëèð, ßëÿê áÿð ìÿë ëèì? Çà ðà çà íûí áè ðè
èäè!.. — Âÿ éå íÿ äÿ öðÿê äÿí ýöë äö.
Úÿ ôÿð ãó ëó ÿâ âÿë èëÿ ñîí àðà ñûí äà êû ìÿ ñà ôÿ äÿ äÿ þçö íö òàê ñè
ìà øû íû íûí ñö êà íû àð õà ñûí äà êû êè ìè ñÿð áÿñò âÿ ðà ùàò ùèññ åäèð äè.
XXIV
Ùÿ éÿ òè ìè çèí îð òà ñûí äà, êðàí òûí àë òûí äà êû î áà ëà úà ÷àð ùî âó çóí
éà íûí äà ÿêèëìèø î ñþ éöä áþ éö éöð äö, ùÿð äÿ ôÿ éàç ýÿ ëÿí äÿ òÿ çÿ
500
ãîë ëà ðû, áó äàã ëà ðû éàð ïàã ëà éûð äû âÿ î ñþ éöä àüà úû èëÿ áèð ëèê äÿ ìÿí
äÿ áþ éö éöð äöì.
Ìÿí áþ éö éöð äöì âÿ áþ éö äöê úÿ äÿ ÷îõ øå éè áà øà äö øöð äöì,
ìÿí «ñàò ìàã» ñþ çö íöí äÿ ìÿ úà çè ìÿ íà ñû íû áè ëèð äèì âÿ áè ëèð äèì
êè, èí ñàí èí ñà íû ñà òà áè ëÿð, àì ìà ìÿ íèì àëÿ ìèì äÿ øà èð àäè èí ñàí
äå éèë äè, øà èð èí ñàí äàí áþ éöê èäè, èí ñàí äàí óúà èäè âÿ áèð äÿ ôÿ ìÿí
Áà ëà êÿ ðèì äÿí ñî ðóø äóì:
— Øà è ðè ñàò ìàã îëàð?
Áà ëà êÿ ðèì:
— Îëàð... — äå äè.
XXV
Áèð äÿ ôÿ éà çûí òÿ çÿ ýÿ ëÿí âàõòëà ðûé äû, áèë ìè ðÿì ãûðõ ö÷öí úö
èëèí, éà ãûðõ äþð äöí úö èëèí — äÿ ãèã éà äûì äà äå éèë — àï ðå ëè òÿ çÿ úÿ
ýèð ìèø äè âÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ êè î ãî øà òóò àüà úû äà îéàí ìûø äû,
÷ûðòëà éûá ÷ûõ ìûø, òó ìóð úóã ëàð ãîë áó äà üû íû áö ðö ìöø äö âÿ áèð äÿñ òÿ
ñÿð ÷ÿ ýÿ ëèá î ãî øà òó òà ãîí ìóø äó, ùÿ ìèí êþð ïÿ òó ìóð úóã ëà ðû äèì -
äèê ëÿ éèá éå éèð äè.
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íàí äàí ñîí ðà ñÿð ÷ÿ ëÿð áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí óøàã -
ëà ðûí äàí ïè øèê ëÿð äÿí äÿ àð òûã ãîð õóð äó, ÷öí êè ùÿ ðÿ ìèç ÿëè ìèç äÿ áèð
ãóø âó ðàí ýå úÿ-ýöí äöç ñÿð ÷ÿ àõ òà ðûá âó ðóð äóã âÿ î ñÿð ÷ÿ ÿòè áè çèì
ö÷öí òÿê úÿ äöí éà íûí ÿí äàä ëû ÿòè äå éèë äè, åé íè çà ìàí äà, áà øû ìû çû
óúàë äàí áèð øåé èäè; ùÿ ìèí âó ðóë ìóø ñÿð ÷ÿ ëÿð áè çèì êö ÷ÿ ìèç êè ìè,
äà ëà íû ìûç êè ìè, ùÿ éÿ òè ìèç êè ìè éå òèì ëÿ ìèø öðÿ éè ìè çÿ áèð ôÿ ðÿù,
ãö ðóð ùèñ ñè ýÿ òè ðèð äè, ÷öí êè áèç êè øè êè ìè åâÿ ÿò ýÿ òè ðèð äèê, éå ìÿê
ýÿ òè ðèð äèê, åëÿ ýöí îëóð äó êè, ùÿ ðÿ ìèç ñÿê êèç äÿ íÿ, îí äÿ íÿ ñÿð ÷ÿ
âó ðóð äóã âÿ åëÿ ýöí ëÿð äÿ àíàì äà ìÿ íèì ëÿ áèð éåð äÿ ñÿð ÷ÿ ÿòè éå -
éèð äè, äó ðóá íÿ äÿí þò ðö ñÿ ìÿò áÿ õÿ ýå äÿí äÿ, éà ùÿ éÿ òÿ ÷û õàí äà
ìÿí þç ïà éûì äàí ýþ òö ðöá àíà ìûí áîø ãà áû íà ãî éóð äóì, ÷öí êè
ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè, âó ðóá ýÿ òèð äè éèì î ñÿð ÷ÿ ëÿð äÿí àíàì ÷îõ éå -
ñèí, àì ìà éà âàø-éà âàø ñÿð ÷ÿ ëÿð ùÿì àçàë äû, ùÿì äÿ áè çè éàõ øû úà
òà íû ìà üà áàø ëà äû, ãà ðàë òû ìû çû ýþ ðÿí êè ìè öð êöá ó÷ó øóð äó ëàð.
Ñÿð ÷ÿ ëÿð äÿ àú ëûã ÷ÿ êèð äè âÿ ýþç ýþ ðÿ ñè êè ÷èë ìèø äè ëÿð, ëàï áà ëà -
úà ëàø ìûø äû ëàð.
Ùÿ ìèí éàé ñÿ ùÿ ðè ìÿí, ùÿ ëÿ ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìÿç äÿí ÿâ âÿë,
Úÿá ðà éû ëûí áà üûø ëà äû üû êþù íÿ òÿ êÿð êà ìå ðà ñûí äàí êÿ ñèá äö çÿëòäè -
éèì ãóø âó ðà íû ÿëèì äÿ òó òóá ãî øà òóò àüà úû íûí àë òûí äà äà éàí ìûø äûì
501
âÿ î áèð äÿñ òÿ ñÿð ÷ÿ íèí ùà ðàé-ùÿ øèð ñà ëà-ñà ëà àú ýþç ëöê ëÿ î êþð ïÿ
òó ìóð úóã ëà ðû äèì äèê ëÿ éèá éå ìÿê ëÿ ðè íÿ áà õûð äûì.
Ñÿð ÷ÿ ëÿð àú èäè, î êþð ïÿ âÿ éÿ ãèí êè, äàä ëû òó ìóð úóã ëà ðûí úà çè -
áÿ ñè ãîð õó éà öñ òöí ýÿë ìèø äè, ñÿð ÷ÿ ëÿð ìÿ íèì ãî øà òó òóí àë òûí äà
äà éàí ìà üûì äàí öð êöá ó÷óø ìóð äó âÿ ìÿí äÿ, ãÿ ðè áÿ äèð, ùÿ ìèí
éàç ñÿ ùÿ ðè ÿëèì äÿ ùà çûð òóò äó üóì ãóø âó ðà íû ãàë äû ðûá ñÿð ÷ÿ ëÿ ðè
âóð ìàã èñ òÿ ìèð äèì.
Ìÿ íèì î ãî øà òóò àüà úû íûí êþð ïÿ òó ìóð úóã ëà ðû íà éà çû üûì ýÿ -
ëèð äè, ãîð õóð äóì êè, ñÿð ÷ÿ ëÿð î òó ìóð úóã ëà ðû éå éèá ãóð òà ðàð, àüàú -
ëàð äà ùà éàð ïàã ëà ìàç, àì ìà ìÿ íèì áàì áà ëà úà îë ìóø î ñÿð ÷ÿ ëÿ -
ðÿ äÿ éà çû üûì ýÿ ëèð äè âÿ îí ëà ðû âóð ìàã èñ òÿ ìèð äèì, áà øû ìû éó õà ðû
ãàë äû ðûá åëÿ-áåëÿ úÿ òà ìà øà åäèð äèì.
— ßëÿê áÿð!..
Ìÿí î ñÿð ÷ÿ úè âèë òè ñè è÷èí äÿ áå ëÿ úÿ áèð äÿí-áè ðÿ þç àäû ìû åøèò -
ìÿ éè ìÿ áèð áà ëà úà äèê ñèí äèì.
Øþâ êÿò åâè íèí êö ÷ÿ ãà ïû ñû íà ñþé êÿ íèá ñÿ êè äÿ äà éàí ìûø äû âÿ
ìÿ íÿ áà õûð äû.
Ìÿí î ãûð ìû çû ôè òÿ íè äà ùà ÷îõ äàí à÷ûá ÷û õàðòìûø äûì, ùÿ ìè øÿ -
êè øàë âàð äà ÿé íèì äÿ èäè, àì ìà Øþâ êÿ òè áó úöð ãÿô ëÿ òÿí ýþ ðÿí äÿ
éå íÿ þçö ìö èòèð äèì âÿ ùèññ åò äèì êè, Øþâ êÿò ùÿ ëÿ ìÿ íÿ áèð ñþç äå -
ìÿ ìèø äÿí, áèð àò ìà úà àò ìà ìûø äàí ãûï ãûð ìû çû ãû çà ðû ðàì.
Øþâ êÿò ýö ëöì ñÿ éÿ-ýö ëöì ñÿ éÿ ìÿ íÿ áà õûð äû âÿ ìÿí áè ëèð äèì
êè, èí äè úÿ Øþâ êÿò íÿ ñÿ åëÿ áèð ñþç äå éÿ úÿê êè, áèë ìÿ éÿ úÿ éÿì íÿ
åëÿ éèì. Øþâ êÿ òèí äå éÿ úÿ éè î ñþç ëÿð ìÿ íè äÿ î úè âèë äÿ øÿí àú ñÿð -
÷ÿ ëÿð êè ìè, ëàï êè ÷èë äÿ úÿê äè, ëàï áà ëà úà ëàø äû ðà úàã äû âÿ ìÿí, ùÿ ìè -
øÿ êè êè ìè, éå íÿ äÿ ãà ÷ûá ýåò ìÿê èñ òÿ äèì, àì ìà áö òöí ýö úö ìö éû -
üûá þçö ìö ñàõ ëà äûì, ÷öí êè áå ëÿ úÿ ýþç ýþ ðÿñè ãà÷ ìà üûìû äà ùà þçö -
ìÿ ñû üûø äûð ìûð äûì.
Øþâ êÿò ìÿ íèì úÿ ìè ö÷ àä äûì ëû üûì äà äà éàí ìûø äû âÿ ìÿí
þì ðöì äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ Øþâ êÿ òèí ýþç ëÿ ðèí äÿ íÿ ñÿ åëÿ áèð øåé ýþð -
äöì êè, ÿâ âÿë ëÿð î úöð øàã ãà íàã ÷ÿ êèá ýöë ìÿ éè ëÿ, áó òàõ òà ñêàì -
éà äà îòó ðóá Çè áà õà ëà äàí àë äû üû òó ìó ÷ûðòëà ìà üû èëÿ, ýþç âóð ìà ëà -
ðû, àò ìà úà ëà ðû èëÿ ùå÷ úö ð óéóø ìóð äó.
Øþâ êÿò ãà ëûí, ÿò ëè äî äàã ëà ðûí äà êû ùÿ ìèí éöí ýöë òÿ áÿñ ñöìëÿ:
— Éå íÿ ãà÷ ìàã èñ òÿ éèð ñÿí? — ñî ðóø äó.
Ìÿí áèð ñþç äå ìÿ äèì. Äèç ëÿ ðèì ÿñèð äè âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ ìÿí
õ ÿ ú à ë ÿ -
ò ÷ÿ êèð äèì.
Ñîí ðà î éöí ýöë òÿ áÿñ ñöì áèð äÿí-áè ðÿ Øþâ êÿ òèí ãà ëûí, ÿò ëè äî -
502
äàã ëà ðûí äàí ÷ÿ êèë äè âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Øþâ êÿ òèí äÿ ýþç ëÿ ðè éîë
÷ÿê äè âÿ ìÿí áó íà òÿ ÿú úöá åò äèì, ÷öí êè Øþâ êÿ òèí éà õûí áèð àäà -
ìû éîõ èäè, íÿ ÿðè, íÿ ãàð äà øû, íÿ äÿ êè, îü ëó ìö ùà ðè áÿ äÿ èäè. Äöç -
äöð, Áà ëà êÿ ðè ìèí äÿ ùå÷ êè ìè éîõ èäè, ùå÷ êè ìè ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò -
ìÿ ìèø äè, Áà ëà êÿ ðè ìèí äÿ ýþç ëÿ ðè ùÿ ìè øÿ éîë ÷ÿ êèð äè, àì ìà Áà ëà -
êÿ ðèì áàø ãà èäè. Áà ëà êÿ ðè ìèí ýþç ëÿ ðè ùÿ ëÿ ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìàç äàí
äà ÿâ âÿë áå ëÿ úÿ éîë ÷ÿ êÿð äè... Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íàí äàí ñîí ðà áè çèì
ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí àð âàä ëà ðû íûí, ãûç ëà ðû íûí ýþç ëÿ ðè éîë ÷ÿ êèð äè, ÷öí -
êè ÿçèç ëÿ ðè ìö ùà ðè áÿ äÿ èäè, àì ìà, àõû, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ íèí áö òöí àð -
âàä ëà ðû, ãûç ëà ðû áàø ãà èäè, Øþâ êÿò áàø ãà... Ìÿí ùå÷ âàõò Øþâ êÿ òè
áå ëÿ úÿ úèä äè, áå ëÿ úÿ ôè êèð ëè ýþð ìÿ ìèø äèì; ñîí ðà äà Øþâ êÿò, åëÿ áèë,
þçö þçö èëÿ äà íûø äû:
— Ìÿí íÿ åëÿ éèì àõû, ìÿí áà øû áàò ìûø, øà ïà ëàã ëà öç ãû çàð äû -
ðàì äÿ... Ýÿ ðÿê åëÿ áóð íó ìó ñàë ëà éûì, þç ýö íö ìÿ àü ëà éûì ñÿ ùÿð -
äÿí àõ øà ìà úàí?.. Îí äà éàõ øû îëà ðàì úà ìà àò ö÷öí ìÿí?..
Ñîí ðà äà Øþâ êÿò þçö þçö ùàã ãûí äà áè ÿ äÿá áèð ñþç äå éèá åâè íÿ
ýèð äè âÿ ãà ïû íû áàü ëà äû.
Ñÿð ÷ÿ ëÿ ðèí úè âèë òè ñè àëÿ ìè áà øû íà ýþ òöð ìöø äö.
Ìÿí ýþç ëÿ ðè ìè Øþâ êÿ òèí êö ÷ÿ ãà ïû ñûí äàí ÷ÿ êèá áà øû ìû ãàë äûð -
äûì âÿ éå íÿ äÿ î áèð äÿñ òÿ àú ñÿð ÷ÿ éÿ áàõ äûì.
Ñÿð ÷ÿ ëÿð áà éàã êû à÷ ýþç ëöê ëÿ, òÿ ëÿ ñÿ-òÿ ëÿ ñÿ î êþð ïÿ òó ìóð úóã -
ëà ðû äèì äèê ëÿ éèð äè.
Ùÿ ìèí éàç ñÿ ùÿ ðè ìÿ íèì î êþð ïÿ òó ìóð úóã ëà ðà ÷îõ éà çû üûì
ýÿ ëèð äè, àì ìà ìÿ íèì î êè ÷èë ìèø, î áà ëà úà ëàø ìûø ñÿð ÷ÿ ëÿ ðÿ äÿ éà -
çû üûì ýÿ ëèð äè âÿ ùÿ ìèí éàç ñÿ ùÿ ðè ìÿ íèì Øþâ êÿ òÿ äÿ éà çû üûì ýÿ -
ëèð äè.
Ìÿí éå íÿ äÿ Øþâ êÿ òèí êö ÷ÿ ãà ïû ñû íà áàõ äûì.
Ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó ãà ïû áèð äÿ ùå÷ âàõò à÷ûë ìà éà úàã, Øþâ -
êÿò áèð äÿ ùå÷ âàõò áó òàõ òà ñêàì éà äà îòóð ìà éà úàã, ùå÷ âàõò ýöë -
ìÿ éÿ úÿê.
Áó ÷îõ ãöñ ñÿ ëè áèð ùèññ èäè.
XXVI
Ùà íû î ãà ðà ãûâ ðûì ñà÷ ëàð, Úÿ ôÿð ãó ëó?..
Àõûð âàõòëàð òåç-òåç ôè êèð ëÿ øè ðÿì êè, Úÿ ôÿð ãó ëó òàê ñè ñö ðö úö ñö
îë ìà éàé äû, ìÿ íèì êè ìè éà çûá-ïî çàí áèð àäàì îëàé äû, áè çèì ìÿ -
ùÿë ëÿ äÿí íå úÿ éà çàð äû? Î ìö ùà ðè áÿ ýöí ëÿ ðè íè, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí î éå -
503
òèì ëè éè íè, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áö òöí äè âàð ëà ðû íà, ùÿò òà ñÿ êè ëÿ ðÿ, ãÿìáÿð
êö ÷ÿ éÿ ùîï ìóø î êÿ äÿ ðè íå úÿ òÿñ âèð åäÿð äè?
Àì ìà áó íóí íÿ ìÿ íà ñû âàð?
Ìÿ íèì ö÷öí ìÿùç òàê ñè ñö ðö úö ñö Úÿ ôÿð ãó ëó íóí õà òè ðÿ ëÿ ðè èëÿ,
ìÿùç òàê ñè ñö ðö úö ñö Úÿ ôÿð ãó ëó íóí ýþ ðöì ëÿ ðè èëÿ, éàä äà øû èëÿ áè -
çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ ãà éûò ìàã ìà ðàã ëû äûð, éà çû ÷û Úÿ ôÿð ãó ëó íóí éîõ.
XXVII
Î òóò àüà úû íûí àü ëà ìà üû èí äè éÿ ãÿ äÿð éà äûì äà ãà ëûá âÿ èí äè íèí
þçöí äÿ äÿ áÿ çÿí ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, ãÿ çåò úû ðû ëàí äà î úû ðûë òû ùÿ ìèí
ãÿ çå òèí àü ëà ìà üû äûð, éà õóä ÿëèí äÿí éå ðÿ äö øöá ÷è ëèê-÷è ëèê ñû íàí
ýöç ýö íöí ñÿ ñè äÿ ùÿ ìèí ýöç ýö íöí àü ëà ìà üû äûð.
Î ãûø ýö íö ýöí åëÿ ÷ûõ ìûø äû êè, àäà ìûí öçö íÿ åëÿ ýö ëöð äö êè,
åëÿ áèë äöí éà äà ùå÷ áèð ìö ùà ðè áÿ éîõ èäè, ùå÷ áèð þëöì-èòèì éîõ
èäè, åëÿ áèë Õà íûì õà ëà íûí àë òû îü ëó, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áö òöí úà âàí ëà -
ðû, êè øè ëÿ ðè, ìÿ íèì àòàì ìö ùà ðè áÿ äÿ äå éèë äè, ùÿ ìè øÿ êè êè ìè þç åâ -
ëÿ ðèí äÿé äè, åëÿ áèë, äöí éà äà ùå÷ êèì àú äå éèë äè âÿ ùå÷ êèì ãû øûí
ñî éó üóí äàí öøöì-öøöì öøö ìöð äö. Äöí éà íûí àë ÷àã èø ëÿ ðè íèí þç
ãà íóí ëà ðû âàð âÿ áó ãà íóí ëàð äàí äà áè ðè îí äàí èáà ðÿò äèð êè, ìö ùà -
ðè áÿ âàõ òû, åëÿ áèë, ñî éó üóí äÿ ðÿ úÿ ñè äÿ éè øèð, ìè ñàë ö÷öí, ìö ùà ðè -
áÿ âàõ òû òåð ìî ìåòð ìÿí ôè 2 ýþñ òÿ ðèð ñÿ, áó, äèíú ýöí ëÿ ðèí ìÿí ôè 2-
ñè îë ìóð, ìö ùà ðè áÿ ýöí ëÿ ðè íèí ìÿí ôè 2-ñè äèíú ýöí ëÿ ðèí ìÿí ôè 20-
ñè íÿ áÿ ðà áÿð îëóð, öøö äöð, öøö äöð.
Ùÿ ìèí öøöì-öøöì öøö äö éö ìöç ãûø ýö íö î òóò àüà úû íûí àü ëà -
ìà üû íû áè ðèí úè Úÿ ôÿð ãó ëó åøèò ìèø äè, áè çèì äà ëà íûí äè áèíÿ ãà÷ ìûø äû
âÿ ýþð ìöø äö êè, Èáà äóë ëà éå êÿ ìè øàð ëà àüà úû êþ òö éöí äÿí êÿ ñèð.
Áèç äà ëà íû ìû çûí äè áè íÿ éû üû øûá Èáà äóë ëà íûí î õàð òóò àüà úû íû
êÿñ ìÿ éè íÿ òà ìà øà åäèð äèê âÿ Èáà äóë ëà ùÿð äÿ ôÿ èðèäèø ëè éå êÿ ìè øà -
ðû òó òóí ýþâ äÿ ñè íÿ ÷ÿ êÿí äÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, åøèò äè éè ìèç î ñÿñ
ìè øà ðûí ñÿ ñè äå éèë, òóò àüà úû íûí àü ëà ìà üû äûð âÿ ìÿí áö òöí äèã ãÿ òè -
íè ÿëèí äÿ èø ëÿò äè éè î èðèäèø ëè éå êÿ ìè øà ðà âåð ìèø Èáà äóë ëà íûí ïÿðòäÿ
àëà ýþç ëÿ ðè íÿ áà õà-áà õà áö òöí öðÿ éèìëÿ ôè êèð ëÿ øèð äèì êè, íÿ éàõ øû
êè, ìÿí Èáà äóë ëà íûí îü ëó äå éè ëÿì, íÿ éàõ øû êè, Èáà äóë ëà ìÿ íèì
ãàð äà øûì äå éèë âÿ íÿ éàõ øû êè, äöí éà äà Àü Äÿ âÿ âàð âÿ î Àü Äÿ -
âÿ, ÿë áÿò òÿ, ìöò ëÿã áèð ýå úÿ ýÿ ëÿ úÿê, Èáà äóë ëà íûí éà øà äû üû åâèí ãà -
ïû ñûí äà éà òà úàã.
Ìÿí ëàï áà ëà úà îëàí äà — îí äà ùÿ ëÿ ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìà ìûø äû âÿ
áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ, ÿë áÿò òÿ, ùå÷ êè ìèí àü ëû íà äà ýÿë ìèð äè êè, èêè-ö÷
504
èë äÿí ñîí ðà áè çè ùàí ñû ýöí ëÿð ýþç ëÿ éèð — ùÿ éÿ òè ìèç äÿ éà ßá äö ëÿ ëè,
éà Ãî úà, éà Úÿá ðà éûë ìÿ íÿ úöð áÿ úöð ôî êóñ ëàð ýþñ òÿ ðèð äè âÿ ùÿ ìèí
ýþ çÿë ôî êóñ ëàð äàí áè ðè äÿ áóí äàí èáà ðÿò èäè êè, ñàü ÿë èëÿ ñîë ÿëèí
áàø áàð ìà üû íû ãà ïà éûá òó òóð äó ëàð, ñîí ðà ñàü ÿëè éó õà ðû ãàë äû ðûð äû -
ëàð, ñîë ÿëè íèí áàø áàð ìà üû éîõ îëóð äó: «—Ýþ ðöð ñÿí, ßëÿê áÿð? — äå -
éèð äè ëÿð.— Áàð ìàã éîõ äó!» Ìÿí ýö ëöð äöì: «—Ýèç ëÿò ìè ñÿí! — äå -
éèð äèì. — Áàõ! — äå éèð äèì âÿ ãà ïàí ìûø ñîë ÿëè à÷ûð äûì: Áó äå!» —
äå éèð äèì, éó ìóá îâ úóí è÷èí äÿ ýèç ëÿò äèê ëÿ ðè áàø áàð ìà üû äàð òûá
ãàë äû ðûð äûì âÿ éàõ øû áèë äè éèì áó ôî êóñ ùÿ ìè øÿ ìÿ íÿ ëÿç çÿò âå ðèð -
äè, äà ùà äîü ðó ñó, ìÿ íÿ ëÿç çÿò âå ðèð äè êè, áþ éöê ëÿ ðèí áèú ëè éè íè áà -
øà äö øöð äöì, ìÿ íè àë äà äà áèë ìèð äè ëÿð...
Ùÿ ìèí âàõòëàð áèð äÿ ôÿ Èáà äóë ëà äà ëà íû ìû çûí ãà áà üûí äà êû ñÿ -
êè äÿ îòóð ìóø äó âÿ ìÿ íè ýþ ðÿí äÿ: «—Ýÿë áó ðà, — äå äè. — Ñÿ íÿ ôî -
êóñ ýþñ òÿ ðÿ úÿ éÿì». Äöç äöð, ìÿ íèì Èáà äóë ëà äàí õî øóì ýÿë ìèð äè,
àì ìà ôî êóñ ëàð äàí õî øóì ýÿ ëèð äè âÿ ìÿí ýÿ ëèá Èáà äóë ëà íûí ãà áà -
üûí äà äà éàí äûì. Èáà äóë ëà ñàü ÿëè íè ñîë ÿëè íèí öñ òö íäÿ éóì ìóø äó:
«—Áàõ, — äå äè, — èí äè áàð ìà üûì éîõ îëà úàã». Ìÿí ýö ëöá: «—Áè ëè -
ðÿì» — äå äèì. Èáà äóë ëà: «— Íÿ áè ëèð ñÿí, àëÿ? — äå äè. — Ùå÷ íÿ áèë -
ìèð ñÿí ñÿí! Áàõ!» — Èáà äóë ëà ñàü ÿëè íè éó õà ðû ãàë äûð äû âÿ ìÿí ýþç -
ëÿ äè éèì êè ìè, ñîë ÿëè íèí áàø áàð ìà üû éîõ îë äó. Ìÿí ýö ëÿ-ýö ëÿ: «—
Áó äå, îâ úó íóí è÷èí äÿ ýèç ëÿò ìè ñÿí áàð ìà üó âó!» — äå äèì âÿ Èáà -
äóë ëà íûí éó ìóë ìóø ñîë ÿëè íè àð õà éûí-àð õà éûí à÷ ìà üà áàø ëà äûì;
êèï þð òöë ìöø áàð ìàã ëà ðû íûí áè ðè íè à÷ äûì, èêèí úè ñè íè à÷ äûì, ö÷öí úö -
ñö íö à÷ äûì, ÷å ÷ÿ ëÿ áàð ìà üû íû äà à÷ äûì âÿ ìÿí ýþð äöì êè, Èáà -
äóë ëà íûí áàø áàð ìà üû äîü ðó äàí äà éîõ îëóá, ÿëè íèí î òÿ ðÿ ôè íÿ áàõ -
äûì, áó òÿ ðÿ ôè íÿ áàõ äûì âÿ äÿù øÿò ìÿ íè áö ðö äö, áà øû ìûí òöê ëÿ ðè
ãà áàð äû, ÷öí êè ìÿí îí äà áèë ìèð äèì êè, Èáà äóë ëà íûí ñîë ÿëè íèí áàø
áàð ìà üû íû ùà ÷àí ñà áàë òà êÿ ñèá. Èáà äóë ëà áÿðêäÿí ýöë ìÿ éÿ áàø ëà äû,
ìÿí èñÿ äÿù øÿò è÷èí äÿ àü ëà éà-àü ëà éà åâè ìè çÿ ãà÷ äûì, õåé ëè ìöä -
äÿò ñà êèò îëà áèë ìÿ äèì âÿ î âàõòäàí äà öðÿ éèì äÿ Èáà äóë ëà éà áèð
íèô ðÿò ÿìÿ ëÿ ýÿë äè; ìÿí áþ éö éöð äöì, àì ìà î íèô ðÿò ùèñ ñè, î èé -
ðÿí ìÿê êå ÷èá ýåò ìÿê áèë ìèð äè.
Èðèäèø ëè, éå êÿ, åí ëè ìè øàð òà ìàì àüà úûí ýþâ äÿ ñè íèí è÷è íÿ ýèð äè
âÿ ìè øàð î õàð òóò àüà úû íûí ýþâ äÿ ñè íèí è÷èí äÿ îðà-áó ðà ýå äèá-ýÿ ëèí -
úÿ, àüà úû êÿñ äèê úÿ, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ùÿ ìèí êÿñèê éå ðè íèí ùÿð
èêè òÿ ðÿ ôèí äÿí òþ êö ëÿí àü-ñà ðûì òûë òàõ òà êÿ ïÿ éè î õàð òóò àüà úû íûí
ãà íû äû âÿ îí äà î áà ëà úà ßëÿê áÿð þçö ö÷öí õåé ëè ìöä äÿò éà äûí äàí
÷ûõ ìà éàí âÿ îíà ÷îõ ìÿ íà ëû ýþ ðö íÿí áå ëÿ áèð êÿøô åò äè êè, ãàí ùÿ -
ìè øÿ ãûð ìû çû ðÿíýäÿ îë ìóð.
505
Èáà äóë ëà äà ëà íû ìû çûí äè áè íÿ éû üû øûá î õàðòóò àüà úû íûí êÿ ñèë ìÿ -
éè íÿ òà ìà øà åäÿí óøàã ëà ðà, éÿ íè áè çÿ ôè êèð âåð ìèð äè âÿ úèää-
úÿùäëÿ þç èøè íè ýþ ðöð äö, ùÿð äÿí áèð äà éà íûá áå ëè íè äö çÿë äèð äè, áàø
áàð ìà üû íûí éå ðè íè îâóø äó ðóð äó âÿ î äÿ ãè ãÿ ëÿð äÿ ìÿí ÷îõ èñ òÿ éèð -
äèì êè, Èáà äóë ëà íûí ñîë ÿëèí äÿ êè áàø áàð ìàã éå ðè àü ðû ñûí, éà ðà îë -
ñóí, Èáà äóë ëà íû èí úèò ñèí, ýþé íÿò ñèí.
Áèç áèð-áè ðè ìè çèí éà íûí äà äà éà íûá õàð òóò àüà úû íûí êÿ ñèë ìÿ éè -
íÿ òà ìà øà åäèð äèê âÿ ùå÷ áè ðè ìèç ñÿ ñè ìè çè ÷û õàðòìûð äûã, ùå÷ áè ðè -
ìèç òÿð ïÿí ìèð äèê. Áèë ìè ðÿì áè çÿ íÿ îë ìóø äó? Áèç íÿ äÿí ãîð õóð -
äóã? Âÿ îí äà ìÿí áö òöí éåð öçöí äÿ áèð éè éÿ ñèç ëèê ùèññ åò äèì, ìÿ -
íè áèð àúû ùèññ áö ðö äö âÿ ùÿ ìèí àúû ùèññ ìÿ íÿ áà øà ñàë äû êè, äöí -
éà äà éè éÿ ñèç ëèê äÿí ìö ñè áÿò áèð øåé éîõ äóð âÿ éÿ ãèí Èáà äóë ëà íûí
õàð òó òó êÿñ ìÿ éè íÿ òà ìà øà åëÿ éÿí äÿ áè çè ãîð õó äàí äà î éè éÿ ñèç ëèê
ùèñ ñè èäè, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí, äà ëà íû ìû çûí, áó õàð òóò àüà úû íûí éè éÿ ñèç ëè -
éè èäè.
Î õàð òóò àüà úû áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íèì ö÷öí ÷îõ ÿçèç îë äó, ñå âèì -
ëè îë äó, ìÿ íèì ýþ çÿ ëèì îë äó âÿ ìÿí ùå÷ âàõò àü ëû ìà ýÿ òèð ìÿç äèì
êè, î õàð òóò àüà úû íû, î ëàë-äèí ìÿç àüà úû, ìö ùà ðè áÿ íèí ñî éó üóí äàí
÷ûëïàã áó äàã ëà ðû öøöì-öøöì öøö éÿí î ÿçè çèì õàð òóò àüà úû íû áó ãÿ -
äÿð èñ òÿ éè ðÿì.
Òóò àüà úû àü ëà éûð äû âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Èáà äóë ëà íûí ïÿðòäÿ
àëà ýþç ëÿ ðèí äÿ ïèñ áèð ùÿ ðèñ ëèê âàð âÿ òóò àüà úû íûí áó àü ëà éû øû äà,
áè çèì êö ÷ÿ ìè çèí, äà ëà íû ìû çûí åëÿ úÿ éå òèì ëè éè, éè éÿ ñèç ëè éè äÿ Èáà -
äóë ëà éà ýöú âå ðèð, ùÿ âÿñ âå ðèð, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Èáà äóë ëà íûí
ïÿðòäÿ àëà ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î ùÿ ðèñ ëèê áö òöí þì ðö áî éó ùÿ ìè øÿ ïóñ ãó -
äà äà éà íûá, íå úÿ êè, úà íà âàð ïóñ ãó äà äà éà íûð, — éå òèì ëèê ýþç ëÿ éèá,
éè éÿ ñèç ëèê ýþç ëÿ éèá, ýþç ëÿ éèá êè, Úÿ ôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ ëè äÿ,
Ãî úà äà, Úÿá ðà éûë äà, Àüà ðÿ ùèì äÿ ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ñèí âÿ îðà äà
þë ñöí. Áèð äÿí-áè ðÿ ìÿí ùèññ åò äèì êè, Úÿ ôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ -
ëè äÿ, Ãî úà äà, Úÿá ðà éûë äà, Àüà ðÿ ùèì äÿ ìö ùà ðè áÿ äÿ þëÿ úÿê ëÿð
âÿ áèð äÿ ùå÷ çà ìàí áó äà ëà íà ýÿë ìÿ éÿ úÿê ëÿð âÿ ìÿ íè ãÿ ùÿð áîü -
äó, ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà Õà íûì õà ëà ýÿë äè, Õà íûì õà ëà íûí ãà ëûí
ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí ýþç ëÿ ðè íÿ áàõ äûì âÿ åëÿ áèë êè, Õà íûì
õà ëà íûí î ýþç ëÿ ðè èëÿ òÿ çÿ äÿí áèð-áèð Úÿ ôÿ ðè ýþð äöì, Àäè ëè ýþð äöì,
ßá äö ëÿ ëè íè, Ãî úà íû, Úÿá ðà éû ëû ýþð äöì, Àüà ðÿ ùè ìè ýþð äöì âÿ áö -
òöí âàð ëû üûì ëà ùèññ åò äèì êè, áó ñà àò éåð äÿí èðè áèð ãÿìáÿð ýþ òö ðÿ -
úÿ éÿì, âàð ýö úöì ëÿ âó ðóá Èáà äóë ëà íûí áà øû íû ïàðòëà äà úà üàì, ìÿ -
íèì öðÿ éèì áÿðêäÿí äþ éöí ìÿ éÿ áàø ëà äû.
Úÿ ôÿð ãó ëó ìÿ íèì éà íûì äà äà éàí ìûø äû âÿ áèð äÿí ýþç ëÿ ðè íè
506
Èáà äóë ëà äàí ÷ÿ êèá áà øû íû àð õà éà ÷å âèð äè, äà ëà íû ìû çûí îð òà ñûí äà Õà -
íûì õà ëà ýè ëèí ïÿí úÿ ðÿ ñè íÿ òÿ ðÿô áàõ äû âÿ ìÿí Úÿ ôÿð ãó ëó íó áà øà
äöø äöì, ÿë áÿò òÿ, Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö ëÿ ëè, Ãî úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ -
ùèì èí äè áó ðà äà îë ñàé äû, ùÿ ëÿ ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìà ìûø î ýþ çÿë ýöí -
ëÿð äÿ êè êè ìè, àâ òî áóñ âÿ «ïî ëó òîð êà»ëàð áèð-áè ðè íèí àð äûí úà äà ëà íû -
ìû çûí ãà áà üûí äà äö çöë ñÿé äè, áó õàð òóò àüà úû ùå÷ âàõò áå ëÿ úÿ àü ëà -
ìàç äû, Èáà äóë ëà î èðèäèø ëè éå êÿ, åí ëè ìè øà ðû ùå÷ âàõò áå ëÿ úÿ òó òóí
ýþâ äÿ ñè íÿ éå ðè äÿ áèë ìÿç äè, àì ìà Úÿ ôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ ëè äÿ,
Ãî úà äà, Úÿá ðà éûë äà, Àüà ðÿ ùèì äÿ áó ðà äà äå éèë äè ëÿð, ìö ùà ðè áÿ -
äÿ èäè ëÿð âÿ îðà äà þëÿ úÿê äè ëÿð; Ùÿ ñÿ íà üà ÿìè äÿ, Àüà ùö ñåéí ÿìè
äÿ, ßçè çà üà ÿìè äÿ, áèçèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áö òöí êè øè ëÿ ðè ìö ùà ðè áÿ -
äÿ èäè âÿ ìÿ íèì àòàì äà ìö ùà ðè áÿ äÿ èäè, ùÿð áè äÿ ìèð éîë ÷ó èäè...
Ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Èáà äóë ëà áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íèì öðÿ éè ìèí è÷è -
íÿ ýèð äè, ÷öí êè Èáà äóë ëà íûí ïÿðòäÿ àëà ýþç ëÿ ðèí äÿ êè ùÿ ðèñ ëèê èøûë äà -
äû, î ùÿ ðèñ ëèê Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äö ëÿ ëè íèí, Ãî úà íûí, Úÿá ðà éû ëûí,
Àüà ðÿ ùè ìèí ìö ùà ðè áÿ äÿ þë ìÿ éè íÿ, Õà íûì õà ëà íûí äÿ ëè îëà úà üû íà
ñå âèí äè âÿ áó âàõò Úÿ ôÿð ãó ëó ìÿ íèì ãó ëà üû ìà ïû ÷ûë äà äû:
— Ýÿë, áó çà ðà çà íû þë äö ðÿê ýå úÿ!
Ìÿí Èáà äóë ëà íûí ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î ïèñ ùÿ ðèñ ëè éÿ áà õà-áà õà:
— Ùÿ! — ïû ÷ûë äà äûì (âÿ î áà ëà úà ßëÿê áÿð ùå÷ âàõò î úöð ãÿ òèé -
éÿò ëè îë ìà ìûø äû!).
Úÿ ôÿð ãó ëó ñî éóã ãûø ýö íö ùèðñäÿí, ùÿ éÿ úàí äàí ãûç ìûø èñ òè ÿëè
èëÿ ìÿ íèì áè ëÿ éè ìè ñûõ äû âÿ ìÿí áà øà äöø äöì êè, áó, åëÿ-áå ëÿ
ñþù áÿò äå éèë, áèç ùå÷ âàõò áó úöð úèä äè äà íûø ìà ìû øûã, ùÿ éà òû ìû çûí
áè ðèí úè úèä äè ñþù áÿ òèäèð âÿ áèç, äîü ðó äàí äà, ýå úÿ Èáà äóë ëà íû þë äö -
ðÿ úÿ éèê; ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, î èðèäèø ëè éå êÿ, åí ëè ìè øàð äà ùà õàð òóò
àüà úû íû êÿñ ìèð, õûð ÷ûë äà éà-õûð ÷ûë äà éà Èáà äóë ëà íûí þçö íöí ñö ìöê -
ëÿ ðè íè äîü ðà éûð âÿ ìÿ íèì òöê ëÿ ðèì ãà áàð äû, ìè øà ðà êå÷ ìèø Èáà äóë -
ëà íûí ãûï ãûð ìû çû ãà íû íûí è÷èí äÿ àüàï ïàã àüà ðàí ñö ìöê ëÿ ðè ìÿ íèì
ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿë äè, ñîí ðà áèð äÿí-áè ðÿ Õà íûì õà ëà ýè ëèí øö -
øÿ áÿí äèí äÿ, Ãî úà íûí éà çû ìè çè íèí öñ òöí äÿ ýþð äö éöì î èðè âÿ
àüàï ïàã àäàì ñö ìöê ëÿ ðè ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿë äè âÿ
ìÿ íè äÿù øÿò áàñ äû êè, íå ÷ÿ ìöä äÿò äèð Õà íûì õà ëà î èðè âÿ àüàï ïàã
àäàì ñö ìöê ëÿ ðè èëÿ áèð éåð äÿ òÿê áÿ òÿê éà øà éûð...
Èáà äóë ëà íûí ÿëèí äÿ êè ìè øàð î õàð òóò àüà úû íûí ýþâ äÿ ñè íèí àõû ðû -
íà ÷û õûð äû âÿ áó âàõò ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, àü ëà éàí òÿê úÿ î õàð òóò äå -
éèë, ùå÷ âàõò öçö íö ýþð ìÿ äè éèì ôàé òîí ÷ó Ùÿì äóë ëà êè øè äÿ èí äè î
õàð òóò ëà áèð éåð äÿ àü ëà éûð; ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ôàé òîí ÷ó Ùÿì äóë ëà
êè øè éàë íûç áèð âàõò íÿ çèð ÿê äè éè î õàð òó òóí àãè áÿ òè íÿ àü ëà ìûð, ùÿì
507
äÿ Èáà äóë ëà íû þë äö ðÿ úÿ éè ìè çÿ àü ëà éûð; ôàé òîí ÷ó Ùÿì äóë ëà êè øè, ÿë -
áÿò òÿ, î õàð òó òó ÷îõ èñ òÿ éèð äè, ÿë áÿò òÿ, îü ëó íóí î õàð òó òó áå ëÿ úÿ
êÿñ ìÿ éè íÿ äÿ éà íûð äû, àì ìà, ùÿð ùàë äà, ôàé òîí ÷ó Ùÿì äóë ëà êè øè
Èáà äóë ëà íû äà èñ òÿ éèð äè...
Èáà äóë ëà ñî íóí úó äÿ ôÿ áå ëè íè äö çÿë äèá ñàü ÿëè èëÿ áàø áàð ìà üû -
íûí éå ðè íè îâóø äó ðàí äà Úÿ ôÿð ãó ëó èñ òè ÿëè èëÿ ìÿ íèì áè ëÿ éè ìè áèð
äÿ ñûõ äû âÿ ìÿí Úÿ ôÿð ãó ëó íóí ÿëè íèí î èñ òè ñè íèí òÿ ñè ðèí äÿí àíà ìû
ôè êèð ëÿø äèì, óçóí âÿ èñ òè ÷þ ðÿê áû ÷à üû ìû çû ýþ òö ðÿ úÿê äèì âÿ ýå úÿ
áèç ùÿ ìèí áû ÷àã ëà Èáà äóë ëà íû þë äö ðÿ úÿê äèê âÿ ìÿ íè, ÿë áÿò òÿ, òó òà -
úàã äû ëàð, êî ëî íè éà éà ýþí äÿ ðÿ úÿê äè ëÿð, àíàì äèç ëÿ ðè íÿ äþ éÿ-äþ éÿ
àü ëà éà úàã äû, àì ìà àíà ìûí î ýþç éàø ëà ðû ìÿ íÿ ÷îõ òÿ ñèð åò ñÿ äÿ,
áèç Èáà äóë ëà íû þë äö ðÿ úÿê äèê...
Òóò àüà úû, ìÿ íèì î àü ëà éàí õàð òó òóì ýþâ äÿ ñèí äÿí àøûá ÷ûë ïàã
áó äàã ëà ðû èëÿ äà ëà íû ìû çûí äè âàð ëà ðû íû úû ðà-úû ðà éå ðÿ ñÿ ðèë äè âÿ ìÿí
áèð àç éöí ýöë ëÿø äèì, ùÿò òà ñå âèí äèì êè, äà ùà ùÿð øåé ãóð òàð äû, áö -
òöí ÿçàá-ÿçèé éÿò ëÿð ñî íà éåò äè, î õàð òóò äà ùà àü ëà ìà éà úàã âÿ áèð -
äÿí-áè ðÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ùÿ ìèí õàð òóò àüà úû äà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ -
íèí êè øè ëÿ ðè, úà âàí ëà ðû êè ìè ìö ùà ðè áÿ äÿ ùÿ ëàê îëóá.
Äà ëà íû ìû çûí î úû çûë ìûø äè âàð ëà ðû ìÿ íÿ áà õûð äû âÿ äå éèð äè: «Þë -
äöð Èáà äóë ëà íû! Þë äöð Èáà äóë ëà íû! Þë äöð Èáà äóë ëà íû!».
Èáà äóë ëà î èðè âÿ èòèäèø ëè ìè øà ðû äà ÿëèí äÿí éå ðÿ àò äû, áå ëè íè äö -
çÿëòäè, ýþ éÿ áàõ äû âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Èáà äóë ëà íûí ïÿðòäÿ àëà
ýþç ëÿ ðèí äÿ êè ùÿ ðèñ ëèê éà âàø-éà âàø ñþí ìÿ éÿ áàø ëà äû, ÷öí êè î ñî éóã
ãûø ýö íö, õàð òó òóí ùÿ ìèí ñî íóí úó ýö íö ýþ éöí öçöí äÿ ãÿ ðè áÿ áèð
ìà âè ëèê âàð èäè âÿ ýþ éöí î ìà âè ëè éè, î òÿ ìèç ëè éè Èáà äóë ëà íûí ýþç -
ëÿ ðèí äÿ êè î ùÿ ðèñ ëè éè äÿ ùÿ ìèí òó òà üà úû êè ìè þë äöð äö — Èáà äóë ëà íûí
ýþç ëÿ ðèí äÿ éàë íûç þëö áèð ùÿ ðèñ ëèê ãàë ìûøäû.
Õàð òóò ÷ûë ïàã ãîë-áó äà üû èëÿ éå ðÿ ñÿ ðèë ìèø äè, áèç èñÿ, éå ðè ìèç -
äÿí òÿð ïÿí ìèð äèê âÿ Èáà äóë ëà ýþç ëÿ ðè íè î ìà âè, î òÿð òÿ ìèç ýþé äÿí
÷ÿê äè, ýþ çó úó áè çÿ áàõ äû, ñîí ðà éå ðÿ ñÿ ðèë ìèø î õàð òóò àüà úû íà áàõ -
äû âÿ ùÿ ìèí ùÿ ðèñ ëèê éå íÿ äÿ äè ðèë äè. Èáà äóë ëà íûí ïÿðòäÿ àëà ýþç ëÿ -
ðè íè èøûë äàò äû âÿ Èáà äóë ëà éå íÿ ÿëè íÿ áàë òà àë äû, áó äÿ ôÿ òó òóí ÷ûë ïàã
áó äàã ëà ðû íû ãûð ìà üà áàø ëà äû; áèð áó äà üû ãûð äû, èêèí úè ñè íè ãûð äû, èêè
ÿëè èëÿ ñà ïûí äàí òóò äó üó áàë òà íû áà øû íûí öñ òö íÿ ãàë äû ðûá ö÷öí úö áó -
äà üû ãûð ìàã èñ òÿ éÿí äÿ, áèð äÿí ÿë ñàõ ëà äû, áàë òà íû éå ðÿ àò äû âÿ áè çÿ
òÿ ðÿô ýÿë äè.
Óøàã ëàð Èáà äóë ëà íûí áè çÿ òÿ ðÿô ýÿë äè éè íè ýþ ðÿí äÿ ãîð õóá äà ëàí
áî éó öçö à øà üû ãà ÷ûø äû, åëÿ áèë, Èáà äóë ëà òà óí ëó èäè, òåç-òåç ýþð äö éö -
508
ìöç àäàì äå éèë äè, ýþç ëÿ ðè òó òóë ìóø éà çûã ßìè íÿ õà ëà íûí îü ëó äå -
éèë äè.
Ìÿí äÿ ãà÷ ìàã èñ òÿ äèì, àì ìà éå ðÿ ñÿ ðèë ìèø î éå òè ì òóò àüà -
úû, òó òóí î êÿ ñèê êþ òö éö, ãû ðûë ìûø ÷ûë ïàã ãîë-áó äà üû, äà ëà íû ìû çûí
úû çûë ìûø î äè âàð ëà ðû ìÿ íè ñàõ ëà äû, ãà÷ ìà üà ãîé ìà äû âÿ ìÿí éå -
ðèì äÿ äà éàí äûì. Úÿ ôÿð ãó ëó íóí èñ òè ÿëè ìÿ íèì áè ëÿ éè ìè ñû õûð äû âÿ
Úÿ ôÿð ãó ëó äà óøàã ëà ðà ãî øó ëóá ãà÷ ìà äû, äà éàíäû.
Èáà äóë ëà ýÿ ëèá áè çèì ëÿ öç áÿ öç äóð äó âÿ éó õà ðû äàí àøà üû äöç
áè çèì ýþç ëÿ ðè ìè çèí è÷è íÿ áàõ äû âÿ èí äè Èáà äóë ëà íûí ïÿðòäÿ àëà ýþç -
ëÿ ðèí äÿ î ùÿ ðèñ ëèê äÿí ùå÷ áèð ÿñÿð-ÿëà ìÿò éîõ èäè; êàë âÿ õû ðûë òû ëû
ñÿ ñè èëÿ äå äè:
— Íÿ áà õóð ñóç ìÿ íÿ, äÿ âÿ íàë áÿí äÿ áà õàí êè ìè? Íÿ ãà ëûð êè,
àäà ìà, áó òóò àüà úû äà ãà ëàé äû? Îäå, ôà øèñòëÿð îòó ðóá ëàð Âî ðî íåæ -
äÿ, êåô åëÿ éèð ëÿð þç ëÿ ðèé ÷öí çà ðà çà ëàð! ×öí êè áó äöí éà çà ðà çà äöí -
éà äû! Àäà ìà ãà ëàí áèð êÿ ôÿí äè, î äà ìÿ ëóì äþ éöë, ãèñ ìÿò îëà -
úàã, éà éîõ?
Úÿ ôÿð ãó ëó äå äè:
— Ñÿ íÿ ãèñ ìÿò îëà úàã!
ßë áÿò òÿ, ìÿí Úÿ ôÿð ãó ëó íóí äå äè éè ñþ çöí ìÿ íà ñû íû áà øà äöø -
äöì. Ìö ùà ðè áÿ äÿ þëÿí ëÿ ðè êÿ ôÿ íÿ áö ðö ìöð äö ëÿð, åëÿ-áåëÿ úÿ áàñ -
äû ðûð äû ëàð âÿ Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà äà êþù íÿ ÿë àüà úû íû òàã ãûë äà äà-òàã ãûë -
äà äà êö ÷ÿ äÿí êå ÷ÿí äÿ êè øè ëÿ ðèí äÿí, úà âàí ëà ðûí äàí ìö ùà ðè áÿ äÿ
þëÿí åâ ëÿ ðèí ãà áà üûí äà äà éà íûá ùÿð äÿí àù ÷ÿ êèð äè: «—Êÿ ôÿí ñèç ýå -
äÿí íîâ úà âàí ëàð!..» Èáà äóë ëà èñÿ ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìÿ éÿ úÿê äè, ÷öí -
êè ñîë ÿëè íèí áàø áàð ìà üû éîõ èäè, áó ðà äà þëÿ úÿê äè. Èáà ëóë ëà íû áèç
þëäö ðÿ úÿê äèê âÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí Èáà äóë ëà äàí çÿù ëÿ ñè ýåò ñÿ äÿ, ùÿð
ùàë äà, ãîé ìà éà úàã äû ëàð êè, Èáà äóë ëà íûí þëö ñö íö áàø ãà éåð äÿ áàñ -
äûð ñûí ëàð, áóð àäà áàñ äû ðà úàã äû ëàð, êÿ ôÿ íÿ áö êöá áàñ äû ðà úàã äû ëàð.
Èáà äóë ëà Úÿ ôÿð ãó ëó íóí íÿ äå äè éè íè áà øà äöø ìÿ äè (éà ìÿ íÿ
áå ëÿ ýÿë äè?) âÿ éå íÿ äÿ ùÿ ìèí êàë âÿ õû ðûë òû ëû ñÿ ñè èëÿ, àðàã èéè âå -
ðÿ-âå ðÿ äå äè:
— Åëÿ áèëèðñèç ìÿí ÿú ëà ôàì, ùÿ? Áè ëè ðÿì, îòóç èë äÿí ñîí ðà áþ -
éöê êè øè îëà úàã ñóç. Îí äà äà éà äó âó çà äö øÿ úÿê ìÿ íèì áó àüà úû
êÿñ ìÿ éèì. Ýî ðó ìà ñþ éÿ úÿê ñèç ìÿ íèì. Áèð äÿ íÿ çà ðà çà âà ðûé äû,
äå éÿ úÿê ñèç, Èáà äóë ëàé äû î çà ðà çà íûí àäû. Ñö ìöê ëÿ ðèì ÷ö ðö ìöø
îëà úàã îí äà ìÿ íèì!.. Àí úàã áèë ìÿ éÿ úÿê ñöç êè, Èáà äóë ëà àíà ñû þë -
ìöø, áó àüà úû êÿñ äè êè, îäóí åëÿ éèá àïà ðûá ñàò ñûí, áà ëà ëà ðû íû äî ëàí -
äûð ñûí... Áèë ìÿ éÿ úÿê ñöç êè, çà ðà çà Èáà äóë ëà äþ éöë äö, äöí éàé äû çà -
509
ðà çà!.. — Âÿ Èáà äóë ëà íûí î ïÿðòäÿ àëà ýþç ëÿ ðèí äÿí áèð äàì ëà éàø ñö -
çö ëöá ñè ôÿ òè èëÿ àõ äû.
ßë áÿò òÿ, áèç áè ëèð äèê êè, (éÿ íè áö òöí áþ éöê ëÿð áå ëÿ äå éèð äè)
Èáà äóë ëà ÿëè íÿ êå ÷ÿí ïó ëó è÷ êè éÿ âå ðèð, áó îäó íóí ïó ëó äà, éÿ ãèí,
è÷ êè éÿ ýå äÿ úÿê äè âÿ Èáà äóë ëà íûí ýþç ëÿ ðè íèí áå ëÿ úÿ éà øàð ìà üû äà -
ëàí äà éå ðÿ ñÿ ðèë ìèø î ÷ûë ïàã, î ãî ëó-áó äà üû ãû ðûë ìûø î õàð òó òóí, áè -
çèì äà ëà íûí äè âàð ëà ðû íû úûð ìàã ëà éà-úûð ìàã ëà éà þëÿí î òóò àüà úû íûí
éà çûã ëû üû íû, éå òèì ëè éè íè, éè éÿ ñèç ëè éè íè àçàëò ìûð äû, áèç þì ðöí äÿ áó -
ðà ñû íû äà åøèò ìÿ ìèø äèê êè, Èáà äóë ëà íûí áà ëà ëà ðû âàð âÿ éÿ ãèí áó íó
äà éà ëàí äå éèð äè, àì ìà, ùÿð ùàë äà,î ñî éóã ãûø ýö íö áèç Úÿ ôÿð ãó -
ëó èëÿ áèð-áè ðè ìè çÿ áà õûá Èáà äóë ëà äàí àðà ëàí äûã âÿ àñ òà àä äûì ëàð ëà
êå ÷èá äà ëàí äàí ÷ûõ äûã; áèç áó ðà ñû íû äà áà øà äö øöð äöê êè, äà ùà ýå -
úÿ Èáà äóë ëà íû þë äöð ìÿ éÿ úÿ éèê.
Î ýå úÿ ìÿí î éà çûã òóò àüà úû áà ðÿ äÿ äÿ, Èáà äóë ëà íûí àü ëà ìà -
üû áà ðÿ äÿ äÿ ôè êèð ëÿ øèð äèì, àì ìà ÿí ÷îõ îòóç èë áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿ øèð -
äèì, ÷öí êè Èáà äóë ëà íûí äå äè éè î îòóç èë ñþ çö ìÿ íÿ áÿë êÿ äÿ ùÿð
øåé äÿí àð òûã òÿ ñèð åò ìèø äè. Îòóç èë äÿí ñîí ðà ìÿ íèì îòóç äîã ãóç
éà øûì îëà úàã äû âÿ ìÿí áó íó ùå÷ úö ð àü ëû ìà ñû üûø äû ðà áèë ìèð äèì.
Ìÿ íèì àòà ìûí îòóç éåä äè éà øû âàð èäè âÿ áå ëÿ ÷û õûð äû êè, î îòóç èë -
äÿí ñîí ðà ìÿí àòàì äàí äà èêè éàø áþ éöê îëà úàã äûì...
...Îòóç äîã ãóç éà øûì îí èë áóí äàí ÿâ âÿë òà ìàì îë äó...
510
XXVIII
Ñî íà íûí, ìÿ íèì àíà ìûí àäà øû Ñî íà íûí, ñà àò ñàç Ýö ëà üà íûí àð -
âà äû Ñî íà íûí ãÿì ëè áèð ýþ çÿë ëè éè âàð èäè.
XXIX
Î ãûø ýö íö— 1943-úö èë éàí âà ðûí àõûð ëà ðû èäè — åëÿ áèë êè, ãûø äå -
éèë äè, éå íÿ äÿ êö ëÿê ëè-ñà çàã ëû áèð ïà éûç ýö íö èäè, êö ëÿê éà üû øû äà -
ëà íû ìû çûí äè âàð ëà ðû íà ÷ûð ïûð äû, òÿê úÿ áè çèì äà ëà íû ìû çûí, òÿê úÿ áè -
çèì êö ÷ÿ ìè çèí éîõ, áö òöí äöí éà íûí öøö ìÿ éèí äÿí, áö òöí äöí éà -
íûí íÿì ëè éèí äÿí, ùÿ ðà ðÿò ñèç ëè éèí äÿí äå éèð äè.
Ùÿ ìèí éà üûø ëû-ñà çàã ëû ãûø ýö íö Èáà äóë ëà, åëÿ áèë êè, òîï ëö ëÿ ñèí -
äÿí ÷ûõ ìûø äû, áèð ÿëè èëÿ ïåí úÿ éè íèí ùÿ ìè øÿ à÷ûã îëàí ÿòÿê ëÿ ðèí äÿí
(þì ðöí äÿ ÿé íè íÿ ïàë òî ýåé ìèð äè, ùÿ ìè øÿ ïåí úÿê äÿ îëóð äó), î áè -
ðè ÿëè èëÿ îð òà ñû äöé ìÿ ëè àë òû êöíú êåï êà ñû íûí äèì äè éèí äÿí òó òóá
àéàã ëà ðû äà ëà íû ìûç äà êû ýþë ìÿ ÷ÿ ëÿ ðÿ áà òà-áà òà, ãà ÷à-ãà ÷à, ãûø ãû ðà-
ãûø ãû ðà áè çèì äà ëà íû ìû çà ýèð äè:
— Óðà-àà-à-ààà!.. Óð-ð-ðà-ààà!.. Ôà øèñòëÿ ðè ãîâ äóã Âî ðî íåæ äÿí!
Óð-ð-ðà-ààà!..
Èáà äóë ëà ýÿ ëèá äà ëà íû ìû çûí îð òà ñûí äà äà éàí äû, éà çûí, éà éûí, ïà -
éû çûí ýö íÿ øè àë òûí äà éà íûá ãàð òû ìûø íà çèê áî üà çû íûí äà ìàð ëà ðû øè øÿ-
øè øÿ éå íÿ âàð ýö úö èëÿ ãûø ãûð äû:
— Óð-ð-ðà-ààà!.. Óð-ð-ðà-ààà!.. Ôà øèñò îü ðàø ëà ðû ÷ûõàðòäûã Âî ðî -
íåæ äÿí!..
Äà ëà íû ìû çûí àð âàä ëà ðû, óøàã ëà ðû ïÿí úÿ ðÿ ëÿð äÿí áîé ëàí äû, ùÿ -
éÿò ãà ïû ëà ðû íûí àü çû íà éû üûø äû âÿ Èáà äóë ëà äà éóì ðó üó íó äö éöí ëÿ -
éèá áèð-áèð áó úà ìà à òûí ýþ çö ãà áà üûí äà îé íà äà-îé íà äà:
— Ýþð äöç!?— äå äè. — Ýþð äöç?!
Åëÿ áèë èí äè éÿ êè ìè, ùà ìû — ïÿí úÿ ðÿ äÿí áà õàí, ãà ïû ëà ðûí àü çû -
íà éû üû øàí áó äà ëàí úà ìà à òû, ùÿò òà äà ëà íû ìû çûí äè âàð ëà ðû, ãà ïû ëà ðû,
ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè äÿ Èáà äóë ëà íûí áþ éöê ëö éö íÿ, Èáà äóë ëà íûí ýö úö íÿ øöá -
ùÿ åäèð äè, àì ìà èí äÿí ñîí ðà äà ùà ùå÷ áèð øöá ùÿ éå ðè ãàë ìà ìà ëû
èäè, ùà ìû Èáà äóë ëà íûí áþ éöê ëö éö íö, Èáà äóë ëà íûí ýö úö íö ýþð ìÿ ëè
èäè.
— Ýþð äöç?! Ýþð äöç íå úÿ ãîâ äóã îü ðàø ôà øèñòëÿ ðè Âî ðî íåæ -
äÿí?!
Àð âàä ëàð, óøàã ëàð äà ëà íûí îð òà ñûí äà äà éà íûá éóì ðó üó íó îé íà -
äàí âÿ íà çèê áî üà çû íûí äà ìàð ëà ðû øè øÿ-øè øÿ âàð ýö úö èëÿ ãûø ãû ðàí
Èáà äóë ëà éà áà õà-áà õà ãàë ìûø äû âÿ áèë ìèð äè êè, íÿ åëÿ ñèí: Èáà äóë ëà -
511
íû ÿëÿ ñàë ñûí, éà ïÿí úÿ ðÿ ëÿð äÿí ÷ÿ êèë ñèí, ãà ïû ëà ðû áàü ëà ñûí, éà äà êè,
íÿ åëÿ ñèí? Ùÿð ùàë äà áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, áè çèì äà ëà íûí úà ìà à òû Èáà -
äóë ëà íûí ßìè íÿ õà ëà íû ÷û üûðòìà üû ìö íà ñè áÿ òè ëÿ ãà ïû éà, ïÿí úÿ ðÿ éÿ
òîï ëàø ìà ìûø äû, ìö íà ñè áÿò áàø ãà èäè âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ àäàì ëàð ìàò
ãàë ìûø äû ëàð.
Êö ëÿê àç ãà ëûð äû Èáà äóë ëà íû ýþ òö ðöá àïàð ñûí, àì ìà 1943-úö
èëèí î éàí âàð ýö íö Èáà äóë ëà éà, åëÿ áèë, ýöú ýÿë ìèø äè, êö ëÿê îíó éå -
ðèí äÿí òÿð ïÿ äÿ áèë ìèð äè, ïÿðòäÿ àëà ýþç ëÿ ðè èëÿ äà ëà íû ìû çûí úà ìà à -
òû íà ìåé äàí îõó éà-îõó éà ãûø ãû ðûð äû:
— Ýþð äöç?! Ýþð äöç?!
ßìè íÿ õà ëà äà îòà üûí äàí ÷û õûá ïèë ëÿ êÿ íèí áà øûí äà äà éàí ìûø äû
âÿ äå ìÿê îëàð êè, ùå÷ íÿ ýþð ìÿ éÿí ýþç ëÿ ðè èëÿ ùÿ éÿ òèí ùà ñà ðû íûí
öñ òöí äÿí Èáà äóë ëà éà òÿ ðÿô áà õûð äû; ßìè íÿ õà ëà íûí ùÿ ìè øÿ ñó ëó âÿ
äî íóã îëàí ýþç ëÿ ðèí äÿ ùÿ ìèí äÿì áèð ôÿ õà ðÿò, áèð ãö ðóð âàð èäè,
åëÿ áèë, äîü ðó äàí äà Èáà äóë ëà þçö òÿê áà øû íà, ãî ëó íóí ýö úö íÿ ýå äèá
Âî ðî íå æè ôà øèñòëÿð äÿí àçàä åëÿ ìèø äè.
XXX
Áÿë êÿ äîü ðó äàí äà äÿ ëè îë ìóø äó, áÿë êÿ äîü ðó äàí äà úà ìà àò
äöç äå éèð äè, äöç ôè êèð ëÿ øèð äè, äÿ ëè èäè, àü ëû íû èòè ðèð äè, ãà ðà áà ñûð äû
îíó? Àì ìà... àõû, ýþ çö èëÿ ýþð äö, Ýö ëà üà íûí äî äàã ëà ðûí äà êû î õÿ -
ôèô òèò ðÿ éè øè ýþ çö èëÿ ýþð äö âÿ Ýö ëà üà, àõû, ÿâ âÿë úÿ áå ëÿ áàõ ìûð äû...
éîõ, éîõ, äÿ ëè ëèê äå éèë äè áó, î õÿ ôèô òèò ðÿ éè øè Ñî íà ýþç ëÿ ðè èëÿ ýþð -
äö.
Î ãûø ýå úÿ ñè áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ éàò ìûø äû âÿ ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ êö ÷ÿ -
äÿ êè, åâ ëÿ ðèí äàì ëà ðûí äà êû ãà ðûí àüûì òûë ëû üû ýöú ëÿ ñå çè ëèð äè âÿ Ñî -
íà éå ðèí äÿí ãàëõäû, ÿé íèí äÿ êè ýå úÿ êþé íÿ éèí äÿ ýÿ ëèá îòà üûí êö ÷ÿ
ïÿí úÿ ðÿ ñè íèí ãà áà üûí äà äà éàí äû, êö ÷ÿ éÿ áàõ äû; éîõ, äÿ ëè îë ìà -
ìûø äû, äÿ ëè îë ñàé äû, îí äà ýÿ ðÿê áó åâ ëÿðè òà íû ìà éàé äû, áàõ, î Ñà ðû
ùà ìà ìûí ãà ðàë òû ñû äû, îíóí éà íûí äà ßëè àá áàñ êè øè íèí åâè äè (ãà ïû ñûí -
äà äà áèð éå êÿ ãû ôûë âàð, èí äè áóð äàí ýþ ðöí ìöð), áèð àç éó õà ðû äà
Õà íûì õà ëà ýè ëèí éà øà äû üû äà ëàí äû (î äà ëàí äà áèð «ïðà âàä íèê» äÿ
éà øà éûð âÿ î «ïðà âàä íèê»èí äÿ àð âà äû íûí àäû Ñî íà äûð, áèð áà ëà úà
îü ëàí ëà ðû äà âàð, àäû äà, äå éÿ ñÿí, ßëÿê áÿð äèð), î òÿ ðÿô äÿ Ìåé ðàí -
ãó ëó ÿìè ýèë éà øà éûð, î òÿ ðÿô äÿ Ìÿ øÿ äè õà íûì õà ëà ýèë éà øà éûð, Ìåé -
ðàí ãó ëó ÿìè íèí îü ëó Èá ðà ùèì èíè øèë ìö ùà ðè áÿ äÿ þë äö, Ìÿ øÿ äè õà -
íûì õà ëà íûí îü ëó äà ìö ùà ðè áÿ äÿ þë äö âÿ ÿýÿð Ñî íà äÿ ëè îë ñàé äû,
ýÿ ðÿê áóí ëà ðûí ùà ìû ñû íû éà äûí äàí ÷û õà ðàé äû, ýÿ ðÿê áó åâ ëÿ ðè äÿ òà -
512
íû ìà éàé äû, î åâ ëÿð äÿ éà øà éàí àäàì ëà ðû äà òà íû ìà éàé äû; éîõ, äÿ ëè
äå éèë äè âÿ Ýö ëà üà íûí äî äàã ëà ðûí äà êû î õÿ ôèô òÿ áÿñ ñö ìö Ñî íà ýþç -
ëÿ ðè èëÿ ýþð äö.
Ýÿ ëèá øà ìû éàí äûð ìàã èñ òÿ äè, î øÿê ëÿ áèð äÿ áàõ ìàã èñ òÿ äè,
àì ìà áö òöí þì ðöí äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ î øÿê ëÿ áàõ ìàã äàí ãîðõäó âÿ
öìó ìèé éÿò ëÿ, Ñî íà íûí áö òöí äà õè ëèí äÿ, áö òöí è÷èí äÿ áèð ãîð õó âàð
èäè, àì ìà ùÿ ìèí ãîð õó äà áèð öìèä äÿ ýèç ëÿí ìèø äè âÿ Ñî íà î àü -
ëà ñûü ìàç öìè äè ùèññ åäèð äè.
Îòà üûí äè âà ðûí äàí àñûë ìûø î øÿêè ëè ö÷ àé áóí äàí ÿâ âÿë áþ éöò -
äöð ìöø äö âÿ äöç ö÷ àé èäè êè, åâ äÿ îë äó üó áö òöí ìöä äÿò äÿ î øÿ -
êèë ëÿ öç áÿ öç èäè, î øÿ êèë ëÿ äà íû øûð äû, öðÿ éèí äÿ êè ëÿ ðè î øÿê èëÿ äå éèð -
äè âÿ òÿõ ìè íÿí îí ýöí èäè êè, ùèññ åäèð äè: áó åâ äÿ íÿ ñÿ áàø âå ðèð,
àì ìà íÿ èäè? — áèë ìèð äè, äà ùà äîü ðó ñó, äÿ ãèã èôà äÿ åäÿ áèë ìèð äè,
ñþç ëÿ äå éÿ áèë ìèð äè âÿ äå ñÿé äè äÿ, äöí éàäà ùå÷ êèì Ñî íà éà èíàí -
ìàç äû, ùà ìû äÿ ëè áè ëÿð äè îíó âÿ áÿë êÿ Ñî íà äîü ðó äàí äà äÿ ëè
îëóá?
Ùÿð ýöí ñÿ ùÿð äó ðóá èøÿ ýå äèð äè, àõ øàì èø ãóð òà ðàí êè ìè åâÿ
ãà éû äûð äû âÿ èø äÿ äÿ, ìÿ ùÿë ëÿ äÿ äÿ àäàì ëàð ëà, àí úàã ñà ëàì ëà øûð äû,
áàø ãà ùå÷ íÿ äå éÿ áèë ìèð äè, ñþù áÿò åäÿ áèë ìèð äè âÿ èø äÿ äÿ, ìÿ -
ùÿë ëÿ äÿ äÿ àäàì ëàð äèë ëÿ ðè èëÿ áèð ñþç äå ìÿ ñÿ ëÿð äÿ, ýþç ëÿ ðè èëÿ äå -
éèð äè ëÿð, äå éèð äè ëÿð êè, éà çûã Ñî íà äÿ ëè îëóá; Ñî íà ýþç ëÿð äÿí îõó -
éóð äó áó íó.
Àäàì ëà ðûí íÿ òÿã ñè ðè âàð âÿ Ñî íà àäàì ëà ðû íå úÿ áà øà ñà ëà
áèëÿð äè êè, ÿâ âÿë êè êè ìè äà íûø ìà üû, ñþù áÿò åëÿ ìÿ éè áà úàð ìûð,
þçöí äÿí àñû ëû äå éèë áó, þçö èñ òÿ éèð êè, êèì ëÿ ñÿ äà íûø ñûí, êè ìÿ ñÿ
íÿ ñÿ äå ñèí, íÿ ñÿ åøèò ñèí, ùÿò òà ëàï ýöë ñöí äÿ, àì ìà áà úàð ìûð,
ìöì êöí äå éèë, ÷öí êè þçöí äÿí àñû ëû äå éèë.
Äöç ö÷ àé áóí äàí ÿâ âÿë Ýö ëàüà íûí áó øÿê ëè íè àë áîì äàí ýþ -
òöð äö âî ôî òîã ðàô ßëè íèí éà íû íà ýåò äè. Ôî òîã ðàô ßëè Ñî íà íû ýþ ðÿí -
äÿ òÿ ÿú úöá äÿí ýþç ëÿ ðè áÿ ðÿë äè âÿ èí äè ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äà äà -
éà íûá êö ÷ÿ íèí ãà ðàí ëû üû íà áà õàí Ñî íà áó íó äà éàõ øû éà äû íà ýÿ òè -
ðèð äè. Ôî òîã ðàô ßëè ñó àë âÿ ìà ðàã äî ëó ýþç ëÿ ðè íè, ùÿ ìè øÿ êè ãà ðà
ïàë òà ðû íû ýå éèá, ãà ðà éàé ëû üû íû áàü ëà ìûø âÿ Ýöëà üà íûí þëöì õÿ áÿ -
ðè ýÿ ëÿí äÿí ñîí ðà, ùå÷ êèì ëÿ ùå÷ íÿ äà íûø ìà éàí Ñî íà éà çèë ëÿ äè.
Ñî íà î øÿê èëè ôî òîã ðàô ßëè éÿ âåð äè:
— Áþ éöò áó øÿêè ëè.
Ôî òîã ðàô ßëè øÿêè ëè Ñî íà äàí àë äû, áàõ äû, ñîí ðà Ýö ëà üà íûí ñè íÿ -
äÿí éó õà ðû ÷ÿê äèð äè éè áó øÿê èëèí àð õà ñû íà áàõ äû; øÿêè ëèí àð õà ñûí äà
513
4- 33
ýþé ìö ðÿê êÿá ëÿ éà çûë ìûø äû: «Ìÿ íèì ýö ëöì Ñî íà! Áà õàí äà õà òûð -
ëà ìà, õà òûð ëà éàí äà áàõ! Ýö ëà üà. Áà êû. 13 ìàé 1939-úó èë».
— Íÿ áîé äà áþ éö äöì?
— Ýö ëà üà íÿ áîé äà äûð, î áîé äà.
Ôî òîã ðàô ßëè ùå÷ íÿ äå ìÿ äè, àì ìà Ñî íà áà øà äöø äö êè, ôî òîã -
ðàô ßëè íÿ ôè êèð ëÿø äè.
Ôî òîã ðàô ßëè ôè êèð ëÿø äè êè, áó éà çûã äîü ðó äàí äÿ ëè îëóá, åëÿ äà -
íû øûð, åëÿ áèë Ýö ëà üà èí äè äÿ ñàü äûð (íÿ áîé äà äûð, î áîé äà) âÿ áèð
äÿ êè, àü ëû áà øûí äà îëàí àäàì, àäàì áîé äà øÿê ëè íåé ëÿ éèð? Àí úàã
ôî òîã ðàô ßëè íèí Ýö ëà üà éà ùþð ìÿ òè âàð èäè, öìó ìèé éÿò ëÿ, þçö íöí
àü úè éÿ ðè õÿñ òÿ îë äó üó ö÷öí ôî òîã ðàô ßëè ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìÿ ìèø äè,
àì ìà ìö ùà ðè áÿ éÿ ýå äÿí ëÿ ðèí âÿ õö ñó ñÿí äÿ ìö ùà ðè áÿ äÿ ùÿ ëàê
îëàí ëà ðûí ùà ìû ñû ö÷öí öðÿê äÿí éà íûð äû, èì êà íûí äà íÿ âàð äû ñà åëÿ -
ìÿ éÿ ùà çûð èäè âÿ áó äÿ ôÿ äÿ áàõ ìà éà ðàã êè, Ñî íà íûí ñè ôà ðè øè àäè
ñè ôà ðèø äå éèë äè, áàõ ìà éà ðàã êè, èí äè î áîé äà ôî òî êà üû çû òàï ìàã ÷îõ
÷ÿ òèí èäè, Ñî íà íûí âåð äè éè øÿê ëè ýå ðè ãàé òàð ìà äû.
Èêè ýöí äÿí ñîí ðà, ôî òîã ðàô ßëè áþ éöò äö éö øÿê ëè þçö ýÿ òè ðèá Ñî -
íà éà âåð äè âÿ Ñî íà î øÿê ëè îòà üûí äè âà ðûí äàí àñ äû.
Ýö ëà üà áó øÿê ëè ÷ÿê äè ðÿí äÿ, ùÿ ëÿ Ñî íà èëÿ åâ ëÿí ìÿ ìèø äè âÿ
áó î âàõòëàð èäè êè, Ñî íà Øó øà óøàã åâèí äÿ ìÿê òÿ áè òÿ çÿ úÿ áè òè ðèá
Áà êû éà ýÿë ìèø äè, òè êèø ôàá ðè êèí äÿ èøÿ ýèð ìèø äè âÿ úÿ ìè ö÷-äþðä àé
êå ÷ÿ úÿê äè, ýöí ëÿ ðèí áèð ýþ çÿë ýö íöí äÿ Ýö ëà üà èëÿ ðàñòëà øà úàã äû,
ñîí ðà Ýö ëà üà èëÿ ýþ ðöø ìÿ éÿ áàø ëà éà úàã äû ëàð, ñîí ðà Ýö ëà üà èëÿ åâ -
ëÿ íÿ úÿê äè ëÿð âÿ Ñî íà, áàõ, áó åâÿ, áó îòà üà ýÿ ëèí ýÿ ëÿ úÿê äè.
Íÿ àäè ñþç ëÿð èäè: ðàñòëàø ìàã... ýþ ðöø ìÿê... åâ ëÿí ìÿê...
Áèð äÿ ôÿ, áàõ, áó ÷àð ïà éû äà, áå ëÿ úÿ áèð ãûø ýå úÿ ñè, áå ëÿ úÿ áèð
ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ Ñî íà Ýö ëà üà íûí ãó úà üûí äà èäè âÿ òÿê úÿ ÿë ëÿ ðè èëÿ,
ãîë ëà ðû èëÿ éîõ, áö òöí áÿ äÿ íè èëÿ, áö òöí äà õè ëè èëÿ Ýöëà üà íû ãó úàã -
ëà ìûø äû âÿ äå ìèø äè:
— Ìÿí î ýö íö ýþç ëÿ éèð äèì... Ìÿí áè ëèð äèì êè, ùàí ñû ýöí ýÿ ëÿ -
úÿê ñÿ íè ýþ ðÿ úÿ éÿì, ñÿí ùàí ñû ýöí ýÿ ëèá ÷û õà úàã ñàí... Ìÿí ñÿ íèí
àäû íû äà áè ëèð äèì... Ñÿ íè ñè ôÿò äÿí äÿ òà íû éûð äûì...
Ýö ëà üà Ñî íà éà èíà íûð äû, áè ëèð äè êè, Ñî íà äöç äå éèð, äîü ðó äàí
äà, áå ëÿ äèð, Ñî íà îí ëà ðûí èëê äÿ ôÿ ðàñòëàø äûã ëà ðû ýö íö ýþç ëÿ ìèø äè,
Ñî íà ùÿ ìèí ýö íÿ ãÿ äÿð þìðöí äÿ ùå÷ âàõò Ýö ëà üà íû ýþð ìÿ ìèø äè,
àì ìà Ýö ëà üà íû òà íû éûð äû âÿ ýþ ðÿí êè ìè äÿ òà íûäû...
Áèð äÿ ôÿ éàé èäè, ýå úÿ íèí ãà ðàí ëû üû èäè, áöð êö äÿí íÿ ôÿñ àë ìàã
îë ìóð äó, èêè ñè äÿ ÷ûë ïàã èäè; èêè ñè äÿ ÷àð ïà éû äà óçàí ìûø äû, Ñî íà ÿëè
èëÿ Ýö ëà üà íûí ÿëèí äÿí òóò ìóø äó âÿ Ýö ëà üà íûí ÿëè Ñî íà íûí äà õè ëè -
514
íÿ áèð ñÿ ðèí ëèê ýÿ òè ðèð äè, òÿ ìèç ëèê ýÿ òè ðèð äè âÿ Ñî íà ùÿ ìèí ãà ðàí ëûã -
äà ýþç ëÿ ðè íè òà âà íà çèë ëÿ ìèø äè, Ýö ëà üà íûí óøàã ëûã âàõòëà ðûí äàí äà -
íû øûð äû.
Ýö ëà üà ùåé ðÿò è÷èí äÿ Ñî íà éà ãó ëàã àñûð äû.
— Áóí ëà ðû ìÿí íÿ âàõò ñÿ íÿ äà íûø ìû øàì?
Áö òöí áóí ëà ðû ùà ÷àí ñà Ñî íà éà äà íûø ìà üû Ýö ëà üà íûí éà äû íà
ýÿë ìèð äè, àì ìà Ñî íà íûí äå äèê ëÿ ðè ùà ìû ñû ùÿ ãè ãÿò èäè, Ýöëà üà äîü -
ðó äàí äà óøàã ëûã ÷àü ëà ðû íäà î úöð åëÿ ìèø äè, î úöð ôè êèð ëÿø ìèø äè, î
úöð àü ëà ìûø äû...
— Áèð äÿí ñÿí úà äó ýÿð-çàä îëàð ñàí à, Ñî íà?..
Ñî íà öðÿê äàí ýöë ìöø äö:
— À-à-à. Ìÿí ñÿ íè ÷îõ èñ òÿ éè ðÿì äÿ... Îíà ýþ ðÿ äÿ ùÿð øå éè áè -
ëè ðÿì.
Î âàõòëàð Ñî íà ùÿð äÿí èø äÿ äÿ áå ëÿ úÿ öðÿê äÿí ýö ëöð äö âÿ Ñî -
íà èëÿ áèð éåð äÿ èø ëÿ éÿí ãûç ëàð áó íà ìÿÿò òÿë ãà ëûð äû ëàð, ÷öí êè áå ëÿ -
úÿ öðÿê äÿí ýöë ìÿ éÿ áèð ñÿ áÿá éîõ èäè âÿ ùà ìû òÿ ÿú úöá ëÿ Ñî íà éà
áà õûð äû, ñîí ðà äà äöí éà ýþð ìöø Õÿ äè úÿ õà ëà éà áà õûð äûëàð, éÿ íè êè,
àé Õÿ äè úÿ õà ëà, áó Ñî íà éà íÿ îëóá, áå ëÿ ýö ëöð?! Õÿ äè úÿ õà ëà ýö -
ëöì ñÿ éèð äè âÿ äå éèð äè:
— Áÿõ òÿ âÿð äè äÿ Ñî íà, îíà ýþ ðÿ áå ëÿ ýö ëöð...
Ãûç ëàð áó äÿ ôÿ ìà ðàã âÿ åé íè çà ìàí äà, ùþð ìÿò äî ëó ýþç ëÿ ðèé -
ëÿ Ñî íà éà áà õûð äû, ÷öí êè áÿõ òÿ âÿð ëèê áà ðÿ äÿ, õîø áÿõòëèê áà ðÿ äÿ
÷îõ îõó ìóø äó ëàð, ÷îõ åøèò ìèø äè ëÿð, àì ìà áÿõ òÿ âÿð ëè éè, õîø áÿõòëè -
éè áå ëÿ úÿ öç-öçÿ, ýþç-ýþ çÿ ýþð ìÿ ìèø äè ëÿð.
Áèð äÿ ôÿ Øþâ êÿò ùà ìàì äà ãûç-ýÿ ëèí ëÿð ëÿ áèð éåð äÿ ÷è ìÿí äÿ
äå ìèø äè:
— Åù, Ñî íà éà íÿ âàð êè, å, áÿõ òÿ âÿð áà øû íà, ñî éóã îëàí äà èñ òè -
ñè éà íûí äà, èñ òè îëàí äà ñÿ ðè íè éà íûí äà... Ýþç ëÿ ðèí äÿí ýþ ðö ðÿì!..
Îí äà ùÿ ëÿ ÿðÿ ýåò ìÿ ìèø ãûç ëàð Øþâ êÿ òèí áó ñþç ëÿ ðèí äÿí
ÿìÿë ëè-áàø ëû áèð øåé áà øà äöø ìÿ ìèø äè ëÿð, ÿðÿ ýåò ìèø úà âàí ýÿ ëèí -
ëÿð èñÿ Øþâ êÿ òèí áó ñþç ëÿ ðèí äÿí ñîí ðà, êö ÷ÿ äÿ ðàñò ýÿ ëÿí äÿ ùÿ ñÿä -
ëÿ Ñî íà íûí ýþç ëÿ ðè íÿ áàõ ìûø äûëàð.
Ýö ëà üà ùöí äöð áîé ëó, åí ëè êö ðÿê ëè, øö ìàë áèð îü ëàí èäè âÿ Õà -
íûì õà ëà íûí îü ëàí ëà ðû èëÿ áèð ëèê äÿ ìÿ ùÿë ëÿ íèí ÿí ñà éû ëàí, ùþð ìÿò ëè
úà âàí ëà ðûí äàí èäè âÿ Ýö ëà üà äà ìÿ ùÿë ëÿ íè ÷îõ èñ òÿ éèð äè, ÷öí êè ÿâ -
âÿë úÿ àòà ñû þë ìöø äö, ñîí ðà Ýö ëà üà îí ö÷-îí äþðä éàø ëà ðû íà ÷à òàí -
äà àíà ñû þë ìöø äö âÿ Ýö ëà üà íû ìÿ ùÿë ëÿ áþ éöò ìöø äö, åâè íè ìÿ ùÿë -
ëÿ ñàõ ëà ìûø äû, Ýö ëà üà íûí àòà ñû äà ìÿ ùÿë ëÿé äè, àíà ñû äà, ãàð äàø ëà ðû,
áà úû ëà ðû äà.
515
Ñîí ðà Ñî íà ýÿë äè âÿ Ñî íà Ýö ëà üà íû áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ íèí ÿëèí äÿí
àë äû, Ýö ëà üà ö÷öí äöí éà äà Ñî íà äàí áàø ãà ùå÷ êèì âÿ ùå÷ íÿ éîõ
èäè. Äöç äöð, Ñî íà Ýö ëà üà íû áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ íèí ÿëèí äÿí àë äû, äöç -
äöð, ìÿ ùÿë ëÿ ùà ðà äà ñà áèð àç Ýö ëà üà äàí èí úè äè äÿ, ÷öí êè Ýö ëà üà
ìÿ ùÿë ëÿ íèí ãûç ëà ðû íû áÿ éÿí ìÿ äè, þçö òÿê áà øû íà éàä áèð ãûç àëûá
åâè íÿ ýÿ òèð äè, àì ìà áö òöí áóí ëàð ëà áÿ ðà áÿð, ìÿ ùÿë ëÿ Ñî íà íû ýþ -
ðÿí äÿí ñîí ðà, Ñî íà éà ôè êèð âå ðÿí äÿí ñîí ðà, Ñî íà íû ãÿ áóë åò äè.
Ýö ëà üà èëÿ Ñî íà áó ìÿ ùÿë ëÿ äÿ áè ðèí úè êè øè âÿ ãà äûí õåé ëà üû èäè
êè, ýö íöí ýö íîð òà ÷à üû, úà ìà à òûí ýþ çö ãà áà üûí äà ãîë-ãî ëà ýÿ çèð äè,
éà õóä ýå äÿí äÿ ÿë-ÿëÿ òó òóð äó âÿ ÿí òÿ ÿú úöá ëö ñö áó îë äó êè, ìÿ -
ùÿë ëÿ äÿ ùå÷ êèì áó íà ïèñ áàõ ìà äû, ùå÷ êèì Ýöëà üà íû òÿ íÿ ëÿ ìÿ äè,
ùå÷ êèì Ñî íà íûí ãà ðà ñû íà äà íûø ìà äû, ÷öí êè ìÿ ùÿë ëÿ òö êö òöê äÿí
ñå ÷èð äè, ìÿ ùÿë ëÿ Ýö ëà üà íû éàõ øû òà íû éûð äû âÿ Ñî íà íû äà éàõ øû òà íû -
ìûø äû.
Î ãûø ýå úÿ ñè Ñî íà ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äà äà éà íûá êö ÷ÿ éÿ áà -
õûð äû.
Áö òöí ýå úÿ ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ èäè.
Ùÿð òÿ ðÿ ôè áàñ ìûø î ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ ãà ðûí ýöú ëÿ ñå çè ëÿí àüûì -
òûë ïà ðûë òû ñû éåð öçö íöí ãà ðà äàí áàø ãà äà ðÿíýëÿ ðèí äÿí õÿ áÿð âå ðÿí
éå ýà íÿ èøà ðÿ èäè.
Ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ êè î ãàð àüûì òûë ëû üû, åëÿ áèë êè, éà âàø-éà âàø
àðòìà üà áàø ëà äû, ýå úÿ íèí ãà ðàí ëû üû íû àé äûí ëàø äûð ìà üà áàø ëà äû âÿ
Ñî íà éà åëÿ ýÿë äè êè, áö òöí áóí ëàð áèð éó õó äóð.
Áÿë êÿ äîü ðó äàí äà éó õó äóð?
Àõûð âàõòëàð àü éó õó ëàð ýþ ðöð äö.
Ýö ëà üà íûí þçö íö ýþð ìöð äö, àì ìà î àü éó õó ëàð Ýö ëà üà íûí
íÿ ôÿ ñè èäè, Ýö ëà üà íûí áà õûø ëà ðû èäè, Ýö ëà üà íûí òÿ áÿñ ñö ìö èäè.
Áÿë êÿ Ýö ëà üà íûí äî äàã ëà ðûí äà êû î õÿ ôèô òèò ðÿ éè øè äÿ éó õó äà
ýþ ðöð äö?
Éîõ, áö òöí áóí ëàð éó õó äå éèë äè, áó àü — o êö ÷ÿ äÿ êè, äàì ëàð -
äà êû, ïÿí úÿ ðÿ ñö ðà ùè ëÿ ðèí äÿ êè ãà ðûí àüàð òû ñû èäè, àü éó õó äå éèë äè,
áàõ, î Ñà ðû ùà ìà ìûí ãà ðàë òû ñû äû, îíóí éà íûí äà ßëè àá áàñ êè øè íèí
åâè äèð, áèð àç éó õà ðû äà Õà íûì õà ëà ýè ëèí äà ëà íû äûð, î äà ëàí äà Ñî -
íàíûí àäà øû úà âàí áèð àð âàä äà éà øà éûð âÿ î àð âà äûí ßëÿê áÿð àäûí -
äà áà ëà úà âÿ ÷îõ áèë ìèø áèð îü ëó äà âàð, Õà íûì õà ëà íûí îü ëàí ëà ðû -
íûí äà àäû Úÿ ôÿð äèð, Àäèë äèð, ßá äö ëÿ ëè äèð, Ãî úà äûð, Úÿá ðà éûë äûð,
Àüà ðÿ ùèì äèð âÿ Úÿ ôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ ëè äÿ, Ãî úà äà, Úÿá ðà -
éûë äà, Àãà ðÿ ùèì äÿ Ýö ëà üà íûí äîñòëà ðû äûð âÿ ùÿð ýàù Ñî íà äÿ ëè îë -
ìóø äó ñà, áóí ëà ðûí ùå÷ áè ðè íè éà äûí äà ñàõ ëà éà áèë ìÿç äè...
516
Ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äàí ÷ÿ êè ëèá øàì éàí äûð ìàã èñ òÿ äè, äè âàð -
äàí àñûë ìûø î ôî òî øÿêè ëÿ éå íÿ áàõ ìàã èñ òÿ äè, àì ìà éå íÿ äÿ
ãîðõäó, øà ìû éàí äûð ìà äû, ýÿ ëèá ÷àð ïà éû äà îòóð äó; íÿ äÿí ãîð õóð -
äó? Ãîð õóð äó êè, øÿêè ëÿ áà õàð âÿ éå íÿ äÿ î õÿ ôèô òÿ áÿñ ñö ìö, äî -
äàã ëà ðûí î õÿ ôèô òèò ðÿ éè øè íè ýþ ðÿð? éîõ ñà ãîð õóð äó êè, áèð äÿí éà íûë -
ìûø îëàð, áà øà äö øÿð êè, ýþ çö íÿ ýþ ðö íöá î òÿ áÿñ ñöì, î òèò ðÿ éèø, àë -
äà íûá? Ñî íà èêè ÿë ëè áà øû íû òóò äó âÿ éåíÿ äÿ áèð äÿí-áè ðÿ îòàã äà
èêèí úè áèð íÿ ôÿñ äóé äó, èêèí úè áèð àäàì íÿ ôÿ ñè ùèññ åò äè.
Áö òöí âàð ëû üû íû òîï ëà éûá äèã ãÿò ëÿ ãó ëàã àñ äû.
Îòàã äà êû î èêèí úè àäàì íÿ ôÿ ñè ëàï ýöú ëÿ äó éó ëóð äó.
Áó íÿ ôÿñ, ÿë áÿò òÿ, Ýö ëà üà íûí íÿ ôÿ ñè èäè âÿ Ñî íà íûí áó íà ùå÷
áèð øÿê ê-øöá ùÿ ñè éîõ èäè, áó áå ëÿ äÿ îë ìà ëû èäè, Ñî íà íè éÿ ãî õóð -
äó, íè éÿ öðÿ éè åëÿ úÿ äþ éö íöð äö, ñè íÿ ñèí äÿí ÷ûõ ìàã èñ òÿ éèð äè?
Äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí èäè êè, Ýö ëà üà ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìèø -
äè âÿ äöç èêè éöç ÿë ëè ö÷ ýöí èäè êè, î éà ëàí ÷û ìÿê òóá ýÿë ìèø äè, î
éà ëàí ÷û ãà ðà õÿ áÿð ýÿë ìèø äè.
Ö÷ êöí ú áèð ìÿê òóá èäè âÿ Ñî íà î ìÿê òó áó áèð äÿ ôÿ îõó äó,
ñîí ðà î ìÿê òó áó èêèí úè äÿ ôÿ îõó äó, ñîí ðà ö÷öí úö äÿ ôÿ îõó äó, îðà -
äà à÷ûã-àø êàð éà çûë ìûø äû êè, Ýö ëà üà ìö ùà ðè áÿ äÿ ùÿ ëàê îëóá âÿ Ñî -
íà äà ùÿ ìèí ìÿê òó áó éö çöí úö äÿ ôÿ, èêè éö çöí úö äÿ ôÿ îõó éà-îõó -
éà áè ëèð äè êè, àü éà ëàí äûð áó, áè ëèð äè êè, Ýö ëà üà Ñî íà íû áó ðà äà òÿê
ãî éóá þçö ìö ùà ðè áÿ äÿ þëÿ áèë ìÿç.
Ìÿ ùÿë ëÿ äÿ î ãà ðà êà üûç äàí õÿ áÿð òóò äó âÿ ìÿ ùÿë ëÿ Ýöëà üà -
íûí éà ñû íû ñàõ ëà ìàã ö÷öí Ñî íà ýè ëèí åâè íèí ãà áà üûí äà ÷à äûð ãóð -
ìàã èñ òÿ äè, ôî òîã ðàô ßëè ýÿ ëèá Ýö ëà üà íûí øÿê ëè íè èñ òÿ äè êè, éà õà äàí
àñ ìàã ö÷öí êè ÷èë äèá ÷î õàëòñûí, àð âàä ëàð, ãûç ëàð, ýÿ ëèí ëÿð àü ëà éà-àü -
ëà éà Ñî íà íûí áà øû íà éû üûø äû êè, ùå÷ îë ìà ñà áèð áà ëà úà òÿñ êèí ëèê âåð -
ñèí ëÿð, äÿð äè íè áþ ëöø äöð ñöí ëÿð, àì ìà Ñî íà áó ðà éà êþ ÷öá ýÿë äè éè
âàõòäàí áè ðèí úè äÿ ôÿ ìÿ ùÿë ëÿ íèí öçö íÿ àü îë äó, ÷à äû ðûí òàõ òà ëà ðû íû
ãó ðàø äû ðàí àäàì ëà ðûí öñ òö íÿ, èðè ìèñ ñà ìî âà ðû íû ýÿ òè ðèá ñó èëÿ äîë -
äóð ìàã èñ òÿ éÿí ãÿñ ñàá Äà äàø áà ëà íûí öñ òö íÿ ãûø ãûð äû, ãîé ìà äû êè,
ãà ïû íûí àü çûí äà ÷à äûð ãóð ñóí ëàð, ôî òîã ðàô ßëè íè ãîâ äó, øÿ êèë âåð -
ìÿ äè, àü ëà ìàã ÿâÿ çè íÿ, áà øû íà éû üûø ìûø ìÿ ùÿë ëÿ àð âàä ëà ðû íûí öñ -
òö íÿ ãûø ãûð äû:
— Éà ëàí äû áó!.. — äå äè. — Éà ëàí äû áó!.. Éà ëàí äû!..— äå äè.
Ñî íà ãîé ìà äû êè, Ýö ëà üà ö÷öí éàñ ñàõ ëà ñûí ëàð, ÷öí êè î ãà ðà
õÿ áÿð àü éà ëàí èäè, Ýö ëà üà þë ìÿ ìèø äè, Ýö ëà üà þëÿ áèë ìÿç äè, ÷öí -
êè áó äöí éà äà ùå÷ áèð ýö íà ùû éîõ èäè, ùå÷ áèð ïèñ èø ýþð ìÿ ìèø äè âÿ
îíà íÿ ö÷öí ýöë ëÿ äÿé ìÿ ëèé äè, íÿ ö÷öí äóð äó üó éåð äÿ ãà íû íà ãÿë -
517
òàí îë ìà ëû èäè? Ñî íà áó ðà äà òÿê èäè, Ñî íà áó ðà äà ãàë ìûø äû, ñàü èäè
âÿ Ýö ëà üà îðà äà íå úÿ þëÿ áè ëÿð äè, ýöë ëÿ Ýö ëà üà íû íå úÿ òó òà áè ëÿð -
äè?
Ñà àò íå ÷ÿ èäè ýþ ðÿ ñÿí? Èêè èäè? Ö÷ èäè? Äþðä èäè?
Ýö ëà üà ñà àò ñàç èäè âÿ Ñî íà äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí èäè êè,
åâèí ñà àò ëà ðû íû, þçö íöí äÿ ãî ëó íóí ñà à òû íû äî ëà áûí ñè éèðòìÿ ñè íÿ
éûü ìûø äû âÿ î âàõòäàí áÿ ðè áó åâ äÿ ñà àò èø ëÿ ìÿ ìèø äè, ÷öí êè Ýö ëà -
üà êè, ÷îõ èñ òÿ äè éè áó ñà àò ëàð äàí áó ãÿ äÿð óçàã äöø ìöø äö, äóð äó -
üó éåð äÿ ÿëè íÿ òö ôÿíý àë ìûø äû, ñè íÿ ñè íè ýöë ëÿ éÿ íè øàí òóò ìóø äó,
Ñî íà ãûé ìûð äû êè, ñà àò ñÿñ ëÿí ñèí áó åâ äÿ, ãûé ìûð äû êè, Ýö ëà üà îðà -
äà ýöë ëÿ-áî ðàí ñÿ ñè åøèò ñèí, àì ìà Ñî íà áó ðà äà ÿâ âÿë êè âàõòëàð îë -
äó üó êè ìè, ñà àò ñÿ ñè åøèò ñèí.
Äî ëà áûí ñè éèðòìÿ ñèí äÿ êè î ñà àò ëà ðûí ùà ìû ñû Ýö ëà üà ýÿ ëÿí äÿ ãó -
ðó ëà úàã äû, Ýö ëà üà ýÿ ëÿí äÿí ñîí ðà èø ëÿ ìÿ éÿ áàø ëà éà úàã äû âÿ Ýö ëà -
üà äà, ÿë áÿò òÿ, ýÿ ëÿ úÿê äè, ÷öí êè úÿá ùÿ äÿí ýÿ ëÿí î ö÷ êöíú êà üûç àü
éà ëàí èäè (âÿ î àü éà ëàí àü éó õó ëàð ýÿ òèð ìèø äè).
Ýö ëà üà íûí áèð íÿ ôÿð ëèê áà ëà úà ñà àò ñàç åìà ëàò õà íà ñû È÷ÿ ðè øÿ ùÿ -
ðèí éà íûí äà Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû òÿ ðÿô äÿ áþ éöê áèð áè íà íûí áè ðèí úè ìÿð -
òÿ áÿ ñèí äÿ èäè âÿ ùÿð äÿí Ñî íà èø äÿí ÷û õûá òðàì âà éà ìè íèð äè, ùÿ ìèí
åìà ëàò õà íà éà ýå äèð äè, åìà ëàò õà íà äà äà èøèí âàõ òû ãóð òà ðûð äû, Ýö ëà -
üà åìà ëàò õà íà íûí ãà ïû ñû íû áàü ëà éûð äû, àì ìà þç ëÿ ðè è÷ÿ ðè äÿ ãà ëûð äû,
èêè òàõ òà êÿ òèë ýöú ëÿ ñû üû øàí î áà ëà úà, î äà ðûñ ãàë îòàã äà éà íà øû îòó -
ðóá äè âàð ëàð äàí àñûë ìûø, ìè çèí öñ òö íÿ éû üûë ìûø áþ éöê ëö-êè ÷èê ëè éöç
ñà à òûí òûã ãûë òû ñû íà ãó ëàã àñà-àñà ïÿí úÿ ðÿ íèí øö øÿ ñèí äÿí È÷ÿ ðè øÿ ùÿ -
ðèí Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû íà áà õûð äû ëàð âÿ áó çà ìàí î Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû
ÿñ ëèí äÿ Ñî íà íûí äà, Ýö ëà üà íûí äà áèð-áèð ëÿ ðè íÿ ýèç ëè ùèññëÿ ðè íèí,
ýèç ëè ùÿ éÿ úàí ëà ðû íûí ãà ïû ñû èäè.
Ýö ëà üà åìà ëàò õà íà íûí èøû üû íû ñþí äö ðöð äö âÿ êö ÷ÿ äÿí êå ÷ÿí
àäàì ëàð ïÿí úÿ ðÿ íèí øö øÿ ñèí äÿ êè èï ëÿð äÿí ñàë ëàí ìûø úöð áÿ úöð ñà àò -
ëà ðûí àðà ñûí äàí è÷ÿ ðè íèí ãà ðàí ëû üûí äà îòóð ìóø Ñî íà íû âÿ Ýö ëà üà íû
ýþð ìöð äö, àì ìà Ñî íà äà, Ýö ëà üà äà î àäàì ëà ðû ýþ ðöð äö âÿ êö ÷ÿ -
äÿí êå ÷ÿí î àäàì ëà ðûí ùå÷ àü ëû íà äà ýÿë ìèð äè êè, úöð áÿ úöð ñà àò ëàð
äö çöë ìöø áó øö øÿ íèí î òÿ ðÿ ôèí äÿ êè áà ëà úà äà ðûñ ãàë ñà àò òÿ ìè ðè
åìà ëàò õà íà ñû ùÿ ìèí äÿì, ÿñ ëèí äÿ, åìà ëàò õà íà äå éèë äè. Ñî íà èëÿ
Ýö ëà üà íûí ùèññëÿ ðè íèí, ùÿ éÿ úàí ëà ðû íûí éó âà ñû èäè — íå úÿ êè, àüàú -
ëàð äà ãóø ëà ðûí éó âà ñû îëàð, àäàì ëàð ýå äÿð-ýÿ ëÿð, î éó âà íû ýþð ìÿç,
àì úà î éó âà íûí è÷èí äÿ êè ãóø ëàð ùà ìû íû ýþ ðÿð.
Áÿ çÿí Ýö ëà üà ýþç ëÿ ðè íè î Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñûí äàí ÷ÿ êèð äè, ñà àò -
ëà ðûí ÷ûã ãûë òû ñû àðà ñûí äàí Ñî íà íûí äà öðÿ éè íèí äþ éöí òö ñö íö åøè äèð -
518
äè, ñîí ðà Ñî íà íûí ÿé íèí äÿ êè ïàë òà ðûí éà õà ñû íû à÷ûð äû, ùÿ ëÿ åâ ëÿí -
ìÿê ëÿ ðèí äÿí ÿâ âÿë êè âàõòëàð îë äó üó êè ìè, öçö íö Ñî íà íûí äþø ëÿ ðè -
íèí àðà ñûí äà ýèç ëÿ äèð äè âÿ Ñî íà ùèññ åäèð äè êè, Ýö ëà üà íûí ýþç ëÿ ðè
äî ëóá, ÿëè èëÿ Ýö ëà üà íûí éóì øàã ñà÷ ëà ðû íû ãà ðûø äû ðà-ãà ðûø äû ðà Ãî -
øà ãà ëà ãà ïû ñû íà áà õûð äû, åëÿ áèë êè, à÷ûã ñè íÿ ñè èëÿ áó äöí éà ýþð ìöø,
èðè äàø ëà ðû í ÷î ïóð ëà ðû óçàã-óçàã êå÷ ìèø ëÿð äÿ ãàë ìûø éöç èë ëÿð äÿí
õÿ áÿð âå ðÿí î Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû íà ìåé äàí îõó éóð äó...
Ãûø äà Ýö ëà üà î åìà ëàò õà íà äà êè ÷èê áèð ïðè ìóñ éàí äû ðûð äû âÿ î
êè ÷èê ïðè ìó ñóí èñ òè ñè ùÿ ìèí åìà ëàò õà íà éà áÿñ åëÿ éèð äè, ïðè ìó ñóí
èéè, àëî âó íóí ýþ éöì òöë-éà øûë ðÿí ýè âÿ òà ìàì úàí ëû áèð ìÿõ ëóã êè -
ìè, ùÿ íèð òè ñè ñà àò ëà ðûí ÷ûã ãûë òû ñû èëÿ áèð ëèê äÿ Áà êû íûí îð òà ñûí äà êû,
úà ìà à òûí ýþ çö ãà áà üûí äà êû î áà ëà úà, î äà ðûñ ãàë åìà ëàò õà íà íû òà -
ìàì áàø ãà áèð àëÿ ìÿ àïà ðûð äû âÿ ùÿ ìèí àëÿì äÿ Ñî íà èëÿ Ýö ëà üà -
äàí áàø ãà ùå÷ êèì éîõ èäè, î àëÿì, àí úàã Ñî íà éà âÿ àí úàã Ýö ëà -
üà éà ìÿõ ñóñ èäè.
Äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí èäè êè, Ñî íà î åìà ëàò õà íà íû ýþð ìöð -
äö.
Áèð äÿ ôÿ èø äÿí ÷û õàí äà éå íÿ äÿ òðàì âà éà ìè íèá Ãî øà ãà ëà ãà -
ïû ñû íûí éà íû íà ýåò ìÿê èñ òÿ äè, î åìà ëàò õà íà éà áàõ ìàã èñ òÿ äè, àì -
ìà ýåò ìÿ äè, ÷öí êè Ýö ëà üà óçàã ëàð äà èäè âÿ Ýö ëà üà ñûç î åìà ëàò õà -
íà éà, î Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû íà áàõ ìàã äà äöç äå éèë äè, Ñî íà áó íó þçö -
íÿ ãûé ìà äû âÿ ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, äèí ìÿç-ñþé ëÿ ìÿç þç åâè íÿ ýÿë äè.
Ýö ëà üà íû ìö ùà ðè áÿ éÿ éî ëà ñàë äû üû ýöí ùå÷ þç ëÿ ðè äÿ áèë ìÿ äè,
íå úÿ îë äó êè, ñÿ ùÿð òåç äÿí áèð ëèê äÿ Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû íûí ãà áà üûí äà -
êû ùÿ ìèí ìåé äà íà ýåò äè ëÿð âÿ áèð ìöä äÿò ìåé äà íûí îð òà ñûí äà äà -
éà íûá ãà ïû ñû ãû ôûë ëû î åìà ëàò õà íà éà áàõ äû ëàð, Ýö ëà üà ýö ëöì ñÿ äè,
Ñî íà äà ýö ëöì ñÿ äè, ÷öí êè áó, ìö âÿã ãÿ òè áèð àé ðû ëûã èäè, Ýö ëà üà éà
ùå÷ íÿ îë ìà éà úàã äû, Ýö ëà üà ñàü-ñà ëà ìàò ãà éû äûá ýÿ ëÿ úÿê äè.
Äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí êå÷ ìèø äè, ñà áàù ö÷ éöç àëòìûø èêè
ýöí îëà úàã äû, ñîí ðà áÿë êÿ éåä äè éöç àëòìûø ñÿê êè çèí úè ýöí îëà úàã -
äû, áÿë êÿ ö÷ ìèí äîã ãóç éöç ñÿê ñÿí äþð äöí úö ýöí îëà úàã äû, àì -
ìà àõûð êè, Ýö ëà üà ãà éû äûá ýÿ ëÿ úÿê äè — áó íó Ñî íà éàõ øû áè ëèð äè,
áå ëÿ îëà úàã äû, Ýö ëà üà ãà éû äà úàã äû, àì ìà îí ýöí èäè êè, áó îòàã äà
íÿ ñÿ áàø âå ðèð äè, Ñî íà áó íó ùèññ åäèð äè âÿ Ñî íà áó ðà ñû íû äà áö òöí
öðÿ éè èëÿ, áö òöí è÷è èëÿ ùèññ åäèð äè êè, íÿ éèí ñÿ ÿðÿ ôÿ ñèí äÿ äèð.
Ñî íà ùÿ ìèí ÿðÿ ôÿ áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿø ìÿê èñ òÿ ìèð äè, ÷öí êè, ÿñ ëèí -
äÿ öðÿ éè íèí äÿ ðèí ëè éèí äÿ, î äÿ ðèí ëèê äÿ êè, îðà þçö äÿ äà õèë îë ìà üà
÷ÿ êè íèð äè, úö ðÿò åëÿ ìèð äè, áàõ, îðà äà, î äÿ ðèí ëèê äÿ áè ëèð äè êè, íÿ áàø
âå ðÿ úÿê âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ ÿðÿ ôÿ áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿø ìÿ éÿ ãîð õóð äó,
519
ãîð õóð äó êè, áèð äÿí þçö íÿ äÿ ìÿ ëóì îëàð êè, äîü ðó äàí äà äÿ ëè
îëóá.
Ñî íà ÷àð ïà éû äàí àéà üà ãàëõäû.
Éîõ, äÿ ëè îë ìà ìûø äû Ñî íà.
Ýþ ðÿ ñÿí, ñà àò íå ÷ÿ äèð?
Áó íóí íÿ ìÿ íà ñû âàð èäè, ñà àò íå ÷ÿ äèð?
Ñî íà øà ìû éàí äûð äû âÿ î øà ìû ÿëè íÿ ýþ òö ðöá äè âà ðûí ãà áà üû íà
ýÿë äè, Ýö ëà üà íûí ôî òî ñó èëÿ öç áÿ öç äà éàí äû.
Øà ìûí èøû üû ôî òî øÿêè ëèí öñ òö íÿ äöø äö âÿ Ýö ëà üà íûí ýþç ëÿ ðè î
øàì èøû üûí äà èøûë äà äû âÿ Ñî íà éà åëÿ ýÿë äè êè, Ýö ëà üà íûí ýþç ëÿ ðè ãà -
ïà ëû èäè, éÿ íè ãà ðàí ëûã äà Ýö ëà üà ýþç ëÿ ðè íè éóì ìóø äó âÿ î ýþç ëÿð
øà ìûí èøû üûí äàí äèê ñèí äè, áèð äÿí-áè ðÿ à÷ûë äû, áèð äÿí áàõ äû.
Ýö ëà üà íûí áó ôî òî øÿê ëè ö÷ àé èäè êè, áó äè âàð äàí àñûë ìûø äû âÿ
äöç ö÷ àé èäè êè, Ñî íà ñÿ ùÿð èøÿ ýåò ìÿç äÿí ÿâ âÿë äÿ, àõ øàì èø äÿí
ãà éû äàí äàí ñîí ðà äà, éó õó éà ýå äÿ íÿ ãÿ äÿð Ýö ëà üà íûí áó ôî òî øÿê -
ëè èëÿ äà íû øûð äû, áó ôî òî øÿ êèë ëÿ äÿ ñþù áÿò åäèð äè âÿ ÷îõ âàõò äà áó
äà íû øûã, áó ñþù áÿò ñþç ñöç îëóð äó, ÷öí êè Ýö ëà üà ùÿ ìè øÿ Ñî íà íû
ñþç ñöç äÿ áà øà äö øöð äö, àäè úÿ áèð-áèð ëÿ ðè íèí ýþ çö íöí è÷è íÿ áàõ -
ìàã êè ôà éÿò èäè âÿ Ýö ëà üà áó ôî òî øÿ êèë äÿ äÿ Ñî íà íû áà øà äö øöð äö,
Ñî íà áó íó áÿ äÿ íè íèí ùÿð áèð ùö úåé ðÿ ñè èëÿ ùèññ åäèð äè, äó éóð äó.
Áèð íå ÷ÿ ýöí èäè êè, Ñî íà éà åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó ôî òî øÿ êèë äÿ íÿ ñÿ
áèð äÿ éè øèê ëèê âàð, íÿ ñÿ ÿâ âÿë êè êè ìè äå éèë, àì ìà áà õûð äû, áà õûð äû
âÿ áó äÿ éè øèê ëè éèí íÿ îë äó üó íó òà ïà áèë ìèð äè. Ýöëà üà èí äè äÿ ùÿ -
ìè øÿ êè êè ìè áà õûð äû, äî äàã ëà ðûí äà êû î òÿ áÿñ ñöì äÿ ùÿ ìè øÿ êè êè ìè
èäè, àì ìà áö òöí áóí ëàð ëà áÿ ðà áÿð, Ýö ëà üà íûí áó ôî òî øÿêëèí äÿ íÿ -
ñÿ åëÿ áèð øåé âàð èäè êè, ÿâ âÿë ëÿð éîõ èäè âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ... öìó -
ìèé éÿò ëÿ, ôî òî ëàð äà åëÿ øåé îë ìóð äó.
Áà éàã ïàë òà ðû íû ñî éó íóá éå ðè íÿ ýèð ìÿç äÿí ÿâ âÿë äÿ Ñî íà Ýö -
ëà üà íûí áó ôî òî øÿê ëè èëÿ áå ëÿ úÿ öç áÿ öç äà éàí ìûø äû âÿ áèð äÿí-áè ðÿ
Ñî íà ùÿ ìèí ôî òî øÿ êèë äÿ Ýö ëà üà íûí äî äàã ëà ðûí äà áèð òèò ðÿ éèø ñåç äè,
î òèò ðÿ éè øè ýþç ëÿ ðè èëÿ ýþð äö, áó, éà ëàí äå éèë äè, Ñî íà íû ãà ðà áàñ ìûð -
äû, áó ùÿ ãè ãÿò èäè, áà éàã ôî òî øÿ êèë äÿ Ýö ëà üà íûí äî äàã ëà ðû õÿ ôèô áèð
òèò ðÿ éèø ëÿ òèò ðÿ äè.
Ñî íà ùÿ éÿ úàí êå ÷èð ìèð äè, Ñî íà ãîðõìóð äó êè, äÿ ëè îëàð, àì ìà
Ñî íà íûí øàì òóò ìóø ÿëè òèò ðÿ éèð äè âÿ Ñî íà íûí ÿëè òèò ðÿ äèê úÿ øà ìûí
çÿ èô èøû üû ôî òî øÿ êèë äÿ Ýö ëà üà íûí éà íàã ëà ðûí äà, äî äàã ëà ðûí äà, ÷ÿ íÿ -
ñèí äÿ îé íà éûð äû.
Ñî íà ÿëèí äÿ òèò ðÿ éÿí î øà ìûí èøû üûí äà áèð ìöä äÿò äèã ãÿò ëÿ Ýö -
ëà üà éà áàõ äû, àì ìà øà ìûí çÿ èô èøû üû íûí ùÿ ðÿ êÿ òèí äÿí áàø ãà ôî òî -
520
øÿ êèë äÿ áèð òÿð ïÿ íèø ñåç ìÿ äè, ñîí ðà Ñî íà Ýö ëà üà íûí ýþç ëÿ ðè íèí è÷è -
íÿ áàõ äû âÿ áèð äÿí-áè ðÿ áó ýþç ëÿ ðèí äÿ ðèí ëè éèí äÿ áèð àü ðû ùèññ åò äè
âÿ î ãà ðàí ëûã ãûø ýå úÿ ñè ùÿ ìèí ùèññ Ñî íà íû ñàð ñûò äû.
Ýöí ëÿ ðèí ùÿ ìèí ýþ çÿë ýö íöí äÿ èäè, Ýö ëà üà èëÿ ðàñòëàø ìûø äû ëàð,
ñîí ðà Ýö ëà üà èëÿ ýþ ðöø ìÿ éÿ áàø ëà ìûø äû ëàð, ñîí ðà åâ ëÿí ìèø äè ëÿð, î
âàõòëàð äàí áó òÿ ðÿ ôÿ Ýö ëà üà íûí ýþç ëÿ ðè ùÿ ìè øÿ äóì äó ðó îë ìóø äó,
î ýþç ëÿ ðèí áàø ãà ëà ðû íûí ñå çÿ áèë ìÿ äè éè (àì ìà Ñî íà íûí ýþð äö éö)
ëàï äÿ ðèí ëèê äÿ äÿ ùå÷ áèð àü ðû îë ìà ìûø äû, ÷öí êè îëà áèë ìÿç äè, ÷öí -
êè Ñî íà èëÿ Ýö ëà üà áèð éåð äÿé äè ëÿð, ÷öí êè áó îòàã ëà ðû âàð èäè, áó
÷àð ïà éû ëà ðû âàð èäè, ÷öí êè Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû èëÿ öç áÿ öç î áà ëà úà, î
äà ðûñ ãàë åìà ëàò õà íà ëà ðû âàð èäè âÿ î åìà ëàò õà íà äà ýþ éöì òöë-éà øûë
ðÿíýëè áèð àëîâ ëà éà íàí î ïðè ìó ñóí äà ñÿ ñè àäè ïðè ìóñ ñÿ ñè äå éèë äè,
÷îõ ìö ëà éèì, ÷îõ éóì øàã áèð úàí ëû ùÿ íèð òè ñè, íÿ ôÿ ñè èäè.
Ñî íà ùÿ ìèí ôî òî øÿ êèë äÿ èí äè Ýö ëà üà íûí ýþç ëÿ ðè íèí äÿ ðèí ëè éèí -
äÿ ýþð äö éö î àü ðû éà áàõ äû âÿ áó çà ìàí ýþç ëÿ íèë ìÿç, àü ëà ñûü ìàç
áèð ùà äè ñÿ áàø âåð äè: Ñî íà ñà àò ñÿ ñè åøèò äè âÿ ñÿðò ùÿ ðÿ êÿò ëÿ äþ íöá
äî ëà áà òÿ ðÿô áàõ äû.
Ñà àò ñÿ ñè äî ëàá äàí ýÿ ëèð äè.
Ñî íà äî ëà áà éà õûí ëàø äû, þçö íöí ãîë ñà à òû íû, åâèí äè âàð ñà à òû íû
âÿ Ýö ëà üà íûí ìè çöñ òö ñà à òû íû äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí áóí äàí ÿâ -
âÿë ãîé äó üó âÿ î âàõòäàí áÿ ðè äÿ ÿë âóð ìà äû üû ñè éèðòìÿ íè à÷ äû,
ÿëèí äÿ êè øà ìû èðÿ ëè òó òóá ñè éèðòìÿ íèí è÷è íè èøûã ëàí äûð äû: ñà àò ëà ðûí
ö÷ö äÿ ÷ûã ãà ÷ûã èø ëÿ éèð äè.
Âàõòëàð ìöõ òÿ ëèô èäè.
Ñî íà íûí ãîë ñà à òûí äà 12-éÿ 7 äÿ ãè ãÿ ãàë ìûø äû.
Äè âàð ñà à òû 6.26 ýþñ òÿ ðèð äè.
Ýö ëà üà íûí ìè çöñ òö ñà à òû 03.12 ýþñ òÿ ðèð äè.
Âàõòëàð ìöõ òÿ ëèô èäè, éÿ ãèí êè, ñà àò ëàð ìöõ òÿ ëèô âàõòëàð äà éàò -
ìûø äû ëàð, àì ìà èí äè ö÷ö äÿ áèð äÿí èø ëÿ ìÿ éÿ áàø ëà ìûø äû.
Ñî íà íûí ÿëèí äÿ êè î øàì äà ùà òèò ðÿ ìèð äè.
Ñî íà äè âàð äàí àñûë ìûø î áþ éöê ôî òî øÿê ëèí éà íû íà ãà éûò äû.
Äî ëà áûí ñà àò ëàð èø ëÿ éÿí ñè éèðòìÿ ñè åëÿ úÿ à÷ûã ãàë äû.
Ñî íà íûí ÿëèí äÿ êè øà ìûí èøû üû éå íÿ äÿ Ýö ëà üà íûí ñè ôÿ òè íÿ äöø -
äö âÿ Ñî íà éå íÿ äÿ Ýö ëà üà íûí ýþç ëÿ ðè íèí äÿ ðèí ëè éèí äÿ êè î àü ðû íû
ýþð äö, ñîí ðà î áè ðè ÿëè íè ôî òî øÿê ëèí ùà ìà ðû èëÿ Ýö ëà üà íûí àë íû íà
ñöðòäö.
Ýö ëà üà íûí àë íûí äà íà ðûí òÿð äàì úû ëà ðû âàð èäè.
Éîõ, áó, øà ìûí èñ òè ñèí äÿí ôî òî øÿê ëèí êà üû çû íà äöø ìöø íÿì äå -
éèë äè, áó, òÿð äàì úû ëà ðû èäè, ÷öí êè Ýö ëà üà ÿçàá ÷ÿ êèð äè, Ýö ëà üà áó
521
øÿ êèë äÿí ÷ûõ ìàã èñ òÿ éèð äè. Ñî íà áó íó áà øà äöø ìöø äö âÿ Ýö ëà üà -
íûí ýþç ëÿ ðè íèí äÿ ðèí ëè éèí äÿ êè î àü ðû äà èí äè ÷ÿê äè éè áó ÿçà áûí àü -
ðû ñû èäè.
Øàì þç-þçö íÿ ñþí äö.
Ñî íà î ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ áèð ìöä äÿò Ýö ëà üà íûí ôî òî øÿê ëè èëÿ öç -
áÿ öç äà éàí äû.
Øà ìû äà ùà éàí äûð ìà äû.
Ëàï åù ìàë ëû úà, ëàï áàð ìàã ëà ðû íûí óúóí äà ïÿí úÿ ðÿ éÿ òÿ ðÿô ýåò -
äè, åëÿ áèë óøàã éàò ìûø äû âÿ Ñî íà äà ãîð õóð äó êè, ñÿñ îëàð, óøàã éó -
õó äàí îéà íàð.
Áö òöí êö ÷ÿ ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ èäè âÿ ùÿ ìèí ãûø ýå úÿ ñè î ãà ðàí ëûã
è÷èí äÿ êö ÷ÿ ëÿð äÿ êè, åâ ëÿ ðèí äà ìûí äà êû ãà ðûí çÿ èô, àüûì òûë ïà ðûë òû ñû
äà ùà àü éó õó ëà ðû Ñî íà íûí éà äû íà ñàë ìûð äû, ÷öí êè Ñî íà äà ùà éó õó -
ëàð áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿø ìèð äè, ãà ðàí ëûã îòàã äà ùÿ ìèí ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà -
üûí äà äà éà íûá êö ÷ÿ éÿ áà õûð äû âÿ ýþç ëÿ éèð äè.
Äà ùà ãàð éàü ìûð äû, êö ëÿê äÿ ÿñ ìèð äè, ùÿð ùàë äà, êö ëÿ éèí ñÿ ñè
ýÿ ëèá îòà üà ÷àò ìûð äû, ñà êèò, ñÿñ ñèç-ñÿ ìèð ñèç áèð ãûø ýå úÿ ñè èäè âÿ î
ñà êèò ëèê, î ñÿñ ñèç ëèê è÷èí äÿ äî ëà áûí à÷ûã ñè éèðòìÿ ñèí äÿ êè ñà àò ëà ðûí
÷ûã ãûë òû ñû åøè äè ëèð äè.
Øà ìûí ñþí ìöø ôè òè ëè íèí éöíýöë èéè îòà üà éà éûë ìûø äû âÿ áó
éöíýöë ãîâ áèð áà ëà úà Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû íûí ãàð øû ñûí äà êû î äà ðûñ ãàë
ñà àò òÿ ìè ðè åìà ëàò õà íà ñûí äà ýþ éöì òöë-éà øûë àëîâ ëà éà íàí ïðè ìó -
ñóí ãî õó ñó íà áÿí çÿ éèð äè, àì ìà Ñî íà áó áà ðÿ äÿ äÿ ôè êèð ëÿø ìÿ äè,
ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, õÿ éà ëÿí Ãî øà ãà ëà ãà ïû ñû íûí ãà áà üûí äà êû î áà ëà úà,
î äà ðûñ ãàë åìà ëàò õà íà éà ýåò ìÿ äè; Ñî íà ÿéíèí äÿ êè ýå úÿ êþé íÿ éè ëÿ
ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äà äà éà íûá êö ÷ÿ éÿ áà õûð äû âÿ ýþç ëÿ éèð äè.
Îí áåø-èéèð ìè ýöí áóí äàí ãà áàã ôàá ðèê äÿ áèð éåð äÿ èø ëÿ äèê ëÿ -
ðè ãûç ëàð äàí ùàí ñû ñà áó þëöì ëö-èòèì ëè ýöí ëÿð äÿ ùå÷ îë ìà ñà, áèð áà -
ëà úà öðÿê à÷ ìàã äàí þò ðö íÿ ñÿ ýöë ìÿ ëè áèð ñþç äå äè, ùà ìû ýöë äö,
òÿê úÿ Ñî íà ýöë ìÿ äè âÿ äöí éà ýþð ìöø Õÿ äè úÿ õà ëà:
— Äÿðäëè äè äÿ Ñî íà, íå úÿ ýöë ñöí... — äå äè. — Öðÿ éè àü ðû éûð Ñî -
íà íûí...
Ùÿ ìèí ãûø ýå úÿ ñè, î ñà àò ÷ûã ãà ÷û ãû íûí ìö øà éè ÿò åò äè éè ùÿ ìèí
ñà êèò, ñÿñ ñèç-ñÿ ìèð ñèç ãûø ýå úÿ ñè Ñî íà êö ÷ÿ íèí ãà ðàí ëû üû íà áà õûð äû
âÿ î äÿì Ñî íà íûí ùå÷ áèð äÿð äè éîõ èäè, Ñî íà íûí öðÿ éè äà ùà àü ðû -
ìûð äû, àü ðû Ýö ëà üà íûí ýþç ëÿ ðèí äÿ èäè âÿ Ñî íà ýþç ëÿ éèð äè.
Ñî íà Ýö ëà üà íû éàõ øû òà íû éûð äû âÿ áè ëèð äè êè, Ýö ëà üà ýöú ëö äöð,
çè ðÿê äèð, áè ëèð äè êè, Ýö ëà üà äà èí äè áö òöí âàð ëû üûé ëà Ñî íà íûí éà íû íà
ãà éûò ìàã èñòÿ éèð âÿ Ñî íà ýþç ëÿ éèð äè (âÿ Ýö ëà üà áó íó áè ëèð äè!).
522
Ñî íà åëÿ-åëÿ úÿ ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äà äà éàí ìûø äû, ÷öí êè áèð
äà ùà î øÿê èëÿ áàõ ìàã èñ òÿ ìèð äè, Ýö ëà üà íûí ýþ çöí äÿ êè î àü ðû íû
ýþð ìÿê èñ òÿ ìèð äè, Ýö ëà üà íûí î ÿçàá ëà ðû íûí ýþç ýþ ðÿ ñè øà ùè äè îë ìàã
èñ òÿ ìèð äè âÿ äà éà íûá ýþç ëÿ éèð äè.
Ñî íà òà ìàì ñà êèò èäè, òà ìàì àð õà éûí èäè, áè ëèð äè êè, Ýö ëà üà íûí
ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î àü ðû äà, Ýö ëà üà íûí î ÿçàá ëà ðû äà ìö âÿã ãÿ òè äèð, î
àü ðû äà êå ÷èá ýå äÿ úÿê âÿ î ÿçàá äà éîõ îëà úàã.
Äî ëà áûí à÷ûã ñè éèðòìÿ ñèí äÿ êè î ñà àò ëà ðûí ÷ûã ãûë òû ñû, åëÿ áèë êè,
ùÿ ìèí ãûø ýå úÿ ñè íèí íÿá çè èäè, îòàã äà âó ðóð äó.
Øà ìû ñþí ìöø ôè òè ëèí ãî õó ñó ÷ÿ êè ëèá ýåò ìèø äè âÿ îòà üûí ùà âà -
ñûí äà î ãî õó äàí ñîí ðà áèð òÿ ìèç ëèê âàð èäè âÿ Ñî íà áè ëèð äè êè, áó
îòàã äà Ýö ëà üà íû ýþç ëÿ éèð.
Ñà àò ëà ðûí ÷ûã ãûë òû ñû è÷èí äÿ éà âàø-éà âàø àð òàí áèð ñÿñ åøè äèë äè âÿ
Ñî íà áà øà äöø äö êè, áó ñÿñ úû ðû ëàí êà üû çûí ñÿ ñè äè.
Ýö ëà üà àçàä îëóð äó.
Ýö ëà üà ãà éû äûð äû.
Êö ÷ÿ äÿ êè, åâ ëÿ ðèí äàì ëà ðûí äà êû, ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðèí ñö ðà ùè ëÿ ðèí äÿ êè
ãà ðûí àüûì òûë èøû üû åëÿ áèë êè, àðòìà üà áàø ëà ìûø äû, ãà ðàí ëûã è÷èí äÿ
ýö ìö øö áèð ïà ðûë òûé ëà êö ÷ÿ ëÿ ðèí, øÿ ùÿð ëÿ ðèí, áö òöí äöí éà íûí òÿ ìèç -
ëè éèí äÿí, òÿ çÿ ëè éèí äÿí õÿ áÿð âå ðèð äè.
Êà üûç äà ùà úû ðûë ìà äû.
Ñö êóò ÷þê äö âÿ åëÿ áèë êè, äî ëà áûí ñè éèðòìÿ ñèí äÿ êè î ñà àò ëà ðûí
äà ÷ûã ãûë òû ñû êÿ ñèë äè.
Ñî íà ÷þ íöá îòà üà áàõ ìûð äû, ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äà äà éàí ìûø -
äû âÿ ýþç ëÿ éèð äè.
Îòàã äà àä äûì ñÿ ñè ýÿë äè.
Áèð àä äûì...
Èêèí úè àä äûì...
Ö÷öí úö àä äûì...
Éå íÿ ñö êóò ÷þê äö.
Ñî íà àð õà äàí àç ãà ëà êö ðÿê ëÿ ðè íÿ òî õó íóá äþ éö íÿí î öðÿ éèí
ñÿ ñè íè åøèò äè.
Ñîí ðà Ýö ëà üà ÿëè íè åù ìàë ëû úà Ñî íà íûí ÷èé íè íÿ ãîé äó.
Ñî íà äèê ñèí ìÿ äè, Ñî íà áè ëèð äè êè, áå ëÿ äÿ îëà úàã âÿ áèð äÿí-áè -
ðÿ Ñî íà íûí öðÿ éè úîø äó, äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýö íöí äÿð äè, äöç èêè
éöç ÿë ëè ö÷ ýö íöí ÿçà áû èðè-èðè, ýè ëÿ-ýè ëÿ éàø îëóá ýþç ëÿ ðèí äÿí àõ äû.
Ñî íà íûí ÷èé íèí äÿ êè î ÿë êþé íÿ éè íèí àë òû íà ýèð äè, ÷ûë ïàã ÷èé íèí -
äÿ ýÿç äè âÿ î ÿëèí èñ òè ñè, î ÿëèí ùÿ ðà ðÿ òè Ñî íà íûí áö òöí è÷èí äÿí êå÷ -
äè.
523
Ñîí ðà Ýö ëà üà Ñî íà íû þçö íÿ òÿ ðÿô ÷å âèð äè, Ñî íà íûí ýþç ëÿ ðè íÿ
áàõ äû âÿ áà øà äöø äö êè, þì ðöí äÿ ùå÷ âàõò Ñî íà íû áå ëÿ úÿ õîø áÿõò
ýþð ìÿ éèá, ùÿò òà î áà ëà úà, î äà ðûñ ãàë åìà ëàò õà íà äà áèð-áèð ëÿ ðè íÿ ãû -
ñû ëûá ãî øà îòóð äóã ëà ðû î äÿ ãè ãÿ ëÿð äÿ äÿ Ñî íà áå ëÿ úÿ õîø áÿõò äå éèë -
äè.
Ñî íà ùÿ ìèí ãûø ýå úÿ ñè î ãà ðàí ëûã îòàã äà êû ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà -
üûí äà þçö íö Ýö ëà üà íûí áàü ðû íà áàñ äû, Ýö ëà üà íûí öç-ýþ çö íö, áîé -
íó íó, ñè íÿ ñè íè þïÿ-þïÿ:
— Àõûð êè, ýÿë äèí... — ïû ÷ûë äà äû. — Àõûð êè, ýÿë äèí... Ãà éûò äûí
àõûð, ãà éûò äûí... — ïû ÷ûë äà äû. — Ýÿ ëèá ÷ûõ äûí... — äå äè. — Ýÿ ëèá ÷ûõ -
äûí...
Ýö ëà üà Ñî íà íûí ÿé íèí äÿ êè î ýå úÿ êþé íÿ éè íè ÷û õàðòäû âÿ Ñî íà -
íûí àüàï ïàã ÷ûë ïàã áÿ äÿ íè, åëÿ áèë êè, î îòà üûí ãà ðàí ëû üû íû äöç ö÷
éöç àëòìûø áèð ýöí ïÿð ÷èì ëÿ íèá ñàõ ëà ìûø âÿ éàë íûç èí äè àçàä ëû üà
÷ûõ ìûø ùèñ ñëÿð ëÿ, ùÿ éÿ úàí ëàð ëà äîë äóð äó.
Ýö ëà üà ÷ûë ïàã Ñî íà íû ãó úà üû íà àë äû, ÷àð ïà éû éà ýÿ òèð äè.
Ýö ëà üà Ñî íà íûí ùÿ ëÿ äÿ éàõ øû ãó ðó ìà ìûø âÿ äóç òàìû âå ðÿí
ýþç ëÿ ðè íè, äî äàã ëà ðû íû, ãà áà ðûá þçö íÿ éåð òàï ìà éàí äþø ëÿ ðè íè þïöð -
äö âÿ Ñî íà õîø áÿõòëèê äÿí áî üó ëà-áî üó ëà, òÿíýíÿ ôÿñ îëà-îëà ïû ÷ûë -
äà éà-ïû ÷ûë äà éà:
— Éà ëàí ÷û áèð ìÿê òóá ýÿë ìèø äè ìÿ íÿ... — äå éèð äè.
Ýö ëà üà ïû ÷ûë äà éà-ïû ÷ûë äà éà:
— Éà ëàí ÷û äå éèë äè î ìÿê òóá... — äå éèð äè. — Ìÿí þë ìöø äöì...
Ìÿ íè âóð ìóø äó ëàð... Ìÿ íè ñÿí äè ðèëòäèí...— äå éèð äè. — Ñÿ íèí íÿ ôÿ -
ñèí ìÿ íè äàð òûá î øÿ êèë äÿí ÷û õàðòäû...
Ñÿ ùÿð éà âàø-éà âàø à÷û ëûð äû.
Éå íÿ ãàð éàü ìà üà áàø ëà ìûø äû.
Ñî íà ÷àð ïà éû äà óçàí ìûø äû âÿ Ýö ëà üà éà áà õûð äû.
Ýö ëà üà ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äà äà éàí ìûø äû âÿ äöç ö÷ éöç
àëòìûø áèð ýöí ýþð ìÿ äè éè ìÿ ùÿë ëÿ äÿ î ãûø ñÿ ùÿ ðè íèí à÷ûë ìà üû íà òà -
ìà øà åäèð äè.
Ñî íà ýö ëöì ñÿ éèð äè, ÷öí êè Ýö ëà üà íûí éå ðè íÿ ñå âè íèð äè.
Ñî íà íûí áö òöí áÿ äÿ íèí äÿ áèð ðà ùàò ëûã âàð èäè âÿ î ðà ùàò ëûã äà
áèð ÿáÿ äè ëèê, ùÿ ìè øÿ ëèê âàð èäè.
Ñîí ðà Ýö ëà üà ïÿí úÿ ðÿ íèí ãà áà üûí äàí ÷ÿ êè ëèá äî ëà áà éà õûí ëàø -
äû, ñè éèðòìÿ äÿ êè ñà àò ëà ðû ýþ òöð äö, ìè çöñ òö ñà à òû ùÿ ìè øÿ êè éå ðè íÿ
ãîé äó, Ñî íà íûí ãîë ñà à òû íû äà ìè çèí öñ òö íÿ ãîé äó, ñîí ðà ÿëèí äÿ
òóò äó üó äè âàð ñà à òû íà áàõ äû.
524
Ñî íà äà ÷àð ïà éû äàí ãàë õûá Ýö ëà üà íûí éà íû íà ýÿë äè âÿ áèð-áèð î
ñà àò ëà ðà áàõ äû.
Âàõòëàð ùÿ ìèí ìöõ òÿ ëèô ëè éè îë äó üó êè ìè ñàõ ëà ìûø äû.
Ñî íà íûí ãîë ñà à òûí äà 3-ÿ 10 äÿ ãè ãÿ ãàë ìûø äû.
Äè âàð ñà à òû 9.29 ýþñ òÿ ðèð äè.
Ýö ëà üà íûí ìè çöñ òö ñà à òû 06.15 ýþñ òÿ ðèð äè.
Ñîí ðà Ñî íà èëÿ Ýö ëà üà áèð-áèð ëÿ ðè íÿ áàõ äûëàð âÿ èêèñè äÿ
áÿðêäÿí, öðÿê äÿí ýöë ìÿ éÿ áàø ëà äûëàð.
Èêè ñè äÿ ÷ûë ïàã èäè, èêè ñè äÿ î áà ëà úà îòà üûí îð òà ñûí äà äà éàí ìûø -
äû, áèð-áè ðè íÿ áà õûð äû âÿ áÿðêäÿí, öðÿê äÿí ýö ëöð äö.
Ñîí ðà Ýö ëà üà ÿëèí äÿ êè ñà à òû äè âà ðà âóð ìàã èñ òÿ äè.
Ñî íà:
— Íåé ëÿ éèð ñÿí äè âà ðà âó ðóá?.. — äå äè.— Î áè ðè åâè ìèç äÿ âó ðàð -
ñàí. Îí ñóç äà áóð àäàí êþ ÷ÿ úÿ éèê...
— Íè éÿ?
— À-à-à.. Êèì èíà íàð êè, ñÿí øÿ êèë äÿí ýÿë ìè ñÿí? — Ñî íà ôî òî -
øÿ ê ëÿ áàõ äû.
Ôî òîã ðàô ßëè íèí áþ éöò äö éö î ôî òî øÿ êèë äÿ êà üû çûí éàë íûç ãû ðàã -
ëà ðû ãàë ìûø äû, Ýö ëà üà íûí ïîðòðå òè íèí éå ðè áîø èäè âÿ Ñî íà éà åëÿ ýÿë -
äè êè, åëÿ áèë î øÿê èëè ãàé ÷û èëÿ êÿ ñèá ýþ òöð ìö ñÿí.
XXXI
Ìÿí ÷àë áûü ëû, áàøûíûí îð òà ñû òà ìàì òþ êöë ìöø àüàï ïàã ãûâ ðûì
ñà÷ ëû î òàê ñè ñö ðö úö ñöí äÿí — Úÿ ôÿð ãó ëó äàí ÷îõ øåé ñî ðóø ìàã èñ òÿ -
éèð äèì, àì ìà ùå÷ íÿ ñî ðóø ìà äûì, äà ùà äîü ðó ñó, íÿ ö÷öí? íè éÿ?
ñÿ áÿ áè íè áèë ìè ðÿì... — Ùå÷ íÿ ñî ðó øà áèë ìÿ äèì âÿ àé äûí ëûã áèð éàç
ýå úÿ ñè åâ äÿí ÷û õûá ïè éà äà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ òÿ ðÿô ýåò äèì.
Áà êû íûí äàü ëûã ùèñ ñÿ ñè íÿ ãàë õàí âÿ áèð àç äàí ìÿ íè íþ éöò äö -
êà íû íûí — áè çèì íþ éöò äö êà íû ìû çûí òè íè íÿ, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ àïà ðûá ÷û -
õà ðà úàã êö ÷ÿ áî éó àä äûì ëà éà-àä äûì ëà éà áó òà íûø åâ ëÿ ðÿ, áèð ìÿð -
òÿ áÿ ëè, èêè ìÿð òÿ áÿ ëè, ö÷ ìÿð òÿ áÿ ëè áè íà ëà ðà áà õûð äûì âÿ ùå÷ áè ðè íè
òà íû ìûð äûì; éÿ íè áó áè íà ëàð þç-þç ëö éöí äÿ ìÿ íÿ òà íûø èäè, àíà ìûí
ÿëèí äÿí òó òóá áó êö ÷ÿ èëÿ øÿ ùÿ ðèí ìÿð êÿ çè íÿ òÿ ðÿô ÷îõ ýåò ìèø äèì,
áó êö ÷ÿ äÿí ÷îõ êå÷ ìèø äèì, àì ìà åé íè çà ìàí äà, ìÿí áó áè íà ëà -
ðûí ùå÷ áè ðè íè ùàí ñû áèð õà òè ðÿé ëÿ ñÿ áàü ëû õà òûð ëà ìûð äûì, ìÿí áó áè -
íà ëàð äà áèð éàä ëûã ùèññ åäèð äèì âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó ùèññ ãàð -
øû ëûã ëû äûð, ÷öí êè êö ÷ÿ ëÿð éàë íûç áè íà ëàð äàí, éàë íûç àñ ôàëòäàí, äàø äàí
èáà ðÿò äå éèë âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, êö ÷ÿ ëÿ ðèí äÿ éàä äà øû âàð; èí ñàí -
525
ëàð ýÿ ëèð, ýå äèð, àì ìà êö ÷ÿ ëÿð ãà ëûð, êö ÷ÿ ëÿ ðèí þì ðö èí ñàí ëà ðûí þì -
ðöí äÿí ÷îõ-÷îõ àð òûã îëóð, êö ÷ÿ ëÿð éöç èë, èêè éöç, ö÷ éöç èë éà øà -
éûð âÿ ýÿ ëèá-ýå äÿí î èí ñàí ëà ðûí íÿ ôÿ ñè èëÿ íÿ ôÿñ àëûð, ýÿ ëèá-ýå äÿí î
èí ñàí ëà ðûí ùèññëÿ ðè, ùÿ éÿúàí ëà ðû èëÿ éà øà éûð âÿ áó áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿ øÿí -
äÿ ùÿð äÿí ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, ãà ðûø ãà àäûí äà, éà ôèë àäûí äà, éà èí -
ñàí àäûí äà ìÿõ ëóã îë äóüó êè ìè, êö ÷ÿ àäûí äà äà áèð ìÿõ ëóã âàð.
Ìÿí ñî íóí úó äÿ ôÿ áó êö ÷ÿ èëÿ íÿ âàõò ýåò ìè øÿì? — éà äû ìà
ýÿë ìèð... Áèç ìÿ ùÿë ëÿ äÿí êþ ÷ÿí äÿ îí-îí áèð éàøûì âàð èäè âÿ éÿ -
ãèí ãûðõ èë èäè êè, àéà üûì áó êö ÷ÿ éÿ äÿé ìèð äè (áó äà ìÿ íèì åòè áà -
ðûì!..) âÿ ùÿð ýàù, êö ÷ÿ íèí éàä äà øû âàð ñà, êö ÷ÿ úàí ëû äûð ñà, äå ìÿ ëè,
íÿ éè ñÿ äÿ óíó äóð, éàä äàí ÷û õà ðûð âÿ áó íó äóé ìàã, ùèññ åò ìÿê
ãöñ ñÿ ýÿ òè ðèð, áó éàë íûç ãûðõ èëèí àé ðû ëûã ãöñ ñÿ ñè äå éèë, éàë íûç ùÿ ìèí
ãûðõ èëèí ÿáÿ äè áèð êå÷ ìèøäÿ ãàë ìà üû-íûí, ãà éûò ìàç ëû üû íûí ãöñ ñÿ ñè
äå éèë, áó ãöñ ñÿ, åé íè çàìàí äà, ýÿ ëÿ úÿ éèí äèð, äà ùà äîü ðó ñó, ýÿ ëÿ -
úÿê äÿ ãàë ìûø áåø èëèí, îí èëèí, ùÿò òà ãûðõ-ÿë ëè èëèí äÿ ùà ÷àí ñà ÿáÿ äè
áèð êå÷ ìèø äÿ ãà ëà úà üû íûí èí äè äÿí ùèññ îëó íàí ãöñ ñÿ ñè äèð.
Áè çèì î íþ éöò äö êà íû ìû çûí, î ÿð çàã äö êà íû ìû çûí ñà ðû ÿùÿíýëÿ
ðÿíýëÿí ìèø áèð ìÿð òÿ áÿ ëè áè íà ñû íû óçàã äàí ýþð äöì âÿ î ñà àò äà òà -
íû äûì âÿ íÿ ãÿ äÿð èñ òÿ ñÿì äÿ êè, áó íó éàç ìà éûì, ãà éû äûá ÷û õûá
ýåò ìÿê èñ òÿ äèì, ÷öí êè áö òöí áóí ëà ðûí íÿ ìÿ íà ñû âàð èäè? Ìÿí èí -
äè î ìÿ ùÿë ëÿ äÿ êè ìè àõ òà ðûð äûì? «Êå÷ ìè øÿ ñÿ ôÿð» — áó éàë íûç áè -
çèì þçö ìö çöí êè òàá ëàð äà éà ðàò äû üû ìûç áèð èôà äÿ äèð, ÿñ ëèí äÿ, êå÷ -
ìèø ùå÷ êè ìè ãÿ áóë åò ìèð, êå÷ ìèø þç èøè íè ýþ ðöá, ãóð òà ðûá âÿ îíóí
ãà ïû ñûí äà ÿáÿ äè áèð ãû ôûë âàð, Çè áà õà ëà íûí ãà ïû ñûí äà êû î ïàñ ëû ãû ôûë
êè ìè, ßëè àá áàñ êè øè íèí ãà ïû ñûí äà êû î éå êÿ ãû ôûë êè ìè...
Ëà êèí ìÿí êè èí äè, áàõ, áó êö ÷ÿ èëÿ öçö éó õà ðû, áè çèì ìÿ ùÿë -
ëÿ ìè çÿ äîü ðó ýåò äè éèì áó àí ëàð äà Çè áà õà ëà íû äà, ßëè àá áàñ êè øè íè
äÿ õà òûð ëà éû ðàì...
ßñ ìÿð äå éèð êè, ýó éà, ìÿí öðÿ éè ìèí äÿ ðèí ëè éèí äÿ ñåí òè ìåí òàë
áèð àäà ìàì; áèë ìè ðÿì, áÿë êÿ äÿ áå ëÿ äèð âÿ ìÿ íèì ôè êèð ëÿø äèê ëÿ -
ðèì äÿ, éàç ìàã èñ òÿ äèê ëÿ ðèì äÿ ñåí òè ìåí òàë áèð àäà ìûí ôèê ðè, èñ òÿ -
éè äèð, îëà áè ëÿð, àì ìà, ùÿð ùàë äà, ìÿí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí òè íèí äÿ êè ñà -
ðû ÿùÿíýëÿ ðÿíýëÿí ìèø î áà ëà úà áè íà íû ýþ ðÿí äÿ äà éàí ìàã èñ òÿ äèì,
ýå ðè ãà éû äûá ÷û õûá ýåò ìÿê èñ òÿ äèì âÿ î äÿì ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, î
òà íûø âÿ åé íè çà ìàí äà éàä áè íà ëàð, î êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè, úöð áÿ úöð
ðÿíýëÿð ëÿ ðÿíýëÿí ìèø — éà øûë, ýþé, ãÿù âÿ éè, ÷ÿù ðà éû, ñà ðû êö ÷ÿ ãà -
ïû ëà ðû, éà âàø-éà âàø éàð ïàã ëà ìà üà áàø ëà ìûø ìåé íÿ ëÿð ëÿ ÿùà òÿ
îëóí ìóø êö ÷ÿ åé âàí ëà ðû ìÿ íÿ áà õûð âÿ ìÿ íè ìÿ çÿì ìÿò åäèð; ÿë -
526
áÿò òÿ, áó ùèññäÿ áèð óøàã ëûã âàð èäè, àì ìà íÿ îëàð? Ìÿí êè... ìÿí
êè, þç óøàã ëû üû ìà ãà éûò ìàã èñ òÿ éèðäèì...
Ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí àøà üû áà øûí äà òè íèí óúó íà ÷à òûá íþ éöò äö êà íû èëÿ
öç áÿ öç äà éàí äûì, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ áàõ äûì âÿ éîõ, ìÿ íèì öðÿ éèì
äöø ìÿ äè, éå ðèì äÿ äÿ äî íóá ãàë ìà äûì, åëÿ áèë êè, åëÿ áå ëÿ äÿ îë -
ìà ëû èäè, åëÿ áó íó äà ýþç ëÿ éèð äèì; Ñà ðû ùà ìàì äà éîõ èäè, áè çèì
äà ëà íû ìûç äà éîõ èäè, àðà ëûã äà êû î áè íà ëàð, î åâ ëÿð äÿ éîõ èäè âÿ ùÿ -
ìèí ñà ùÿ äÿ èí äè ÷îõ ìÿð òÿ áÿ ëè áþ éöê áèð éà øà éûø áè íà ñû âàð èäè.
Ùÿ ìèí áè íà íûí ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè éà íûð äû, åé âàí ëà ðû íà àäàì ëàð ýè ðèá-÷û -
õûð äû, î áþ éöê áè íà þç ýöí äÿ ëèê ùÿ éà òû èëÿ éà øà éûð äû âÿ ùÿ ìèí áè -
íà íûí ãà áà üûí äà ùöí äöð, ãîë ëó-áó äàã ëû áèð ñþ éöä àüà úû âàð èäè.
Éöí ýöë áèð ìåù ÿñ äè âÿ î éöí ýöë ìåù î ãîë ëó-áó äàã ëû ñþ éö -
äöí éå íè úÿ ýþ éÿð ìÿ éÿ áàø ëà ìûø êþð ïÿ éàð ïàã ëà ðû íû òÿð ïÿò äè âÿ
ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ÿñ ëèí äÿ, î éàð ïàã ëàð ìÿ íè ñà ëàì ëà äû; ìÿ íÿ åëÿ
ýÿë äè êè, èí äè î áþ éöê, î ãîë ëó-áó äàã ëû ñþ éöä àüà úû äà, âàõ òè ëÿ ìÿ -
íèì àòàì êè ìè, áó êö ÷ÿ äÿ — áó éå íè êö ÷ÿ äÿ ãÿ ðèá ëèê è÷èí äÿ äèð.
Áèð, èêè, áåø, éåä äè, îí, îí áèð... Áó áþ éöê áè íà îí áèð ìÿð òÿ áÿ
èäè âÿ îíóí éÿ ãèí êè, úÿ ìè èêè úÿ ìÿð òÿ áÿ ñè íÿ áè çèì áö òöí ìÿ ùÿë -
ëÿ ìèç ñû üû øàð äû.
Î áè íà íûí ö÷öí úö ìÿð òÿ áÿ ñè íèí ìÿ íÿ éà õûí åé âà íûí äà ö÷-
äþðä éàø ëû áèð óøàã äà éàí ìûø äû âÿ ñö ðà ùè íèí äÿ ìèð áàð ìàã ëû üû àðà -
ñûí äàí ìÿ íÿ áà õûð äû; ìÿí äÿ î óøà üà áàõ äûì, îíà ýþç âóð äóì âÿ
áèð äÿí ãÿ ðè áÿ áèð ùà äè ñÿ îë äó: î óøàã àü çû íû éå êÿ à÷ûá áÿðêäÿí àü -
ëà éà-àü ëà éà îòà üà ãà÷ äû; àíà ñû òÿ ëÿ ñèê åé âà íà ÷ûõ äû, êö ÷ÿ áî éó î
òÿ ðÿô-áó òÿ ðÿ ôÿ áàõ äû, áà øû íû éó õà ðû ãàë äû ðûá áè íà íûí öñò åé âàí ëà ðû -
íà áàõ äû âÿ éÿ ãèí êè, ùå÷ ùàðà äà øöá ùÿ ëè áèð øåé ýþð ìÿ éèá îòà üà
êå÷ äè.
Ìÿ íèì ñþ éö äöì ýöë äö.
Áèð äÿ ôÿ ìÿí éó õó äà ãûï ãûð ìû çû áèð àé ýþð ìöø äöì âÿ åëÿ éó -
õó äà èêÿí î ãûð ìû çû àéà áà õà-áà õà áà øà äö øöð äöì êè, éó õó ýþ ðö -
ðÿì, áà øà äö øöð äöì êè, î úöð éå êÿ, î úöð ãûð ìû çû àé îëà áèë ìÿç,
àì ìà î éå êÿ, î ãûð ìû çû àé, íå úÿ äå éÿð ëÿð, ìÿ íèì áó íó áà øà äö -
øöá-äöø ìÿ ìÿ éè ìèí ôÿð ãèí äÿ äå éèë äè, åëÿ úÿ ãûð ìû çû àëû øûá-éà íûð äû,
åëÿ úÿ ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà èäè.
Èí äè ýþé äÿ ùÿ ìè øÿ êè (àäè!) àé èäè, ùÿ ìè øÿ êè (àäè!) óë äóç ëàð èäè,
áèð äÿ êè, î áþ éöê éà øà éûø áè íà ñû íûí èøûã ëà ðû éà íûð äû âÿ ùÿ ìèí èøûã -
ëû ïÿí úÿ ðÿ ëÿð, èøûã ëû ãà ïû ëàð áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ þç ëÿ ðè íè ãÿ òèé éÿí éàä
ùå ñàá åëÿ ìèð äè, ÿê ñè íÿ, î ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðèí, î øö øÿ ãà ïû ëà ðûí èøû üûí äà,
527
ýå íèø ëè éèí äÿ, éà ðà øû üûí äà áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ éÿ ùÿò òà áèð ìèí íÿò âàð
èäè.
Ìóõ òà ðûí éà øà äû üû, ßäè ëÿ íèí éà øà äû üû î ö÷ ìÿð òÿ áÿ ëè áè íà ÿâ -
âÿë êè êè ìè, þç éå ðèí äÿ èäè (âÿ èí äè áó ìÿ íÿ áèð ìþ úö çÿ êè ìè ýþ -
ðöí äö!), àì ìà Ìóõ òàð ýè ëèí î øö øÿ áÿí äèí äÿ äà ùà Êöá ðà õà ëà íûí
äèá ÷ÿê ëÿ ðè éîõ èäè âÿ öìó ìèé éÿò ëÿ, áó áè íà, ÿë áÿò òÿ, ÿâ âÿë êè áè íà
èäè, àì ìà åé íè çà ìàí äà, ÿâ âÿë êè áè íà äå éèë äè, äè âàð ëà ðû íà, ïÿí úÿ -
ðÿ ëÿ ðè íÿ, øö øÿ áÿí äè íÿ, ýè ðèø ãà ïû ñû íà áà õàí êè ìè, áè ëèð äèí êè, èí äè
áó áè íà íûí ùÿ éà òû òà ìàì áàø ãà áèð ùÿ éàò äûð, ÿâ âÿë êèí äÿí éàõ øû äû -
ìû? ïèñ äè ìè? áèë ìè ðÿì, àì ìà òà ìàì áàø ãà èäè âÿ ìÿ íèì ö÷öí
áó ðà ñû íà äà øÿêê-øöá ùÿ éîõ èäè êè, èí äè áó áè íà äà òà ìàì áàø ãà
àäàì ëàð éà øà éûð äû; î ö÷ ìÿð òÿ áÿ ëè áè íà íûí ìÿ íèì ö÷öí äîü ìà ëû üû -
íûí þçöí äÿ èí äè áèð éàä ëûã âàð èäè.
Áè íà íûí ãà áà üûí äà, ñÿ êè íèí ãû ðà üûí äà ãûðõ èë áóí äàí ÿâ âÿë îë -
äó üó êè ìè, éå ðÿ, àñ ôàë òûí öñ òö íÿ ñà ëûí ìûø áà ëà úà áèð äþ øÿê úÿ äÿ ëàï
ãî úà ëûá ÿë äÿí äöø ìöø áèð ãà ðû îòóð ìóø äó (ùÿð äÿí áó áà ðÿ äÿ ôè êèð -
ëÿ øÿí äÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð êè, ùÿ ìèí ýå úÿ î ãà ðû ìÿ íèì ýþ çö ìÿ ýþ -
ðöí ìöø äö...) âÿ ìÿí àñ òà àä äûì ëàð ëà ýÿ ëèá î ãà ðû íûí ãà áà üûí äà äà -
éàí äûì, ùÿ ëÿ óçàã äàí ýþ ðÿí êè ìè òà íû äû üûì î ãà ðû íû ñà ëàì ëà äûì
(éîõ ñà î ñà ëà ìû þçöì þçö ìÿ âåð äèì?).
— Àõ øà ìûí õå éèð, Ñÿ ôó ðÿ õà ëà.
— Àáà òûí õå éèð, — äå äè.
— Íå úÿ ñÿí, Ñÿ ôó ðÿ õà ëà?
— Íå úÿ îëà úà üàì? Ýþð ìöð ñÿí? Ùàé-ùà éûì ýå äèá, âàé-âà éûì
ãà ëûá.
— Ìÿ íè òà íû ìà äûí?
— Éîõ...
— Ìÿ íÿì äÿ!..
Ùÿ ìèí éàç ýå úÿ ñè î áþ éöê áè íà äàí ýÿ ëÿí èøûã è÷èí äÿ ìÿí Ñÿ -
ôó ðÿ õà ëà íûí àëà úà ëàí ìûø ñó ëó ýþç ëÿ ðèí äÿ ãÿ ôèë áèð ñÿê ñÿ êÿ ýþð äöì
âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Ñÿ ôó ðÿ õà ëà ùÿ ëÿ äÿ ñÿê ñÿ êÿ è÷èí äÿ äðèð, ùÿ -
ëÿ äÿ ìö ùà ðè áÿ äÿ èòêèí äöø ìóø îü ëó Åé íóë ëà äàí áèð õÿ áÿð ýþç ëÿ -
éèð. ßë áÿò òÿ, áèç ùà ìû ìûç áó áà ðÿ äÿ ÷îõ åøèò ìè øèê, ÷îõ îõó ìó øóã
êè, àíà ëàð ìö ùà ðè áÿ äÿ èò êèí äöø ìöø îüóë ëà ðû íûí éî ëó íó ùÿ ëÿ äÿ
ýþç ëÿ éèð ëÿð, àì ìà áó äÿ ôÿ áö òöí þì ðöì äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ ìÿí áó íó
ýþç ëÿ ðèì ëÿ ýþð äöì, äóé äóì.
Ìÿí Ñÿ ôó ðÿ õà ëà íûí öçöí äÿ êè ãû ðûø ëà ðà áàõ äûì âÿ áèð äÿí-áè ðÿ
ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Ñÿ ôó ðÿ õà ëà íûí öçöí äÿ êè î ÿé ðè-öé ðö ãû ðûø õÿò -
528
ëÿ ðè èëÿ áè çèì ãûðõ èë áóí äàí ÿâ âÿëêè ìÿ ùÿë ëÿ ìèç àðà ñûí äà ÷îõ éà -
õûí áèð îõ øàð ëûã âàð...
Ñÿ ôó ðÿ õà ëà éå íÿ äÿ:
— Éîõ, òà íû ìà äûì...— äå äè.
— ßëÿê áÿ ðÿì...
— Ùàí ñû ßëÿê áÿð? — Ñÿ ôó ðÿ õà ëà íûí àëà úà ëàí ìûø ñó ëó ýþç ëÿ ðèí -
äÿ êè î ãÿ ôèë ñÿê ñÿ êÿ, î ùÿ éÿ úàí èòèá ýåò ìèø äè, ÷öí êè î ñÿê ñÿ êÿ íè,
î ùÿ éÿ úà íû óçóí ìöä äÿò ýþç ëÿ ðèí äÿ ñàõ ëà ìà üà ùå éè éîõ èäè.
— Ñî íà íûí îü ëó éàì...
— Ùàí ñû Ñî íà íûí?
— Ïðà âàä íèê Àüà ðÿ ùè ìèí àð âà äû...
Ñÿ ôó ðÿ õà ëà íûí äà òà ìàì ãû ðûø ìûø ãî úà ñè ôÿ òè ìÿ íèì î ñþ éö -
äöì êè ìè ýö ëöì ñÿ äè:
— Âàë ëàù, äå äèì ñÿ íÿ äÿ, ùàé-ùà éûì ýå äèá ìÿ íèì, âàé-âà éûì
ãà ëûá. Áèð àéà üûì áóð äà äû, áèð àéà üûì ãÿ áèð äÿ. Àë ëàù òåç ýÿ òèð ñèí î
ýö íö..
— Ñà ðû ùà ìàì äàí éó õà ðû äà, äà ëàí äà îëóð äóã...
— Âàë ëàù, áèë ìè ðÿì, Àë ëà ùûí éà íûí äà íÿ ýö íà ùûì âàð êè, ýþ òö -
ðöá àïàð ìûð ìÿ íè?!
— Õà íûì õà ëà ýèë ëÿ áèð ùÿ éÿò äÿ îëóð äóã.
Î àëà úà ëàí ìûø ñó ëó ýþç ëÿð äå éÿ ñÿí ôèê ðÿ ýåò äè, êå÷ ìèø äÿí íÿ -
ñÿ ãî ïà ðûá ýÿ òèð ìÿê èñ òÿ äè, ñîí ðà äå äè.
— Àë ëàù Õà íû ìà ðÿù ìÿò åëÿ ñèí!..
— Ìÿ íè òà íû ìà äûí?
— Éîõ.. Àë ëàù ìÿ íè þë äöð ñöí! Þë äöð ìöð äÿ. Õÿ úèë åëÿ éèð ìÿ -
íè..
Éå íÿ éöí ýöë áèð ìåù ÿñ äè âÿ ìÿí ýþç ëÿ ðè ìè Ñÿ ôó ðÿ õà ëà äàí
÷ÿ êèá î ãîë ëó-áó äàã ëû ñþ éöä àüà úû íà áàõ äûì, ñþ éö äöí éå íè úÿ ýþ -
éÿð ìÿ éÿ áàø ëà ìûø éàð ïàã ëà ðû òèò ðÿ äè, àì ìà áó òèò ðÿ éèø äöí éà íûí
ÿí àäè òèò ðÿ éè øè èäè, ÷öí êè î ñþ éöä ãûðõ èë èäè êè, ìÿ íèì äå éèë äè âÿ
ÿë áÿò òÿ, î ñþ éöä ìÿ íè òà íû ìûð äû.
Îí áèð ìÿð òÿ áÿ ëè áè íà íûí èøûã ëà ðû áèð-áèð ñþ íöð äö.
Áèð àç äàí î èøûã ëàð òà ìàì ñþ íÿ úÿê äè, éàë íûç ýþé äÿ êè àé, óë -
äóç ëàð ãà ëà úàã äû âÿ áè çèì êö ÷ÿ ìèç ãûðõ èë áóí äàí ÿâ âÿë êè éîõ, ñà -
áàù êû ñÿ ùÿ ðè íè ýþç ëÿ éÿ úÿê äè, ñà áàù êû ñÿ ùÿ ðè íèí àä äûì ùÿñ ðÿ òè íè
÷ÿ êÿ úÿê äè, ñîí ðà î ñÿ ùÿð à÷û ëà úàã äû, îí áèð ìÿð òÿ áÿ ëè áó áè íà íûí
óøàã ëà ðû ùàé-êö éëÿ àøà üû äö øöá ìÿê òÿá ëÿ ðÿ ýå äÿ úÿê äè, î óøàã ëà ðûí
ùà ìû ñû íûí ïîðòôåë ëÿ ðèí äÿ ýþ çÿë àâ òî ìàò ãÿ ëÿì ëÿð îëà úàã äû âÿ î
óøàã ëàð ùå÷ âàõò áó êö ÷ÿ äÿ Àü Äÿ âÿ ýþð ìÿ éÿ úÿê äè, àé ëàð êå ÷ÿ -
529
4- 34
úÿê äè, ö÷öí úö ìÿð òÿ áÿ äÿ êè î áà ëà úà äà áþ éö éÿ úÿê äè âÿ ùàí ñû áèð
áè íà íûí ñà ö÷öí úö ìÿð òÿ áÿ ñèí äÿ (éà îíóí úó, èéèð ìèí úè ìÿð òÿ áÿ -
ñèí äÿ!) áà ëà úà áèð óøàã ýþ ðÿ úÿê äè...
XXXII
Úÿá ðà éûë ìö ùà ðè áÿ éÿ ýå äÿí äÿ ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè ýþ éÿð ÷èí ëÿð äÿí
÷îõ íè ýà ðàí ýåò äè âÿ Úÿá ðà éûë äàí ñîí ðà î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðÿ Àüà ðÿ ùèì
áàõ äû. Ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðÿ âåð ìÿ éÿ áèð øåé éîõ èäè, Àüà ðÿ ùèì áèð ñöáù
òåç äÿí, áèð äÿ àõ øà ìà éà õûí äà ìà ãàë õûá ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè ó÷ó ðóð äó âÿ
ýþ éÿð ÷èí ëÿð ýå äèá þç ëÿ ðè þç ëÿ ðè íÿ éåì òà ïûð äûëàð (ùÿð ùàë äà íÿ ñÿ
òà ïûð äû ëàð êè, éà øà éûð äû ëàð), ãà éû äûá ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè ãóø õà íà éà ýè ðèð -
äèëÿð.
Úÿá ðà éû ëûí áèð âàõò ýþé äÿ ìà éàë ëàã âó ðàí, ìèíáèð îéóí äàí ÷û -
õàí, ó÷óá ýþ éöí éåä äèí úè ãà òûí äà ýöú ëÿ ýþ ðö íÿí áèð íþã òÿ éÿ äþ -
íÿí ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà, Úÿá ðà éûë ýå äÿí äÿí
ñîí ðà ýö íö-ýöí äÿí çÿ èô ëÿ éèð äè, áö çö øöð äö, ëÿ ëÿê ëÿ ðèíè òþ êöð äö, åëÿ
ùåé ýþç ëÿ ðè íè éó ìóá ìöð ýö ëÿ éèð äè âÿ Àüà ðÿ ùèì äÿ ìö ùà ðè áÿ éÿ
ýå äÿí äÿí ñîí ðà, äà ùà ãóø õà íàíûí àü çû ùÿ ìè øÿ à÷ûã ãàë äû, ýþ éÿð -
÷èí ëÿð èñ òÿ éÿí äÿ ó÷óá ýå äèá éåì àõ òàð äûëàð, áèð øåé òàï äûëàð, éà
òàï ìà äûëàð, òÿ çÿ äÿí ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè î ãóø õà íà éà ãà éû òäûëàð, ýöí -
äÿí-ýö íÿ ëàï àðûã ëà äûëàð, ëàï ÿë äÿí äöø äöëÿð, äà ùà ó÷óá ýå äèá éåì
àõ òàð ìà üà äà íÿ ùÿ âÿñ ëÿ ðè, íÿ äÿ òà ãÿò ëÿ ðè ãàë äû.
Úÿá ðà éû ëûí ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè þç àãè áÿò ëÿ ðè èëÿ áà ðûø ìûø äû ëàð âÿ áó,
ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ áèð äÿðä îë ìóø äó, àì ìà ìÿ íèì áó äÿð äÿ ÷à ðÿ
åëÿ ìÿ éÿ ùå÷ áèð èì êà íûì éîõ èäè, ÷öí êè áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç äÿ, áè -
çèì äà ëà íû ìûç äà, áè çèì êö ÷ÿ ìèç äÿ òà ìàì èì êàí ñûç èäè.
Ìÿí äà ìà ÷û õûð äûì, î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè ó÷óðòìàã èñ òÿ éèð äèì, àì -
ìà ýþ éÿð ÷èí ëÿð ó÷ ìóð äó, äà ùà äîü ðó ñó, áèð-èêè äÿ ôÿ ãà íàä ëà ðû íû
÷ûð ïûá äàì äà î òÿ ðÿô-áó òÿ ðÿ ôÿ àòû ëûð äû, áàø ëà ðû íû ÷ÿï òó òóá ìÿ íèì
ÿë ëÿ ðè ìÿ áà õûð äû, ñîí ðà î ýþ éÿð ÷èí ëÿð äà ìûí áèð êöí úöí äÿ äà éà íûá
áàø ëà ðû íû áÿ äÿí ëÿ ðè íÿ ãû ñûð äû ëàð, ýþç ëÿ ðè íè éó ìóð äó ëàð âÿ ùÿð äÿí -
áèð ãó ðóë äà éûð äû ëàð; ìÿ íèì ÿë ëÿ ðèì ùÿ ìè øÿ áîø îëóð äó, ýþ éÿð ÷èí -
ëÿ ðÿ âåð ìÿ éÿ ùå÷ íÿ òàï ìûð äûì âÿ òÿñ êèí ëè éèì äÿ áó îëóð äó êè,
Úÿá ðà éû ëûí óçóí ðå çèí øëàí ãû íû ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè êðàí òà êå ÷è ðèá òåç-
òåç ãóø õà íà íû éó éóá-òÿ ìèç ëÿ éèð äèì, àì ìà ýþ éÿð ÷èí ëÿð ùå÷ íÿ éå -
ìÿ äèê ëÿ ðè ö÷öí, òÿ ìèç ëÿ ìÿ éÿ äÿ áèð øåé îë ìóð äó, àú ëûã äàí, õÿñ òÿ -
ëèê äÿí òþ êö ëÿí ëÿ ëÿê ëÿð äÿí áàø ãà; ñîí ðà ýþ éÿð ÷èí ëÿð þë ìÿ éÿ áàø -
ëà äû âÿ ìÿí äþðä ýöí äÿí, áåø ýöí äÿí-áèð ýå úÿ ãóø õà íà äà þë ìöø
530
î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè ÷û õà ðûá àòûð äûì âÿ î þëö ýþ éÿð ÷èí ëÿð äÿ éÿ ãèí êö ðÿí
ïè øè éèí ãèñ ìÿ òè îëóð äó. Ìÿí î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè ÷îõ èñ òÿ éèð äèì, ìÿ íèì
î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðÿ éà çû üûì ýÿ ëèð äè, àì ìà î éà çûã þëö ýþ éÿð ÷èí ëÿð äÿí
èé ðÿ íèð äèì âÿ éà çûã þëö ýþ éÿð ÷èí ëÿð äÿí áå ëÿ úÿ èé ðÿí ìÿ éèì, þéö -
éÿ-þéö éÿ îí ëà ðû ýþ òö ðöá àïà ðûá àò ìà üûì áÿ çÿí ìÿ íèì áö òöí ùÿ -
éà òû ìû áèð èøýÿí úÿ éÿ ÷å âè ðèð äè: î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí àõû ðû íÿ ö÷öí áå ëÿ
îë ìà ëû èäè? âÿ äöí éà íûí áó èí ñàô ñûç ëû üû àç ãà ëûð äû î áà ëà úà ßëÿê áÿ -
ðè àü ëàò ñûí.
Áèð ýöí ÷èé íèí äÿí éå êÿ òîð áà ñàë ëàí ìûø áèð êè øè ùÿ éÿ òè ìè çÿ
ýèð äè, ùÿä äÿí àð òûã ùöí äöð âÿ ùÿò òà î úöð ùöí äöð ëö éö íÿ ýþ ðÿ äÿ
÷îõ êþê èäè âÿ î áÿä ùåé áÿò êè øè íèí áà øû öëýöú ëÿ òÿ ìèç ãûð õûë ìûø äû,
éî üóí ïåé ñÿ ðè âàð èäè âÿ îíóí áå ëÿ úÿ ãà ìÿ òè, éî üóí ïåé ñÿ ðè áè çèì
ìÿ ùÿë ëÿ ìè çè áàñ ìûø î éå òèì ëèê ëÿ, î êèì ñÿ ñèç ëèê ëÿ ùå÷ úö ð óéóø -
ìóð äó.
Î áÿä ùåé áÿò êè øè Úÿá ðà éû ëûí ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè íè àë ìàã èñòÿ éèð äè,
àì ìà Õà íûì õà ëà ùÿ éÿ òè ìè çÿ ñû üûø ìà éàí, äà ëà íû ìû çà, êö ÷ÿ ìè çÿ
ñû üûø ìà éàí î ãà ìÿ òÿ áàõ ìà éà ðàã, êè øè íè ùÿ éÿ òè ìèç äÿí ãîâ äó âÿ
î éî üóí ïåé ñÿð ëè áÿä ùåé áÿò êè øè ÿâ âÿë úÿ äèã ãÿò ëÿ ùÿ éÿ òè ìè çèí î
áà øû íà-áó áà øû íà áàõ äû, åëÿ áèë íÿ éè èñÿ éîõ ëà éûð äû, íÿ éè èñÿ þé ðÿ -
íèð äè, ñîí ðà äà ãà ïû äàí ÷û õà-÷û õà:
— Îí ñóç äà àúûí äàí þëöð ëÿð... — äå äè âÿ äà íûø äûã úà äà èðè, ñà ðû
äèø ëÿ ðè íèí àðà ñûí äàí òö ïöð úÿê ñû÷ ðà éûð äû. — Êè ìèí ÷öí ñàõ ëà éûð ñàí
îí ëà ðû, àé àüûë ñûç çÿ íÿí?
Õà íûì õà ëà ùÿ éÿò ãà ïû ìû çû î áÿä ùåé áÿò êè øè íèí àð äûí úà åëÿ
÷ûðïäû, àç ãàë äû òÿ ìèç ãûð õûë ìûø øèø ìàí ïåé ñÿ ðè ïàðòëàò ñûí.
Õà íûì õà ëà:
— Êþ ïÿ éîü ëó! — äå äè. — Àë ìàã èñ òÿ éèð êè, àïà ðûá òî éóã êè ìè
ñàõ ëà ñûí, ñîí ðà äà áàø ëà ðû íû êÿ ñèá ñàò ñûí!..
Áó äÿù øÿò ëè ñþç ëÿ ðè åøè äÿí äÿ áö òöí òöê ëÿ ðèì öð ïÿø äè âÿ î äÿì
ìÿí áö òöí âàð ëû üûì ëà Õà íûì õà ëàé ëà ôÿõð åëÿ äèì, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè
êè, î áÿä ùåé áÿò êè øè äÿí ãîðõìà éàí, î áÿä ùåé áÿò êè øè íè ùÿ éÿ òè ìèç -
äÿí ãî âàí, àð äûí úà ãà ïû íû åëÿ úÿ ÷ûð ïàí Õà íûì õà ëà éå íÿ äÿ ÿâ âÿë -
êè Õà íûì õà ëà äûð, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, àâ òî áóñ äà, î äþðä «ïî ëó òîð -
êà» äà éå íÿ äàë áà äàë áè çèì äà ëà íûí àü çû íà äö çö ëöá, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë -
äè êè, áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç äÿ, äà ëà íû-ìûç äà, êö ÷ÿ ìèç äÿ ÿâ âÿë ëÿð äÿ -
êè êè ìè, àð õà ëû äûð, ìö ùà ðè áÿ áàø ëà ìàç äàí ãà áàã îë äó üó êè ìè, ýöú -
ëö äöð, áà ñûë ìàç äûð. ßë áÿò òÿ, åé íè çà ìàí äà, ìÿí î äÿù øÿò ëè ñþç ëÿ ðÿ
òÿ ÿú úöá äÿ åò äèì, ÷öí êè ýþ çö ìö à÷àí äàí åøèò ìèø äèì êè, ýþ éÿð ÷èí
éå ìÿê ýö íàù äûð.
531
— Ýþ éÿð ÷èí éå ìÿê àõû, ýö íàù äûð... — äå äèì.
Õà íûì õà ëà:
— Äöí éà äà î ãÿ äÿð ýö íàù èø òó òàí àäàì âàð êè... — äå äè.
Ùÿ ìèí ýå úÿ óçóí ìöä äÿò ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí ãó -
ðóë òó ñó íà ãó ëàã àñ äûì; ÿâ âÿë ëÿð àõ øàì äö øÿí êè ìè î àü ýþ éÿð ÷èí -
ëÿð éà òûð äû, àì ìà ìö ùà ðè áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà, Úÿ ôÿð, Àäèë, ßá äö -
ëÿ ëè, Ãî úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì ìö ùà ðè áÿ éÿ ýå äÿí äÿí ñîí ðà, î
ãóø õà íà íûí ãà ïû ñû åëÿ úÿ à÷ûã ãà ëàí äàí ñîí ðà, ýþ éÿð ÷èí ëÿð áÿ çÿí
ýå úÿ íèí éà ðû ñû íà êè ìè éà òà áèë ìèð äè, ãó ðóë äà éûð äû.
Ìÿí áè ëèð äèì êè, î ýþ éÿð ÷èí ëÿð àú äûð, ìÿ íèì î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðÿ
âåð ìÿ éÿ ùå÷ íÿ éèì éîõ äó, ìÿí áè ëèð äèì êè, î ýþ éÿð ÷èí ëÿð äà ùà
ùå÷ âàõò ýþ éöí éåä äèí úè ãà òû íà ãàë õûá ýöú ëÿ ýþ ðö íÿí áèð íþã òÿ éÿ
äþ íÿ áèë ìÿ éÿ úÿê, àì ìà ìÿ íèì áö òöí öðÿ éèì, áö òöí âàð ëû üûì ùÿ -
ìèí äÿì Õà íûì õà ëà éà äÿ ðèí áèð òÿ øÿê êöð ëÿ äî ëó èäè, ÷öí êè Õà íûì
õà ëà ãîé ìà äû êè, î éî üóí ïåé ñÿð ëè áÿä ùåé áÿò êè øè î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè
÷èé íèí äÿí ñàë ëà äû üû ùÿ ìèí òîð áà éà äîë äóð ñóí; áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íÿ
åëÿ ýÿë äè êè, åëÿ áèë, þçöì î òîð áà íûí è÷èíäÿéÿì âÿ ìÿíèì
íÿôÿñèì òûíúûõäû, àç ãàëäû áèð ùàâàñûçëûã è÷èí äÿ áî üó ëóì, àì ìà
éîõ, î éî üóí ïåé ñÿð ëè áÿä ùåé áÿò êè øè ýþ ðöí äö éö êè ìè ãîð õó ëó äå -
éèë ìèø, Õà íûì õà ëà îíó áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç äÿí ãîâ äó âÿ ìÿí äÿ
îíóí òîð áà ñûí äà äå éèë äèì, àíà ìûí, ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, îòà üûí áèð êöí -
úöí äÿ, éåð äÿí ñàë äû üû éîð üàí-äþ øÿ éèí è÷èí äÿ èäèì âÿ ùÿ ìèí ýå úÿ
ìÿí î àú ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí, î áà ëà úà ëàø ìûø, áö çöø ìöø õÿñ òÿ ýþ éÿð ÷èí -
ëÿ ðèí ãó ðóë òó ñó íà ãó ëàã àñà-àñà éå íÿ äÿ ýþ éö ýþì ýþé ýþð äöì, ëÿ -
êÿ ñèç ýþð äöì âÿ î ýþì ýþé, î òÿð òÿ ìèç, ëÿ êÿ ñèç ýþé äÿ éå íÿ äÿ
Úÿá ðà éû ëûí ñàü ëàì, úÿëä, ñûõ ëÿ ëÿê ëÿ ðè ýö íöí àë òûí äà ïà ðûë äà éàí ýþ -
éÿð ÷èí ëÿ ðè ó÷ó ð äó, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí öñ òöí äÿ äþâ ðÿ âóðóð äó; ìö ùà ðè -
áÿ áàø ëà éàí äàí ñîí ðà, áÿë êÿ äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ öðÿ éèì äÿ êè î ðà ùàò ëûã
è÷èí äÿ, ýþçëÿðèìèí ãàðøûñûíäà î ýþìýþéëöê è÷èíäÿ, î òÿ ìèç ëèê, ëÿ -
êÿ ñèç ëèê è÷èí äÿ éó õó éà ýåò äèì âÿ áö òöí ùÿ éà òûì äà èëê äÿ ôÿ òÿð òÿ -
ìèç ìà âè áèð éó õó ýþð äöì: î àü ýþ éÿð ÷èí ëÿð äÿ òÿð òÿ ìèç ìà âè ýþ -
éÿð ÷èí ëÿð èäè, ýþé äÿ òÿð òÿ ìèç ìà âè èäè âÿ î ìà âè ýþ éÿð ÷èí ëÿð î
ìà âè ýþé äÿ ó÷óð äó âÿ î ìà âè ëèê è÷èí äÿ ùàð àäà ñà àü áèð èøûã éà íûð -
äû âÿ ìÿí áè ëèð äèì êè, î àü ëûã Àü Äÿ âÿ íèí àü ëû üû äûð, éó õó äà ìÿ -
íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, ÿë ëÿ ðèì, áö òöí áÿ äÿ íèì ýþð ìÿ äè éèì, àì ìà èøû -
üû ýÿ ëÿí Àü Äÿ âÿ íèí àüàï ïàã éó íó íà òî õó íóð âÿ î éóí èïÿê êè ìè
éóì øàã äûð, ìö ëà éèì äèð, ùÿ ðà ðÿò ëè äèð.
Ñÿ ùÿð àíà ìûí ñÿ ñè íÿ éó õó äàí îéàí äûì:
— Âàé, êþ ïÿ éó øà üû!.. Âàé, ñö çöí úè éÿ ðö âöç éàí ñóí!..
532
Àíà ìûí ñÿ ñè ùÿ éÿò äÿí ýÿ ëèð äè.
Ìÿí áà øà äöø äöì êè, íÿ ñÿ áèð ùà äè ñÿ áàø âå ðèá, éå ðèì äÿí ãàë -
õûá ùÿ éÿ òÿ ãà÷ äûì.
Ýåúÿ ãóø õà íà äà êû ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðèí ùà ìû ñû íû îüóð ëà éûá àïàð ìûø -
äû ëàð.
Áó, ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ ìÿ íèì éà äû ìà ýÿ ëÿí áè ðèí úè îüóð ëóã èäè.
Ìÿí ÷àð ùî âó çóí êÿ íà ðûí äà îòóð äóì, î áîì áîø ãóø õà íà éà
áàõ äûì âÿ þçö ìö ñàõ ëà éà áèë ìÿ éèá àü ëà ìà üà áàø ëà äûì: ìÿ íèì
þçö ìö í þçö ìöçÿ éà çû üûì ýÿ ëèð äè, ÷öí êè ýå úÿ áè çèì ùÿ éÿ òè ìè çÿ
ýèð ìèø äè ëÿð, î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè, î éà çûã, õÿñ òÿ ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè îüóð ëà ìûø -
äû ëàð, ìÿ íèì èñÿ õÿ áÿ ðèì îë ìà ìûø äû âÿ Õà íûì õà ëà íûí äà áóí äàí
õÿ áÿ ðè îë ìà ìûø äû âÿ áèç î ýþ éÿð ÷èí ëÿ ðè ùå÷ îë ìà ñà ãî ðó éà áèë ìÿ -
ìèø äèê êè, þç ãóø õà íà ëà ðûí äà þë ñöí ëÿð âÿ ÿë áÿò òÿ, ìÿ íèì î ýþ éÿð -
÷èí ëÿ ðÿ äÿ éà çû üûì ýÿ ëèð äè âÿ î áà ëà úà ßëÿê áÿð î éà çûã ýþ éÿð ÷èí -
ëÿ ðè ñó äà áèø ìèø, òà âà äà ãû çàð ìûø òÿ ñÿâ âöð åäÿí äÿ äà ùà äà
áÿðêäÿí àü ëà äû. Áó âàõò êèì ñÿ éå êÿ ÿëè íè ÷èé íè ìÿ ãîé äó âÿ ìÿí
äèê ñèí äèì, ÷öí êè áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ÷èé íèì äÿ êè áó ÿë
äö íÿí ùÿ éÿ òè ìè çÿ ýÿ ëÿí, ÷èé íèí äÿí áîø òîð áà ñàë ëàíàí éî üóí ïåé -
ñÿð ëè î áÿä ùåé áÿò êè øè íèí ÿëè äèð, àì ìà ìÿ íèì áà øû ìûí öñ òöí äÿ äà -
éà íàí Õà íûì õà ëà èäè, áó ÿë Õà íûì õà ëà íûí ÿëè èäè âÿ Õà íûì õà ëà -
íûí ÿëè òà ìàì éöí ýöë ëÿø ìèø äè, ìÿí ùå÷ âàõò àü ëû ìà ýÿ òèð ìÿç äèì
êè, Õà íûì õà ëà íûí î éå êÿ ÿëè áå ëÿ úÿ éöí ýöë ëÿ øèá, áå ëÿ úÿ ÷ÿ êè ñèç
îëóá âÿ éå êÿ ÿëèí áå ëÿ úÿ éöí ýöë ëÿø ìÿ éè, áå ëÿ úÿ ÷ÿ êè ñèç ëè éè ìÿ íè
äà ùà äà êþâ ðÿëòäè.
Õà íûì õà ëà:
— Àü ëà ìà, ßëÿê áÿð... — äå äè. — Àü ëà ìà...
Ìÿí ëàï áÿðêäÿí àü ëà äûì.
XXXIII
Áè çèì äà ëà íû ìûç äà êö ðÿí áèð ïè øèê âàð èäè, î ãÿ äÿð êþê èäè êè,
äÿ ðè ñè íÿ ñû üûø ìûð äû, ýöú ëÿ éå ðè éèð äè, éàé àé ëà ðûí äà ñÿ ùÿð äÿí àõ øà -
ìà úàí äà ëà íû ìû çûí ãà áà üûí äà êû åëåêòðèê øàë áà íû íûí êþë ýÿ ñèí äÿ éà -
òûð äû âÿ ìÿí ùÿ ìè øÿ òÿ ÿú úöá åäèð äèì êè, áó êö ðÿí ïè øèê êè, áó ãÿ -
äÿð éà òûð, áÿñ, íÿ âàõò ñè ÷àí òó òóð, íÿ âàõò éå ìÿê éå éèð âÿ áå ëÿ úÿ
êþ êÿ ëèð?
Ýöí ÿð çèí äÿ øàë áà íûí ñÿ êè éÿ äöø ìöø êþë ýÿ ñè äÿ éèø äèê úÿ êö -
ðÿí ïè øèê äÿ òÿí áÿë-òÿí áÿë ãàë õûá éå ðè íè äÿ éè øèð äè, òÿ çÿ äÿí êþë ýÿ -
äÿ óçà íûð äû, ùÿð äÿí äÿ ýþ çö íö à÷ûð äû, ãàë õûá ýÿð íÿ øèð äè, ÿñ íÿ éèð -
533
äè, òÿ çÿ äÿí éà òûð äû âÿ Áà ëà êÿ ðèì äå éèð äè êè, î êö ðÿí ïè øè éèí ýó éà
ìèí éà øû âàð âÿ ýó éà î êö ðÿí ïè øèê ùå÷ âàõò þë ìÿ éÿ úÿê.
Íÿ èø èäè ñÿ, î êö ðÿí ïè øèê ëÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ ùå÷ êèìèí àðà ñû éîõ
èäè.
Ìö ùà ðè áÿ áàø ëà íàí äàí ñîí ðà àäàì ëàð ÷þ ðÿê ñèç ãàë äû, ñè ÷àí ëàð
àçàë äû âÿ î êö ðÿí ïè øèê äÿ àðûã ëà äû, àõûð äà ëàï áèð äÿ ðè, áèð ñö ìöê
ãàë äû, àì ìà ùå÷ êèì áó íà ôè êèð âåð ìÿ äè, ÷öí êè úà ìà àò êö ðÿí ïè øè -
éèí ùà éûí äà äå éèë äè, þç ùà éûí äà èäè.
Êö ðÿí ïè øè éèí òÿí áÿë ëè éèí äÿí ÿñÿð-ÿëà ìÿò ãàë ìà ìûø äû, äà ùà
ùå÷ âàõò øàë áàí êþë ýÿ ñèí äÿ óçàí ìûð äû, ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà úàí ìÿ -
ùÿë ëÿ íèí ùÿ éÿò ëÿ ðè íè ýÿ çèð äè, áÿ çÿí äà ëàí äà ìÿ íèì äà ëûì úà äö øöð -
äö, ìè éîë äà éûð äû âÿ ìÿí àéà üû ìû éå ðÿ âó ðóá îíó ãî âóð äóì, ÷öí -
êè îíà âåð ìÿ éÿ áèð øå éèì éîõ èäè, áèð äÿ êè, öðÿ éèì äÿ î éà çûã êö -
ðÿí ïè øè éÿ ãàð øû ýèç ëè áèð êèí âàð èäè, ÷öí êè Áà ëà êÿ ðè ìèí ñþç ëÿ ðè ìÿ -
íèì áåé íè ìÿ áàò ìûø äû âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, åëÿ áèë, äîü ðó äàí
äà, òà íû äû üûì, èñ òÿ äè éèì àäàì ëà ðûí ùà ìû ñû þëÿ úÿê äè, éåð öçöí äÿ êè
áö òöí àäàì ëàð þëÿ úÿê äè, òÿê úÿ áó êö ðÿí ïè øèê ùå÷ âàõò þë ìÿ éÿ -
úÿêäè, ùÿ ìè øÿ éà øà éà úàã äû.
Ùÿð äÿí éå íÿ äÿ ßìè íÿ õà ëà íûí åâèí äÿí ñÿñ-êöé ýÿ ëèð äè âÿ
îí äà ùà ìû áè ëèð äè êè, Èáà äóë ëà éå íÿ ýÿ ëèá ÷û õûá, éå íÿ êåô ëè äèð, éå íÿ
àíà ñûí äàí ãû çûë èñ òÿ éèð âÿ ÿë áÿò òÿ, Èáà äóë ëà ùÿ ìè øÿ êè êè ìè éå íÿ äÿ
ßìè íÿ õà ëà íûí éà íûí äàí ÿëè áîø ÷û õûð äû, äà ùà äîü ðó ñó, ãû çûë ñûç ÷û -
õûð äû, àì ìà ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí úà ìà à òû íûí áî üàç ëà ðûí äàí êÿ ñèá ßìè íÿ
õà ëà éà âåð äè éè ïàé ëàð äàí ùå÷ îë ìà ñà, íÿ ñÿ áèð îâóú ýþ òö ðöð äö: ñó -
äà áèø ìèø íî õóä, éà ëîá éà, éà äà áèð áàø ãà øåé âÿ áå ëÿ ýöí ëÿð äÿí
áè ðèí äÿ ìÿí Èáà äóë ëà íû äà ëà íû ìû çûí äè áèí äÿ, ÿâ âÿë ëÿð õàð òóò áè òÿí
éåð äÿ ýþð äöì.
Èáà äóë ëà éå ðÿ ÷þ ìÿë ìèø äè, î êö ðÿí ïè øèê äÿ Èáà äóë ëà íûí éà íûí -
äà äà éàí ìûø äû âÿ ìÿí þì ðöì äÿ áè ðèí úè äÿ ôÿ ïè øèê ýþç ëÿ ðèí äÿ
à÷ûã-àø êàð áèð ìåù ðè áàí ëûã ýþð äöì; êö ðÿí ïè øèê ùÿ ìèí ìåù ðè áàí -
ëûã äî ëó ýþç ëÿ ðè èëÿ Èáà äóë ëà éà áà õûð äû.
Èáà äóë ëà êö ðÿí ïè øè éÿ ÿëè èëÿ íÿ ñÿ éå ìÿ ëè áèð øåé âå ðèð äè âÿ
ìÿí óçàã äà äà éà íûá áàõ äû üûì ö÷öí áó íóí íÿ îë äó üó íó ýþð ìöð -
äöì, àì ìà ùÿð íÿ èäè ñÿ, ÿë áÿò òÿ, Èáàäóë ëà îíó èí äè úÿ ÷û üûð-áà üûð -
ëà àíà ñûí äàí àë ìûø äû.
Èáà äóë ëà ÿëè èëÿ êö ðÿí ïè øè éè éå äèð äÿ-éå äèð äÿ:
— Àëà, àé ïè øèê... — äå éèð äè. — Àé éà çûã ïè øèê... Áó ãà ðàí ëûã äöí -
éà äà ìÿ íèì òÿê úÿ äîñ òóì ñÿí ñÿí... Àäàì ëàð áèð-áè ðè íèí äöø ìÿ íè -
äè, òÿê úÿ äöí éà íûí ïè øèê ëÿ ðèí äÿ èí ñàô âàð, òÿê úÿ äöí éà íûí ïè øèê ëÿ -
534
ðèí äÿ äöç ëöê âàð... Àëà... Éå... Ýþ ðöð ñÿí, ùà ìû öç äþí äÿ ðèá ñÿí -
äÿí... Åé áè éîõ.. Àëà...
Ìÿí êö ðÿí ïè øè éè éå äèç äè ðÿí Èáà äóë ëà éà áà õûð äûì âÿ þçö ìö
òà ìàì èòèð ìèø äèì; éîõ, ìÿí òÿê úÿ îíà ýþ ðÿ þçö ìö èòèð ìÿ ìèø äèì
êè, Èáà äóë ëà èëÿ î êö ðÿí ïè øèê àðà ñûí äà áå ëÿ úÿ áèð ìåù ðè áàí ëûã ýþð -
ìöø äöì; ùÿì äÿ îíà ýþ ðÿ êè, íè éÿ î êö ðÿí ïè øè éè ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ
ùå÷ áèð áàø ãà àäàì éîõ, ìÿùç Èáà äóë ëà éå äèç äè ðèð? Íè éÿ áè çèì
ìÿ ùÿë ëÿ äÿ Èáà äóë ëà äàí áàø ãà ùå÷ êè ìèí áó ïè øè éÿ áå ëÿ úÿ éà çû üû
ýÿë ìÿ éèá?
Áèð äÿí-áè ðÿ ìÿí þçöì þçö ìÿ îü ðó ïè øèê êè ìè ýþ ðöí äöì,
÷öí êè áå ëÿ úÿ ýèç ëèí äÿ äà éà íûá áà õûð äûì, ýèç ëÿ íÿ-ýèç ëÿ íÿ áàø ãà ñû -
íûí ñèð ðè íÿ áÿ ëÿä îëóð äóì âÿ ìÿí ýå ðè äþ íöá ùÿ éÿ òè ìè çÿ ãà éûò äûì
âÿ áèð äÿ ùå÷ âàõò Èáà äóë ëà èëÿ î êö ðÿí ïè øè éè ïóñ ìà äûì.
Ùÿð äÿ ôÿ ßìè íÿ õà ëà íûí åâèí äÿí ñÿñ-êöé ýÿ ëÿí äÿ ìÿí áè ëèð -
äèì êè, áèð àç äàí äà ëà íû ìû çûí äè áèí äÿ êè î õàðòó òóí éå ðèí äÿ Èáà äóë -
ëà àíà ñûí äàí ãî ïà ðûá àë äû üû ãîí øó ïàé ëà ðûí äàí íÿ ñÿ áèð òè êÿ, áèð
ïàð ÷à î êö ðÿí ïè øè éÿ âå ðÿ úÿê, êö ðÿí ïè øèê ëÿ ñþù áÿò åäÿ úÿê, àì ìà
þçö ìö ñàõ ëà éûð äûì âÿ îðà ýåò ìèð äèì (áÿë êÿ äÿ áö òöí áóí ëàð ìÿ -
íÿ áå ëÿ ýÿ ëèð äè, äà ëà íûí äè áè íÿ ýåò ñÿé äèì äÿ, îðà äà ùå÷ êè ìè ýþð -
ìÿ éÿ úÿê äèì!); áèð úÿ äÿ ôÿ þçö ìö ñàõ ëà éà áèë ìÿ äèì, ÷öí êè äà ëà íû -
ìû çûí äè áèí äÿí àü ëà ìàã ñÿ ñè åøèò äèì âÿ éà âàø-éà âàø î òÿ ðÿ ôÿ ýåò -
äèì.
Èáà äóë ëà î õàð òó òóí êþ òö éö íöí éà íûí äà éå ðÿ ÷þ ìÿ ëèá àü ëà éûð -
äû.
Êö ðÿí ïè øèê Èáà äóë ëà íûí ãà áà üûí äà áþé ðö öñ òÿ óçàí ìûø äû,
àéàã ëà ðû íû óçàò ìûø äû, ýþç ëÿ ðè íè éóì ìóø äó âÿ ìÿí áà øà äöø äöì
êè, êö ðÿí ïè øèê þëöá.
Èáà äóë ëà àü ëà éà-àü ëà éà äå éèð äè:
— Íè éÿ äöí éà äà àäàì ëàð àäàì îë äó? Íè éÿ ïè øèê ëÿð àäàì îë -
ìà äû?..
XXXIV
Åëÿ êè, Åé íóë ëà éà ðà ëà íûá ñà üà ëàí äàí ñîí ðà èêèí úè äÿ ôÿ ìö ùà -
ðè áÿ éÿ ýåò äè âÿ Åé íóë ëà äàí ùå÷ áèð ñÿñ-ñî ðàã ÷ûõ ìà äû, åëÿ êè, Àüà -
ùö ñåéí ÿìè äÿ ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò äè, Ñÿ ôó ðÿ õà ëà åëÿ ùåé àü ëà éûð äû,
àì ìà áèð äÿ ôÿ íå úÿ îë äó ñà, áèð äÿí-áè ðÿ àíà ìà äå äè:
— Àüÿç, î éà çûã Çè áà ßìå ðè ãà äà î òûñ áà üà éó ìóð òà ñû íû íå úÿ
éå éèð?..
535
Àíàì òûñ áà üà éó ìóð òà ñû íûí ãà ðà ñû íà âÿ Çè áà õà ëà íûí ùà ëû íà
ÿëè íè áàë äû ðû íà âó ðóá éà íà-éà íà:
— Äàé äå ìÿ!.. — äå äè.
Äîü ðó ñó îí äà ìÿí Ñÿ ôó ðÿ õà ëà èëÿ àíà ìûí áó ñþù áÿ òè íèí ñà -
äÿ ëþâùëö éö íÿ òÿ ÿú úöá åò äèì, ÷öí êè áèç áó ðà äà òûñ áà üà éó ìóð òà ñû -
íûí òî çó íó íå úÿ éå éè ðèê ñÿ, Çè áà õà ëà äà Àìå ðè êà äà îíó åëÿ úÿ éå -
éèð äè.
XXXV
ßñ ìÿð èø îòà üû ìûí ãà ïû ñû íû à÷ûá è÷ÿ ðè áîé ëàí äû:
— Ñÿ íè òå ëå ôî íà ÷à üû ðûð ëàð.
— Äå ìÿ ìèø äèì êè, èø ëÿ éè ðÿì, ìÿ íè òå ëå ôî íà ÷à üû ðìà éûí? — äå -
éÿ ùèðñëÿí äèì.
— Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äèð...
— Íÿ îë ñóí Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äèð? — äå äèì. — Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì áÿ -
éÿì Àë ëà ùûí áà úû ñû îü ëó äóð?
Äöç äöð, áó ñþç ëÿ ðè äå äèì, àì ìà þçöì àéà üà ãàëõäûì, åëÿ òå -
ëå ôî íà òÿðÿô ýå äÿ-ýå äÿ ôè êèð ëÿø äèì êè, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äîü ðó äàí äà
÷îõ ýöú ëö àäàì äûð, ÷öí êè ùà ìû öðÿ éèí äÿ îíà íèô ðÿò åäèð, àøà üû íûí
äà îí äàí çÿù ëÿ ñè ýå äèð, éó õà ðû íûí äà, àì ìà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì óçóí
èë ëÿð äèð êè, áó «ùà ìû» èëÿ öç áÿ öç, òÿê áÿ òÿê äà éà íûá, áèð éà õûí äîñ -
òó, éà õûí ñèð äà øû éîõ äóð, àì ìà ùÿ ìè øÿ öç äÿ äèð, ùÿ ìè øÿ èø áà øûí -
äà äûð, éÿ ãèí îíà ýþ ðÿ êè, þçö íÿ ÿí éà õûí äîñò, ÿí éà õûí ñèð äàø äûð,
þçö þçö íÿ ìÿ íÿ âè äà éàã äûð (áóí äàí áþ éöê ýöú?!). Äþâðëÿð äÿ éè -
øèð, àäàì ëàð äÿ éè øèð, áÿ çÿí Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿ áèð-èêè èë êþë ýÿ äÿ ãà -
ëûð, áÿ çÿí ëàï âÿ çè ôÿ äÿí äÿ ýþ òö ðö ëöð, àì ìà éå íÿ äÿ ùàðà äàí ñà
ïûðòëà éûá ÷û õûð, ÿâ âÿë êè ùþð ìÿò-èç çÿòè áÿð ïà îëó íóð.
— Ñà ëàì, àé ßëÿê áÿð áà ëà!..
— Àõ øà ìû íûç õå éèð, Ôÿ òóë ëà ìö ÿë ëèì.
— Áà ëà äå ìÿ éèì äÿí èí úè ìèð ñÿí? — Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ýöë äö âÿ
ìÿí îíóí ýö ëöì ñÿ éÿí áèú, àüûë ëû âÿ ñî éóã ýþç ëÿ ðè íè ýþð äöì. — Èë -
ëÿð êå ÷èð, áþ éö éöð ñö íöç, ìà øàë ëàù, áþ éöê ùþð ìÿò-èç çÿò ñà ùè áè
îëóð ñó íóç, àì ìà ìÿ íèì ö÷öí åëÿ äö íÿ íèí óøàã ëà ðû ñû íûç. ßëè íèç -
äÿ òó òàð äû íûç éà çû ëà ðû íû çû, èäà ðÿ íèí è÷è íÿ ýèð ìÿ éÿ öðÿê åëÿ ìÿç äè -
íèç... — Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì éå íÿ äÿ ýöë äö.
Ùÿð ýàù ìÿí Àë ëà ùà èíàí ñàé äûì âÿ Àë ëàù äà ìÿ íÿ èíàí ñàé äû,
ìÿ íÿ åòè áàð åò ñÿé äè, ìÿ íèì úÿ ìè áèð úÿ èñ òÿ éè ìè éå ðè íÿ éå òèð ñÿé -
äè, î çà ìàí Àë ëàù äàí éå ýà íÿ õà ùèø åäÿð äèì: ìÿ íè áèð úÿ ýöí Ôÿ -
536
òóë ëà Ùà òÿ ìèí áåé íè íèí è÷è íÿ ñàë, ìÿí îíóí ôè êèð ëÿ ðè íè îõó éóì,
îíóí ýþç ëÿ ðè èëÿ äöí éà éà áà õà áè ëèì, îíóí þç äà õè ëè áÿ ðà ÿò ëÿ ðè íÿ
ãó ëàã àñûì, îíóí ùèññëÿ ðè íè, ùÿ éÿ úàí ëà ðû íû ýþ ðöì âÿ îíó áà øà äö -
øöì; àõû, äöí éà äà, àé äûí ìÿ ñÿ ëÿ äèð, ùå÷ êèì þçö íö ÿú ëàô ùå ñàá åò -
ìèð (áÿë êÿ, öìó ìèé éÿò ëÿ, äöí éà äà ÿú ëàô àäàì éîõ äóð, îíà ýþ ðÿ?
áÿë êÿ áö òöí ÿú ëàô ëûã ëàð ùÿ ìèí àäà ìû áà øà äö øÿ íÿ ãÿ äÿð äèð?). Ìÿí
áÿ çÿí úöð áÿ úöð ùà äè ñÿ ëÿð ëÿ áàü ëû þçö ìö Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí éå ðè íÿ
ãî éóð äóì; èñ òÿ éèð äèì êè, îíó áà øà äö øöì, îíóí þç äà õè ëèí äÿ, þç
«ìÿí»èí äÿ áÿ ðà ÿò ëÿ ðè íè òà ïûì (íÿ ö÷öí áþù òàí àò ìû øàì? íÿ ö÷öí
ãà ðà ëà ìû øàì? íÿ ö÷öí áèð øåé äå éèá, áàø ãà øåé ôè êèð ëÿ øè ðÿì âÿ åäè -
ðÿì? âÿ ñ.), àì ìà ìÿ íèì áö òöí áó úÿùäëÿ ðèì äÿí ùå÷ áèð øåé ÷ûõ -
ìûð äû (ùÿò òà áèð äÿ ôÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí áö òöí êè òàá ëà ðû íû ãà áà üû ìà
éû üûá þçö ìö ìÿú áóð åò äèì êè, îí ëà ðû îõó éóì âÿ îõó äóì äà, àì -
ìà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí î êè òàá ëà ðû äà òà ìàì éà ëàí èäè — ùÿð ùàë äà,
ìÿ íÿ áå ëÿ ýÿ ëèð äè — âÿ î êè òàá ëàð äà ìÿ íÿ ìö ÿë ëè ôè ùàã ãûí äà áèë -
äèê ëÿ ðèì äÿí áàø ãà áèð øåé äå ìÿ äè), ìÿí éà ðûì ñà àò äà îë ñóí Ôÿ -
òóë ëà Ùà òÿì îëà áèë ìèð äèì âÿ áó, ìÿ íÿ ùÿ ìèí äÿ ãè ãÿ ëÿð äÿ ÿçàá
âå ðèð äè, ÷öí êè, ùÿð ýàù ìÿí àäû ìû éà çû ÷û ãîé ìóø äóì ñà âÿ áó, éà -
ëàí éîõ, ùÿ ãè ãÿò èäè ñÿ, ìÿí áó íó áà úàð ìà ëûé äûì, ìÿí Ôÿ òóë ëà Ùà -
òÿ ìèí äà õè ëè áÿ ðà ÿò ëÿ ðè íè òàï ìà ëûé äûì, þçöì ö÷öí àø êàð åò ìÿ ëèé -
äèì... Ìÿí áè ëèð äèì, áö òöí çåù íèì ëÿ, öðÿ éèì ëÿ ùèññ åäèð äèì êè, íÿ
âàõòñà ìöò ëÿã Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì áà ðÿ äÿ íÿ ñÿ éà çà úà üàì — ðî ìàí
îëà úàã äû, íÿ îëà úàã äû, áèë ìèð äèì, àì ìà î ÿñÿð î âàõò éà çû ëà úàã äû
êè, ìÿí Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìè ýþð äö éöì, åøèò äè éèì áö òöí ãàò ëà ðûí, ëàé ëà -
ðûí àë òûí äàí ÷û õà ðà áè ëèì (íå úÿ êè, àð õå î ëîã ëàð éå ðè ãà çûá ñàõ ñû áèð
ãàá ÷û õà ðûð äû ëàð!), îíóí þçö íöí þçö èëÿ òÿê áÿ òÿê ëè éè íè ýþ ðÿ áè ëèì...
— Ñÿ íè íà ðà ùàò åò ìÿ äèì êè?
— Õåéð, áó éó ðóí.
— ßñ ìÿð ãû çû ìûç äàí óøàã ëà ðû õÿ áÿð àë äûì, äå éèð éàõ øû äûð ëàð.
— ×îõ ñàü îëóí, ïèñ äå éèë ëÿð.
Áóí ëàð ùà ìû ñû, ÿë áÿò òÿ, áàø ëàí üûú èäè, èí äè ìÿò ëÿ áÿ êå ÷ÿ úÿê äè;
ùÿð ùàë äà, ñîí èéèð ìè áåø èë äÿ ìÿí Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí õà ñèé éÿ òè íèí
öç äÿ îëàí áó úÿ ùÿò ëÿ ðè íè éàõ øû þé ðÿí ìèø äèì: ìöõ òÿ ëèô ÿäÿ áè ìÿú -
ëèñ ëÿð äÿ ýþ ðö øöð äöê, èêè ìèç äÿ éà çû-ïî çó èøè èëÿ ìÿø üóë èäèê, èêè -
ìèç äÿ, íå úÿ äå éÿð ëÿð, áèð ÿäÿ áè ìö ùèò äÿ éà øà éûð äûã (éàø ôÿð ãè íÿ
áàõ ìà éà ðàã), àì ìà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ùå÷ âàõò áèë ìÿ éèá êè, ìÿí êè -
ìèí îü ëó éàì (áÿë êÿ äÿ àòà ìû ÷îõ äàí éà äûí äàí ÷û õà ðûá...), ùå÷
âàõò áèë ìÿéèá êè, ìÿ íèì àíàì îíóí øÿ êèë ëÿ ðè ÷ûõ ìûø ãÿ çåò ëÿ ìÿò -
áÿ õè ìèç äÿ êè íþ éöò ïè ëÿ òÿ ñè íè ñè ëÿðäè.
537
— Èë ëÿð áå ëÿ äèð äÿ, ßëÿê áÿð áà ëà, äöç äå éèá ëÿð, ãóø ãà íàä ëû äûð.
Åëÿ áèë äö íÿí èäè ñè çÿ àè ëÿ ãóð ìà üû ìûç...
Ìÿí èéèð ìè èë äÿí àð òûã èäè êè, åâ ëè èäèì âÿ ìÿ íèì ùÿ éà òû ìûí
ÿí ÷îõ õÿ úà ëÿò ÷ÿê äè éèì áèð ùà äè ñÿ ñè äÿ áó íóí ëà áàü ëû èäè... ùÿ ëÿ î
óçàã èë ëÿð äÿ, î âàõòëàð êè, ùÿ ëÿ úÿá ùÿ äÿí àòà ìûí ãà ðà õÿ áÿ ðè ýÿë -
ìÿ ìèø äè âÿ äà éûì äà áè çè ìÿ ùÿë ëÿ äÿí êþ ÷öðòìÿ ìèø äè, öðÿ éè ìèç -
äÿ êè î ãîð õó âÿ íè ýà ðàí ÷û ëûã ëà ìö ùà ðè áÿ èë ëÿ ðè íè áèð ãàð íû àú, áèð
ãàð íû òîõ éà øà éûð äûã, ùÿ ìèí ýöí ëÿð äÿí áè ðèí äÿ, ýå úÿ àíàì áèð äÿí-
áè ðÿ ãàë õûá ÷àð ïà éû íûí öñ òöí äÿ îòóð äó: «—Éàò ìû ñàí, ßëÿê áÿð?»,
«Éîõ», «—ßëÿê áÿð, éàõ øû ãó ëàã àñ ìÿ íÿ, äå éèð, øÿð äå ìÿ ñÿí, õå -
éèð ýÿë ìÿç, äè ëèì ãó ðó ñóí, êèø-êèø ëÿð îë ñóí, èø äè-øà éÿä, éå íÿ äå éè -
ðÿì, äè ëèì-àü çûì ãó ðó ñóí, ìö ùà ðè áÿ äÿí àòîí äàí ïèñ áèð õÿ áÿð
ýÿë ñÿ, èø äè øà éÿä, ìÿ íèì äÿ áà øû ìà áèð èø ýÿë ñÿ, äà éûí äà îë ìà ñà,
òÿê ãàë ñàí ñÿí, Àë ëàù åëÿ ìÿ ìèø, ßëÿê áÿð, ùå÷ âàõò, åøè äèð ñÿí ìÿ -
íè, ùå÷ âàõò ýå äèá Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿí áèð êþ ìÿê èñ òÿ ìÿ!..». Ùÿ ìèí
ýå úÿ ñþù áÿ òèí äÿí ñîí ðà ÷îõ èë ëÿð êå÷ äè, ìÿ íèì éà çûì-ïî çóì ÷àï
îëóí ìà üà áàø ëà äû âÿ ýöí ëÿ ðèí áèð ýö íöí äÿ ßñ ìÿð ëÿ ðàñòëàø äûã, åâ -
ëÿí ìÿê ìÿ ñÿ ëÿ ñè îð òà éà ÷ûõ äû, åë ÷è ýþí äÿð ìÿê ëà çûì îë äó âÿ î çà -
ìàí àíàì áö òöí þì ðö íöí àð çó ñó îëàí áó ùà äè ñÿ ëÿ ðÿ («— Áèð úÿ ñÿ -
íèí òî éó âó ýþ ðÿé äèì, ßëÿê áÿð, áèð úÿ íÿ âÿ ýÿç äè ðÿé äèì ãó úà üûì -
äà, äàé áàø ãà ùå÷ íÿ èñ òÿ ìè ðÿì Àë ëàù äàí!..») õö ñó ñè úèää-úÿùäëÿ
ùà çûð ëà øà-ùà çûð ëà øà äå äè êè, åë ÷è ëÿð ùþð ìÿò ëè àäàì ëàð îë ìà ëû äûð ëàð,
ãûç òÿ ðÿô ýþð ñöí êè, ñÿí êèì ñÿí, ãîé ýþð ñöí ëÿð êè, êèì ëÿ ãî ùóì
îëóð ëàð âÿ áèð ìöä äÿò êå ÷ÿí äÿí ñîí ðà, ÷îõ ýþ òöð-ãîé åëÿ éÿí äÿí
ñîí ðà áèð äÿí àíàì äå äè: «— ßëÿê áÿð, áÿë êÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìÿ äå éÿ -
ñÿí åë ÷è ýå äÿ? Ýå äÿð?» Àíà ìûí áó ñþç ëÿ ðè íÿ ãó ðó éóá ãàë äûì, àì -
ìà ÿí õÿ úà ëÿò ëè ñè èñÿ áó äóð êè, ýå äèá óòà íà-óòà íà, ãû çà ðà-ãû çà ðà áó
õà ùè øè åëÿ äèì âÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿ áþ éöê áèð ðóù éöê ñÿê ëè éè èëÿ áó
èøÿ ðà çû îë äó («—Äöç äöð, — ýöë äö. — èí äè òÿ çÿ-òÿ çÿ éà çû-ïî çó éà
áàø ëà ìû ñûç, àäàì ëà äà íû øàí äà ãû çà ðûð ñûç, ïþð òöð ñöç,— ýöë äö, — áèð
àç äàí áóí ëà ðûí ùà ìû ñû íû éàä äàí ÷û õà ðà úàã ñûç, ãîðõñàç ãîð õà úàã ñû -
íûç, — o ýöë äö, — ãîðõìà ñàç, ùþð ìÿò-èç çÿò ãàë ìà éà úàã. Åé áè éîõ,î
ñÿ íèí þç âèú äà íû íà! Ùà ðà ýå äè ðèê âÿ ñÿ íÿ êè ìè àëû ðûã?»), áèð-èêè íÿ -
ôÿ ðè äÿ éà íû íà ñà ëûá ýå äèá ìÿ íèì åë ÷è ëè éè ìè åëÿ äè...
— Ùÿ, — äå äèì, — èë ëÿð òåç ýÿ ëèá ýå äèð.
— ßëÿê áÿð, áè ëèð ñÿí êè, ìÿí ñÿ íè ùÿ ìè øÿ áè çèì èñ òå äàä ëû éà çû -
÷û ëà ðû ìûç äàí áè ðè ùå ñàá åò ìè øÿì âÿ ùÿ ìè øÿ ñÿ íèí ýÿ ëÿ úÿ éè íÿ õö -
ñó ñè öìè äèì îëóá. Àí úàã ùÿð äÿí òÿ ÿñ ñöô åëÿ éè ðÿì êè, ñÿí áþ éöê
ìÿ íÿ âè-ÿõ ëà ãè ïðîá ëåì ëÿð ãî éàí ðî ìàí ëàð ÿâÿ çè íÿ, åïèê ÿñÿð ëÿð
538
ÿâÿ çè íÿ, âàõ òû íû õûð äà øåé ëÿ ðÿ ñÿðô åëÿ éèð ñÿí... Þçöí áà øà äö øöð -
ñÿí äÿ, ÿéÿð ìÿí ñÿ íèí éà ðà äû úû ëûã òà ëå éè íÿ áè ýà íÿ îë ñàé äûì, áó
ñþç ëÿ ðè äå ìÿç äèì.
— Íÿ îëóá, Ôÿ òóë ëà ìö ÿë ëèì?
(Áÿë êÿ ìÿí äÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìÿ ãàð øû óøàã ëûã ÷àü ëà ðûí äàí ýÿ -
ëÿí áèð ãÿ ðÿç ÷è ëèê, ãÿ ðÿç ëè áèð êèí-êö äó ðÿò âàð?)
— Áàõ, ìè ñàë ö÷öí, áó ýöí íÿø ðèé éàò äàí î êþù íÿ-ïàñ ìàí äà áèð
øà èð âàð èäè, íÿé äè îíóí àäû? Ùÿ, Ñÿô òÿð Ìÿ ñó ìóí êè òà áû íû ýÿ òèð -
ìè øÿì. Áà õûá ýþ ðö ðÿì êè, êè òà áûí òÿð òèá ÷è ñè ñÿí ñÿí, ìö ãÿä äè ìÿ íè
äÿ ñÿí éàç ìû ñàí. Âàõ òû íà ùà éû ôûí ýÿë ìèð? — Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì éà âàø-
éà âàø åëÿ áèë êè, þçö íö ÿë ëè èë äÿí áÿ ðè àäÿò åò äè éè õè òà áÿò êöð ñö ñöí -
äÿ, éà õóä èäà ðÿ äÿ êè áþ éöê ìè çèí àð õà ñûí äà ùèññ åäèð äè, ýöë ìÿê
ùèñ ñÿ ñè äà ùà ãóð òàð ìûø äû, èí äè úèä äè ñþù áÿò ýå äèð äè âÿ ìÿí áó ñþù -
áÿ òèí ìÿ íà ñû íû áà øà äö øöð äöì. — Àõû, ùàðà äàí òà ïûá ÷û õà ðûð ñûç íàô -
òà ëèí èéè âå ðÿí áó Ñÿô òÿð Ìÿ ñóì ëà ðû?
— Ñÿò òàð Ìÿ ñóì, — äå äèì; áó äà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí õà ñèé éÿ òè íèí
áèð úÿ ùÿ òè èäè, àäàì ëà ðûí àäû íû áè ëÿ ðÿê äÿí òÿù ðèô åäèð äè, éÿ íè î ãÿ -
äÿð ÿùÿ ìèé éÿò ñèç äèð êè, éàä äàí ÷û õûð.
— Ùÿ, Ñÿò òàð Ìÿ ñóì. Ìÿí î áÿä áÿõ òè òà íû éûð äûì. Éà çûã è÷ êè
äöøêö íö íöí áè ðè èäè... Äöç äöð, ãÿ çÿë ëÿ ðèí äÿ, ãîø ìà ëà ðûí äà òÿá âàð,
þçö íöí äÿ òà ëå éè ôà úè ÿ ëè îë äó, ãàí ëû-ãà äà ëû èë ëÿð èäè äÿ, íÿ àüû íà
áà õûð äû ëàð, íÿ äÿ áî çó íà...
(«Áÿä áÿõò Ìèð çÿ Ñÿò òà ðûí öçö íÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äó ðóá, ýó éà
êè, áÿä áÿõò Ìèð çÿ Ñÿò òàð ùþ êó ìÿ òè ìè çèí ÿëåé ùè íÿ èìèø. ßëè íÿ àëûá
éå êÿ áèð ãÿ ëÿ ìè, Ìèð çÿ íèí ãÿ çÿë ëÿ ðè íèí àë òûí äàí ìèñ ðà-ìèñ ðà ãûð -
ìû çû õÿòò ÷ÿ êèá, ìèíáèð ìÿ íà âå ðèá î ìèñ ðà ëà ðà, çà ëûì îü ëó!.. Ìèð -
çÿ éà çûá êè, åé ýöë, òè êà íûí ÿçàá âåð äè áöë áö ëÿ. Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äå -
éèá êè, áó, áè çèì çÿ ìà íÿ ìè çÿ ñà òà øûð. Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí äÿ êè, Àë -
ëàù ýþñ òÿð ìÿ ñèí, èí äè èô øà åëÿ äè éè àäà ìà çà âàë éîõ äóð. Ýåò äè áÿä -
áÿõò Ìèð çÿ Ñÿò òàð...»).
— Àí úàã ßëÿê áÿð, ùèñ ñÿ äÿ ãà ïûë ìàã îë ìàç äÿ... Çà ëûì îü ëó î
Ñÿô òÿð Ìÿ ñóì, ñÿ ùÿð äÿí àõ øà ìà úàí çà êó ñî÷ íó ëàð äà èäè...
— Ñèç îíóí ëà áèð éåð äÿ çà êó ñî÷ íó äà îë ìó ñóç?
Ñö êóò ÷þê äö. Äîü ðó ñó, ùå÷ þçöì äÿ áèë ìÿ äèì êè, áó ñþç ëÿð
àü çûì äàí íå ÷ÿ ÷ûõ äû (Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì þì ðöí äÿ èéèð ìè áåø ãðàì
êîí éàê äàí àð òûã áèð øåé è÷ ìÿç äè âÿ éÿ ãèí êè, ùå÷ âàõò äà «çà êó -
ñî÷ íó»äà îë ìà ìûø äû) âÿ åëÿ áèë êè, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí îí ñóç äà ãà -
ðà øûí ñè ôÿ òè ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà äà ùà äà ãà ðàë äû âÿ ùÿ ìèí
539
äÿì î ãà ðàë òû èëÿ èëà íûí éå ðèí äÿ ãûâ ðû ëûá áà øû íû äèê ãàë äûð ìà ñû, ùà -
÷à äè ëè íè ÷û õà ðûá áàõ ìà ñû åé íè øåé èäè.
— Áó íó îíà ýþ ðÿ ñî ðó øó ðàì êè, Ôÿ òóë ëà ìö ÿë ëèì (...äå éÿ ñÿí,
ãîðõäóì, éÿ ãèí ãîðõäóì êè, èí äè èçà ùàò âå ðè ðÿì...), Ñÿò òàð (áó äÿ -
ôÿ Ñÿò òàð ñþ çö íö õö ñó ñè âóð üó èëÿ äå äèì), éÿ íè Ñÿô òÿð éîõ, Ñÿò òàð
Ìÿ ñó ìóí è÷ êè äöø êö íö îë ìà üû íû ñèç äÿí áàø ãà áèð àäàì äàí åøèò -
ìÿ ìè øÿì...
— Ìÿ íèì ñþ çöì êè ôà éÿò äå éèë, ßëÿê áÿð?
(ßëåé êö ìÿ ñà ëàì, êè øè ãû ðû üû! Íå úÿ éÿì? Ùÿð èøèì ãàé äà ñûí -
äà äû, áèð úÿ áÿç ìè-Ñö ëåé ìà íûì ÷à òûø ìûð!.. Áè ëèð ñÿí äÿ, ßëÿê áÿð,
ñÿ íèí àäà øûí Ìèð çÿ ßëÿê áÿð ÷îõ áþ éöê ÿù ëè-ãÿ ëÿì îëóá!.. Äå éèá,
ãî úà ìöñ òÿü íè éè-ñÿð âÿò äÿ îë ñà, ãî ëóí äà áèð ÷î úóã úà ãöâ âÿò îë -
ìàç!.. Áà øà äöø äöí? Àë ëàù Ìèð çÿ ßëÿê áÿ ðÿ ðÿù ìÿò åëÿ ñèí, áè ëèá
êè, íÿ äå éèð!.. Àë ëàù Ìèð çÿ Ñÿò òà ðà äà ðÿù ìÿò åëÿ ñèí, Ñà áè ðèí äÿ ëè -
ñè èäè, øåð ëÿ ðè äè ëèí äÿí äöø ìöð äö... ×öí êè åëÿ þçö äÿ Ñà áèð êè ìè,
õàë ãû ñå âÿí àäàì èäè...).
— Ôÿ òóë ëà ìö ÿë ëèì, î êè òàá Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìóí çà êó ñî÷ íû ñÿð ýö -
çÿøòëÿ ðèí äÿí áÿùñ åò ìèð êè... Þçö íöç äå äè íèç êè, òÿá ëè øà èð îëóá,
õàë ãûí àðà ñûí äà ïî ïóë éàð äûð, áö òöí þì ðö íö éà çûá, ìö ÿë ëèì ëèê åäèá,
ùå÷ áèð èä äè à ñû äà îë ìà éûá. Ùå÷ îë ìà ñà, áèð äÿ ôÿ îíóí øåð ëÿ ðè íè éû -
üûá ÷àï åëÿò äèð ìÿê ëà çûì èäè, éà éîõ?
— ßëÿê áÿð, àõû, øÿõ ñèé éÿò äÿ ýÿ ðÿê êà ìèë îë ñóí, øÿõ ñèé éÿò äÿ
ýÿ ðÿê òÿ ìèç îë ñóí, öë âè ùèññëÿð ëÿ éà øà ñûí!.. XVIII ÿñð ôðàí ñûç ìà à -
ðèô ÷è ëÿ ðè áè ëèð ñÿí íÿ äå éèá? Î èí ñàí êè, ÿëè íÿ ãÿ ëÿì àëûá îõó úó èëÿ
ñþù áÿò åäèð, ýÿ ðÿê äöí éà íûí ÿí ïàê âÿ òÿ ìèç ìÿõ ëó ãó îë ñóí!
Ùÿð ýàù Àë ëàù ìÿ íèì î éå ýà íÿ èñ òÿ éè ìè éå ðè íÿ éå òèð ñÿ, ìÿí
åëÿ áó äÿ ãè ãÿ ýå äèá ìîë ëà îë ìà üà, éà õóä êå øèø îë ìà üà, éà õóä äà
ýå äèá ñè íà ãî ã äà èø ëÿ ìÿ éÿ ùà çû ðàì.
— Ôÿ òóë ëà ìö ÿë ëèì, áÿ éÿì Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìóí î áà ëà úà êè òà áû èí -
ñàí ëà ðûí öë âè ùèññëÿð ëÿ éà øà ìà üû íà ìà íå îëóð? Éà çûã Ñÿò òàð Ìÿ ñó -
ìóí øè êà éÿ òè, óçàã áà øû ýö ëöí áöë áöë äÿí øè êà éÿ òè äèð äÿ!
— Áÿñ, îðà äà êû åé ùàì ëàð?
— Ùàí ñû åé ùàì ëàð?
— Ñÿ íèí ìö ãÿä äè ìÿí äÿ êè åé ùàì ëàð! (...èëàí òà ìàì éàé êè ìè
éû üû ëûá...) Ñÿò òàð (î äà áó àäû ìÿ íèì êè ìè õö ñó ñè âóð üó èëÿ äå ìÿ -
éÿ áàø ëà äû) Ìÿ ñó ìóí òà ëå éè èëÿ áàü ëû ñÿ íèí éàç äû üûí î åé ùàì ëû àá -
çàñ ëàð, êîð-êîð, ýþð-ýþð, îí ëàð àõû, áèð áà øà ìÿ íèì öí âà íû ìà äûð!..
Íÿø ðèé éàò ëàð äà, ãÿ çåò-æóð íàë ðå äàê ñè éà ëà ðûí äà êè ÷èê áèð èøè íèí
éå ðè íÿ éå òè ðèë ìÿ ñè íà ìè íÿ (ìè ñàë ö÷öí: êè òàá ëà ðû íûí ùÿú ìè áèð ÷àï
540
âÿ ðÿ ãè àðòñûí, éà õóä ìÿ ãà ëÿ ëÿ ðè æóð íàë äà ö÷ íþì ðÿ ÿâ âÿë ÷àï îëóí -
ñóí, éà õóä èêè îòà üû ö÷ îòà üà äÿ éèø äèð ìÿê äÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì îí ëà -
ðà êþ ìÿê åëÿ ñèí, éà ðà äû úû ëûã åçà ìèé éÿ òè íÿ ýþí äÿð ñèí âÿ ñ.) Ôÿ òóë -
ëà Ùà òÿ ìÿ ãóë ëóã ýþñ òÿð ìÿê èñ òÿ éÿí î ãÿ äÿð éà çûã àäàì ëàð âàð èäè
êè... Èí äè äÿ éÿ ãèí Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìóí ìÿ íèì ÷à ïà ùà çûð ëà äû üûì î áà -
ëà úà êè òà áû èëÿ áàü ëû ýå äèá Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí ãó ëà üû íà ïû ÷ûë äà ìûø äû -
ëàð âÿ Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿ, ÿë áÿò òÿ, ùå÷ êè ìèí (î úöì ëÿ äÿí äÿ ìÿ -
íèì) àü ëû íà ýÿë ìÿ éÿí áèð òÿä áèð ôèêèð ëÿ øèá òà ïà úàã äû.
— Úà ìà àò îáû âà òåë äèð, ñÿ íèí î àá çàñ ëà ðû íû íå úÿ éî çà úàã ëàð? —
ñî ðóø äó.
— Ùÿ ãè ãÿò íå úÿ äèð ñÿ, åëÿ äÿ éîç ñóíëàð.
(«Äöç äöð, — ýöë äö, — èí äè òÿ çÿ-òÿ çÿ éà çû-ïî çó éà áàø ëà ìû ñûç,
àäàì ëà äà íû øàí äà ãû çà ðûð ñûç, ïþð òöð ñöç,— ýöë äö, — áèð àç äàí áóí ëà -
ðûí ùà ìû ñû íû éàä äàí ÷û õà ðà úàã ñûç, ãîðõñàç ãîð õà úàã ñûíûç, — ýöë äö,
— ãîðõìà ñàç, ùþð ìÿò-èç çÿò ãàë ìà éà úàã. Åé áè éîõ, î ñÿ íèí þç âèú -
äà íû íà! Ùà ðà ýå äè ðèê âÿ ñÿ íÿ êè ìè àëû ðûã?»).
— Ñÿí ùÿ ëÿ óøàã ñàí, ßëÿê áÿð!.. — Áàõ, áó äà ùà ÿñë Ôÿ òóë ëà Ùà -
òÿì èäè. — Ùÿ ãè ãÿò ÷îõ íèñ áè ìÿô ùóì äóð. Ñÿí î èë ëÿ ðè íÿ çÿ ðè úÿ ùÿò -
äÿí þé ðÿí ìè ñÿí, ìÿí èñÿ î èë ëÿð äÿ éà øà ìû øàì, î èë ëÿ ðèí ÿäÿ áè ïðî -
ñå ñèí äÿ èø òè ðàê åò ìè øÿì. Î ìö ðÿê êÿá äþâ ðöí, î çèä äèé éÿò ëè äþâ ðöí
áö òöí ÿçàá-ÿçèé éÿ òè íè öðÿ éèì äÿ ÷ÿê ìè øÿì. Ìÿí òÿ ãèá ëÿ ðÿ ìÿ ðóç
ãà ëûá ÿçàá ëàð ÷ÿ êÿí äÿ ñÿí ùàð àäàé äûí?
— Î áþ éöê ñòîë ëà ðûí àð õà ñûí äà ÿçàá ëàð ÷ÿ êèð äèç?
Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ñóñ äó, ñîí ðà òà ìàì à÷ûã-àø êàð áèð ùÿ äÿ-ãîð õó
ùèññ îëó íàí î ìÿø ùóð áî üóã ñÿ ñèé ëÿ:
— Íÿ äå äèí? — ñî ðóø äó.
ßñ ìÿð ÿëè íè äî äàã ëà ðû íà âó ðà-âó ðà ìÿ íÿ èøà ðÿ åëÿ éèð äè êè, ñó -
ñóì, äà íûø ìà éûì, þçö ìö ÿëÿ àëûì, àì ìà ùÿð ýàù ùÿ ãè ãÿò ëàï íèñ -
áè äèð ñÿ äÿ, ÿâ âÿë-àõûð áèð äÿ ôÿ ìÿí þç ùÿ ãè ãÿ òè ìè Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìÿ
äå éÿ áè ëÿ ðÿì, éîõ ñà éîõ? Äîü ðó äàí äà, íÿ âàõ òà ãÿ äÿð Ôÿ òóë ëà
Ùà òÿì ëÿ åé ùàì ëàð ëà äà íûø ìà ëû éûã âÿ ùÿð ýàù ìÿí, éà øû ÿë ëè íè êå -
÷ÿí, ñà ÷û-ñàã ãà ëû àüàð ìûø áèð àäàì (éà çû ÷û!) þì ðö ìöí àõû ðû íà ãÿ -
äÿð Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ëÿ áå ëÿ úÿ åé ùàì ëà äà íû øà úà üàì ñà (âÿ öìó ìèé -
éÿò ëÿ, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ëÿð ëÿ), îí äà íÿ èñ òÿ éè ðÿì? íè éÿ éà çû ðàì? âÿ
íå úÿ éà çà úà üàì?
— ßëÿê áÿð áà ëà, òå ëå ôîí ïèñ èø ëÿ éèð, íÿ äå äè éè íè áà øà äöø ìÿ -
äèì.
— Ôÿ òóë ëà ìö ÿë ëèì, éà äû íû çà ýÿ ëèð, áèð äÿ ôÿ, ìö ùà ðè áÿ âàõ òû
541
Ìóõ òàð ýè ëÿ ãî íàã ýÿë ìèø äè íèç? Îí äà ïÿí úÿ ðÿ íèí øö øÿ ñè íè ìÿí
âó ðóá ñûí äûð ìûø äûì!..
ßñ ìÿð äà ùà ìÿ íÿ èøà ðÿ åëÿ ìèð äè, ÿëè èëÿ àü çû íû ñû õûá éå ðèí äÿ
äî íóá ãàë ìûø äû (éà äû ìà ýÿ ëèð, ìÿí ùÿ ìèí ùà äè ñÿ íè ùà ÷àí ñà ßñ -
ìÿ ðÿ äà íûø ìûø äûì).
Áèð íå ÷ÿ àí ñö êóò ÷þê äö âÿ åëÿ áèë òå ëå ôîí, äîü ðó äàí äà, õà -
ðàá îë ìóø äó, úöð áÿ úöð ôû ñûë òû, õû øûë òû åøè äè ëèð äè âÿ åëÿ áèë êè, ìÿí î
ôû ñûë òû íûí, õû øûë òû íûí øÿê ëè íè ýþ ðöð äöì, ÷öí êè Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí èí äè
ùèðñäÿí äà ùà äà ãà ðàë ìûø ñè ôÿ òè, êèí ëÿ èøûë äà éàí ýþç ëÿ ðè, áö òöí ñè ôÿ -
òè éå íÿ äÿ ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà èäè âÿ òå ëå ôî íóí äÿñ òÿ -
éèí äÿí åøè äè ëÿí î ôû ñûë òû èëÿ, î õû øûë òû èëÿ áó ñè ôÿò àðà ñûí äà áèð îõ øàð -
ëûã, éà õûí ëûã âàð èäè.
— Ìóõ òàð êèì äèð?
— Ñÿò òàð Ìÿ ñóì ëà áèð êö ÷ÿ äÿ éà øà éûð äû...
Éå íÿ ñö êóò ÷þê äö, ñîí ðà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ùÿ ìèí ùÿ äÿ ëè-ãîð õó -
ëó ìÿø ùóð áî üóã ñÿ ñèé ëÿ ñþç ëÿ ðè áèð-áèð äÿ ãèã òÿ ëÿô ôöç åäÿ-åäÿ:
— ßëÿê áÿð, — äå äè. — Ìÿí ñÿ íèí ö÷öí áèð ñòÿ êàí ñó äå éè ëÿì êè,
áèð íÿ ôÿ ñÿ áà øû íà ÷ÿ êÿ ñÿí!
— Áè ëè ðÿì, — äå äèì.
Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿñ òÿ éè àñ äû.
ßñ ìÿð éàë íûç èí äè ÿëè íè àü çûí äàí ÷ÿ êèá:
— Ñÿí íåé ëÿ äèí?! — äå äè.
Ùÿò òà ìÿ íèì àð âà äûì äà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì äÿí ãîð õóð äó...
XXXVI
Êö ÷ÿ ìèç, äà ëà íû ìûç éå òèì ëÿøÿí äÿí, ùÿ éÿ òè ìèç êèì ñÿ ñèç ëÿ -
øÿí äÿí ñîí ðà, äà ëà íû ìû çûí ãà áà üû òà ìàì «ïî ëó òîð êà»ñûç âÿ î àâ -
òî áóñ ñóç ãà ëàí äàí ñîí ðà, î âàõò êè, êè øè ãàë ìà äû üû ö÷öí Èáà äóë ëà
áè çèì äà ëàí äà êè øè ëèê åäèð äè, ôÿ ðÿù ñèç, ñå âèíúñèç áöð êö ëö áèð éàé
àõ øà ìû Õà íûì õà ëà íûí àíà ìà äå äè éè ñþç ëÿð ìÿ íÿ ÷îõ òÿ ñèð åò äè; î
ñþç ëÿð íÿ ö÷öí ìÿ íÿ î úöð òÿ ñèð åò äè? Éÿ ãèí îíà ýþ ðÿ êè, Õà íûì
õà ëà þì ðöí äÿ ùå÷ âàõò (ùÿò òà î éå êÿ ÿëè î úöð éöí ýöë ëÿ øÿí äÿí ñîí -
ðà äà!) ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áàø ãà àð âàä ëà ðû êè ìè, öðÿ éè íèí àü ðû ñû íû à÷ûá
úà ìà à òûí ýþ çö íöí ãà áà üû íà òþê ìÿç äè, äÿð äè íè-ñÿ ðè íè äà íû øà-äà íû -
øà öðÿ éèí äÿ êè î àü ðû íûí ýþé íÿ éè èëÿ úà ìà à òûí äà ýþ çö íöí éà øû íû
àõûò ìàç äû. Àíàì ùÿð äÿí Õà íûì õà ëà ùàã ãûí äà áàø ãà àð âàä ëà ðà,
áÿ çÿí äÿ þçö þçö íÿ äå éèð äè: «—Ùå÷ îë ìà ñà áèð àç àü ëà éà, ãûø ãû ðà,
áèð àç öðÿ éè íè áî øàë äà... Éîõ ñà êè, äè íèá äà íûø ìûð, î àë òû îüóëóí íè -
542
ýà ðàí ÷û ëû üû íû äà ñà ëûá öðÿ éè íÿ... Àäàì öðÿ éè äþ çÿð áó íà áÿ éÿì?».
Ùÿ ìèí ôÿ ðÿù ñèç, ñå âèíúñèç, áöð êö ëö éàé àõ øà ìû èñÿ Õà íûì õà ëà ãà -
ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí ýþç ëÿ ðè íè áèð íå ÷ÿ àí àíà ìûí ýþç ëÿ ðè -
íèí è÷è íÿ äèê äè, ñîí ðà íà çèê äî äàã ëà ðû íû òÿð ïÿ äÿ-òÿð ïÿ äÿ:
— Ñî íà, — äå äè, — óøàã ëàð êè, îð äà äû, óøàã ëàð êè, î þëöì-äè ðè ìèí
è÷èí äÿ äè, — äå äè. — Úÿ ôÿð ñèç, Àäèë ñèç, ßá äö ëÿ ëè ñèç, Ãî úà ñûç, Úÿá ðà -
éûë ñûç, Àüà ðÿ ùèì ñèç, — äå äè, — áó ðà ùàò ýöí ëÿ ðè êè, ìÿí áóð äà éà øà -
éû ðàì, áóí ëà ðû þçö ìÿ ýö íàù áè ëè ðÿì, Ñî íà...
Àíàì:
— Ñÿí þçö âö öç ìÿ ýè íÿí, — äå äè. — Àë ëà ùûí êþ ìÿê ëè éèé íÿí
ùàìûñû ñàü-ñà ëà ìàò ãóð òà ðûá ýÿ ëÿ úÿê ëÿð!.. Ùèò ëå ðèí þëö á -þëÿí ëÿ ðè íèí
ýî ðó íà èòèí ïî õó!.. Êþ ïÿ éîü ëó íóí òàõ òû òà áóò îë ñóí, éÿ ùÿ ðè ãàí íàí
äîë ñóí îü ðà øûí, îéóí à÷ äû áà øû ìû çà!..
Õà íûì õà ëà áèð ìöä äÿò äÿ àíà ìà áàõ äû, ñîí ðà òàõ òà ïèë ëÿ êÿí -
ëÿð ëÿ þç åâ ëÿ ðè íÿ ãàëõäû, ìÿí à÷ûã-àø êàð ýþð äöì êè, àíàì Õà íûì
õà ëà íû áà øà äöø ìÿ äè âÿ Õà íûì õà ëà þçö äÿ áèë äè êè, àíàì îíó áà -
øà äöø ìÿ äè; àíàì Õà íûì õà ëà íûí õÿò ðè íè èñ òÿ éèð äè. Õà íûì õà ëà íûí
òÿê ãàë ìà üû, Õà íûì õà ëà íûí î íè ýà ðàí ÷û ëû üû, áèð ñÿñ åøè äÿí êè ìè,
ùà ìû äàí (áÿë êÿ åëÿ þçöí äÿí äÿ!) ýèç ëÿò ìÿê èñ òÿ äè éè ùÿ ìèí íè ýà -
ðàí ÷û ëûã ëà ùÿ éÿò ãà ïû ìû çà òÿ ðÿô áàõ ìà üû àíà ìû ÿìÿë ëè-áàø ëû éàí äû -
ðûá-éà õûð äû, àì ìà Õà íûì õà ëà áó ÐÀ ÙÀÒ ÝÖÍ Ëß ÐÈ þçö íÿ ðÿ âà
áèë ìèð äè, áó ÐÀ ÙÀÒ ÝÖÍ ËßÐ Õà íûì õà ëà íû ñû õûð äû, ÿçèð äè, ðà -
ùàò ëûã âåð ìèð äè.
Ìÿí äà ëà íû ìû çûí äè áè íÿ, Èáà äóë ëà íûí êÿñ äè éè î õàð òóò êþ òö éö -
íöí éà íû íà ýåò äèì, ìö ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë, î õàð òó òóí ýþ çÿë ÷àü ëà ðûí -
äà óøàã ëàð ëà êþ ìÿê ëÿ øÿ-êþ ìÿê ëÿ øÿ áó ðà ýÿ òèð äè éè ìèç âÿ èêè ýöí
äàë áà äàë éà üûø éàü äû üû ö÷öí ùÿ ëÿ äÿ íÿì îëàí «êó áèê» äà øûí öñ -
òöí äÿ îòóð äóì; ìÿ íèì þçö ìöí þçöì äÿí çÿù ëÿì ýå äèð äè, ìÿí
ùå÷ âàõò áó úöð ùèññ éàøàìà ìûø äûì, î áà ëà úà ßëÿê áÿð þçö þçöí -
äÿí õÿ úà ëÿò ÷ÿê ìèø äè, þçö þçöí äÿí óòàí ìûø äû, þçö íöí þçö íÿ éà -
çû üû ýÿë ìèø äè, àì ìà î äÿì áè ðèí úè äÿ ôÿ èäè êè, þçö þçö íÿ íèô ðÿò
åäèð äè, ÷öí êè ìÿ íèì àòàì ìö ùà ðè áÿ äÿ âó ðó øóð äó, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ -
íèí áö òöí êè øè ëÿ ðè, úà âàí ëà ðû ìö ùà ðè áÿ äÿ âó ðó øóð äó, ìÿí èñÿ áó ðà -
äà ÐÀ ÙÀÒ éà øà éûð äûì, ìÿ íèì öðÿ éè ìè ãöñ ñÿ, êÿ äÿð áö ðö éöð äö,
àì ìà ÿñ ëèí äÿ î ãöñ ñÿ íèí, î êÿ äÿ ðèí þçöí äÿ äÿ áèð ðà ùàò ëûã âàð èäè,
÷öí êè ìÿí úÿá ùÿ äÿ êè àòàì êè ìè þëö ìÿ ýåò ìèð äèì; î äÿì ìÿí
ùÿòòà êö ÷ÿ ìè çèí, äà ëà íû ìû çûí, ùÿ éÿ òè ìè çèí î éå òèì ëè éèí äÿ, êè ìÿ -
ñèç ëè éèí äÿ äÿ áèð ÐÀ ÙÀÒ ËÛÃ ýþð äöì.
Î íÿì «êó áèê» äà øûí öñ òöí äÿ îòóð äóüóì ùÿ ìèí áöð êö ëö éàé
543
àõ øà ìû Õà íûì õà ëà íûí ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí î ãà ðà ýþç -
ëÿ ðè ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿë äè âÿ ìÿí î ãà ðà ýþç ëÿð äÿ äà -
ùà ÿâ âÿë êè çà áè òÿ íè ùèññ åò ìÿ äèì, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Õà íûì õà ëà -
íûí ýþç ëÿ ðèí äÿ êè î çà áè òÿ íè àú ëûã éîõ, êèì ñÿ ñèç ëèê éîõ, íè ýà ðàí -
÷ûëûã äà éîõ, áàõ, ùÿ ìèí ÐÀ ÙÀÒ ËÛÃ éå éèá, éîõ åëÿ éèá.
Èáà äóë ëà íûí êå ÷ÿí èë èðè âÿ èòèäèø ëè éå êÿ ìè øàð ëà êÿñ äè éè î ýþ çÿë
õàð òó òóí éîõ ëó üó íà äà ùà ùà ìû ìûç þéðÿø ìèø äèê, äà ùà ýå úÿ ëÿð áó -
ðà äà Áà ëà êÿ ðè ìèí áà øû íà éû üû øûá î òö òÿ éÿ ãó ëàã àñ ìûð äûã. Àü Äÿ -
âÿ íèí ÿù âà ëàò ëà ðû íà ãó ëàã àñ ìûð äûã âÿ î ýþ çÿë õàð òóò äàí ãàë ìûø
ùÿ ìèí èðè êþ òö éöí ÿò ðà ôû íû áó áèð èëèí ÿð çèí äÿ îò áàñ ìûø äû, åëÿ áèë
êè, ùÿ ìè øÿ îéóí ëà ðû ìû çûí ìÿñ êÿ íè îëàí áó áà ëà úà éåð — äà ëà íû ìû -
çûí äè áè, èí äè áè çèì áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí éè éÿ ñèç ëè éè íèí, éå òèì ëè éè -
íèí ýþñ òÿ ðè úè ñè èäè; òÿê úÿ êö ðÿí ïè øèê ýÿ ëèá áó ðà ëàð äà äî ëà øûð äû, ñîí -
ðà êö ðÿí ïè øèê äÿ þë äö âÿ áó éåð ëÿ ðÿ ùå÷ áèð èíñ-úèíñ àéà üû äÿé ìÿ -
äè.
Ìÿí íÿì «êó áèê»èí öñ òöí äÿ îòó ðóá ÷îõ êÿ äÿð ëè áèð éà äè ýàð
êè ìè, î ýþ çÿë õàð òóò äàí ãàë ìûø î áþ éöê êþ òö éÿ áà õûð äûì âÿ áèð äÿí
åëÿ áèë êè, ãÿ ôèë äÿí àéûë äûì, î êþ òö éöí äà ëà íûí äè âà ðû íà éà õûí áèð
êöí úöí äÿ áèò ìèø áèð äÿñ òÿ êþ òöê ýþ áÿ ëÿ éè ýþð äöì. Àòàì ñÿ ôÿð ëÿ -
ðÿ ýå äÿí äÿ, âà ãîí ãî õó ëó î áÿ ðÿ êÿò ëè ùÿ ñèð çÿí áè ëè åâè ìè çÿ äî ëó
ýÿ òè ðÿí äÿ, ùÿð äÿí ìÿí ùÿ ìèí çÿí áèë äÿí êþ òöê ýþ áÿ ëÿ éè äÿ ÷û õà -
ðûð äûì: àòàì Ðó ñè éà íûí ñòàí ñè éà ëà ðûí äàí àëûá ýÿ òè ðèð äè, äå éèð äè êè,
ýþ áÿ ëÿê ëÿ ðèí è÷èí äÿ ÿí ñà ëà ìà òû áó ýþ áÿ ëÿê äèð. Àíàì î ýþ áÿ ëÿê -
ëÿðè øèò éàü äà ñî üàí ëà ãî âó ðóð äó, öñ òö íÿ éó ìóð òà âó ðóð äó âÿ ìÿí
äÿ î ýþ áÿ ëÿê ÷û üûðòìà ñû íû ÷îõ õîø ëà éûð äûì.
Ìÿ íèì éà øûë áèð ìàé êàì âàð èäè, éÿ íè ùÿ ìèí ìàé êà ùà ÷àí ñà
éà øûë îë ìóø äó, ñîí ðà î ãÿ äÿð úû ðûë ìûø äû, äè äèë ìèø äè êè âÿ àíàì äà
î úû ðûë ìûø, äè äèë ìèø éåð ëÿ ðè î ãÿ äÿð ýþç ëÿ ìèø äè êè, éà øûë ëû üûí äàí âÿ
öìó ìèé éÿò ëÿ, ìàé êà ëû üûí äàí áèð øåé ãàë ìà ìûø äû. Áèð äÿí-áè ðÿ ùå÷
íÿ áà ðÿ äÿ ôè êèð ëÿø ìÿê èñ òÿ ìÿ äèì, äà ùà äîü ðó ñó, áö òöí ôè êèð ëÿ ðèì
áà øûì äàí ó÷óá ýåò äè, ùÿò òà õàð òó òó êÿ ñÿí âÿ áó êÿ äÿð ëè éà äè ýà ðû
ãî éóá ýå äÿí î èðè âÿ èòèäèø ëè éå êÿ ìè øà ðû äà éà äûì äàí ÷û õàðòäûì âÿ
î àüàú ýþ áÿ ëÿ éè íèí èðè ëè-õûð äà ëû ùà ìû ñû íû éû üûá éà øûë ìàé êà ìûí ÿòÿ -
éè íÿ äîë äóð äóì.
Äà éûì òÿõ ìè íÿí áèð èë ÿâ âÿë ùàðà äàí ñà áèð øö øÿ ýö íÿ áà õàí
éà üû òà ïûá áè çÿ ýÿ òèð ìèø äè âÿ î áèð øö øÿ ýö íÿ áà õàí éà üû íû àíàì
äîü ðó äàí äà, ýþ çö íöí èøû üû êè ìè ãî ðó éóá ñàõ ëà éûð äû, àì ìà ùÿ ìèí
áöð êö ëö éàé àõ øà ìû àíàì äà, ýþ ðö íöð, àòà ìûí ñÿ ôÿð ëÿ ðè íè õà òûð ëà -
äû, áà ëà ÷à àðà êÿñ ìÿ ìèç äÿ àòû ëûá ãàë ìûø î ùÿ ñèð çÿí áè ëÿ áàõ äû, àù
544
÷ÿê äè, ýþç ëÿ ðè äîë äó, — «Àë ëàù áà è ñèí åâè íè éûõ ñûí!» — äå äè âÿ ùÿ -
ìèí ýö íÿ áà õàí éà üûí äàí áèð àç òà âà éà òþ êöá ýþ áÿ ëÿ éè ãû çàðòäû,
ñîí ðà òÿí éà ðû éà áþ ëöá èêè áîø ãà áà ÷ÿê äè âÿ áîø ãà áûí áè ðè íè ìÿ íÿ
óçà äûá î áöð êö ëö éàé àõ øà ìû äöí éà íûí ÿí ýþ çÿë ñþç ëÿ ðè íè äå äè:
— Àïàð àð âà äà, ßëÿê áÿð... Äå íÿ êè, þçöí éûü ìû ñàí ýþ áÿ ëÿ éè...
Äå íÿ êè, þçö ìöç äî éóí úà éå ìè øèê...
Ìÿí î ýþ çÿë ãî õó ñó áö òöí ÿò ðà ôà éà éûë ìûø î èñ òè áîø ãà áû
àíàì äàí àëûá ùÿ éÿ òÿ ÷ûõ äûì, òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè éó õà ðû ãàëõäûì, î,
èñ òè áîø ãà áû ìè çèí öñ òö íÿ ãîé äóì âÿ àíà ìûí äå äè éè ñþç ëÿ ðè Õà íûì
õà ëà éà äå äèì. Õà íûì õà ëà àéàã ëà ðû íû àë òû íà éû üûá òàõòäà îòóð ìóø -
äó, ìÿ íÿ áàõ äû, ìè çèí öñ òö íÿ ãîé äó üóì î èñ òè ýþ áÿ ëÿê ãî âóð ìà -
ñû íà áàõ äû, áèð ñþç äå ìÿ äè, àì ìà ýö ëöì ñÿ äè âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè,
Õà íûì õà ëà íûí î ýö ëöì ñÿ ìÿ éèí äÿ íÿ ñÿ øö øÿ êè ìè áèð øåé âàð, ñû -
íûá ÷è ëèê-÷è ëèê îëà áè ëÿð.
Ìÿí øö øÿ áÿí äèí îð òà ñûí äà äà éàí ìûø äûì âÿ áèë ìèð äèì êè, íÿ
åäèì. Íÿ äÿí ñÿ ÷û õûá ýåò ìÿê èñ òÿ ìèð äèì, èñ òÿ éèð äèì êè, Õà íûì õà -
ëà áó ýþ áÿ ëÿê ãî âóð ìà ñû íû èñ òè-èñ òè ìÿ íèì éà íûì äà éå ñèí; áÿë êÿ
äÿ ýþç ëÿ éèð äèì êè, Õà íûì õà ëà ìÿ íè òÿ ðèô ëÿ éÿ úÿê, äóð äó üóì éåð -
äÿ — áå ëÿ úÿ ýþ áÿ ëÿê òàï äû üûì ö÷öí ìÿ íèì éå ðè ìÿ ñå âè íÿ úÿê? áèë -
ìè ðÿì... Õà íûì õà ëà òàõòäàí äö øöá ìè çèí éà íû íà ýÿë äè, éå íÿ áîø -
ãàá äà êû ýþ áÿ ëÿê ãî âóð ìà ñû íà áàõ äû,. éå íÿ ýö ëöì ñÿ äè âÿ ìÿí éå -
íÿ äÿ î ýö ëöì ñÿ ìÿ äÿ øö øÿ êè ìè áèð øåé ýþð äöì.
Õà íûì õà ëà äå äè:
— Éà äû âà ýÿ ëèð, ßëÿê áÿð, áèð äÿ ôÿ áè çÿ ßí çÿ ëè áà ëû üû ýÿ òèð ìèø -
äöí?..
Ìÿí áà øû ìû òÿð ïÿò äèì, éÿ íè êè, éà äû ìà ýÿ ëèð âÿ äîü ðó äàí äà,
ùÿ ìèí ýöí ìÿ íèì éà äû ìà ýÿ ëèð äè âÿ ùÿ ìèí ýöí Õà íûì õà ëà íûí
ýþç ëÿ ðèí äÿí ñö çö ëöá àõàí î èêè äàì ëà ýþç éà øû íû äà õà òûð ëà äûì. —
Õà íûì õà ëà íûí áè ðèí úè âÿ àõû ðûí úû äÿ ôÿ ýþð äö éöì ýþç éàø ëà ðû íû,
ñîí ðà îòàã äà äè âàð äàí àñûë ìûø Àáó çÿ ðèí øÿê ëè íè éà äû ìà ñàë äûì
(Àáó çÿ ðèí î øÿê ëè äÿ øö øÿ íèí àð õà ñûí äà èäè), ñîí ðà î øÿê ëÿ îõ øà éàí
Ãî úà íû éà äû ìà ñàë äûì, ñîí ðà äà áèð äÿí-áè ðÿ åëÿ áèë êè, Áà ëà êÿ ðèì
òö òÿê ÷àë äû âÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿ éèí äÿ ÷à ëû íàí î óçàã, åé íè çà ìàí -
äà ÷îõ éà õûí ùà âà íû åøè äÿ-åøè äÿ ßäè ëÿ íè éà äû ìà ñàë äûì âÿ î âàõò
Õà íûì õà ëà íûí ýþç ëÿ ðèí äÿí àõàí î èêè äàì ëà ýþç éà øû èí äè ìÿ íèì
òÿ ñÿâ âö ðöì äÿ òÿê úÿ Àáó çÿð äÿí þò ðö àõ ìûð äû, î ýþç éàø ëà ðû èí äè
ùÿì äÿ ßäè ëÿ äÿí þò ðö àõûð äû... Ñîí ðà ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, áè çèì áö -
òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç áèð éå òèì ëèê, áèð êèì ñÿ ñèç ëèê ñÿ ôÿ ðè íÿ ÷û õûá âÿ Õà -
545
íûì õà ëàíûí ìÿ íèì òÿ ñÿâ âö ðöì äÿ êè î èêè äàì ëà ýþç éà øû ìÿ ùÿë -
ëÿ ìè çèí àð äûí úà àòûë ìûø ñó éóí äàì ëà ëà ðû äûð.
Ìÿí ÷û õûá ýåò ìÿê èñ òÿ äèì, ÷öí êè ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà úöð áÿ -
úöð ýþ ðöì ëÿð ýÿ ëèð äè âÿ ìÿí ùå÷ þçöì äÿ áó ýþ ðöì ëÿð äÿí áàø à÷à
áèë ìèð äèì, î ýþ ðöì ëÿð, î òÿ ñÿâ âöð ëÿð ìÿ íèì áà øû ìû àü ðû äûðäû, áåé -
íè ìè éî ðóð äó âÿ áó çà ìàí Õà íûì õà ëà î áèð áîø ãàá ýþ áÿ ëÿê ãî -
âóð ìà ñû íà áà õà-áà õà áèð äÿí äå äè:
— ßëÿê áÿð, áÿë êÿ áó íó ýþí äÿ ðÿê ßëè àá áàñ êè øè éÿ?
Ìÿí:
— ßëè àá áàñ êè øè ÷îõ äàí êþ ÷öá ýå äèá êè, êÿí äÿ... — äå äèì.
Õà íûì õà ëà:
— Ùÿ? — ñî ðóø äó. — Ñîí ðà äå äè: — Ùÿ, äöç äö... — ìÿ íÿ áàõ äû
âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Xà íûì õà ëà íûí ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà -
õàí ãà ðà ýþç ëÿ ðè äÿ ßìè íÿ õà ëà íûí ýþç ëÿ ðè êè ìè çÿ èô ëÿ éèá, ïèñ ýþ -
ðöð âÿ ùå÷ êè ìèí áóí äàí õÿ áÿ ðè éîõ äóð; ñîí ðà áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íè
äÿù øÿò ëè áèð ãîð õó áö ðö äö êè, áèð äÿí Õà íûì õà ëà äÿ ëè îëàð...
Õà íûì õà ëà áèð äÿ:
— Ùÿ, äöç äö... — äå äè. — Ñîí ðà: — Ñÿí ùå÷ íè ýà ðàí ãàë ìà ýè íÿ,
ßëÿê áÿð, — äå äè. — Ãà éû äûá ýÿ ëÿ úÿê, àë òû ñû äà, ßëÿê áÿð... Ìÿí òà -
íû éû ðàì îí ëà ðû, ßëÿê áÿð, ýÿ ëÿ úÿê ëÿð àë òû ñû äà, ùå÷ íÿ îë ìà éà úàã
îí ëà ðà, ßëÿê áÿð... Ñÿí ùå÷ íè ýà ðàí ãàë ìà, ñÿ íè ùÿ ëÿ ìà øûí ëà ÷îõ
ýÿç äè ðÿ úÿê ëÿð îí ëàð, ßëÿê áÿð... Úÿ ôÿð äÿ ýÿç äè ðÿ úÿê ñÿ íè ìà øûí -
äà, ßëÿê áÿð, Àäèë äÿ ýÿç äè ðÿ úÿê, ßá äö ëÿ ëè, Úÿá ðà éûë äà, ßëÿê áÿð,
Àüà ðÿ ùèì äÿ, Ãî úà äà ñèç íÿí áèð éåð äÿ ýÿ çÿð, ßëÿê áÿð...
Õà íûì õà ëà ìÿ íÿ áà õà-áà õà áó ñþç ëÿ ðè äå éèð äè, àì ìà ìÿ íèì
áö òöí òöê ëÿ ðèì áèç-áèç îë ìóø äó, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Õà íûì õà ëà
ìÿ íè ýþð ìöð, ìÿ íÿ áà õàí ýþç ëÿ ðè ùà ðà ñà ÷îõ óçàã ëà ðà äè êè ëèá âÿ
áó ñþç ëÿ ðè äÿ Õà íûì õà ëà ìÿ íÿ äå ìèð äè, óçàã ëàð äà êû î àäàì ëà ðà
äå éèð äè, áÿë êÿ äÿ áó øö øÿ áÿíääÿí ÷îõ-÷îõ óçàã ëàð äà äà éàí ìûø
þçö íÿ äå éèð äè:
— Ñûõ ìà öðÿ éè íè, ßëÿê áÿð, ùå÷ áè ðè íÿ ùå÷ íÿ îë ìà éà úàã, àë òû ñû
äà ãà éû äûá ýÿ ëÿ úÿê... Ìÿí òà íû éû ðàì àõû, îí ëà ðû, ßëÿê áÿð...
Ìÿí, àéàã ëà ðûì òèò ðÿ éÿ-òèò ðÿ éÿ òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè äö øöá åâè ìè -
çÿ ýåò äèì âÿ áèð ìöä äÿò ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Õà íûì õà ëà íûí ìÿ íèì
÷û õûá ýåò ìÿ éèì äÿí ùÿ ëÿ äÿ õÿ áÿ ðè éîõ äóð, ùÿ ëÿ äÿ ìÿ íÿ ìö ðà úè -
ÿò åëÿ éÿ-åëÿ éÿ Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äö ëÿ ëè íèí, Ãî úà íûí, Úÿá ðà éû ëûí,
Àüà ðÿ ùè ìèí ãà éû äûá ýÿ ëÿ úÿ éèí äÿí äà íû øûð, îí ëà ðûí ùå÷ áè ðè íÿ ùå÷
íÿ îë ìà éà úà üûí äàí äå éèð; áèð ìöä äÿò äÿ êå÷ äè, ñîí ðà Õà íûì õà -
ëà äà î òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿð ëÿ àøà üû äöø äö, ÿëèí äÿ áà ëà úà áèð áàü ëà ìà
546
âàð èäè — ìÿí áà øà äöø äöì êè, ïàé ýþí äÿð äè éè ìèç ùÿ ìèí ýþ áÿ ëÿê
ãî âóð ìà ñû äû, — ùÿ éÿ òè ìèç äÿí ÷û õûá äà ëà íûí àøà üû áà øû íà òÿ ðÿô ýåò -
äè âÿ áó äÿ ôÿ äÿ ìÿí áà øà äöø äöì êè, Õà íûì õà ëà î ýþ áÿ ëÿê ãî -
âóð ìà ñû íû ßìè íÿ õà ëà éà ïàé àïà ðûð.
...Ýå úÿ ìÿí éå ðèì äÿ ýþç ëÿ ðè ìè éó ìóá Áà ëà êÿ ðè ìèí òö òÿê äÿ
÷àë äû üû î óçàã âÿ åé íè çà ìàí äà äà ÷îõ éà õûí ùà âà íû éå íÿ äÿ åøèò -
äèì âÿ î òö òÿê ÷àë äû, ÷àë äû, ÷àë äû, ñîí ðà äà åëÿ áèë, Áà ëà êÿ ðèì ùÿì
÷à ëûð äû, ùÿì äå éèð äè:
Ùà ìàì ùà ìàì è÷èí äÿ,
Õÿë áèð ñà ìàí è÷èí äÿ...
Äÿ âÿ äÿë ëÿê ëèê åäÿð
Êþù íÿ ùà ìàì è÷èí äÿ...
XXXVII
Î àð âàä ö÷ ýöí-ö÷ ýå úÿ èäè êè, áèð áà ëà ñû ãàð íûí äà, î áè ðè áà ëà -
ñû ãó úà üûí äà àú ëûã äàí ãà ÷ûð äû, àì ìà êàð âàí éî ëó åëÿ ùåé óçà íûá
ýå äèð äè, ãóð òàð ìàã áèë ìèð äè, áèð ìÿí çè ëÿ ýÿ òè ðèá ÷àò äûð ìûð äû âÿ äö -
íÿí ñÿ ùÿð àõû ðûí úû ÷þ ðÿê ãû ðû üû íû ãó úà üûí äà êû áà ëà ñû íà âåð äè, ëàï
êè ÷èê áèð ãû ðûã äà þçö éå äè êè, ãàð íûí äà êû áà ëà ñû íûí îë ñóí; ëàï àç
êå÷ äè êè, àú ëûã îí ëà ðû éå íÿ ùàã ëà äû, àú ëûã îí ëà ðû éå íÿ þë äöð ìÿ éÿ
áàø ëà äû.
Øÿ ùÿ ðÿ àú ëûã äöø äö, ãà ÷àí áà øû íû ýþ òö ðöá ãà÷ äû, ãà ëàí àúûí äàí
ãû ðûë äû âÿ èðè ýþç ëÿ ðè ÷ó õó ðà äö øöá àúûí äàí èøûì-èøûì èøûë äà éàí, áèð
âàõò äî ëó âÿ åù òè ðàñ ëû áÿ äÿ íè íè òà ðûì ëà ìûø àü äÿ ðè ñè èí äè ñö ìöê ëÿ -
ðèí äÿí ñàë ëà íàí î àð âà äûí äà ÿðè þç áî üà çûí äàí êÿ ñèá áà ëà ëà ðû íà
âåð äè âÿ þçö àúûí äàí ùÿ ëàê îë äó, ñîí ðà î ýþ ðöí ìÿ ìèø àú ëûã áèð-áè -
ðè íèí àð äûí úà î àð âà äûí ö÷ îü ëó íó äà àïàð äû, úÿ ìè áèð áà ëà ñû ãó úà -
üûí äà, áèð áà ëà ñû äà ãàð íûí äà ãàë äû âÿ ö÷ ýöí áóí äàí ÿâ âÿë áö òöí
ÿì ëà êû íà, åâ-åøè éè íÿ, ùÿ éÿò-áà úà ñû íà äÿ éèø äè éè áèð ïàð ÷à àð ïà ÷þ -
ðÿ éè íè ãîé íóí äà ýèç ëÿò äè, éà øû ùÿ ëÿ òà ìàì îë ìà ìûø áà ëà ñû íû ãó úà -
üû íà àë äû, î àú Øÿ ùÿð äÿí ÷ûõ äû, àéà üû éà ëûí, áà øû à÷ûã áó êàð âàí éî -
ëó íà äöø äö.
Áó êàð âàí éî ëó âàõ òûé ëà éîë ÷ó èëÿ äî ëó îëàð äû, áó ðà äàí ýå úÿ-
ýöí äöç êàð âàí êå ÷ÿð äè, àì ìà èí äè òà ìàì áîì áîø èäè, ÷öí êè î àú
Øÿ ùÿð äÿ äÿ âÿ ëÿ ðèí, àò ëà ðûí ùà ìû ñû íû êÿ ñèá éå ìèø äè ëÿð âÿ î àú Øÿ -
ùÿ ðÿ äà ùà ùå÷ áèð êàð âàí ýÿë ìèð äè, ÷öí êè úà ìà àò êàð âà íûí äÿ âÿ ëÿ -
ðè íè î ñà àò êÿ ñèá éå éèð äè.
Êàð âàí éî ëó áîì áîø, áîç áèð äö çÿí ëèê äÿí êå ÷èá-ýå äèð äè âÿ
547
ùÿ ìèí äö çÿí ëèê äÿ î ýþ ðöí ìÿ ìèø ãó ðàã ëûã äàí ñîí ðà, ýö íöí àë òûí -
äà ãóï ãó ðó ãó ðó éóá ñà ðàë ìûø ãàí ãàë äàí áàø ãà ùå÷ íÿ éîõ èäè.
Ýöí ÷ûõ ìûø äû âÿ ýåò-ýå äÿ äà ùà àð òûã ãûç äû ðûð äû, àì ìà î àð âàä
äà, î àð âà äûí ãó úà üûí äà êû óøàã äà, ãàð íûí äà êû áà ëà ñû äà ùÿ ìèí ýö -
íÿø ùÿ ðà ðÿ òè íè ùèññ åò ìèð äè; áö òöí è÷è íè, áö òöí âàð ëû üû íû éå éÿí áèð
àú ëûã äàí áàø ãà, î àð âà äûí äþø ëÿ ðè íèí ãàï ãà ðà ýè ëÿ ñèí äÿ äóç áà ñûë -
ìûø éà ðà éå ðè êè ìè ýþé íÿ éÿí, úûç äà üû íû ÷û õà ðàí áèð àü ðû âàð èäè: ùÿ -
ìèí óçàí äûã úà óçà íàí éîë áî éó, ùÿ ìèí àú ëûã è÷èí äÿ î àð âàä è÷è áîø
êè ñÿ êè ìè ñàë ëàí ìûø äþø ëÿ ðè íè ãó úà üûí äà êû áà ëà ñû íûí àü çû íà âå ðèð äè,
óøàã îëàí-ãà ëàí ýö úö èëÿ ñö äö òà ìàì ãó ðó ìóø î äþø ëÿ ðè ñö ìö ðöð -
äö, éà ðà åëÿ éèð äè, ÿâ âÿë ëÿð ùå÷ îë ìà ñà áèð àç ãàí ýÿ ëèð äè áó äþø ëÿð -
äÿí, èí äè äà ùà ùå÷ ãàí äà éîõ èäè.
Î àð âà äûí ãàð íûí äà êû áà ëà äà àú ëûã è÷èí äÿ èäè, òÿ ïèê àòûð äû, ÿë -
ëÿ ðè íè, áà øû íû òÿð ïÿ äèð äè âÿ àð âàä, ÿë áÿò òÿ, áÿò íèí äÿ êè áó ùÿ ðÿ êÿò -
ëÿ ðèí ùà ìû ñû íû ùèññ åäèð äè, ùÿ ëÿ äî üóë ìà ìûø, ùÿ ëÿ áó ãà ðà éåð öçö -
íÿ ýÿë ìÿ ìèø î óøà üûí ÷ÿê äè éè ÿçà áû áö òöí öðÿ éè èëÿ äó éóð äó, àì -
ìà ùå÷ íÿ åäÿ áèë ìèð äè, åëÿ ùåé óçà íàí, óçà íàí, ãóð òàð ìàã áèë ìÿ -
éÿí áó êàð âàí éî ëó íà áà õûð äû, ÿëè íè ãàð íû íà ñöð òöð äö, áÿò íèí äÿ êè î
óøà üû ñà êèò åëÿ ìÿê èñ òÿ éèð äè, ÿëè íè ãàð íû íà åù òè éàò ëà ñöð òöð äö êè, ñö -
ìöê ëÿ ðè ÷ûõ ìûø áàð ìàã ëà ðû ãàð íû íûí íà çè ëèá ñàë ëàí ìûø äÿ ðè ñèí äÿí î
óøà üû ÿç ìÿ ñèí, ùÿ ëÿ äî üóë ìà ìûø, ùÿ ëÿ áó ãà ðà éåð öçö íÿ ýÿë ìÿ -
ìèø óøà üû... Ãó úà üûí äà êû íà áàõ äû: ìÿí þë ñÿì ñÿ íÿ ãóð áàí, ñÿí þë -
ìÿ, ìÿí éà çû üàì... íÿ ýö íàù å ëÿ äèì êè, áà øû ìà ãÿ çà ýÿë äè?..
À áà øûì, áà øûì ñÿ íè...
Òþ êöì ãàí, éà øûì ñÿ íè...
Ùà ðà ýþ òö ðöì ãà ÷ûì,
Áÿ ëà ëû áà øûì, ñÿ íè?..
Öìèä, àí úàã áó êàð âàí éî ëó íà èäè, áó êàð âàí éî ëó ÿâ âÿë-àõûð
ùà ðà ñà áèð éå ðÿ ýÿ òè ðèá ÷û õàðòìà ëû èäè, î éåð äÿ èí ñàí ëàð îëà úàã äû âÿ
î éåð äÿ áèð òè êÿ ÷þ ðÿê îëà úàã äû.
Àð âàä áö òöí ýö úö íö òîï ëà éûá àéàã ëà ðû íû ñö ðöò ëÿ éèð äè, ÿë ëÿ ðè íè
èñÿ ùèññ åò ìèð äè, ÿë ëÿ ðè åëÿ áèë êè, ãó úà üûí äà êû î êþð ïÿ íèí áÿ ëÿ éè àë -
òûí äà ãó ðó ìóø äó, äà øà äþí ìöø äö âÿ áèð äÿ êè, äþø ëÿ ðè íèí ýè ëÿ ëÿ ðè
ýþé íÿ äÿ-ýþé íÿ äÿ àü ðû éûð äû.
ßçè çèì, ýö íÿ äöø äöì.
Êþë ýÿ äÿí ýö íÿ äöø äöì...
Åâèí éû õûë ñûí, ôÿ ëÿê,
Ñÿí äå éÿí ýö íÿ äöø äöì...
548
Àð âàä éî ëóí êÿ íà ðûí äà áèð ãà ðà òè êàí êî ëó ýþð äö, ýÿ ëèá î êî ëóí
éà íûí äà äà éàí ìàã èñ òÿ äè, àì ìà ãîðõäó êè, ñîí ðà éå ðèí äÿí òÿð ïÿ -
íÿ áèë ìÿ ñèí, ãó úà üûí äà êû óøà üû éå ðÿ ãî éóá ãà ðà òè êàí êî ëó íóí êþ -
êö íö åøèá ÷û õàðòìàã èñ òÿ äè, àì ìà ãîðõäó êè, ñîí ðà óøà üû éåð äÿí
ãàë äû ðà áèë ìÿç, àì ìà àéàã ëà ðû þçö þçö íÿ äà éàí äû, áÿ äÿ íè þçö
þçö íÿ ÿéè ëèá óøà üû åù ìàë ëû úà òîð ïà üûí öñ òö íÿ ãîé äó, ÿë ëÿ ðè þçö
þçö íÿ ãà ðà òè êà íûí äè áè íè åø äè, åø äè, ãà ðà òè êà íûí êþ êö íö ÷û õàðòäû,
àü çû íà àïà ðûá ÷åé íÿ ìÿ éÿ áàø ëà äû êè, áèð àçû ãàð íû íà ýåò ñèí, áÿò íèí -
äÿ êè î óøà üûí îë ñóí, áèð àçû íû äà àü çûí äàí ÷û õà ðûá òîð ïà üûí öñ òöí -
äÿ ãîé äó üó î óøà üà âåð ñèí, ãà ðà òè êàí êþ êö íöí çÿã ãÿ òî àúû ñû íû ùèññ
åò ìÿ äè, àì ìà äèø ëÿ ðè î êþ òö éö ÿçÿ áèë ìÿ äè, íÿ ãÿ äÿð åëÿ äè ñÿ äÿ
áèð øåé ÷ûõ ìà äû, ãà ðà òè êà íûí êþ êö íö éå ðÿ àò äû, þçö äÿ áèë ìÿ äè êè,
íå úÿ àéà üà ãàëõäû, óøà üû éåð äÿí íå úÿ ýþ òöð äö, òÿ çÿ äÿí íå úÿ éî ëà
äö çÿë äè...
Ýþ éöí öçö òÿð òÿ ìèç èäè, ýö íöí èøû üûí äàí áàø ãà ýþé äÿ ùå÷ íÿ
éîõ èäè âÿ áó âàõò ÷îõ óçàã ëàð äà ýöú ëÿ ñå çè ëÿí éà øûë äàü ëàð ýþ ðöí -
äö, î äàü ëàð äà î òÿ ðÿô ëÿð äÿ êè ýþ çÿë äöí éà íûí úöð áÿ úöð ìåé âÿ ëÿ ðè
âàð èäè, î äàü ëàð äà áóç êè ìè áó ëàã ëàð âàð èäè...
Äàü ëàð, íå úÿ äàü ëàð ñàí?..
Ìÿ íè ýþð úÿê àü ëàð ñàí...
Ñè íÿì äÿ éåð ãàë ìà äû,
Ñÿí ùà ðà ìû äàü ëàð ñàí?..
×îõ óçàã ë àð äà ýöú ëÿ ñå çè ëÿí î éà øûë äàü ëàð, åëÿ áèë, î àð âà äà
áèð àç ýöú âåð äè, áèð àç öìè äè íè àð òûð äû, î àð âàä ãó ðó ìóø ÿë ëÿ ðè êè -
ìè, äþø ëÿ ðè íèí àü ðû ñû íû äà óíóò äó, î éà øûë äàü ëà ðû òóø òó òóá ýåò äè,
ýåò äè...
ßçè çèì îéàí, äàü ëàð...
Àë ãà íà áî éàí, äàü ëàð..
Áó éàí çöë ìÿò õà íà äûð,
Íå úÿ äèð î éàí, äàü ëàð?..
Àì ìà áèð àç äàí î òÿð òÿ ìèç ýþé äÿ òó òóë ìà üà áàø ëà äû, òî ïà-òî -
ïà áó ëóä ëàð ýÿë äè, óçàã äà êû î éà øûë äàü ëàð ýþ ðöí ìÿç îë äó âÿ î àð -
âàä áà øà äöø äö êè, áó, äà ùà àõûð äû, áà øà äöø äö êè, îíó äà, ãó úà üûí -
äà êû íû äà, ãàð íûíäà êû íû äà Àë ëàù ãàð üû éûá âÿ áèð äÿí-áè ðÿ éöç òÿ áèá
äÿ ýÿë ñÿé äè, áèð Àë ëàù ãàð üû ìû øà íÿ åäÿ áè ëÿð äè?
Ãà áàã äà, éî ëóí êÿ íà ðûí äà áèð àüàú ýþð äö, óçàã äàí òà íû äû êè, î
549
àüàú çåé òóí àüà úû äûð, éå íÿ öðÿ éèí äÿ öìèä éà ðàí äû, éå íÿ òà ãÿò ñèç
àéàã ëà ðû íû ñö ðöò ëÿ éÿ-ñö ðöò ëÿ éÿ î çåé òóí àüà úû íûí éà íû íà ýÿ ëèá ÷àò -
äû, ãó úà üûí äà êû óøà üû éå ðÿ ãîé äó, î ãî úà çåé òóí àüà úû íûí äè áè íè
àõ òàð äû, áèð äÿ íÿ äÿ ãî ïóá äöø ìöø çåé òóí òàï ìà äû, àüà úûí öñ òöí -
äÿ äÿ áèð äÿ íÿ çåé òóí éîõ èäè, î àð âàä óøà üû íû éåð äÿí ãàë äû ðûá éå -
íÿ éî ëà äöø ìÿê èñ òÿ äè, àì ìà äà ùà óøà üû ãàë äû ðà áèë ìÿ äè, éå ðÿ
îòóð äó, áÿ äÿ íè íè äèê ñàõ ëà éà áèë ñèí äå éÿ, êö ðÿ éè íè î ãî úà çåé òóí
àüà úû íûí ýþâ äÿ ñè íÿ ñþé êÿ äè âÿ òà ìàì ÿìèí îë äó êè, äà ùà ùå÷ âàõò
áó ðà äàí ãàë õà áèë ìÿ éÿ úÿê, äà ùà ùå÷ âàõò î óøà üû ãó úà üû íà àëà áèë -
ìÿ éÿ úÿê âÿ òà ìàì òà ãÿò ñèç èíèë äÿ éÿ-èíèë äÿ éÿ àü ëà ìà üà áàø ëà äû
âÿ î àð âà äûí åëÿ úÿ çèí ýèë äÿ ìÿ éè èëÿ, åëÿ áèë, òîð ïà üûí öñ òöí äÿ ãàë -
ìûø î óøà üà äà ýöú ýÿë äè âÿ î óøàã äà áÿðêäÿí àü ëà ìà üà áàø ëà äû.
Áèð ìöä äÿò áå ëÿ úÿ êå÷ äè.
Áö òöí äöí éà äà ùå÷ êèì éîõ èäè, áèð î òó òóë ìóø ýþé èäè, áèð î
óçàí äûã úà óçà íàí éîë èäè, áèð äÿ î àð âàä èäè, ãàð íûí äà êû áà ëà ñû èäè,
òîð ïà üûí öñ òöí äÿ êè î óøàã èäè âÿ î àð âàä èò êè ìè çèí ýèë äÿ äèê úÿ, òîð -
ïà üûí öñ òöí äÿ êè î óøà üûí àü ëà ìà üû íû åøèò äèê úÿ, ùÿð òÿ ðÿ ôÿ áèð çöë -
ìÿò ÷þ êöð äö âÿ î àð âàä ùèññ åäèð äè êè, áó, ÿáÿ äè áèð çöë ìÿò äèð, ùÿ -
ìèí çöë ìÿò éà âàø-éà âàø îí ëà ðû àïà ðûð...
Áèð ìöä äÿò áå ëÿ úÿ êå÷ äè.
Î àð âà äûí çèí ýèë äÿ éÿ-çèí ýèë äÿ éÿ àü ëà ìà üû âÿ òîð ïà üûí öñ òöí -
äÿ êè î óøà üûí àü ëà ìà üû, åëÿ áèë êè, î àð âà äûí ãàð íûí äà êû áà ëà ñû íû ñà -
êèò ëÿø äèð äè, äà ùà ÿë àò ìà äû, àéàã àò ìà äû, î çöë ìÿò îíó äà þçö èëÿ
àïàð ìà üà áàø ëà äû âÿ áó çà ìàí î àð âàä þç àü ëà ìà üûí äàí, òîð ïà üûí
öñ òöí äÿ êè î óøà üûí àü ëà ìà üûí äàí ñà âà éû äà áèð àü ëà ìàã ñÿ ñè åøèò -
äè, àõû ðûí úû äÿ ôÿ áö òöí ýö úö íö òîï ëà äû âÿ îí ëà ðû ýþ òö ðöá àïà ðàí î
çöë ìÿò äÿí ÷ûõ äû, ýþç ëÿ ðè íè à÷ äû.
Öðÿ éè éóì øàã àäàì ùÿ ìèí ãî úà çåé òóí àüà úû íûí àë òûí äà äè çè
öñ òÿ éå ðÿ ÷þ êöá î àð âàä ëà öç áÿ öç îòóð ìóø äó, î àð âà äà áà õûð äû,
òîð ïà üûí öñ òöí äÿ êè î óøà üà áà õûð äû, î àð âà äûí èðÿ ëè ÷ûõ ìûø ãàð íû íà
áà õûð äû, îí ëà ðûí àõû ðûí úû ýöú ëÿ ðè èëÿ àü ëà ìàã ëà ðû íà áà õûð äû âÿ þçö
äÿ ýþç ëÿ ðè íèí ãà áà üûí äà êû áó ìö ñè áÿ òÿ è÷èí-è÷èí àü ëà éûð äû.
Àü Äÿ âÿ éî ëóí êÿ íà ðûí äà äà éàí ìûø äû âÿ ñö êóò è÷èí äÿ êþâ øÿ -
éÿ-êþâ øÿ éÿ î àð âà äà, î àð âà äûí ãàð íû íà, òîð ïà üûí öñ òöí äÿ êè î óøà -
üà, Öðÿ éè éóì øàã àäà ìà âÿ ãî úà çåé òóí àüà úû íà áà õûð äû.
Î àð âàä Öðÿ éè éóì øàã àäà ìû ýþ ðÿí êè ìè òà íû äû, äå ìÿ ëè, Àë ëà -
ùûí öçö îí ëàð äàí ùÿ ëÿ òà ìàì äþí ìÿ ìèø äè, Àë ëà ùûí îí ëà ðà éà çû üû
ýÿë ìèø äè, áó ÷þë-áè éà áàí äà áàø ãà áè ðè ñè íè éîõ, Öðÿ éè éóì øàã àäà -
ìû ýÿ òè ðèá îí ëà ðûí öñ òö íÿ ÷û õàðòìûø äû.
550
Öðÿ éè éóì øàã àäà ìûí ÿëèí äÿ êè ÷èê áèð áàü ëà ìà âàð èäè âÿ î àð -
âàä î ñà àò ùèññ åò äè êè, î êè ÷èê áàü ëà ìà íûí è÷èí äÿ êè ÷þ ðÿê äèð.
Öðÿ éè éóì øàã àäàì äà î êàð âàí éî ëó íóí éîë ÷ó ñó èäè âÿ ãî úà
çåé òóí àüà úû íûí àë òûí äà àü ëà éàí î àð âà äû ýþ ðÿí äÿ Àü Äÿ âÿ íè ñàõ -
ëà äû, Àü Äÿ âÿ ãà áàã àéàã ëà ðû íû äèç äÿí áö êöá àøà üû ÷þ ìÿë äè, Öðÿ -
éè éóì øàã àäàì äÿ âÿ äÿí äö øöá î àð âà äà éà õûí ëàø äû, òîð ïà üûí öñ -
òöí äÿ àúûí äàí àü ëà éàí î óøà üû ýþð äö, î àð âà äûí èðÿ ëè ÷ûõ ìûø ãàð íû -
íà áàõ äû âÿ þçö íö ñàõ ëà éà áèë ìÿ äè, äè çè öñ òÿ éå ðÿ äöø äö, î àð âà -
äûí ùà ëû íà, î óøà üûí ùà ëû íà è÷èí-è÷èí àü ëà äû.
Î àð âàä äà ùà àü ëà ìà äû, òîð ïà üûí öñ òöí äÿ êè î óøàã äà, åëÿ áèë,
ùèññ åëÿ äè êè, àíà ñû áó ñà àò îíà íÿ ñÿ âå ðÿ úÿê, ñÿ ñè íè êÿñ äè, Öðÿ éè -
éóì øàã àäàì èñÿ, êè ðè ìÿê áèë ìèð äè, äèç ëÿ ðè öñ òÿ îòó ðóá ùû÷ ãû ðà-
ùû÷ ãû ðà àü ëà éûð äû.
Î àð âàä Öðÿ éè éóì øàã àäà ìûí ÿëèí äÿ êè î áàü ëà ìà éà áà õûðäû.
Öðÿ éè éóì øàã àäàì àõûð êè, áèð òÿ ùÿð þçö íÿ ýÿëäè, àéà üà
ãàëõäû, éî ëó íà äö çÿë ìÿê èñ òÿ äè âÿ áó çà ìàí î àð âàä äÿù øÿò ëÿ ïû -
÷ûë äà äû:
— Ùà ðà, ãàð äàø?
Öðÿ éè éóì øàã àäàì ÿëè èëÿ àüëàìàãäàí ãûçàðìûø ýþç ëÿ ðè íè ñè -
ëÿ-ñè ëÿ:
— Éî ëóì óçàã äûð, áà úû, — äå äè. — Ìÿí äÿ ìÿí çèë áà øû íà ÷à òà -
úà üàì-÷àò ìà éà úà üàì, Àë ëàù áè ëèð...
— Áèð ïàð ÷à ÷þ ðÿê âåð áè çÿ...
Öðÿ éè éóì øàã àäàì ÿëèí äÿ òóò äó üó î êè ÷èê áàü ëà ìà éà áàõ äû
âÿ:
— Áó, ìÿ íèì àçó ãÿì äè, áà úû... — äå äè. — Ìÿí ñÿ íèí ùà ëû íà ÷îõ
àúû éû ðàì, — äå äè. — Íÿ ãÿ äÿð èñ òÿ éèð ñÿí, îòó ðóì ñÿ íèí áó ùà ëû íà
àü ëà éûì, — äå äè. — Àì ìà áó, ìÿ íèì àçó ãÿì äè, îíó ñÿ íÿ âå ðÿ áèë -
ìÿ ðÿì, — äå äè âÿ éå íÿ äÿ þçö íö ñàõ ëà éà áèë ìÿ éèá ùû÷ ãû ðà-ùû÷ ãû ðà
àü ëà äû.
Î àð âàä äà ùà àü ëà ìà äû, ñö ìöê äÿí âÿ äÿ ðè äÿí èáà ðÿò òèò ðÿ éÿí
áàð ìà üû èëÿ òîð ïà üûí öñ òöí äÿ êè î óøà üû ýþñ òÿð äè âÿ:
— Îí äàí äà ÿë ÷ÿê äèì, — äå äè. — Ñîí ðà ÿëè íè ãàð íû íûí öñ òö íÿ
ãîé äó. — Ùå÷ îë ìà ñà, áó íó ñàõ ëà ìàã äàí þò ðö ìÿ íÿ áèð äèø äÿì ÷þ -
ðÿê âåð...
Öðÿ éè éóì øàã àäà ìûí òÿ ìèç àëà ýþç ëÿ ðè âàð èäè âÿ ùÿ ìèí òÿ ìèç
àëà ýþç ëÿ ðè èëÿ î àð âà äà áàõ äû, ùå÷ íÿ äå ìÿ äè..
Î àð âàä Àü Äÿ âÿ éÿ áàõ äû, Àü Äÿ âÿ íèí èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðè íè ýþð -
äö âÿ î àð âàä Àü Äÿ âÿ íèí î èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðèí äÿ åëÿ ñþç ëÿð îõó äó
551
êè, ùÿ ìèí ñþç ëÿð àú ëûã äàí äà, àú ëû üûí î ãóð òàð ìàã áèë ìÿ éÿí, óçàí -
äûã úà óçà íàí éîë áî éó ÿçàá-ÿçèé éÿ òèí äÿí äÿ áå òÿð îë äó, áö òöí è÷è -
íè, áö òöí âàð ëû üû íû äè äèá äà üûò äû.
Àü Äÿ âÿ íèí î èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðè î àð âà äà äå éèð äè: éîõ, ñÿí î áèð
äèø äÿì ÷þ ðÿ éè ãàð íûí äà êû î òè ôèë ö÷öí éîõ, þçöí ö÷öí èñ òÿ éèð ñÿí;
ñÿí þçöí þçö íö ãàð íûí äà êû î òè ôèë ëÿ àë äàò ìà, î áèð äèø äÿì ÷þ ðÿ éè
ñÿí þçö íö þëöì äÿí ãóð òà ð ìàã ö÷öí èñ òÿ éèð ñÿí...
Î àð âàä ýþç ëÿ ðè íè Àü Äÿ âÿ íèí î èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðèí äÿí ýèç ëÿò äè.
Öðÿ éè éóì øàã àäàì éå íÿ þçö íö ñàõ ëà éà áèë ìÿ äè, éå íÿ ùû÷ ãûð -
äû âÿ àñ òà äàí åëÿ úÿ è÷èí-è÷èí àü ëà éà-àü ëà éà Àü Äÿ âÿ íè ìèí äè, î
êàð âàí éî ëó íà äöø äö, Àü Äÿ âÿ éà âàø-éà âàø àä äûì ëà éà-àä äûì ëà éà
óçàã ëàø äû, ýþç äÿí èò äè.
Ñîí ðà òà ìàì ñà êèò ëèê ÷þê äö.
Î ãî úà çåé òóí àüà úû íûí àë òûí äà Àü Äÿ âÿ íèí î èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðè -
íèí áà õû øûí äàí, åëÿ áèë, íÿ ñÿ ãàë ìûø äû âÿ åëÿ áèë, ùÿ ìèí «íÿ ñÿ» î
ñà êèò ëèê è÷èí äÿ ïû ÷ûë äà éûð äû: ìÿí ñè çèí èøè íè çÿ ãà ðûø ìû ðàì, èí ñàí -
ëàð...
Î êàð âàí éî ëó äà, î ãî úà çåé òóí äà òÿê-òÿí ùà ãàë äû.
Àü Äÿ âÿ íèí î èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðè íèí ñþé ëÿ äèê ëÿ ðè òà ìàì éöí ýöë
âÿ òà ìàì øÿô ôàô, ýþ çÿ ýþ ðöí ìÿç áèð äó ìàí êè ìè, ùÿ ìèí êàð âàí
éî ëó íóí öñ òö íÿ, ùÿ ìèí ãî úà çåé òóí àüà úû íûí äè áè íÿ ÷þê ìöø äö âÿ
õåé ëè ìöä äÿò áó éåð ëÿð äÿí ÷ÿ êè ëèá ýåò ìÿ äè...
XXXVIII
Àòàì ö÷-äþðä àé èäè ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìèø äè âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð -
äè êè, àòà ìûí õèô ôÿ òè íè òÿê ìÿí ÷ÿê ìè ðÿì, òÿê àíàì ÷ÿê ìèð, ìÿ íÿ
åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áè çèì åâè ìèç äÿ êè ðÿô ëÿ ðÿ äö çöë ìöø î ñòÿ êàí-íÿë áÿ -
êè ëÿð äÿí òóò ìóø, ÷àð ïà éû ìûç äàí, ìè çè ìèç äÿí, ñàí äû üû ìûç äàí, òàõ -
òà êÿ òèë ëÿ ðè ìèç äÿí òóò ìóø î ùÿ éÿò ïÿí úÿ ðÿ ìè çÿ úÿí, î ãà ïû ìû çà úàí
ùÿð áèð ÿø éà, åâè ìè çèí ùÿð áèð êöí úö-áó úà üû àòà ìûí õèô ôÿ òè íè ÷ÿ êèð;
àòà ìûí þç äöí éà ñû âàð èäè, àòàì þç òÿ áè ÿ òè íÿ âÿ òà ëå éè íÿ ýþ ðÿ áÿë -
êÿ äÿ áè çèì äà ëà íû ìû çà, áè çèì êö ÷ÿ ìè çÿ éàä áèð àäàì èäè, àì ìà
ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, èí äè áè çèì äà ëà íû ìûç, áè çèì êö ÷ÿ ìèç äÿ àòà -
ìûí õèô ôÿ òè íè ÷ÿ êèð âÿ èí äè ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, àòàì áó ðà äà áè çèì -
ëÿ îë ìà äû üû âàõòäà, éÿ íè ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò äè éè áó àé ëàð ÿð çèí äÿ áè -
çèì ìÿ ùÿë ëÿ éÿ äà ùà éà õûí îëóá, äà ùà ÿçèç îëóá.
Ùÿ ìèí ýöí ëÿð äÿí áè ðèí äÿ, áèð ïà éûç àõ øà ìû, î ãî øà òó òóí éàð -
ïàã ëà ðû íûí ñà ðà ëûá òþ êöë äö éö áèð âàõòäà äàë áà äàë ö÷ äÿ íÿ ãà ðà
552
«åìà äèí» ýÿ ëèá Ìóõ òàð ýè ëèí åâè íèí ãà áà üûí äà äà éàí äû âÿ Úÿ ôÿð -
ãó ëó èëÿ ìÿí, åëÿ áèë êè, î ãà ðà «åìà äèí»ëÿð äÿí ãîð õà-ãîð õà Ñà ðû
ùà ìà ìûí ãà ïû ñû íà ãû ñû ëûá ýþç ëÿ ðè ìè çè ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí áó ýþç ëÿ íèë -
ìÿç ãî íàã ëà ðû íà çèë ëÿ äèê.
Áè ðèí úè «åìà äèí»è áèç òà íû éûð äûã, Ìóõ òà ðûí èäè âÿ Ìóõ òàð òÿ ëÿ -
ñèê î ìà øûí äàí äö øöá èêèí úè, ö÷öí úö «åìà äèí»èí ãà áà üû íà ýÿë äè:
èêèí úè ìà øûí äàí óçóí ãà ðà ñà÷ ëà ðû ñÿ ëè ãÿ èëÿ àð õà éà äà ðàí ìûø áèð
íÿ ôÿð ÷ûõ äû âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, áîç êîñòéóì ýå éèá äö éö íö èðè
ãàëñòóê òàõ ìûø âÿ èí äè ýö ëöì ñÿ éÿí áó àäà ìû ÷îõ ýþð ìö øÿì, àì -
ìà îíóí êèì îë äó üó íó ùå÷ úö ð òà ïà áèë ìÿ äèì; ö÷öí úö ìà øûí äàí
äà áèð íÿ ôÿð äöø äö âÿ Ìóõ òàð:
— Õîø ýÿë ìè ñè íèç! — äå äè. — Áó éó ðóí, ýÿ ëèí è÷ÿ ðè!..
Ìÿí þì ðöì äÿ Ìóõ òà ðû áó úöð öçö ýö ëÿð ýþð ìÿ ìèø äèì âÿ
öìó ìèé éÿò ëÿ, òÿ ñÿâ âöð åëÿ ìÿç äèì êè, Ìóõ òàð áå ëÿ úÿ ãî íàã ïÿð -
âÿð îëà áè ëÿð.
Î ýö ëöì ñÿ éÿí àäàì öçö éó õà ðû, öçö à øà üû ìà ðàã ëà áè çèì êö ÷ÿ -
ìè çÿ áàõ äû âÿ äà ùà äà àð òûã ýö ëöì ñÿ éÿ-ýö ëöì ñÿ éÿ (îíóí î ýö -
ëöì ñÿ ìÿ éèí äÿ ýöú ëÿ ñå çè ëÿí áèð ðèø õÿíä äÿ âàð èäè âÿ ùÿ ìèí õö -
ñó ñèé éÿò áó ýö íÿ êè ìè äà âàì åäèð, ýö ëöì ñÿ éÿí äÿ, åëÿ áèë, ùà ìû -
éà, áö òöí äöí éà éà ðèø õÿíä åäèð) Ìóõ òà ðà äå äè:
— Ìóõ òàð éîë äàø, áó ðà ëàð ëàï åê çî òè êà äûð êè... — ýöë äö.
ßë áÿò òÿ, ìÿí î âàõò «åê çî òè êà» ñþ çö íöí ìÿ íà ñû íû áèë ìèð äèì,
àì ìà î âàõòäàí äà ùÿ ìèí ñþç áö òöí äÿ ãèã ëè éè èëÿ ùÿêê îëó íóá
ìÿ íèì áåé íèì äÿ ãàë äû; ìÿí î ñþ çöí ìÿ íà ñû íû áèë ìèð äèì, àì ìà
ùÿ ìèí ñþç ìÿ íÿ íÿ ñÿ ïèñ áèð ñþç êè ìè ýþ ðöí äö âÿ áó ýö íöí þçö -
íÿ êè ìè ìÿ íèì öðÿ éèì äÿ î ñþ çÿ — î ýö íàù ñûç «åê çî òè êà» ñþ çö íÿ
ãÿ ðÿç ëè áèð ìö íà ñè áÿò âàð. Áèð äÿ êè, éà äû ìà ýÿ ëèð, î àäà ìûí ýö ëö -
øö ìÿ íÿ ïèñ òÿ ñèð åò äè, åëÿ áèë, ìÿ íèì ÿëè ìè òó òóá ýöú ëÿ éàø áèð ãóð -
áà üà éà òî õóí äóð äó ëàð, ìÿí î ýö ëö øöí ñö íè ëè éè íè, éà ëàí ÷û ëû üû íû î
ñà àò ùèññ åò äèì, ÷öí êè ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ ùå÷ êè ìèí ùå÷ âàõò î úöð éà -
ëàí äàí ýöë ìÿ éè íè ýþð ìÿ ìèø äèì.
Î àäàì Ìóõ òàð ýè ëèí ýè ðèø ãà ïû ñûí äàí è÷ÿ ðè ýèðÿí äÿ Úÿ ôÿð ãó ëó
ïû ÷ûë äà äû:
— Òà íû äóí? Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìó ñà òàí áó äó äÿ!.. Ýþ ðöð ñÿí íå úÿ ùû -
ðûë äà éûð?..
Ìÿí Úÿ ôÿð ãó ëó íóí ñþç ëÿ ðèí äÿí ñîí ðà î àäà ìû î ñà àò òà íû äûì:
ÿë áÿò òÿ, þçö èäè, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì èäè, ãÿ çåò ëÿð äÿ øÿ êèë ëÿ ðè íè ÷îõ ýþð -
ìöø äöì, ÿäÿ áèé éàò äàí éå íè äÿðñ êè òà áû ìûç äà øÿê ëè âàð èäè, àíà ìûí
îíóí øÿ êèë ëÿ ðè ÷àï îëóí ìóø ãÿ çåò ëÿ ìÿò áÿ õè ìèç äÿ êè î íþ éöò ïè ëÿ -
553
òÿ ñè íè òÿ ìèç ëÿ ìÿ éè âÿ ùÿ ìèí øÿ êèë ëÿ ðèí îâó ëóá ãû ðûã-ãû ðûã éå ðÿ òþ -
êöë ìÿ éè ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üû íà ýÿë äè.
Ãà ðà «åìà äèí»ëÿ ðèí ö÷ö äÿ Ìóõ òà ðûí ãà ïû ñû àü çûí äà äà éàí -
ìûø äû, ìà øûí ëà ðûí ö÷ö íöí äÿ ñö ðö úö ñö âàð èäè âÿ î ñö ðö úö ëÿ ðèí ö÷ö
äÿ ãî úà êè øè ëÿð èäè, ÷öí êè úà âàí ñö ðö úö ëÿ ðèí ùà ìû ñû ìö ùà ðè áÿ äÿ
èäè, Úÿ ôÿð êè ìè, Àäèë êè ìè, ßá äö ëÿ ëè êè ìè, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿ ùèì êè -
ìè, àì ìà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí þçö ãî úà äå éèë äè, ìÿ íèì àòàì ëà áèð
éàø äà èäè, àì ìà ìÿ íèì àòàì ìö ùà ðè áÿ äÿ èäè, áè çèì áö òöí åâè ìèç
àòà ìûí õèô ôÿ òè íè ÷ÿ êèð äè, áè çèì áà ëà úà àðà êÿñ ìÿ äÿ êè ùÿ ñèð çÿí áèë
áîì áîø èäè, î áÿ ðÿ êÿò ëè âà ãîí èéè íè òà ìàì èòèð ìèø äè, àì ìà Ôÿ òóë -
ëà Ùà òÿì èí äè áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ äÿ èäè, ýèç ëè áèð ðèø õÿíäëÿ ýö ëöì ñÿ éÿí
ýþç ëÿ ðè èëÿ áè çèì êö ÷ÿ ìè çÿ áà õûá ìÿ íèì ìÿ íà ñû íû áèë ìÿ äè éèì
ñþç ëÿð äå éèð äè. Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì èí äè Ìóõ òà ðûí åâèí äÿ ãî íàã èäè, éÿ -
ãèí íÿ ñÿ éå éèð äè ëÿð, íÿ ñÿ è÷èð äè ëÿð, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì ùÿ ìè øÿ ýö ëöì -
ñÿ éèð äè, ýö ëöð äö, àì ìà ìÿ íèì àòàì ùÿ ìè øÿ ôè êèð ëè îëóð äó. Ôÿ òóë -
ëà Ùà òÿì áè çèì êö ÷ÿ ìè çÿ ãà ðà «åìà äèí»ëÿ ýÿ ëèð äè, àì ìà ìÿ íèì
àòàì ùÿ ìè øÿ ãÿ ðèá ÷è ëèê è÷èí äÿ èäè, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì Ìóõ òàð ýèë äÿí ÷û -
õûá ãà ðà ìà øû íûí äà þç åâ ëÿ ðè íÿ ýå äÿ úÿê, àì ìà ìÿ íèì àòàì áÿë -
êÿ äÿ ùå÷ âàõò åâè ìè çÿ ãà éûò ìà éà úàã äû. Ñÿò òàð Ìÿ ñóì Ñà áè ðè ÷îõ
èñ òÿ éèð äè, Ôÿ òóë ëà Ùà òÿì Ñÿò òàð Ìÿ ñó ìóí öçö íÿ äóð ìóø äó, òóò äóð -
ìóø äó, àì ìà èí äè áè çèì òÿ çÿ äÿðñëè éè ìèç äÿ Ñà áè ðèí øÿê ëèí äÿí áèð
àç ñîí ðà Ôÿ òóë ëà Ùà òÿ ìèí øÿê ëè ýÿ ëèð äè; áèð êî ìà ãÿ ùÿð è÷ÿ ðè äÿí
ìÿ íèì áî üà çû ìà äè ðÿí äè (áèð äÿí-áè ðÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Õà íûì
õà ëà ýèë äÿ éà çû ìè çè íèí öñ òöí äÿ êè î èðè àäàì ñö ìöê ëÿ ðè Ñÿò òàð Ìÿ -
ñó ìóí ñö ìöê ëÿ ðè äèð âÿ ùå÷ êèì áó íó áèë ìèð...) âÿ äöí éà íûí áå ëÿ
áèð ÿäà ëÿò ñèç ëè éè ìÿ íèì öðÿ éè ìè î âàõ òà ãÿ äÿð ùå÷ çà ìàí äóé ìà -
äû üûì äÿù øÿò ëè áèð àúûã ëà, êèí ëÿ, ÿäà âÿò ëÿ äîë äóð äó, ãÿ ùÿð ìÿ íè
áîü äó âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Êöá ðà õà ëà íûí î øö øÿ áÿíääÿ êè ýöë ëÿ -
ðè äÿ áå ëÿ úÿ áèð ãÿ ùÿð è÷èí äÿ äèð, ìÿí ùå÷ þçöì äÿ áèë ìÿ äèì êè,
éåð äÿí èðè áèð äàø ïàð ÷à ñû íû íå úÿ ýþ òöð äöì, î èðè äàø ïàð ÷à ñû íû
Ìóõ òà ðûí øö øÿ áÿí äè íÿ íå úÿ ÷ûðïäûì.
Øö øÿ áÿí äèí áþ éöê øö øÿ ëÿ ðèí äÿí áè ðè úèí ýèë òèé ëÿ ñû íûá êö ÷ÿ éÿ
òþ êöë äö, ìÿ íèì àò äû üûì î äàø, åëÿ áèë, áè çèì áö òöí êö ÷ÿ ìè çè ñÿ -
êñÿí äèð äè, àì ìà î áèð àí ëûã ñÿê ñÿí òè äÿ áèð ãö ðóð äà ùèññ åò äèì, åëÿ
áèë, ìÿí íÿ äÿí þò ðö ñÿ Ìóõ òà ðûí î øö øÿ áÿí äèí äÿí, Ìóõ òà ðûí åâèí -
äÿ îòóð ìóø î àäàì ëàð äàí áö òöí êö ÷ÿ ìè çèí èí òè ãà ìû íû àë ìûø äûì âÿ
êö ÷ÿ ìèç äÿ ìÿ íèì áó èí òè ãà ìûì ëà, ìÿ íèì þçöì ëÿ ãö ðóð ëà íûð äû.
Ìóõ òà ðûí ñö ðö úö ñö:
— Òû ÷òî äå ëà éåø, íå ãîä éàé?! — ãûø ãû ðûá ìà øû íûí ãà ïû ñû íû à÷ äû,
554
àì ìà ìÿí âÿ àð äûì úà äà Úÿ ôÿð ãó ëó áèð ýþç ãûð ïû ìûí äà ãà ÷ûá êö -
÷ÿ ìè çèí éó õà ðû áà øûí äà êû òèí äÿí áó ðóë äóã âÿ ãà ÷à-ãà ÷à äà ìÿ ùÿë -
ëÿ ìèç äÿí óçàã ëàø äûã.
ßë áÿò òÿ, Ìóõ òàð ýè ëèí åâèí äÿ îòóð ìóø î àäàì ëàð ãîðõìóø äó âÿ
èí äè éÿ ãèí ãàí ëà ðû ãà ðà èäè, àì ìà î øö øÿ áÿíääÿ êè î ýöë ëÿð, Êöá ðà
õà ëà íûí ýöë ëÿ ðè èí äè éÿ ãèí øö øÿ ñè ñû íûá òþ êöëìöø î à÷ûã ïÿí úÿ ðÿ äÿí
ìÿ íèì àð äûì úà ýö ëöì ñÿ éèð äè...
Åâÿ áèð äÿ ýå úÿ ãà éûò äûì.
XXXIX
Ýÿ ðÿê êè, èíè øèë èäè, àéûí ÿâ âÿë ëÿ ðèí äÿ Áà êû äà áèð íå ÷ÿ ýöí äàë -
áà äàë áÿðê éà üûø éàü äû, êö ëÿê ÿñ äè âÿ ùÿ ìèí êö ëÿê ëè-éà üûø ëû ìàé
ýöí ëÿ ðèí äÿí áè ðèí äÿ åâ äÿ ìÿ íèì öðÿ éèì äà ðûõ äû, ïëà øû ìû ýå éèá
øëéà ïà ìû áà øû ìà áàñ äûì âÿ êö ÷ÿ éÿ ÷û õûá äÿ íèç êÿ íà ðû áóë âà ðà òÿ -
ðÿô ýåò äèì.
Äöç äöð, éà üûø ëàï àçàë ìûø äû, ùÿð äÿí áèð àòûð äû, àì ìà ùÿð òÿ ðÿô
ñó è÷èí äÿ èäè, êö ëÿê ÿñèð äè âÿ ìÿí êö ÷ÿ äÿ êè êè ÷èê ýþë ìÿ ÷ÿ ëÿ ðÿ ôè -
êèð âåð ìÿ äÿí àä äûì ëà éûð äûì.
Éàõ øû éà äûì äà äûð, áà çàð ýö íö èäè, àì ìà Áà êû íûí êö ÷ÿ ëÿ ðè
áîì áîø èäè âÿ áè íà ëà ðûí íà âàë ÷à ëà ðûí äàí òþ êö ëÿí, êö ÷ÿ ëÿð äÿ ñÿ êè -
íèí äè áè èëÿ êþ ïöê ëÿ íÿ-êþ ïöê ëÿ íÿ àõàí ñó éà, éàø äè âàð ëà ðà, äàì ëà -
ðà éàç ýÿ ëÿ ëè òÿ çÿ úÿ îéà íûá áèð äÿí-áè ðÿ äÿ áå ëÿ áèð ïà éûç ñî éó üó -
íà äöø ìöø àüàú ëà ðà áàõ äûã úà, öçö ìÿ, ÿë ëÿ ðè ìÿ àä äà-áóä äà éà üûø
äàì úû ëà ðû äöø äöê úÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áö òöí Áà êû úà ìà à òû øÿ -
ùÿð äÿí ÷û õûá ùàðà äà ñà áóç êè ìè ñó éóí àë òû íà äö øöá âÿ áó áîø êö -
÷ÿ ëÿð, éàø áè íà ëàð äà áå ëÿ úÿ àäàì ñûç ãà ëûá.
Äÿ íèç êÿ íà ðû áóë âàð äà à÷ûã ëûã îë äó üó ö÷öí êö ëÿê äà ùà äà áÿðê
ÿñèð äè âÿ áóë âàð äà äà, ÿë áÿò òÿ, ùå÷ êèì éîõ èäè, ñà ùèë áîì áîø èäè
âÿ éà üûø äàí èøûë äà éàí àñ ôàëò ñà ùèë äÿ íèç áî éó óçà íûð äû.
Áèð äÿñ òÿ àú ãà üà éû äà ó÷óá äÿ íèç êÿ íà ðû íà ýÿë ìèø äè âÿ î êö -
ëÿ éÿ, éà üû øà áàõ ìà éà ðàã, äÿ íè çèí öñ òö èëÿ ó÷óð äó, åíèá äàë üà éà
äèì äèê âó ðóð äó âÿ ùÿ ìèí êö ëÿê ëè-éà üûø ëû ìàé ýö íö ìÿí ÷îõ òÿ ÿñ -
ñöô åò äèì êè, úèá ëÿ ðèì äÿ áó ãóø ëà ðà âå ðÿ áè ëÿ úÿ éèì ùå÷ íÿ éîõ äóð,
ùÿò òà òÿ ëÿ ñèê áóë âàð äàí ÷û õûá äö êà íà ýåò ìÿê èñ òÿ äèì, áó ãóø ëàð
ö÷öí êèë êÿ àëûá ýÿ òèð ìÿê èñ òÿ äèì, àì ìà áå ëÿ áèð ôèê ðÿ äöø ìÿ éèì
— áèë ìè ðÿì íè éÿ? — ìÿ íè þçö ìÿ, éà øû ìà éà ðàø ìà éàí ýöú ñöç áèð
àäàì êè ìè ýþñ òÿð äè; ìÿ ñÿ ëÿ îí äà äå éèë äè êè, àëûá ýÿ òèð äè éèì õûð äà
áà ëûã ëàð îí ñóç äà áþ éöê âÿ àú ãóø ëà ðûí ùà ìû ñû íû äî éóç äóð ìà éà -
555
úàã äû, ìÿ ñÿ ëÿ îí äà èäè êè, áó èñ òÿê òà ìàì ñà äÿ ëþâù áèð óøàã èñ òÿ -
éè èäè...
Äÿ íèç äàë üà ëû èäè âÿ î äàë üà ëà ðûí öçö åëÿ àüàï ïàã êþ ïöê ëÿí -
ìèø äè êè, î òÿ ìèç àü ëûã ùÿ ìèí êö ëÿê ëè-éà üûø ëû ìàé ýö íö íöí áîç ëó -
üó èëÿ ùå÷ úöð óéóø ìóð äó.
Ìÿí ñà ùèë äÿí éó õà ðû ãàëõäûì âÿ áóë âà ðûí àüàú ëûã ùèñ ñÿ ñè èëÿ
àä äûì ëà ìà üà áàø ëà äûì, ùÿð äÿ ôÿ éå íè úÿ éàð ïàã ëà ìûø âÿ áó ãÿ ôèë
ìàé ñî éó üóí äàí öøöì-öøöì öøö éÿí àüàú ëà ðûí éà íûí äà êû ÷ÿí äÿí
êö ëÿê éàð ïàã ëà ðûí ñó éó íó ìÿ íèì öçö ìÿ ÷ûð ïûð äû.
Áóë âàð áî éó àä äûì ëà éà-àä äûì ëà éà êÿ íàð äàí þçöì þçö ìÿ
áàõ äûì: áå ëÿ úÿ êö ëÿê ëè-éà üûø ëû áèð ýöí äÿ éà çû ÷û íûí áóë âàð äà ýÿç -
ìÿ éèí äÿ, ÿë áÿò òÿ, áèð ðî ìàí òè êà âàð èäè âÿ êÿ íàð äàí ýþ ðö íÿí, êÿ -
íàð äàí áà õû ëàí î ðî ìàí òè êà éà, äîü ðó ñó, ìÿ íèì ýöë ìÿ éèì òóò äó.
Ùÿ ìèí êö ëÿê ëè-éà üûø ëû ìàé ýö íö áîø áóë âàð äà òÿê-òÿí ùà äî -
ëàø äû üûì î äÿ ãè ãÿ ëÿð äÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, äöí éà äà áó êö ëÿ éèí
âÿ áó äÿ íè çèí ñÿ ñèí äÿí áàø ãà, áèð äÿ êè, èí äè äà ùà óçàã äà ãàë ìûø
î ãà üà éû ñÿ ñèí äÿí áàø ãà ùå÷ áèð ñÿñ éîõ äóð âÿ îë ìà éûá.
Áóë âàð äà êû êþù íÿ éàé êè íî òå àò ðû íûí éà íûí äàí êå ÷ÿí äÿ, åëÿ áèë
êè, ìÿ íèì áó ùèñ ñè ìÿ áÿí äèé ìèø êè ìè, ñÿñ åøèò äèì; áó, êöò áèð ñÿñ
èäè âÿ ìÿí äà éà íûá ñÿñ ýÿ ëÿí òÿ ðÿ ôÿ áàõ äûì: éàø ëû ö÷ êè øè êè íî òå -
àò ðûí ãàð øû ñûí äà êû áîì áîø ìåé äàí äàí áèð ñêàì éà ýþ òö ðöá äè âà ðûí
äè áè íÿ ÷ÿê ìèø äè ëÿð âÿ þç ëÿ ðè äÿ áèð-áèð ëÿ ðè íÿ ãû ñû ëûá ùÿ ìèí ñêàì -
éà äà îòóð ìóø äó ëàð, îð òà äà êû àäàì äè çè íèí öñ òö íÿ áèð ïàð ÷à òàõ òà
ëþâ ùÿ ãîé ìóø äó âÿ ö÷ö äÿ áÿäÿí ëÿ ðè èëÿ ùÿ ìèí òàõ òà ëþâ ùÿ íè êö -
ëÿê äÿí ãî ðó éà-ãî ðó éà äî ìè íî îé íà éûð äû ëàð.
Î éàø ëû êè øè ëÿð äÿí áè ðè íè ìÿí ãûðõ èë ýþð ìÿ ñÿì äÿ, î ñà àò òà íû -
äûì.
Òàõ òà ëþâ ùÿ éàø îë äó üó ö÷öí î ö÷ íÿ ôÿ ðèí úàí-äèë äÿí ùÿ ìèí
ëþâ ùÿ éÿ ÷ûðïäûã ëà ðû äî ìè íî äàø ëà ðû íûí ñÿ ñè ÷îõ êöò ÷û õûð äû âÿ î ñÿ -
ñèí î úöð êöò ÷ûõ ìà üûí äà äà íÿ ñÿ áèð ïà éûç ÿù âà ëè-ðó ùèé éÿ ñè, áèð
ïà éûç ñà ðû ëû üû âàð èäè, ùÿð ýàù ñÿ ñèí ðÿí ýè îë ñàé äû, î äî ìè íî äàø ëà -
ðû íûí êöò ñÿ ñè ìöò ëÿã õÿ çÿë ðÿí ýèí äÿ îë ìà ëûéäû.
Î ö÷ íÿ ôÿð äÿí áè ðè, î éàø ëû êè øè Ìóõ òàð èäè.
Ìÿí áèð ìöä äÿò äà éà íûá åëÿ úÿ êÿ íàð äàí Ìóõ òà ðà áàõ äûì.
Áó ãûðõ èë äÿ Ìóõ òàð àç äÿ éèø ìèø äè, àì ìà åé íè çà ìàí äà, ãûðõ
èë áóí äàí ÿâ âÿë êè î Ìóõ òàð èëÿ èí äè áó êö ëÿê ëè-éà üûø ëû ýöí äÿ áóë -
âàð äà îòó ðóá èêè áàø ãà ãî úà êè øè èëÿ î ñà ðû ñÿñ ëè äî ìè íî äàø ëà ðû íû
÷ûð ïà-÷ûð ïà äî ìè íî îé íà éàí áó Ìóõ òàð àðà ñûí äà ÷îõ ýþ ðöì ëö, ùèññ
îëó íà ñû áèð ôÿðã äÿ âàð èäè; áó éàë íûç éàø ôÿð ãè äå éèë äè, áó ôÿðã áÿë -
556
êÿ äÿ îí äà èäè êè, èí äè Ìóõ òà ðûí ÿé íèí äÿ ùÿ ìèí ãà ðà ìå øèí ïåí -
úÿê, áà øûí äà ùÿ ìèí ìå øèí êåï êà, àéàã ëà ðûí äà ùÿ ìèí õðîì óçóí -
áî üàç éîõ èäè âÿ Ìóõ òàð èí äè äöí éà íûí ÿí àäè áÿí äÿ ñè êè ìè ýå éèí -
ìèø äè.
Éàé êè íî òå àò ðû íûí ìþâ ñö ìö ùÿ ëÿ à÷ûë ìà ìûø äû, ãà ïû ñû áàü ëû,
äè âàð ëà ðû éàø, áè ëåò êàñ ñà ñû íûí áà ëà úà ïÿí úÿ ðÿ ñè äÿ ìèð òîð ëó èäè âÿ
ãÿ ðè áÿ èäè, åëÿ áèë êè, áó áîø áóë âàð äà, áó êö ëÿê ëè-éà üûø ëû ýöí äÿ î
ö÷ íÿ ôÿ ðèí êè íî òå àò ðûí äè âà ðû äè áèí äÿ îòó ðóá äî ìè íî îé íà ìà üû ùÿ -
ìèí êè íî òå àò ðû äà ùà àð òûã êèì ñÿ ñèç, äà ùà àð òûã òÿí ùà åëÿ ìèø äè.
Î ö÷ íÿ ôÿð éàø ëû êè øè íèí èñÿ äè âà ðû íûí äè áèí äÿ áèð-áèð ëÿ ðè íÿ ãû -
ñûë äûã ëà ðû êè íî òå àò ðûí ùÿ ìèí êèì ñÿ ñèç ëè éè, òÿí ùà ëû üû èëÿ èøè éîõ èäè,
äî ìè íî íóí äàø ëà ðû íû áÿ äÿí ëÿ ðè èëÿ êö ëÿê äÿí ãî ðó äóã ëà ðû òàõ òà ëþâ -
ùÿ íèí öñ òö íÿ âó ðà-âó ðà äî ìè íî îé íà éûð äû ëàð (âÿ î äî ìè íî äàø ëà -
ðû íûí äà ñÿ ñèí äÿ áèð ïà éûç ìÿ éóñ ëó üó âàð èäè).
Ìÿí áèð êÿ íàð äà äà éà íûá î ö÷ íÿ ôÿ ðÿ áà õûð äûì, äî ìè íî äàø -
ëà ðû íûí î êöò ñÿ ñè íè åøè äèð äèì, ñîí ðà ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, áó ÿò ðà ôà
íÿ ñÿ ÷îõ äîü ìà áèð ãî õó éà éûë äû, î ãî õó ÷îõ-÷îõ óçàã ëàð äàí ýÿë -
äè, ñîí ðà ìÿí áà øà äöø äöì êè, áó, î èñ òè ïå ðàø êè ëÿ ðèí ãî õó ñó äóð,
ñîí ðà ìÿí Êöá ðà õà ëà íûí øö øÿ áÿíääÿ ñàõ ëà äû üû î ñàõ ñû äèá ÷ÿêëÿð -
äÿ êè ýöë ëÿ ðè õà òûð ëà äûì.
Ùÿ ìèí ýöë ëÿð, ÿë áÿò òÿ, ÷îõ äàí ñî ëóá-ñî âó ëóá éîõ îë ìóøäó.
Áó ö÷ íÿ ôÿð éàø ëû êè øè äÿ ìÿ íèì êè ìè åâ äÿ îòóð ìàã äàí äà ðûõ -
ìûø äû, òà ïû øûá ùÿ ìè øÿ êè éåð ëÿ ðè íÿ ýÿë ìèø äè ëÿð, áó êèì ñÿ ñèç âÿ òÿí -
ùà êè íî òå àò ðûí äè âà ðû íûí äè áèí äÿ áèð-áèð ëÿ ðè íÿ ãû ñû ëûá äî ìè íî îé íà -
éûð äû ëàð.
Î äî ìè íî äàø ëà ðû íûí ÷û õàðòäûüû êöò ñÿ ñèí ïà éûç ñà ðû ñû íû, àí úàã
ìÿí ýþ ðöð äöì, î ñÿñ, àí úàã ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà õÿ çÿ ëÿ
÷åâ ðè ëèð äè, àì ìà î ö÷ íÿ ôÿð ãî úà êè øè áó íóí ôÿð ãèí äÿ äå éèë äè.
Ìÿí, Ìóõ òà ðà áà õûð äûì âÿ Ìóõ òà ðûí äà ùÿ ìèí êö ëÿê ëè-éà üûø -
ëû ýöí äÿ ìÿíèì êè ìè åâ äÿ äà ðû õûá áó ðà ýÿë ìÿ éè, åëÿ áèë, óçàã äàí-
óçà üà áè çè áèð-áè ðè ìè çÿ éà õûí ëàø äûð äû.
Ìÿí óøàã îëàí äà Áà ëà êÿ ðèì áè çÿ äå éèð äè êè, äöí éà äà êû áö òöí
èí ñàí ëàð áèð-áè ðè èëÿ ãî ùóì äóð, ÷öí êè éåð öçöí äÿ êè áö òöí àäàì ëàð
Àäÿì èëÿ Ùÿâ âà íûí òþ ðÿ ìÿ ëÿ ðè äèð âÿ Áà ëà êÿ ðèì áó ñþç ëÿ ðè þçö íöí
áþ éöê áèð êÿø ôè êè ìè äå éèð äè âÿ î çà ìàí Áà ëà êÿ ðè ìèí î ñþç ëÿ ðè
ìÿ íÿ äöí éà íûí ÿí áþ éöê (âÿ íÿ ö÷öí ñÿ ÷îõ ñèð ëè!) ùÿ ãè ãÿò ëÿ ðèí -
äÿí áè ðè êè ìè òÿ ñèð åò ìèø äè.
557
Ìÿí ýö ëöì ñÿ äèì, ÷öí êè ùÿ ìèí êö ëÿê ëè-éà üûø ëû ìàé ýö íö ìÿ -
íÿ åëÿ ýÿë äè êè, åëÿ áèë, äîü ðó äàí äà, Ìóõ òàð ëà ãî ùó ìóã.
Ùÿ ìèí êö ëÿê ëè-éà üûø ëû ýö íöí ýå úÿ ñè ýþé äÿ ãÿ ðè áÿ áèð òÿ ìèç ëèê
âàð èäè, ýþé áàø äàí-áà øà óë äóç ëà äîë ìóø äó, àé ÷ûõ ìûø äû, åëÿ áèë,
þì ðöí äÿ ùå÷ âàõò éåð öçöí äÿ éà üûø äå éè ëÿí, áó ëóä äå éè ëÿí, êö ëÿê
äå éè ëÿí áèð øåé îë ìà éûá âÿ àé ëû-óë äóç ëó ýå úÿ ìÿí äÿ ãÿ ðè áÿ áèð
éó õó ýþð äöì:
Àäè áè íà ëàð äà êû êè ìè, áëîê ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè èäè, àì ìà î ïèë ëÿ êÿí -
ëÿð éó õà ðû ãàëõìûð äû, éå ðèí àë òû íà åíèð äè.
Ìÿí ùÿ ìèí ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè áó ðó ëà-áó ðó ëà, òÿð ëÿ éÿ-òÿð ëÿ éÿ ñöðÿò -
ëÿ õåé ëè àøà üû åí äèì.
Ñîí ðà áèð åâÿ ýèð äèì âÿ áà øà äöø äöì êè, áó ðà Ìóõ òà ðûí åâè äèð.
Ìóõ òàð àü òó ìàí-êþé íÿê äÿ èäè, ÿëèí äÿ äÿ è÷è ñó èëÿ äî ëó áþ -
éöê áèð âåä ðÿ âàð èäè.
Ìóõ òà ðûí ÿé íèí äÿ êè î òó ìàí-êþé íÿ éèí àü ëû üûí äà áèð êÿ ôÿí
ðÿí ýè âàð èäè.
Ìÿ íèì ÿëèì äÿí òóò äó: — «Ýÿë, ýÿë áó ðà!..» — äå äè âÿ áèç ùÿ -
ìèí éå ðèí àë òûí äà êû åâ äÿí äÿ àøà üû äöø ìÿ éÿ áàø ëà äûã âÿ Ìóõ òàð î
ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè åí äèê úÿ âåä ðÿ äÿ êè ñó äàë üà ëà íûá àéàã àë òû íà òþ êö ëöð -
äö, åëÿ áèë êè, éà üûø äàí ñîí ðà êû êè ÷èê ýþë ìÿ ÷ÿ ëÿð äè.
Ìÿí ÿâ âÿë úÿ åëÿ áèë äèì, ãà áà üû ìûç äà êû òà áóò ãà ïà üû äûð, àì -
ìà ñîí ðà ýþð äöì êè, çèð çÿ ìè íèí äàð òàõ òà ãà ïû ñû äûð âÿ áèç î ãà ïû -
íûí ãàð øû ñûí äà äà éàí äûã. Ìóõ òàð ÿëè íè äèð ñÿ éÿ úÿí âåä ðÿ éÿ ñàë äû —
ñó éóí è÷èí äÿí áèð äÿñ òÿ à÷àð ÷û õà ðûá çèð çÿ ìè íèí î äà ðûñ ãàë òàõ òà ãà -
ïû ñûí äà êû éå êÿ ãû ôû ëû à÷ äû (î éå êÿ ãû ôûë ìÿ íÿ ÷îõ òà íûø ýÿë äè, ùÿò òà
î àí ìÿí äèê ñèí äèì äÿ, ñîí ðà ëàï õÿ ôèô, àç ãà ëà òà ìàì øÿô ôàô úèç -
ýè ëÿð ëÿ ßëè àá áàñ êè øè íè ýþð äöì, Çè áà õà ëà íû ýþð äöì...) âÿ áèç è÷ÿ -
ðè ýèð äèê.
Ìóõ òà ðûí àü êþé íÿ éè íèí ãî ëó äèð ñÿ éÿ úÿí éàø îë ìóø äó, àü òó -
ìà íû íûí áà ëàã ëà ðû äà âåä ðÿ íèí ñó éóí äàí éàø îë ìóø äó âÿ òó ìà íû -
íûí, êþé íÿ éè íèí éàø éåð ëÿ ðè áÿ äÿ íè íÿ éà ïûø ìûø äû.
Ìóõ òàð äå äè: «—Áó äå îí ëàð!.. Ùà ìû ñû íû ñàõ ëà ìû øàì!».
Çèð çÿ ìè íèí òîð ïàã äþ øÿ ìÿ ñè íÿ ñàõ ñû äèá ÷ÿê ëÿð äö çöë ìöø äö
âÿ ùÿ ìèí äèá ÷ÿê ëÿð äÿ ýöë ëÿð áèò ìèø äè.
Î ýöë ëÿð Êöá ðà õà ëà íûí ýöë ëÿ ðè èäè, àì ìà î ýöë ëÿð êà üûç äàí
èäè.
558
Ìóõ òàð ÿéè ëèá âåä ðÿ äÿ êè ñó äàí îâóú-îâóú ýþ òö ðöð äö âÿ ñàõ ñû
äèá ÷ÿê ëÿðäÿ êè î êà üûç ýöë ëÿ ðè ñó ëà éûð äû.
Ñîí ðà ìÿí ùèññ åò äèì êè, èí äè úÿ éó õó äàí îéà íà úà üàì âÿ ìÿí,
äîü ðó äàí äà, éó õó äàí îéàí äûì, ýå úÿ íèí éà ðû ñû èäè, òÿ çÿ äÿí ýþç ëÿ -
ðè ìè éó ìóá áèð ìöä äÿò éå ðèì äÿ î òÿ ðÿô-áó òÿ ðÿ ôÿ ÷åâ ðèë äèì; òÿ çÿ -
äÿí éàò ìàã èñ òÿ éèð äèì, èñ òÿ éèð äèì ýþ ðöì êè, î êà üûç ýöë ëÿð Ìóõ -
òà ðûí âåð äè éè îâóú-îâóú ñó äàí ñîí ðà úàí ëàí äû, úàí ëû ýöë îë äó, éîõ -
ñà éîõ?
XL
Áèð äÿ ôÿ — ùÿ ìèí 44-úö èëèí èñ òè âÿ ãó ðàã ëûã ïà éûç ýöí ëÿ ðèí äÿí
áè ðè èäè. Õà íûì õà ëà ùÿ ìè øÿ êè äèê àä äûì ëà ðû èëÿ êö ÷ÿ ìèç äÿí êå ÷èð -
äè, áèð äÿí ö÷ ìÿð òÿ áÿ íèí éà íûí äà àéàã ñàõ ëà äû, áà øû íû ãàë äû ðûá ïà -
ïàã ÷û ßáöë ôÿò ýè ëèí ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè íÿ òÿ ðÿô áàõ äû âÿ áèð äÿí ïà ïàã ÷û
ßáöë ôÿ òèí àð âà äû Ôàò ìà õà ëà íû ñÿñ ëÿ äè âÿ äöí éà äà ùå÷ êè ìèí ýþç -
ëÿ ìÿ äè éè äÿù øÿò ëè ñþç ëÿð äå äè:
— Ôàò ìà! Ôàò ìà! — äå äè Õà íûì õà ëà.— ßäè ëÿ éÿ äå íÿ ÷û õûá öçö -
ìÿ òö ïöð ñöí ìÿ íèì, ùàã ãû âàð!..
Êö ÷ÿ äÿ ìÿí äÿí, Áà ëà êÿ ðèì äÿí âÿ Úÿ ôÿð ãó ëó äàí áàø ãà ùå÷
êèì éîõ èäè, ãî øà òó òóí àë òûí äà, ñÿ êè äÿ îòóð ìóø äóã; Úÿ ôÿð ãó ëó
ùåé ðÿò ëÿ Õà íûì õà ëà éà áàõ äû âÿ ìÿí à÷ûã-àø êàð ýþð äöì êè, Úÿ ôÿð -
ãó ëó Õà íûì õà ëà äàí, Õà íûì õà ëà íûí áó ñþç ëÿ ðèí äÿí ãîð õóá; Áà ëà -
êÿ ðèì äÿ Õà íûì õà ëà éà áà õûð äû, àì ìà Áà ëà êÿ ðè ìèí ùÿ ìè øÿ éîë
÷ÿ êÿí ýþç ëÿ ðèí äÿ ùå÷ áèð ùåé ðÿò éîõ èäè; ìÿí äÿ Õà íûì õà ëà éà áà -
õûð äûì âÿ öðÿ éèì äþ éö íÿ-äþ éö íÿ ÷îõ êÿ äÿð ëè áèð ñå âèíúëÿ ñå âèí -
äèì êè, íÿ éàõ øû êè, áè çèì êö ÷ÿ ìèç äÿ èí äè ùå÷ êèì éîõ äóð, íÿ éàõ -
øû êè, Õà íûì õà ëà íûí áó ñþç ëÿ ðè íè ùå÷ êèì åøèò ìÿ äè, ÷öí êè ìÿí èñ -
òÿ ìèð äèì êè, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí úà ìà à òû äà Úÿ ôÿð ãó ëó êè ìè ùåé ðÿò ëÿ
Õà íûì õà ëà éà áàõ ñûí; þçöì þç öðÿ éè ìèí äþ éöí òö ñö íö åøè äèð äèì,
ìÿí ãîð õóð äóì, ìÿí Úÿ ôÿð ãó ëó äàí äà áå òÿð ãîð õóð äóì, ìÿ íèì
áö òöí úà íû ìû áèð õîô áö ðö ìöø äö, ìÿí èñ òÿ ìèð äèì êè, Õà íûì õà ëà
äÿ ëè îë ñóí.
Ôàò ìà õà ëà ýèë äÿ éÿ ãèí Õà íûì õà ëà íûí ñþç ëÿ ðè íè åøèò ìÿ äè.
Õà íûì õà ëà äà ùà ùå÷ íÿ äå ìÿ äè, ùÿ ìè øÿ êè äèê àä äûì ëà ðû èëÿ
ýå äèá äà ëà íû ìû çà áó ðóë äó.
Áà ëà êÿ ðèì áèð ìöä äÿò áè çèì äà ëà íû ìû çà òÿ ðÿô áàõ äû, ñîí ðà:
— Äöí éà! — äå äè. — Ñÿ íèí...
559
Âÿ þì ðöí äÿ ñþ éöø ñþé ìÿ éÿí Áà ëà êÿ ðèì ùÿ ìèí èñ òè ïà éûç ýö -
íö äöí éà íû ÷îõ ïèñ ñþ éöø ëÿ ñþé äö.
ÕLI
Ìÿí Àìå ðè êà éà ö÷ èë áóí äàí ÿâ âÿë ýåò ìèø äèì âÿ ùÿð ýàù áèð
äÿ ôÿ äÿ ìÿ íèì éî ëóì Àìå ðè êà éà äöø ñÿ, ìöò ëÿã Çè áà õà ëà íû àõ òà -
ðûá òà ïà úà üàì.
Áÿë êÿ Çè áà õà ëà ÷îõ äàí þëöá?
Áèë ìè ðÿì...
Àì ìà ìÿí äÿ áå ëÿ áèð ùèññ âàð êè, Çè áà õà ëà ñàü äûð, ùÿò òà ìÿí
Çè áà õà ëà íû ýþ ðö ðÿì äÿ: ëàï ãî úà ëûá, áå ëè áö êö ëöá, ýþç ëÿ ðè ñó ëà íûá
âÿ î ñó ëàí ìûø ýþç ëÿð ýå úÿ-ýöí äöç óçàã áèð ìÿ ùÿë ëÿ íèí, ùå÷ êè ìèí
òà íû ìà äû üû âÿ ùå÷ êè ìèí òÿ ñÿâ âöð äÿ åò ìÿ äè éè áèð ìÿ ùÿë ëÿ íèí õèô -
ôÿ òè íè ÷ÿ êèð...
Çè áà õà ëà íûí íÿ âÿ ëÿ ðè, íÿ òè úÿ ëÿ ðè èí ýè ëèñ úÿ äà íû øûð âÿ î ýþ çÿë
òóì òîð áà ñûí äàí, î ýþ çÿë òóì ñòÿ êà íûí äàí õÿ áÿð ëÿ ðè éîõ äóð.
Àõû, ìÿí Çè áà õà ëà íûí, ùå÷ îë ìà ñà, ôà ìè ëè íè äÿ áèë ìè ðÿì, îíó
íå úÿ òàï ìàã îëàð?
« — Êèì äè Çè áà õà ëà?»
« — Ãàâ ðè ëèí àíà ñû...»
Âÿñ ñà ëàì. Áàø ãà íÿ äå éÿ áè ëÿ ðÿì?
Áèð äÿ êè, «óçàã Áà êû äà êû ìÿ ùÿë ëÿ ëÿð äÿí áè ðèí äÿ éà øà éàð äû...»
ÕLII
Ìö ùà ðè áÿ ãóð òàð ìàã áèë ìèð äè, Úÿ ôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßá äö ëÿ ëè äÿ,
Ãî úà äà, Úÿá ðà éûë äà, Àüà ðÿ ùèì äÿ ìö ùà ðè áÿ äÿ èäè âÿ Èáà äóë ëà,
äå ìÿê îëàð êè, ùÿð ýöí ìÿ ùÿë ëÿ éÿ ýÿ ëèð äè âÿ äå ìÿê îëàð êè, ùÿð
ýöí äÿ ßìè íÿ õà ëà íûí ÷û üûð òû ñû äà ëà íû ìû çà éà éû ëûð äû: «— Íÿ èñ òÿ éèð -
ñÿí ìÿí äÿí, àé íà äö ðöñò îü ëó, íà äö ðöñò? Ýå íÿ ýÿë äöí? Àë ëàù ùà -
÷àí ìÿ íè ýþ òö ðöá àïà ðà úàã êè, ñÿ íöí ÿëöí äÿí ãóð òàð ñûí úà íûì, àé
íà õÿ ëÿô?..»
Êö ðÿí ïè øèê þëÿí äÿí ñîí ðà ìÿí áèð ìöä äÿò, òÿõ ìè íÿí áèð ùÿô -
òÿ-îí ýöí Èáà äóë ëà íû ýþð ìÿ äèì, ùÿò òà áó ðà ñû äà ìÿ íèì éà äûì äà
èäè êè, î áèð ùÿô òÿ-îí ýöí ÿð çèí äÿ ùÿð äÿí áèð Èáà äóë ëà éà äû ìà äöø -
äö âÿ åëÿ áèë êè, ìÿí þçöì þçöì äÿí ýèç ëÿò ìÿê èñ òÿ äè éèì áèð íè -
ýà ðàí ëûã êå ÷è ðèð äèì: Èáà äóë ëà éà íÿ îëóá ýþ ðÿ ñÿí? Àì ìà î áèð ùÿô -
560
òÿ äÿí-îí ýöí äÿí ñîí ðà, Èáà äóë ëà éå íÿ àðàã èéè âå ðÿ-âå ðÿ äà ëà íû ìû -
çà ýÿë ìÿ éÿ áàø ëà äû, ßìè íÿ õà ëà íû ãûø ãûðòìà üà áàø ëà äû.
Äà ëà íû ìû çûí àð âàä ëà ðû, ãûç ëà ðû, äà ùà ùÿ éÿò ãà ïû ëà ðû íûí àü çû íà
éû üû øûá, ïÿí úÿ ðÿ ëÿð äÿí áîé ëà íûá ßìè íÿ õà ëà íûí åâè íÿ òÿ ðÿô áàõ -
ìûð äû, ÷öí êè ùÿ ðÿ íèí þç äÿð äè þçö íÿ áÿñ èäè, ÷öí êè ãà ðà õÿ áÿð ëÿð
ýÿ ëÿí åâ ëÿð äÿ ãî ïàí âà é-øè âÿ íèí éà íûí äà ãî úà ßìè íÿ õà ëà íûí ÷û -
üûð òû ñû äà ùà òÿ ñèð åò ìèð äè.
Áèð ýöí ìÿí ùÿ éÿ òè ìè çèí äà ëàí ãà ïû ñû íûí àü çûí äà îòóð ìóø -
äóì, àòàì íå ÷ÿ àé èäè êè, ìö ùà ðè áÿ äÿ èäè âÿ àíà ìûí þç-þçö íÿ äà -
íûø ìà üà áàø ëà äû üû ýöí ëÿð èäè, êèì ñÿ ñèç äà ëà íû ìû çà áà õûð äûì, äà ëà -
íû ìû çûí ñà êèò ëè éè íÿ ãó ëàã àñûð äûì âÿ ìÿí äÿ þçö ìö áö òöí äöí éà -
äà òà ìàì òÿê-òÿí ùà ùèññ åëÿ éèð äèì, ñè íÿì äÿ òà ìàì òÿø íÿ ñèç áèð
öðÿê âó ðóð äó âÿ î öðÿ éèí ùÿ ìèí òÿø íÿ ñèç òûï ïûë òû ñû íû à÷ûã-àé äûí
åøè äèð äèì, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó òÿê ëèê-òÿí ùà ëûã ÿáÿ äè äèð, öðÿê
ùÿ ìè øÿ áå ëÿ úÿ òÿø íÿ ñèç âó ðà úàã, áè çèì äà ëà íû ìû çûí ñà êèò ëè éèí äÿ êè
î éà çûã ëûã, êèì ñÿ ñèç ëè éèí äÿ êè, éè éÿ ñèç ëè éèí äÿ êè î éå òèì ëèê äÿ äà è -
ìè äèð; ìÿ íèì öðÿ éè ìèí î òûï ïûë òû ñû äà, åëÿ áèë, äà ëà íû ìû çûí íÿá çè
èäè, ñå âèíúñèç, ùÿ éÿ úàí ñûç âó ðóð äó, âó ðóð äó.
Áèð äÿí éå íÿ äÿ ßìè íÿ õà ëà íûí ÷û üûð òû ñû ãîï äó âÿ áó ÷û üûð òû äà
äà ùà ÿâ âÿë êè âàõòëàð îë äó üó êè ìè, áè çèì äà ëà íû ìû çû äèê ñèí äèð ìèð -
äè, ÿê ñè íÿ, åëÿ áèë êè, ßìè íÿ õà ëà íûí î ÷û üûð òû ñû äà áè çèì äà ëàí äà êû
ùÿ ìèí ñà êèò ëè éèí, êèì ñÿ ñèç ëè éèí äà âà ìû èäè, ùÿ ìèí éà çûã ëûã, éå òèì -
ëèê êè ìè áèð øåé èäè; ñîí ðà ßìè íÿ õà ëà íûí ÷û üûð òû ñû áèð äÿí-áè ðÿ äÿ
êÿñ äè âÿ ßìè íÿ õà ëà äà ùà ãûø ãûð ìà äû, ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, äà ëà íû -
ìû çûí äè âàð ëà ðû, ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè, ùÿ éÿò ãà ïû ëà ðû ìÿ íèì ëÿ áèð ëèê äÿ áèð
ìöä äÿò ßìè íÿ õà ëà íûí ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, òÿ çÿ äÿí ãûø ãûð ìà üû íû ýþç -
ëÿ äè, ñîí ðà î ÷û üûð òû íû äà, ßìè íÿ õà ëà íû äà éà äûí äàí ÷û õàð äû âÿ ùÿ -
ìèí éà çûã áè ýà íÿ ëè éè íÿ, êèì ñÿ ñèç ëè éè íÿ ãà ïûë äû; î öðÿê äÿ äÿ åëÿ úÿ
ñå âèíúñèç, ùÿ éÿ úàí ñûç âó ðóð äó...
Áó âàõò ßìè íÿ õà ëà íûí ùÿ éÿò ãà ïû ñû çÿðáëÿ à÷ûë äû, Èáà äóë ëà äà -
ëà íà ÷ûõ äû âÿ ìÿí äà ëà íû ìû çûí î ñà êèò ëè éè, äà ùà äîü ðó ñó, ùÿ éÿ òè ìè -
çèí î áè ýà íÿ ëè éè è÷èí äÿ ßìè íÿ õà ëà íûí ñþç ëÿ ðè íè åøèò äèì: «—Ýåò,
êþ ïÿ éîü ëó, ÷ûõ ýåò äàé, úà íûì ãóð òàð äû ñÿí íÿí!.. Ýåò, êþ ïÿ éîü ëó,
ýåò, áèð ãà ðà äàø äà äà ëóí úà!..».
Ìÿí þì ðöì äÿ Èáà äóë ëà íû áå ëÿ ýþð ìÿ ìèø äèì, ïÿðòäÿ àëà ýþç -
ëÿ ðè ñå âèíúäÿí, ÿë äÿ åò äè éè ãÿ ëÿ áÿ äÿí èøûë äà éûð äû âÿ ýþç ëÿ ðè íèí î
èøûë òû ñû Èáà äóë ëà íûí ýö íöí àë òûí äà éà íûá ãà ðàë ìûø àðûã ñè ôÿ òè íÿ, ãû -
ðûø ìûø íà çèê áî üà çû íà, áö òöí úàí ñûç âö úó äó íà áèð éà ðà øûã âåð ìèø -
äè; åëÿ áèë, éå ðè øè äÿ äÿ éèø ìèø äè, àä äûì ëà ðûí äà ùå÷ âàõò îë ìà éàí áèð
561
4- 36
ñÿð ðàñòëûã âàð èäè, ñè íÿ ñè íè èðÿ ëè âåð ìèø äè, ýÿ ëèá ìÿ íèì ãà áà üûì äàí
þò äö, ÿâ âÿë úÿ ìÿ íÿ ôè êèð âåð ìÿ äè, ÷öí êè î äÿì Èáà äóë ëà äå éÿ ñÿí,
öìó ìèé éÿò ëÿ, ùå÷ íÿ éÿ ôè êèð âåð ìèð äè âÿ äöí éà íûí ÿí õîø áÿõò,
äà ùà äîü ðó ñó, äöí éà íûí ÿí ãà ëèá àäà ìû èäè, ñîí ðà áèð äÿí-áè ðÿ äà -
éàí äû, ýå ðè äþ íöá ùÿ ìèí øÿñòëè àä äûì ëàð ëà äöç ìÿ íèì ãà áà üû ìà
ýÿë äè, ÿëè íè ïåí úÿ éè íèí úè áè íÿ ñà ëûá àü ÿñýè éÿ áö ðöí ìöø íÿ ñÿ ÷û -
õàðòäû, ùÿ ìèí áà ëà úà ÿñ ýè áàü ëà ìà ñû íû ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí -
äà à÷ äû, ùÿ éÿ úàí äàí äè ëè-äî äà üû ÿñÿ-ÿñÿ, ìà õîð êà äàí ñà ðàë ìûø èðè
âÿ ñåé ðÿê äèø ëÿ ðè íèí àðà ñûí äàí ÿò ðà ôà òö ïöð úÿê ñû÷ ðà éà-ñû÷ ðà éà:
— Ùÿ, ýþð äöç?! — äå äè. — Àõû ðû âåð äè ãû çûë ëà ðû ìû!.. Ýþð äöç!?.
Î àü ÿñýè ïàð ÷à ñû íûí è÷èí äÿ Íè êî ëà éûí ñàã ãàë ëû øÿ êèë ëÿ ðè îëàí
áèð îâóú ãû çûë ñèê êÿ âàð èäè.
— Ýåò äèì ìÿí äàé!.. Àõ òà ðóí, òà ïàð ñóç ìÿ íè Âî ðî íåæ äÿ!.. Àé
òàï äóç à!..
Èáà äóë ëà ýåò äè; åëÿ úÿ øÿñòëÿ âÿ ñÿð ðàñò àä äûì ëàð ëà ýåò äè.
Ìÿí ßìè íÿ õà ëà íûí ãûø ãû ðû üû íû àé äûí åøè äèð äèì:
«—Ýåò, êþ ïÿ éîü ëó, ñÿ íè ýþ ðöì ãàí ãó ñà ñàí!.. Ñÿ íè ýþ ðöì
òðàì âàé àë òûí äà ãà ëà ñàí, êþ ïÿ éîü ëó, ñàõ ëà äó üóí î ãÿù áÿé íÿí áèð
éåð äÿ!..»
Ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, áè çèì î ãÿì ýèí äà ëà íû ìû çà íÿ ñÿ ÷èð êàá áèð
ñó òþ êöë äö.
Ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ßìè íÿ õà ëà íûí þçö äÿ áàø äàí- áà øà î ÷èð êà -
áûí è÷èí äÿ äèð.
Èáà äóë ëà íû ìÿí áèð äà ùà ùå÷ âàõò ýþð ìÿ äèì.
Àì ìà áèð äÿ ôÿ ùå÷ âàõò éà äûì äàí ÷ûõ ìà éàí áèð ÿù âà ëàò áàø
âåð äè.
Áè çèì äà ëà íû ìûç äà êèì ñÿ ðóñ úà ãûø ãû ðà-ãûø ãû ðà íÿ ñÿ äå éèð äè
âÿ àü ëà éûð äû.
ßë áÿò òÿ, ãûø ãû ðûá àü ëà ìàã ëà äà ùà áè çèì äà ëà íû ìû çû, áö òöí ìÿ -
ùÿë ëÿ ìè çè òÿ ÿú úöá ëÿí äèð ìÿê îë ìàç äû, ãûø ãû ðûá àü ëà ìàã äà î ìö -
ùà ðè áÿ èë ëÿ ðèí äÿ áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí î êÿ äÿ ðè êè ìè, òÿ áèè áèð øåé
îë ìóø äó, àì ìà úà ìà àò äà ëà íû ìûç äàí ýÿ ëÿí î ñÿ ñèí ãûø ãû ðûá àü ëà -
ìàã äàí áàø ãà íÿ ñÿ áèð ãåé ðè-àäè ëè éè íè î ñà àò ùèññ åò äè, äà ëà íû ìû çûí
ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðèí äÿí áîé ëàí äû, ùÿ éÿò ãà ïû ëà ðû íûí àü çû íà éû üûø äû.
ßé íè íÿ ãà ðà ïàë òàð ýå éèá áà øû íà ãà ðà éàé ëûã áàü ëà ìûø âÿ àü ëà -
ìàã äàí ýþç ëÿ ðè ãû çàð ìûø, ýþç ãà ïàã ëà ðû øèø ìèø, òÿõ ìè íÿí ÿë ëè éàø -
ëà ðûí äà áèð àð âàä ßìè íÿ õà ëà íûí ùÿ éÿò ãà ïû ñû àü çûí äà äà éà íûá ðóñ -
úà äå éèð äè:
562
— Ãäå Èáà äóë ëà? Îí âåä êàê ìà ëåí êèé ðåá éî íîê, ïðî ïàäéîò!..
— Âÿ þçö íö ñàõ ëà éà áèë ìÿ éèá àü ëà éûð äû.
Áèð ýþç ãûð ïû ìûí äà áö òöí äà ëà íà áå ëÿ áèð ïû ÷ûë òû éà éûë äû êè, ðóñ -
úà äà íû øàí áó ãà äûí Èáà äóë ëà íûí ùÿ ìèí åð ìÿ íè àð âà äû äûð âÿ áè çèì
äà ëà íûí úà ìà à òû áó èøÿ ëàï ìàò ãàë äû, ÷öí êè Èáà äóë ëà äàí îí áåø éàø
áþ éöê îëàí áó àð âà äûí ìÿê òÿá ìö ÿë ëèì ëÿ ðè íÿ îõ øà éàí úèä äè ýþð -
êÿ ìè, ãà ðà ïàë òà ðû íûí, éàé ëû üû íûí ñÿ ëè ãÿ ñè, ðóñ úà äà íû øûá åëÿ úÿ
öðÿê äÿí àü ëà ìà üû Èáà äóë ëà èëÿ âÿ Èáà äóë ëà íûí åð ìÿ íè àð âà äû áà ðÿ -
äÿ êè òÿ ñÿâ âöð ëÿ ùå÷ úö ð óéóø ìóð äó.
— Ãäå îí? ×òî âû ñ íèì ñäå ëà ëè? Âåä ïðî ïàäéîò îí áåç ìåí éà,
êàê âû åòî ãî íå ïî íè ìà éå òå? Ãäå íàé òè åãî, ïîäñêà æè òå... — äå éèð -
äè âÿ àü ëà éûð äû...
ÕLIII
Éàé êå ÷èá ýåò äè, ïà éûç ýÿë äè âÿ ùÿ ìèí ïà éûç ýö íö ùÿ éÿ òè ìè çÿ
àõ øàì òÿ çÿ úÿ äöø ìöø äö, ìÿí åâè ìè çèí ùÿ éÿ òÿ à÷û ëàí ãà ïû ñû àü -
çûí äà îòó ðóá áè ëÿê íà çèê ëè éèí äÿ éà ðà øûã ëû áèð àüàú îë ìóø î ñþ éö äöí
ñà ðàë ìûø éàð ïàã ëà ðû íà áà õà-áà õà ùÿ éÿ òè ìè çèí ñà êèò ëè éè íÿ ãó ëàã
àñûð äûì âÿ î ñà êèò ëèê éå íÿ äÿ ìÿ íèì öðÿ éè ìè ñû õûð äû, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ -
ëèð äè êè, î ñà êèò ëèê êè ìèí ñÿ ýþ ðöí ìÿç ýþç ëÿ ðè èëÿ ìÿ íÿ áà õûð, î ñà -
êèò ëèê áè ëèð êè, áó ñà àò ìÿí ùÿ éÿ òè ìèç äÿ òÿ êÿì, ìÿ íèì ùå÷ êè ìèì
éîõ äóð; î ñà êèò ëèê, åëÿ áèë, ïóñ ãó äà äó ðóá.
Àíàì ÷þ ðÿê íþâ áÿ ñè íÿ ýåò ìèø äè, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí óøàã ëà ðû éÿ -
ãèí êè, Ñà ðû ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òè íÿ éû üûø ìûø äû, àì ìà ìÿ íèì ýå äèá îí -
ëà ðà ãî øóë ìà üà ùÿ âÿ ñèì éîõ èäè, î äÿì ìÿí, ùÿò òà Áà ëà êÿ ðè ìèí
òö òÿ éè íÿ, ñþù áÿò ëÿ ðè íÿ äÿ ãó ëàã àñ ìàã èñ òÿ ìèð äèì, åëÿ-åëÿ úÿ î
òÿí ùà ùÿ éÿ òè ìèç äÿ îòóð ìóø äóì, áè ëÿê íà çèê ëè éèí äÿ áèð àüàú îë ìóø
î ñþ éö äÿ áà õûð äûì, éå ðÿ ñàë ëàí ìûø áó äàã ëà ðû íûí éà âàø-éà âàø òà -
ìàì ñà ðà ëàí éàð ïàã ëà ðû íà áà õûð äûì âÿ î ñþ éö äöí éàð ïàã ëà ðû íûí äà
áå ëÿ úÿ ñà ðàë ìà ñû, êö ÷ÿ äÿ êè î ãî øà òó òóí, î áþ éöê âÿ éàø ëû ãî úà
òó òóí éàð ïàã ëà ðû êè ìè ãó ðó éóá òþ êöë ìÿ ñè ìÿ íèì öðÿ éè ìè äà ùà äà
ñû õûð äû; ìÿí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí êè øè ëÿ ðè íèí, úà âàí âÿ ýöú ëö îü ëàí ëà ðû íûí
þë ìÿ éè íÿ þé ðÿø ìèø äèì, éÿ íè îí ëà ðûí ìö ùà ðè áÿ äÿí ýÿ ëÿí ãà ðà õÿ -
áÿð ëÿ ðè íÿ àäÿò åò ìèø äèì, àì ìà èí äè áè ëÿê éî üóí ëó üóí äà îë ñà äà,
áó áà ëà úà ñþ éö äöí, ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà àüàú îë ìóø áè -
çèì áó ñþ éöä àüà úû ìû çûí ñà ðà ëûá òþ êö ëÿí éàð ïàã ëà ðû íà áàõ äûã úà,
ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áÿ ëÿê äÿ êè ÷à üà ëàð, òÿ çÿ-òÿ çÿ éå ðè ìÿ éÿ áàø ëà -
éàí óøàã ëàð þëöð... Ñîí ðà áèð äÿí ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ùÿ éÿ òè ìè çÿ
÷þê ìöø î ñà êèò ëèê Àü Äÿ âÿ íèí èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðè èëÿ ìÿ íÿ áà õûð; ìÿ -
563
íÿ åëÿ ýÿë äè êè, Àü Äÿ âÿ íèí ýþç ëÿ ðè èëÿ ìÿ íÿ áà õàí î ñà êèò ëèê äÿ
áèð ÿäà âÿò, áèð êèí âàð, ìÿí ùÿ éÿ òè ìè çèí, áè çèì î áà ëà úà, î ýþ çÿë
ùÿ éÿ òè ìè çèí, òàë âàð ëû, ÷àð ùî âóç ëó ùÿ éÿ òè ìè çèí ñà êèò ëè éèí äÿí
ãîðõäóì.
Ñîí ðà ìÿí Õà íûì õà ëà íû ýþð äöì — øö øÿ áÿíääÿ äà éà íûá øö øÿ
àð õà ñûí äàí ìÿ íÿ áà õûð äû âÿ åëÿ áèë êè, î øö øÿ àäè ïÿí úÿ ðÿ øö øÿ ñè
äå éèë äè, Õà íûì õà ëà èëÿ áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç àðà ñûí äà, öìó ìèé éÿò ëÿ,
Õà íûì õà ëà èëÿ áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç àðà ñûí äà, áö òöí éåð àðà ñûí äà,
ýþé àðà ñûí äà øÿô ôàô áèð ñÿää èäè âÿ î ñÿä äÿ áèð áóç ñî éóã ëó üó, áóç
ùà ìàð ëû üû, ãà ëûí áóç áÿðêëè éè âàð èäè, áèð ìöä äÿò áå ëÿ úÿ áèð-áè ðè ìè -
çÿ áàõ äûã, ñîí ðà Õà íûì õà ëà ÿëè èëÿ ìÿ íè ÷à üûð äû âÿ ìÿí þì ðöì -
äÿ èëê äÿ ôÿ Õà íûì õà ëà äàí öðêäöì, þçö ìö î éå ðÿ ãîé äóì êè, ýó -
éà Õà íûì õà ëà íûí ìÿ íè ÷à üûð ìà üû íû áà øà äöø ìö ðÿì, ìÿí Õà íûì
õà ëà èëÿ öç áÿ öç îòóð ìàã, òÿê áÿ òÿê ãàë ìàã èñ òÿ ìèð äèì, àì ìà Õà -
íûì õà ëà øö øÿ áÿí äèí ïÿí úÿ ðÿ ñè íè à÷ äû (î áóç ñî éóã ëó üóí äà, áóç
ùà ìàð ëû üûí äà øÿô ôàô ñÿää èñÿ åëÿ-åëÿ úÿ ãà ëûð äû) âÿ ìÿ íè ÷à üûð äû
(ñÿ ñè î øÿô ôàô áóç ñÿä äè íèí àð õà ñûí äàí ýÿë äè âÿ î ñÿñ äÿ äÿ áèð áóç
íÿ ôÿñ ñèç ëè éè, ùÿ éàò ñûç ëû üû âàð èäè).
— Áó ðà ýÿë, ßëÿê áÿð...
Ìÿí ãà ïû ìû çûí àü çûí äà àéà üà ãàë õûá áà øû ìû àøà üû ñàë äûì âÿ
ýÿ ëèá òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè áèð-áèð ãàëõìà üà áàø ëà äûì; àéà üû ìû ùÿð
äÿ ôÿ ïèë ëÿ êÿ íÿ ãî éàí äà éàé äà âÿ ñîí ðà äà ãó ðàã ëûã êå ÷ÿí íå ÷ÿ
ìöä äÿò ÿð çèí äÿ ýö íöí àë òûí äà ãóï ãó ðó ãó ðó ìóø òàõ òà ëàð úû ðûë äà -
éûð äû âÿ ùÿ ìèí ïà éûç àõ øà ìû î òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðèí úû ðûë òû ñû äà Õà -
íûì õà ëà èëÿ éåð öçö íöí àðà ñûí äà êû î áóç ñî éóã ëó üóí äà êû ãà ëûí
øÿô ôàô ñÿä äÿí äå éèð äè.
Ìÿí øö øÿ áÿí äÿ ýèð äèì, àì ìà áà øû ìû ãàë äûð ìà äûì, ÷öí êè Õà -
íûì õà ëà éà áàõ ìàã èñ òÿ ìèð äèì, ãîð õóð äóì êè, Õà íûì õà ëà íûí
ýþç ëÿ ðèí äÿ à÷ûã-àø êàð áèð éà çûã ëûã ýþ ðöì, ùÿò òà ãîð õóð äóì êè, áèð -
äÿí Õà íûì õà ëà ùÿ éÿ òè ìè çè áå ëÿ úÿ òÿê ýþ ðöá, ìÿ íè áå ëÿ úÿ òÿê ýþ -
ðöá àü ëà éàð, éÿ íè áà øà äö øÿð êè, ùÿ éÿ òè ìèç äÿ ùå÷ êèì éîõ äóð, ìÿí
òÿ êÿì, ùå÷ êè ìèí îíóí àü ëà ìà üûí äàí õÿ áÿ ðè îë ìà éà úàã âÿ àü ëà -
éàð; î äÿì ìÿí àíà ìûí ýÿ òè ðÿ úÿ éè î ÷þ ðÿê äÿí äÿ ÿë ÷ÿê ìÿ éÿ ùà -
çûð èäèì, òÿ êè àíàì èí äè úÿ ùÿ éÿ òè ìè çÿ ýè ðÿé äè âÿ ìÿí Õà íûì õà -
ëà íûí àü ëà ìà üû íû ýþð ìÿ éÿé äèì; àì ìà Õà íûì õà ëà àü ëà ìà äû, ÿê -
ñè íÿ, ýö ëöì ñÿ äè:
— Îòóð, ßëÿê áÿð, — äå äè. — Ñÿ íÿ éà äè ýàð âå ðÿ úÿ éÿì. — Ñîí ðà
îòà üà êå÷ äè âÿ áèð àç äàí ÿëèí äÿ òóò äó üó áèð øÿ êèë ëÿ ýå ðè ãà éûò äû. —
Áàõ, ßëÿê áÿð, éà äó âà ýÿ ëèð áó øÿ êèë?
564
ßë áÿò òÿ, áó øÿ êèë ìÿ íèì éàõ øû éà äûì äà èäè âÿ áóí äàí áè ðè äÿ
áè çèì åâè ìèç äÿ âàð èäè âÿ ìÿí î øÿê ëè ÷îõ èñ òÿ éèð äèì; ùÿ ëÿ ìö ùà -
ðè áÿ áàø ëà ìàç äàí ÿâ âÿë Ãî úà ìÿ íè ôî òîã ðàô ßëè íèí éà íû íà àïàð -
ìûø äû âÿ áèç áèð ëèê äÿ øÿê ëè ìè çè ÷ÿê äèð ìèø äèê.
Ôî òîã ðàô ßëè íèí òàõ òà êàð äîí öçÿ ðèí äÿ éàü ëû áî éà èëÿ ÷ÿ êèë ìèø,
àç ãà ëà äè âàð áîé äà äþðä ôî íó âàð èäè: áè ðèí äÿ èêè íÿ ôÿð òÿé éà ðÿ ñö -
ðöð äö âÿ î òÿé éà ðÿ àüàï ïàã áó ëóä ëà ðûí öñ òö èëÿ ýå äèð äè, ó÷óð äó; î
áè ðèí äÿ ãÿù ðÿ ìàí úöñ ñÿ ëè áèð íÿ ôÿð ÿé íè íÿ «÷åð êåç êà» ýå éèá, áå -
ëèí äÿí õÿí úÿð àñûá, áà øû íà ãà ðà ýöë ïà ïàã ãî éóá àò ÷à ïûð äû; ö÷öí -
úö äÿ äþðä íÿ ôÿð àüàú ëà ðûí àðà ñûí äà êû ñêàì éà äà îòó ðóá êè òàá îõó -
éóð äó âÿ ùÿ ìèí êè òàá ëà ðûí öñ òöí äÿ äÿ àä ëà ðû éà çûë ìûø äû: «Ëéó áîâ
è êî âàðñòâî» (ðóñ äè ëèí äÿ) «Òà ìèë ëà», «Áÿä áÿõò ìèë éîí ÷ó, éà õóä
Ðçà ãó ëó Ôðÿí ýè ìà àá», «×à ïà éåâ», àõû ðûí úû äà ö÷ íÿ ôÿð ýþ çÿë áèð
áó ëà üûí áà øûí äà îòó ðóá êà áàá áè øè ðèð äè âÿ áö òöí áó ôîí ëà ðûí ùà ìû -
ñûí äà øÿ êèë ëÿ ðè ÷ÿ êèë ìèø ùÿ ìèí àäàì ëà ðûí — òÿé éà ðÿ ñö ðÿí ëÿ ðèí, àò
÷à ïà íûí, êè òàá îõó éàí ëà ðûí, êà áàá áè øè ðÿí ëÿ ðèí áàø ëà ðû íûí éå ðè áîø
èäè, øÿ êèë ÷ÿê äèð ìÿê èñ òÿ éÿí ëÿð ùÿ ìèí ôîí ëàð äàí áè ðè íè ñå ÷èð äè âÿ
áà øû íû ùÿ ìèí áîø éåð äÿí ÷þ ëÿ ÷û õàðûð äû, ôî òîã ðàô ßëèíèí ÷à ìà äàí
êè ìè äþðäêöíú âÿ ãà ðà àïà ðà òû íà áà õûð äû. Ôî òîã ðàô ßëè ÿâ âÿë úÿ
ýÿëèá î áîø éåð ëÿð äÿí ÷ûõ ìûø áàø ëà ðû ÷ÿ íÿ ñèí äÿí, àë íûí äàí òó òóá î
òÿ ðÿô-áó òÿ ðÿ ôÿ ÷å âè ðèð äè, áèð àç êÿ íà ðà ÷ÿ êè ëèá çÿíä ëÿ áà õûð äû, ñîí -
ðà éå íÿ äÿ ýÿ ëèá øÿ êèë ÷ÿê äèð ìÿê èñ òÿ éÿí ùÿ ìèí àäàì ëà ðûí áà øû íû
î éà íà-áó éà íà ÿéèð äè, àõû ð êè, ùÿ ìèí áàø ëà ðûí äöç ýöí éå ðè íè òà ïûð -
äû: «—Òÿð ïÿí ìÿ! —Òÿð ïÿí ìÿ!..» — äå éèð äè âÿ úÿëä àïà ðà òû íûí àð õà -
ñû íà êå ÷èá áó äÿ ôÿ äÿ þç áà øû íû ãà ðà øà ëûí è÷è íÿ ñî õóð äó: «—Òÿð -
ïÿí ìÿ!.. Òÿð ïÿí ìÿ!..» âÿ ôî òî øÿê ëè ÷ÿ êèð äè.
Ãî úà èëÿ ìÿí èêèíÿ ôÿð ëèê ôîí éàë íûç áèð äÿ íÿ îë äó üó ö÷öí,
øÿê ëè ìè çè òÿé éà ðÿ ñö ðÿí éåð äÿ ÷ÿê äèð äèê; ãà áàã äà Ãî úà îòóð ìóø -
äó, î àüàï ïàã áó ëóä ëà ðûí öñ òö èëÿ òÿé éà ðÿ íè Ãî úà ñö ðöð äö, ìÿí äÿ
àð õà äà îòóð ìóø äóì, ýþ éöí éåä äèí úè ãà òûí äà êû ùÿ ìèí òÿé éà ðÿ äÿ
ó÷óð äóì.
Î ïà éûç àõ øà ìû ùÿ éÿ òè ìè çèí î ñà êèò ëè éè è÷èí äÿ ìÿí Õà íûì õà -
ëà èëÿ öç áÿ öç îòóð ìóø äóì âÿ ÿë áÿò òÿ, éàõ øû áà øà äö øöð äöì êè, Õà -
íûì õà ëà ìÿ íè, ùå÷ îë ìà ñà, áèð áà ëà úà ñå âèí äèð ìÿê èñ òÿ éèð, ìÿ íèì
ö÷öí íÿ ñÿ áèð øåé åëÿ ìÿê èñ òÿ éèð, àì ìà íå ÷ÿ èë ëÿð èäè êè, áè çèì ùÿ -
éÿò äÿí, Õà íûì õà ëà íûí î øö øÿ áÿí äèí äÿí ãó òàá èéè ýÿë ìèð äè âÿ î
ãó òàá èéè êå÷ ìè øèí ùÿì ñå âèí úè, ùÿì äÿ ãöñ ñÿ ëè áèð õà òè ðÿ ñè íÿ ÷åâ -
ðèë ìèø äè âÿ èí äè Õà íûì õà ëà íûí ÿëè ÷à òàí áó øÿ êèë èäè, ùÿ ìèí øÿ êèë
èëÿ î áà ëà úà ßëÿê áÿ ðè ñå âèí äèð ìÿê èñ òÿ éèð äè, ÷öí êè Õà íûì õà ëà øö -
565
øÿ áÿíääÿí áà õàí äà î øÿô ôàô áóç ëà éû íûí àð õà ñûí äàí î áà ëà úà ßëÿê -
áÿ ðèí êèì ñÿ ñèç ëè éè íè, ôÿ ðÿù ñèç ëè éè íè ýþð ìöø äö, î áà ëà úà ßëÿê áÿð
åâ ëÿ ðè íèí ùÿ éÿò ãà ïû ñû àü çûí äà îòó ðóá áîé íó íó áö êÿí äÿ, ùÿ éÿò äÿ -
êè î ñà êèò ëèê äÿí ãîð õàí äà, Õà íûì õà ëà î øÿô ôàô áóç ëà éû íûí àð õà -
ñûí äàí î óøà üûí ýþç ëÿ ðèí äÿ êè ùÿ ìèí ãîð õó íó ýþð ìöø äö.
Ìÿí, ÿë áÿò òÿ, Õà íûì õà ëà éà äå ìÿ äèì êè, áó ôî òî øÿ êèë äÿí
ìÿí äÿ äÿ âàð, Õà íûì õà ëà èëÿ öç áÿ öç îòó ðóá ôî òî øÿê ëÿ áàõ äûì âÿ
áó çà ìàí áèð äÿí-áè ðÿ áà øà äöø äöì êè, ùÿ ìèí øÿ êèë ìÿ íèì ö÷öí
äà ùà ÿâ âÿë êè êè ìè ìà ðàã ëû äå éèë, ìÿí áó øÿ êèë äÿ òÿé éà ðÿ íèí, áó
øÿ êèë äÿ êè î àüàï ïàã áó ëóä ëà ðûí à÷ûã-àø êàð éà ëàí ÷û ëû üû íû ýþð äöì,
ùÿò òà ôè êèð ëÿø äèì êè, áó øÿê ëè úûð ìàã ëà çûì äûð, ÷öí êè áè çèì ìÿ ùÿë -
ëÿ ìè çèí î éå òèì ëèê ÷à üûí äà, î ãà ðà õÿ áÿð ëè ÷à üûí äà áó éà ëàí ÷û òÿé -
éà ðÿ íèí àüàï ïàã éà ëàí ÷û áó ëóä ëà ðûí öñ òö èëÿ ó÷ ìà üû ìÿ íÿ ïèñ òÿ ñèð
åëÿ äè. Õà íûì õà ëà èñÿ ýö ëöì ñÿ éÿ-ýö ëöì ñÿ éÿ äå éèð äè:
— Áàõ, ýþ ðöð ñÿí, ßëÿê áÿð... Áó øÿê ëè ñÿ íÿ éà äè ýàð âå ðè ðÿì...
Àí úàã éàõ ÷û ñàõ ëà éà, ßëÿê áÿð, áó øÿê ëè, éàõ ÷û øÿ êèë äè ÷îõ...
Ìÿí áà øû ìû òÿð ïÿ äèð äèì, éÿ íè êè, åëÿ äèð, äöç äöð, áóí äàí àð òû -
üû íà èñÿ ýö úöì ÷àò ìûð äû, áèð ñþç äå éÿ áèë ìèð äèì, òÿê úÿ åëÿ áà øû ìû
òÿð ïÿ äèð äèì; ìÿí ýþ çö ìö î øÿ êèë äÿí ÷ÿ êèá Õà íûì õà ëà éà áàõ ìàã
èñ òÿ ìèð äèì, ÷öí êè Õà íûì õà ëà íûí ýö ëöì ñÿ ìÿ éè ìÿ íèì õî øó ìà
ýÿë ìèð äè, äà ùà äîü ðó ñó, Õà íûì õà ëà íûí íà çèê äî äàã ëà ðûí äà êû î òÿ -
áÿñ ñöì äÿ íÿ ñÿ åëÿ áèð øåé âàð èäè, î, ìÿ íèì õî øó ìà ýÿë ìèð äè âÿ
ìÿí èñ òÿ ìèð äèì êè, Õà íûì õà ëà åëÿ ýö ëöì ñÿ ñèí, ìÿí èñ òÿ éèð äèì êè,
Õà íûì õà ëà íûí î íà çèê äî äàã ëà ðû ùÿ ìè øÿ êè êè ìè, êèï þð òöë ìöø îë -
ñóí, Õà íûì õà ëà íûí ãà ëûí ãàø ëà ðû íûí àë òûí äàí áà õàí èðè ãà ðà ýþç ëÿ -
ðè éå íÿ çà áè òÿ èëÿ áàõ ñûí, î ýþç ëÿ ðèí ùÿ ìèí ñÿðòëè éè ùÿ ìè øÿ ùèññ
îëóí ñóí.
Ìÿí, Ãî úà íûí øö øÿ áÿí äèí àøà üû êöí úöí äÿ êè éà çû ìà ñà ñû íà äà
áàõ ìàã èñ òÿ ìèð äèì, ÷öí êè ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Ãî úà íûí äÿðñ þé -
ðÿí äè éè î àüàï ïàã èðè àäàì ñö ìöê ëÿ ðè éå íÿ äÿ î ìè çèí öñ òöí äÿ äèð
âÿ ìÿí î àäàì ñö ìöê ëÿ ðè íè ýþð ìÿê èñ òÿ ìèð äèì — áèð àç äàí ýå úÿ
äö øÿ úÿê äè, ìÿ ùÿë ëÿ ìèç éà òà úàã äû âÿ ìÿí èñ òÿ ìèð äèì êè, î çà ìàí,
éÿ íè î ýå úÿ âàõ òû, ùà ìû éà òàí äàí ñîí ðà, Õà íûì õà ëà áó áîø øö øÿ -
áÿíääÿ ùÿ ìèí àüàï ïàã èðè àäàì ñö ìöê ëÿ ðè èëÿ òÿê áÿ òÿê ãàë ñûí.
Ùÿ ìèí ýå úÿ ìÿí éó õó éà ýå äÿ áèë ìèð äèì, àéûã ëûã èëÿ éó õó
àðà ñûí äà åëÿ ùåé àüàï ïàã áó ëóä ëà ðûí öñ òö èëÿ ó÷óð äóì; ìÿí î òÿé -
éà ðÿ éÿ ìèí ìÿê èñ òÿ ìèð äèì, ó÷ ìàã èñ òÿ ìèð äèì, àì ìà åëÿ ùåé
ó÷óð äóì âÿ à÷ûã-àø êàð ýþ ðöð äöì êè, áó ëóä ëà ðûí î àü ëû üû åëÿ àäàì
ñö ìöê ëÿ ðè íèí àü ëû üû äûð, î àð äû-àðà ñû êÿ ñèë ìÿ éÿí ó÷óø áî éó ìÿ íè
566
äÿ, î òÿé éà ðÿ íè äÿ, î àüàï ïàã áó ëóä ëà ðû äà Õà íûì õà ëà íûí íà çèê
äî äàã ëà ðûí äà êû î òÿ áÿñ ñöì ìö øà éè ÿò åäèð äè âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè,
î òÿ áÿñ ñöì, ÿñ ëèí äÿ Àü Äÿ âÿ íèí èðè ãà ðà ýþç ëÿ ðè íèí áà õû øûí äàí éà -
ðàí ìûø äû, áèç äÿ ùÿ ìèí áà õû øûí, ùÿ ìèí áà õûø äàí äî üàí î òÿ áÿñ ñö -
ìöí è÷èí äÿ ó÷óð äóã.
Î ýå úÿ íèí ñÿ ùÿ ðè ìÿí ìÿê òÿá äÿí ãà éû äàí äà àíàì:
— Øàë âà ðû âû ÷û õàð âåð, — äå äè. — Éó éà úà üàì.
Ìÿ íèì ìÿê òÿ áÿ ýåé äè éèì øàë âàð òà ìàì ÷èð êèí è÷èí äÿ èäè âÿ
ñà áóí òà ïûë ìà äû üû ö÷öí, àíàì î øàë âà ðû éó éà áèë ìèð äè êè, ñÿ ùÿ ðÿ -
úÿí ãó ðó ñóí âÿ ìÿí îíó òÿ ìèç ýå éèá ìÿê òÿ áÿ ýå äèì, àì ìà ùÿ -
ìèí ýöí äà éûì áè çÿ áèð ïàð ÷à ýè ëà áè òà ïûá ýÿ òèð ìèø äè (äà éû ìûí äà
áèð ýþ çö øè êÿñò èäè, ìö ùà ðè áÿ éÿ ýåò ìÿ ìèø äè âÿ ùÿð äÿí áå ëÿ úÿ ýÿ -
ëèá áè çÿ áàø ÷ÿ êèð äè) âÿ àíàì áó ãÿ ðà ðà ýÿë ìèø äè êè, î áèð òè êÿ ýè -
ëà áè ïàð ÷à ñû íû áàø ãà áèð øåé ëÿ äÿ éèø ìÿ ñèí, éà áàø ãà ïàë-ïàë òà ðà, ùà -
ìàì äà ÷èì ìÿ éÿ ñÿðô åëÿ ìÿ ñèí, ìÿ íèì øàë âà ðû ìû éó ñóí.
Àíàì ùÿ ìèí ïà éûç ýö íö ùÿ éÿ òè ìèç äÿ êè êðàí òûí àë òûí äà ýè ëà áè -
íè êþ ïöê ëÿí äè ðèá ìÿ íèì øàë âà ðû ìû éó éóð äó âÿ áèð äÿí ÿëè íè ñàõ ëà -
äû, áå ëè íè äö çÿë äèá Õà íûì õà ëà ýè ëèí øö øÿ áÿí äè íÿ òÿ ðÿô áàõ äû âÿ þç-
þçö íÿ:
— Áó àð âàä íþø ýþ ðöê ìöð áó ýöí?.. — äå äè, ñîí ðà éå íÿ ùÿ ìè -
øÿ êè êè ìè «àù» ÷ÿê äè, áà øû íû áó ëà äû. — Éà çûã àð âàä... Äà íû øûá-àü -
ëà éûá ùå÷ îë ìà ñà öðÿ éè íè äÿ áî øàëòìûð, áö òöí äÿð äè íè-ñÿ ðè íè ñà ëûð
è÷è íÿ...— äå äè.— Àë ëàù áà è ñè úÿ çà ñû íà éå òèð ñèí, íå úÿ êè, éå òè ðèð (ùà -
ìû áè ëèð äè êè, Ùèò ëå ðèí àõû ðû íà äà ùà àç ãà ëûá âÿ î çà ìàí ëàð àíàì
òåç-òåç äå éèð äè: — Àë ëàù Ñòà ëè íèí êþë ýÿ ñè íè áè çèì áà øû ìû çûí öñ òöí -
äÿí ÿñ êèê åëÿ ìÿ ñèí, àç ãà ëûá äàé áó Ùèò ëåð îü ðà øûí àõû ðû íà!..). ßç -
ðà éûë ãÿ íè ìè íè âåð ñèí áà è ñèí, íå úÿ êè, âå ðèð!.. — Ñîí ðà àíàì ìÿ íÿ
äå äè: — ßëÿê áÿð, ýåò ýþð àð âàä íåé íè éèð?..
Ìÿí äö íÿí êè êè ìè áà øû ìû àøà üû ñà ëûá òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè úû ðûë -
äà äà-úû ðûë äà äà øö øÿ áÿí äÿ ãàëõäûì. Õà íûì õà ëà øö øÿ áÿíääÿ êè òàõ -
òûí öñ òöí äÿ îòó ðóá ÷èé íè íè äè âà ðà ñþé êÿ ìèø äè âÿ ýþç ëÿ ðè íè éó ìóá
éàò ìûø äû. Ìÿí îü ðóí-îü ðóí øö øÿ áÿí äèí êöí úöí äÿ êè éà çû ìè çè íÿ
áàõ äûì: éîõ, éà çû ìè çè íèí öñ òöí äÿ ùå÷ íÿ éîõ èäè. Õà íûì õà ëà
îéàí ìà ñûí äå éÿ, éà âàø úà øö øÿ áÿíääÿí ÷ûõ äûì âÿ ùÿ éÿò äÿ àíà ìà
äå äèì êè, Õà íûì õà ëà éà òûá. Àíàì éå íÿ äÿ áà øû íû áó ëà äû, éå íÿ äÿ
àù ÷ÿê äè âÿ éå íÿ äÿ:
— Éà çûã àð âàä... — äå äè.
Àíàì øàë âà ðû ìû éó äó, ùÿ éÿò äÿ êè çè âÿ äÿí àñ äû, øàë âàð î èñ òè ïà -
éûç ýö íÿ øè íèí àë òûí äà òåç ãó ðó äó âÿ àíàì ýö íîð òà ùÿ éÿ òÿ ÷û õûá øàë -
567
âà ðû ìû çè âÿ äÿí ýþ òö ðÿí äÿ éå íÿ äÿ Õà íûì õà ëà íûí øö øÿ áÿí äè íÿ òÿ -
ðÿô áàõ äû:
— Àà-à-à, áó àð âàä íþø ýþ ðöê ìöð? — äå äè. — ßëÿê áÿð, àé ßë -
ëÿê áÿð! Áà ëàì, ýåò ýþð íåé íè éèð àð âàä ñÿ ùÿð äÿí î åâ äÿ...
Ìÿí éå íÿ äÿ áà øû ìû àøà üû ñàë äûì, éå íÿ äÿ î òàõ òà ïèë ëÿ êÿíëÿ -
ðè úû ðûë äà äà-úû ðûë äà äà øö øÿ áÿí äÿ ãàëõäûì. Õà íûì õà ëà, áà éàã êû êè -
ìè, éó õó è÷èí äÿ èäè âÿ ìÿí éå íÿ äÿ åù ìàë ëû úà ùÿ éÿ òÿ äöø äöì,
àíà ìà äå äèì êè, Õà íûì õà ëà éà òûá. Áèð äÿí-áè ðÿ àíà ìûí áö òöí ñè -
ôÿ òè íè áèð íè ýà ðàí ÷û ëûã áö ðö äö:
— Áó ãÿ äÿð äÿ éàò ìàã îëàð? — äå äè âÿ àíà ìûí ñè ôÿ òè íè áö ðö -
ìöø î íè ýà ðàí ÷û ëûã ìÿ íèì äÿ öðÿ éè ìÿ áèð íè ýà ðàí ÷û ëûã ýÿ òèð äè âÿ
ìÿí äÿ àíàì êè ìè áà øû ìû ãàë äû ðûá Õà íûì õà ëà íûí øö øÿ áÿí äè íÿ
áàõ äûì.
Àíàì ÿëèí äÿ òóò äó üó øàë âà ðû ìÿ íÿ âåð äè, ÿë ëÿ ðè íè ýö íîð òà ùÿ -
ìè øÿ ÿé íèí äÿ îëàí äþø ëö éö íöí ÿòÿ éè íÿ ñè ëÿ-ñè ëÿ ìÿ íÿ áàõ äû, ñîí -
ðà î òàõ òà ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè úû ðûë äà äà-úû ðûë äà äà øö øÿ áÿí äÿ òÿ ðÿô ãàëõäû.
Ìÿí àíà ìûí öðÿ éè íèí äþ éöí òö ñö íö ùèññ åäèð äèì âÿ ìÿ íèì öðÿ éèì
äÿ áÿðêäÿí äþ éöí ìÿ éÿ áàø ëà äû, àíàì øö øÿ áÿí äÿ ýèð äè, ÷îõ óçóí
áèð àí êå÷ äè, áèð äÿí àíàì áÿðêäÿí ÷û üûð äû âÿ àíà ìûí ÷û üûð òû ñû íû
åøè äÿí êè ìè, ìÿí ÿëèì äÿ êè øàë âà ðû éå ðÿ òóë ëà éûá äà ëà íà ãà÷ äûì,
àü ëà éà-àü ëà éà ãûø ãûð äûì:
— Õà íûì õà ëà þëöá!..
Ìÿí þç ñÿ ñèì äÿí áàø ãà ùå÷ íÿ åøèò ìèð äèì âÿ þç ñÿ ñèì äÿ
ìÿ íÿ áàø ãà ñû íûí ñÿ ñè êè ìè, óçàã äàí ýÿ ëèð äè, ìÿí ùå÷ íÿ ýþð ìöð -
äöì, ùå÷ íÿ ôè êèð ëÿø ìèð äèì, àü ëà éûð äûì âÿ àü ëà éà-àü ëà éà äà ãûø ãû -
ðûð äûì:
— Õà íûì õà ëà þëöá!.. Õà íûì õà ëà þëöá!..
Î àõ øàì áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç äÿ, äà ëà íû ìûç äà èäè.
Ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ ãà ðà õÿ áÿð ýÿ ëÿí äÿ, àäàì þëÿí äÿ åâ ëÿð äÿí, ùÿ -
éÿò ëÿð äÿí âàé-øè âÿí ãî ïàð äû, àð âàä ëàð àü ëà éûá öç-ýþç ëÿ ðè íè úû ðàð äû,
àì ìà î àõ øàì áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç äÿ, äà ëà íû ìûç äà ùå÷ êèì àü ëà ìûð -
äû, ùà ìû ñóñ ìóø äó, ùå÷ êèì ùå÷ íÿ äå ìèð äè âÿ áè çèì ùÿ éÿ òè ìèç -
äÿ êè, äà ëà íû ìûç äà êû î ñö êóò àü ëà ìàã äàí ÷îõ áå òÿð èäè; î àõ øàì
êö ÷ÿ ìèç äÿ åëÿ úÿ äÿ ðèí áèð ñö êóò è÷èí äÿ èäè âÿ êö ÷ÿ ìè çèí î ñö êó -
òóí äà äà ãàï ãà ðà áèð ìà òÿì àüûð ëû üû âàð èäè.
Î ýå úÿ Áà ëà êÿ ðèì äÿ ãî øà òóò àüà úû íûí àë òûí äà, ñÿ êè äÿ îòó ðóá
áèð ìöä äÿò ñóñ äó, ñîí ðà áè çèì äà ëà íà òÿ ðÿô áà õà-áà õà:
— Îí äà òÿã ñèð éîõ äó... — äå äè. — Àü Äÿ âÿ éàò ìûø äû ãà ïû ñûí äà...
Ñÿ ùÿ ðè ýöí Ìîë ëà ßñÿ äóë ëà ãà áà üà äöø äö âÿ ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ,
568
äå ìÿê îëàð êè, êè øè ãàë ìà äû üû ö÷öí, àð âàä ëàð äàí âÿ óøàã ëàð äàí èáà -
ðÿò áþ éöê áèð èç äè ùàì — áè çèì áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç Õà íûì õà ëà íû ãÿ -
áè ðèñ òàí ëû üà àïàð äû âÿ ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí úà ìà à òû íà áà -
õà-áà õà ìÿ íÿ åëÿ ýÿë äè êè, ùÿ ìèí äÿ ãè ãÿ ëÿð äÿ òà ìàì áîø ãàë ìûø
êö ÷ÿ ìèç, äà ëà íû ìûç, ùÿ éÿ òè ìèç, ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí èí äè áîì áîø,
àäàì ñûç îëàí áö òöí åâ ëÿ ðè, î åâ ëÿ ðèí ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè, ãà ïû ëà ðû, äè âàð ëà -
ðû, ïèë ëÿ êÿí ëÿ ðè, êö ÷ÿ ìè çÿ äþ øÿí ìèø î ãÿìáÿð äàø ëàð äà, î ãî øà òóò
àüà úû äà ëàë ñö êóò è÷èí äÿ àü ëà éûð. Ïà ïàã ÷û ßáöë ôÿò ÿìè äÿ, Ôàò ìà
õà ëà äà ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà èäè âÿ ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, èí äè ßäè ëÿ äÿ
ùà ðà äàí ñà áà õûð âÿ ßäè ëÿ äÿ î áîø ìÿ ùÿë ëÿ ìèç êè ìè, ëàë ñö êóò è÷èí -
äÿ Õà íûì õà ëà íûí þë ìÿ éè íÿ àü ëà éûð.
Õà íûì õà ëà íû áàñ äû ðàí äàí ñîí ðà úà ìà àò äà üû ëû øàí äà, àíàì äà
àð âàä ëàð ëà ÷û õûá ýå äÿí äÿ, ìÿí éå ðèì äÿí òÿð ïÿí ìÿ äèì, ÷öí êè ìÿí
áè ëèð äèì êè, ìÿí ÿìèí èäèì êè, Áà ëà êÿ ðèì ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà ãà ëà úàã,
òÿê îòó ðóá òö òÿê ÷à ëà úàã âÿ ìÿí äÿ Õà íûì õà ëà áàñ äû ðû ëàí î ïà éûç
ýö íö Áà ëà êÿ ðè ìèí î òö òÿ éè íÿ ãó ëàã àñ ìàã èñ òÿ éèð äèì, ìÿ íÿ åëÿ
ýÿ ëèð êè, î òö òÿ éèí ñÿ ñè íÿ ãó ëàã àñ ìà ñàì, áèð äÿ ùå÷ âàõò ùÿ éÿ òè -
ìè çÿ ÷û õà áèë ìÿ éÿúÿéÿì, áèð äÿ ùå÷ âàõò áà øû ìû ãàë äû ðûá ùÿ éÿ òè -
ìèç äÿ êè øö øÿ áÿí äÿ áà õà áèë ìÿ éÿ úÿ éÿì âÿ úà ìà àò äà üû ëàí äàí
ñîí ðà Áà ëà êÿ ðèì äîü ðó äàí äà ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà ãàë äû, áèð ìöä äÿò
àéàã öñ òöí äÿ äà éàí äû, ñîí ðà ýÿ ëèá Õà íûì õà ëà áàñ äû ðû ëàí éåð ëÿ öç -
áÿ öç êþù íÿ áèð ãÿ áèð äà øû íûí éà íûí äà éåð äÿ îòóð äó, òö òÿ éè ñà ðû
ïåí úÿ éè íèí úè áèí äÿí ÷û õàðòäû âÿ éàé êè ìè èñ òè î ïà éûç ýö íö ùÿ ìèí
ãÿ áè ðèñ òàí ëûã äà äöí éà íûí ÿí ãÿì ëè ùà âà ñû íû ÷àë äû.
ÕLIV
Áà ëà êÿ ðèì éå íÿ äÿ ýöí äöç ëÿð ìÿ ùÿë ëÿ íèí êè øè ñèç åâ ëÿ ðè íÿ êþ -
ìÿê åëÿ éèð äè, ñó äà øû éûð äû, îäóí éà ðûð äû, ìèñ ìàð òà ïûá, äàø òà ïûá
ñþ êö ëÿí, äà üûëàí éåð ëÿ ðè þçö áèë äè éè êè ìè éà ìà éûð äû, äö çÿë äèð äè
(ùÿð ùàë äà, àíàì äà ùà Áà ëà êÿ ðè ìÿ «øåé òàí ôÿù ëÿ ñè» äå ìèð äè), àõ -
øàì ëàð èñÿ ãî øà òóò àüà úû íûí àë òûí äà, éà äà Ñà ðû ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òèí -
äÿ îòó ðóá òö òÿ éè íè ñà ðû ïåí úÿ éè íèí úè áèí äÿí ÷û õà ðûð äû âÿ þç ùà âà ëà -
ðû íû ÷àë ìà üà áàø ëà éûð äû, ñîí ðà:
Ùà ìàì ùà ìàì è÷èí äÿ,
Õÿë áèð ñà ìàí è÷èí äÿ,
Äÿ âÿ äÿë ëÿê ëèê åäÿð
Êþù íÿ ùà ìàì è÷èí äÿ...
— äå éèá Àü Äÿ âÿ íèí ÿù âà ëàò ëà ðûí äàí äû íûøûð äû âÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí äà -
569
íûø äû üû ùÿ ìèí ÿù âà ëàò ëàð äà äà ÿé íèí äÿ êè ïåí úÿ éèí ðÿí ýè êè ìè, áèð
ãÿì ýèí ëèê âàð èäè.
Áà ëà êÿ ðè ìè ìö ùà ðè áÿ éÿ àïàð ìûð äû ëàð âÿ óøàã ëà ðûí àðà ñûí äà áå -
ëÿ áèð øà éèÿ ýÿ çèð äè êè, ýó éà Àü Äÿ âÿ ãîé ìóð Áà ëà êÿ ðè ìè äà âà éà
àïàð ñûí ëàð; äöç äöð, ìÿí äà ùà áþ éö ìöø äöì, ìÿí äà ùà ùÿð øå éè áà -
øà äö øöð äöì âÿ ìÿí áè ëèð äèì êè, Áà ëà êÿ ðèì êè ìè ëÿ ðè íè ìöùà ðè áÿ éÿ
àïàð ìûð ëàð, àì ìà óøàã ëà ðûí àðà ñûí äà éàé ûëìûø î øà éèÿ, åëÿ áèë êè,
ìÿ íèì ýþç ëÿ ðèì äÿ Áà ëà êÿ ðèìèí äà íûø äû üû î ÿù âà ëàò ëà ðà (ùÿò òà Áà -
ëà êÿ ðè ìèí þçö äÿ!) áèð ÷ÿ êè, áèð ùÿ ãè ãè ëèê, äîü ðó ëóã âåð ìèø äè, ìÿí
î ÿù âà ëàò ëà ðà ÿâ âÿë êèí äÿí äà ùà àð òûã èíà íûð äûì, î ÿù âà ëàò ëàð ìÿ íÿ
ÿâ âÿë êèí äÿí äà ùà àð òûã òÿ ñèð åäèð äè âÿ î òö òÿ éèí ùà âà ëà ðûí äà äà, åëÿ
áèë êè, äà ùà àð òûã áèð ñåùð âàð èäè.
Áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çè, ÿë áÿò òÿ, äà ùà ùå÷ íÿ èëÿ òÿ ÿú úöá ëÿí äèð -
ìÿê, ùåé ðÿò ëÿí äèð ìÿê ìöì êöí äå éèë äè, þçö äÿ òÿê úÿ îíà ýþ ðÿ éîõ
êè, ìÿ ùÿë ëÿ ìèç ùÿð øåé ýþð ìöø äö, ÿñàñ îíà ýþ ðÿ êè, ìÿ ùÿë ëÿ ìèç þç
ùÿ éà òû íûí ùÿð ñà à òû íû, ùÿð ýö íö íö úÿá ùÿ äÿí ýÿ ëÿ áè ëÿ úÿê þëöì õÿ -
áÿ ðè íèí õî ôó èëÿ éà øà éûð äû, ùÿð ñà àò, ùÿð ýöí ñÿê ñÿ êÿ è÷èí äÿ êè ìèí -
ñÿ þëöì õÿ áÿ ðè íè ýþç ëÿ éèð äè âÿ áó íà ýþ ðÿ äÿ áàø ãà õÿ áÿð ëÿ ðÿ, áàø -
ãà ùà äè ñÿ ëÿ ðÿ áè ýà íÿ èäè, àì ìà áèð ýöí áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿ åëÿ áèð
ùà äè ñÿ áàø âåð äè êè, áþ éöê äÿí êè ÷è éÿ êè ìè, ùà ìû ìàò ãàë äû: Øþâ êÿò
Áà ëà êÿ ðè ìÿ ÿðÿ ýåò äè âÿ Áà ëà êÿ ðè ìè ýÿ òè ðèá þç åâèí äÿ ñàõ ëà ìà üà
áàø ëà äû.
Äå éèð äè ëÿð êè, ýå úÿ Øþâ êÿò þçö ýå äèá Áà ëà êÿ ðè ìè Ñà ðû ùà ìà ìûí
ùÿ éÿ òèí äÿ êè ãóø õà íà êè ìè éåð äÿí ÷û õà ðûá, äàð òà-äàð òà åâè íÿ ýÿ òè ðèá,
ñó ãûç äû ðûá Áà ëà êÿ ðè ìè óøàã êè ìè ÷è ìèç äè ðèá, éå äèç äè ðèá-è÷èç äè ðèá âÿ
þì ðöí äÿ ùå÷ âàõò àð âàä ýþð ìÿ ìèø Áà ëà êÿ ðèì äÿ ùÿ ìèí ýå úÿ ìèí -
íÿò äàð ëûã, ñÿ äà ãÿò, åòè áàð äî ëó ýþç ëÿ ðè èëÿ Øþâ êÿ òÿ áà õà-áà õà ùþí -
êöð-ùþí êöð àü ëà éûá âÿ Øþâ êÿò äÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí áà øû íû äþø ëÿ ðè íÿ ñû -
õûá îíà ãî øó ëóá, ùþí êöð-ùþí êöð àü ëà éûá.
Ùÿ ìèí ýöí äÿí ñîí ðà, áèç äà ùà Áà ëà êÿ ðè ìèí áà øû íà éû üûø ìûð -
äûã, ÷öí êè Áà ëà êÿ ðèì äà ùà ýÿ ëèá î ãî øà òó òóí àë òûí äà, éà õóä Ñà ðû
ùà ìà ìûí ùÿ éÿ òèí äÿ îòóð ìóð äó, ñà ðû ïåí úÿ éè íèí úè áèí äÿí î ýþ çÿë
òö òÿ éè íè ÷û õà ðûá ÷àë ìûð äû, Àü Äÿ âÿ íèí ÿù âà ëàò ëà ðû íû äà íûø ìûð äû, äå -
ìÿê îëàð êè, áö òöí ýö íö åâ äÿ, éÿ íè Øþâ êÿ òèí åâèí äÿ îëóð äó, î ÿù -
âà ëàò ëà ðû äà ùà, àí úàã Øþâ êÿò ö÷öí äà íû øûð äû, áè çèì î ÿçèç, î ýþ çÿë
òö òÿ éè äÿ äà ùà, àí úàã Øþâ êÿò ö÷öí ÷à ëûð äû; ùÿð äÿí î ÿçè çè ìèç, î ýþ -
çÿ ëè ìèç òö òÿ éèí çÿ èô ñÿ ñè åøè äè ëÿí äÿ áèç ýÿ ëèá Øþâ êÿ òèí êèï þð òöë -
ìöø, ïÿð äÿ ÷ÿ êèë ìèø êö ÷ÿ ïÿí úÿ ðÿ ñè íèí ãà áà üûí äà, ñÿ êè äÿ îòó ðóð -
äóã âÿ áè çèì î êå÷ ìèø òö òÿ éè ìè çèí ñÿ ñè íÿ ãó ëàã àñûð äûã.
Áèð äÿ ôÿ êö ÷ÿ äÿ Áà ëà êÿ ðèì ëÿ öç-öçÿ ýÿë äèì âÿ ÿâ âÿë úÿ åëÿ
570
áèë äèì êè, áó àäàì Áà ëà êÿ ðèì äå éèë, Áà ëà êÿ ðè ìÿ ÷îõ îõ øà éàí áàø -
ãà áèð àäàì äûð: î ñà ðû ïåí úÿê Áà ëà êÿ ðè ìèí ÿé íèí äÿ äå éèë äè, ÿâÿ çè -
íÿ ýþé ðÿíýëè òÿ çÿ ïåí úÿê ýåé ìèø äè âÿ Áà ëà êÿ ðèì îü ðóí-îü ðóí î
òÿ ðÿô-áó òÿ ðÿ ôÿ áà õà-áà õà ýå äèð äè, åëÿ áèë êè, ÿé íèí äÿ êè î òÿ çÿ ýþé
ïåí úÿ éÿ ýþ ðÿ êö ÷ÿ ìèç äÿí, êö ÷ÿ ìèç äÿ êè î áèð ìÿð òÿ áÿ ëè, èêè ìÿð òÿ -
áÿ ëè áè íà ëà ðûí äè âàð ëà ðûí äàí, ãà ïû ëà ðûí äàí, ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðèí äÿí óòà íûð -
äû, î Ñà ðû ùà ìàì äàí, î ãî øà òóò àüà úûí äàí óòà íûð äû...
Ìÿí Áà ëà êÿ ðè ìÿ áà õà-áà õà áèð äÿí-áè ðÿ ÷îõ èñ òÿ äèì êè, Áà ëà -
êÿ ðèì éå íÿ äÿ «øåé òàí ôÿù ëÿ ñè» îë ñóí, àíàì éå íÿ äÿ îíà áå ëÿ äå -
ñèí âÿ ýö ëöì ñÿ ñèí (ìö ùà ðè áÿ äÿí ÿâ âÿë êè êè ìè ýö ëöì ñÿ ñèí)...
Ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, Áà ëà êÿ ðè ìèí êö ÷ÿ ìèç äÿí ÷ÿ êèë ìÿ ñè, ÿñ -
ëèí äÿ, áè çèì ìÿ ùÿë ëÿ ìè çÿ áèð íþâ âÿ ôà ñûç ëûã äûð, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè
êè, Áà ëà êÿ ðè ìèí áèð äÿí-áè ðÿ êö ÷ÿ ìèç äÿí áå ëÿ úÿ ÷ÿ êèë ìÿ ñè èëÿ êö -
÷ÿ ìè çèí, äà ëà íû ìû çûí, ùÿ éÿò ëÿ ðèí — áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìè çèí éå òèì ëè éè,
êèì ñÿ ñèç ëè éè äà ùà äà àð òûá, àì ìà ìÿí íÿ Áà ëà êÿ ðèì äÿí, íÿ äÿ Áà -
ëà êÿ ðè ìè áè çèì ÿëè ìèç äÿí àë ìûø Øþâ êÿò äÿí èí úè éèð äèì, ÿê ñè íÿ, ìÿí
ùà ðà äà ñà, öðÿ éè ìèí äÿ ðèí áèð íþã òÿ ñèí äÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí éå ðè íÿ äÿ,
ýå úÿ ëÿð îòó ðóá ýþç ëÿ ðè éó õó äàí ãà ïà íà íà úàí Áà ëà êÿ ðè ìèí äà íûø äû -
üû î ÿù âà ëàò ëà ðà ãó ëàã àñàí, äà ùà òÿê éà øà ìà éàí, òÿð òÿ ìèç ñàõ ëà äû -
üû Áà ëà êÿ ðèì ëÿ áèð éåð äÿ éà òûá, áèð éåð äÿ äó ðàí Øþâ êÿ òèí äÿ éå ðè íÿ
ñå âè íèð äèì âÿ ÿñ ëèí äÿ, áè çèì áö òöí ìÿ ùÿë ëÿ ìèç, ùÿò òà ÿâ âÿë ëÿð ùÿ -
ìè øÿ Øþâ êÿ òèí ãà ðà ñû íà äà íû øàí î äÿðäëè àð âàä ëàð äà î ãà ðà õÿ áÿð ëè
ýöí ëÿð äÿ öðÿê ëÿ ðè íèí ùÿ ìèí äÿ ðèí íþã òÿ ñèí äÿ Áà ëà êÿ ðè ìèí äÿ éå ðè -
íÿ, Øþâ êÿ òèí äÿ éå ðè íÿ ñå âè íèð äè... Àì ìà î ñå âèíúëÿ áÿ ðà áÿð, ìÿ -
íèì öðÿ éèì äÿ áèð íè ýà ðàí ÷û ëûã (áÿë êÿ ýèç ëè áèð öìèä èäè?) äà éà ðàí -
äû êè, ýöí ëÿ ðèí áèð ýö íöí äÿ Áà ëà êÿ ðèì ÿé íèí äÿ êè î òÿ çÿ ýþé ïåí úÿ -
éè ÷û õà ðûá òóë ëà éà úàã, î ýþ çÿë ñà ðû ïåí úÿ éè ýå éÿ úÿê, áè çèì êö ÷ÿ ìè -
çÿ, áè çèì Ñà ðû ùà ìà ìû ìû çûí ùÿ éÿ òè íÿ, î ãîøà òóò àüà úû íûí àë òû íà ãà -
éû äà úàã...
ÕLV
1944-úö èëèí äå êàá ðûí äà úÿá ùÿ äÿí àòà ìûí þëöì õÿ áÿ ðè ýÿë äè
âÿ äà éûì áè çèì åâè ìè çè ñàò äû, àíà ìû äà, ìÿ íè äÿ ýþ òö ðöá þç éà íû -
íà àïàð äû.
Áèç ìÿ ùÿë ëÿ ìèç äÿí êþ÷ äöê.
XLVI
Îí ëàð àë òû íÿ ôÿð èäè.
Îí ëà ðûí àë òû ñû äà ìö ùà ðè áÿ äÿí ñàü-ñà ëà ìàò ãà éû äûá ýÿë ìèø äè.
Úÿ ôÿ ðèí, Àäè ëèí, ßá äö ëÿ ëè íèí, Ãî úà íûí, Úÿá ðà éû ëûí, Àüà ðÿ ùè ìèí î
571
áîç âÿ ÷èñ êèí ëè ñåíòéàáð ýö íöí äÿ äèê äà éà íûá ëàë áèð ñö êóò è÷èí äÿ
î ìÿð ìÿð áàø äà øû íà áà õàí úèä äè ñè ôÿò ëÿ ðè éå íÿ ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí
ãà áà üûí äà èäè âÿ î áà õûø ëàð äà êû ýöú, ìþù êÿì ëèê, êè øè ëèê, åé íè çà -
ìàí äà î áà õûø ëàð äà êû åù òè ðàì, ñÿ äà ãÿò, åëÿ áèë êè, áó ýå úÿ — áó éà -
üûø ëû ñåíòéàáð ýå úÿ ñè ìÿ íèì áó èø îòà üû ìà äà áèð ùÿ ðà ðÿò, áèð íèê -
áèí ëèê ýÿ òè ðèð äè.
Ñåíòéàáð íå ÷ÿ ýöí èäè êè, áå ëÿ úÿ éà üûø ëû êå ÷èð äè âÿ íå ÷ÿ ýöí
èäè êè, ìÿí î àë òû íÿ ôÿð ëÿ áå ëÿ úÿ öç áÿ öç èäèì, îí ëà ðà áà õûð äûì, îí -
ëà ðûí áà õûø ëà ðû íû îõó éóð äóì âÿ î áà õûø ëàð, î øóõ äó ðóø íå ÷ÿ ýöí èäè
êè, éàë íûç ìÿ íèì èø îòà üû ìà éîõ, áÿë êÿ äÿ ìÿ íèì áö òöí è÷è ìÿ,
ìÿ íèì ýöí äÿ ëèê ùÿ éà òû ìà áèð ùÿ ðà ðÿò ýÿ òè ðèð äè âÿ áó ùèññäÿ áèð òÿ -
ìèç ëèê, áèð øÿô ôàô ëûã âàð èäè, äà ùà äîü ðó ñó, ìÿ íÿ åëÿ ýÿ ëèð äè êè, áó
ùèññ ìÿ íèì áàø ãà ùèññëÿ ðè ìè òÿ ìèç ëÿ éèð, ìÿ íèì äö øöí úÿ ëÿ ðè ìÿ,
èñ òÿê ëÿ ðè ìÿ äÿ áèð òÿ ìèç ëèê ýÿ òè ðèð.
Ìÿí êö ðÿ éè ìè ñþé êÿ íÿ úÿ éÿ ñþé êÿ éèá àéàã ëà ðû ìû ïàð êå òèí öñ -
òö èëÿ óçà äûá åâèì äÿ êè èø îòà üûì äà, éóì øàã êöð ñö äÿ îòóð ìóø äóì
âÿ êö ÷ÿ åé âà íû íà à÷û ëàí ïÿí úÿ ðÿ ëÿ ðè, åé âà íûí êà ôåë äþ øÿ ìÿ ñè íè
äþ éÿú ëÿ éÿí, íà âàë ÷à ëàð äàí òþ êö ëÿí, øû ðûë òû èëÿ êö ÷ÿ äÿí àõàí éà üû -
øûí ñÿ ñè íÿ ãó ëàã àñûð äûì âÿ î àë òû íÿ ôÿ ðèí ñè ôÿ òè ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí
ãà áà üûí äàí ÷ÿ êèë ìèð äè (âÿ ÿë áÿò òÿ, ìÿí þçöì èñ òÿ ìèð äèì êè, î àë -
òû íÿ ôÿ ðèí ñè ôÿ òè ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äàí ÷ÿ êèë ñèí!), ìÿí îí -
ëà ðû òÿ ñÿâ âö ðö ìÿ áèð-áèð ýÿ òèð ìèð äèì, îí ëà ðûí àë òû ñû äà áèð éåð äÿ
ìÿ íèì ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà èäè.
Ìÿí Úÿ ôÿ ðè, Àäè ëè, ßá äö ëÿ ëè íè, Ãî úà íû, Úÿá ðà éû ëû, Àüà ðÿ ùè ìè
éåä äè-ñÿê êèç ýöí áóí äàí ÿâ âÿë î áîç, î ÷èñ êèí ëè ýöí äÿ ãà ðà ìÿð -
ìÿð áàø äà øû èëÿ öç áÿ öç äà éàí ìûø ýþð äöì âÿ áö òöí áó ìöä äÿò ÿð -
çèí äÿ (åëÿ ùåé éà üûø éà üàí ùÿ ìèí ïà éûç ýöí ëÿ ðè ÿð çèí äÿ...) î áà ëà -
úà ßëÿê áÿð äÿ ìÿ íèì ëÿ áèð ýÿ îë äó, äà ùà äîü ðó ñó, î áà ëà úà ßëÿê -
áÿ ðèí ùèññëÿ ðè, äö øöí úÿ ëÿ ðè, î áà ëà úà ßëÿê áÿ ðèí òÿ ìèç ëè éè ìÿ íèì ëÿ
áèð ýÿ îë äó, î ùèññëÿð, î äö øöí úÿ ëÿð, î òÿ ìèç ëèê, åëÿ áèë, íÿ ñÿ ìÿë -
ùÿì êè ìè áèð øåé èäè âÿ î ìÿë ùÿì ëÿ ìÿ íèì éà çû ìè çè ìè ñèë ìèø äè,
î àü âÿ ðÿã ëÿ ðè äÿ, ìÿ íèì î éà çû ìà êè íà ìû äà ùÿ ìèí ìÿë ùÿì äÿí
êå ÷èð ìèø äè.
Ìÿí ãàë õûá éà òàã îòà üû íà ýåò ìÿê èñ òÿ ìèð äèì, ñî éó íóá éå ðè ìÿ
ýè ðèá éàò ìàã èñ òÿ ìèð äèì, åëÿ áå ëÿ úÿ, îòóð ìàã èñ òÿ éèð äèì âÿ èñ òÿ -
éèð äèì êè, áó éà üûø äà áå ëÿ úÿ éàü ñûí; ùÿ ìèí ýå úÿ éà ðû ñû î éà üû øûí
ñÿ ñè íÿ ãó ëàã àñà-àñà ìÿ íÿ ìÿ ëóì îë äó êè, ñÿí äå ìÿ, ÿí ÷îõ ñåâ -
äè éèì ôÿ ñèë áó ïà éûç ôÿñ ëèé ìèø âÿ äöí éà íûí ÿí ýþ çÿë ñÿ ñè äÿ ìÿ -
íèì ö÷öí áó éà üû øûí ñÿ ñèé ìèø âÿ î ñå âèì ëè éàüûø ñÿ ñè íÿ ãó ëàã àñà-
572
àñà ìÿí ìöð ýö ëÿ ìÿ éÿ áàø ëà äûì; ÿë áÿò òÿ, ìÿí èñ òÿ ñÿé äèì ìöð ýö -
ëÿ ìÿç äèì, àéà üà ãàë õàð äûì, éà ÷àé è÷ÿð äèì, ÿë-öçö ìö éó éàð äûì
âÿ ýþç ëÿ ðè ìèí ãà áà üûí äà êû î àë òû íÿ ôÿð ëÿ, íå úÿ äå éÿð ëÿð, àéûã áàø -
ëà öç-öçÿ äó ðàð äûì (áö òöí áó éåä äè-ñÿê êèç ýöí äÿ îë äó üó êè ìè),
àì ìà áó ýå úÿ éà ðû ñû, î éóì øàã êöð ñö äÿ ìöð ýö ìÿ íè ìàã íèò êè ìè
þçö íÿ ÷ÿ êèð äè âÿ ìÿí äÿ ìö ãà âè ìÿò ýþñ òÿð ìèð äèì, ÿê ñè íÿ, ìöð -
ýö ëÿ ìÿê èñ òÿ éèð äèì, ÷öí êè ìÿ íèì öðÿ éèì ùèññ åëÿ éèð äè: øûð ùà øûð
éà üûø ëû áó ñåíòéàáð ýå úÿ ñè ùÿ ìèí ìöð ýö ìÿ íÿ íÿ èñÿ äå éÿ úÿê...
...íÿ èñÿ ýþñ òÿ ðÿ úÿê...
...áèë ìè ðÿì...
áèë ìè ðÿì, áö òöí áóí ëàð éó õó èäè, éîõ ñà ìÿ íè ãà ðà áà ñûð äû?
àì ìà ùÿð ùàë äà ìÿí áö òöí áóí ëà ðû ýþ ðöð äöì...
...î êàð âàí éàë íûç Àü Äÿ âÿ äÿí èáà ðÿò èäè...
...áèð.. .ö÷... áåø... àë òû...
î êàð âàí äà àë òû äÿ âÿ âàð èäè, ùÿð äÿ âÿ íèí äÿ þç ñàð áà íû âàð èäè,
ùÿ ðÿ þç äÿ âÿ ñè íèí ãà áà üû íà äö øöá ýå äèð äè âÿ ìÿí à÷ûã-àø êàð ýþð -
äöì êè, î ñàð áàí ëàð áèð-áèð Úÿ ôÿ ðÿ, Àäè ëÿ, ßá äö ëÿ ëè éÿ, Ãî úà éà,
Úÿá ðà éû ëà, Àüà ðÿ ùè ìÿ îõ øà éûð...
éîõ, éîõ, áó ñàð áàí ëàð Úÿ ôÿð þçö äå éèë äè, Àäèë þçö äå éèë äè,
ßá äö ëÿ ëè, Ãî úà, Úÿá ðà éûë, Àüà ðÿùèì þçö äå éèë äè, áó íó ìÿí áè ëèð -
äèì...
...àì ìà îí ëà ðà ÷îõ îõ øà éûð äû ëàð...
î äÿ âÿ ëÿ ðèí áå ëèí äÿ èðè õóð úóí ëàð âàð èäè âÿ ÿë áÿò òÿ, î ýþ çÿë
õóð úóí ëàð éóí äàí òî õóí ìóø äó, àì ìà î ýþ çÿë õóð úóí ëàð, åé íè çà -
ìàí äà, áþ éöê ùÿ ñèð çÿí áè ëÿ îõ øà éûð äû âÿ ìÿí áè ëèð äèì êè, î õóð -
úóí ëàð äàí ýöú ëÿ ùèññ îëó íàí âà ãîí èéè ýÿ ëèð äè...
ìÿí þçö ìö ýþð ìöð äöì, àì ìà ìÿí äÿ ùà ðà äà ñà î êàð âà íûí
éà íûí äà èäèì, áÿë êÿ äÿ î êàð âà íû þòö ðöð äöì, áèë ìè ðÿì âÿ ìÿí î
êàð âàí äàí ñî ðóø äóì (áÿë êÿ äÿ î ñó à ëû âå ðÿí ìÿí äå éèë äèì, êèì -
ñÿ áèð áàø ãà àäàì èäè, áÿë êÿ äÿ ùå÷ àäàì äå éèë äè, ýö íöí àë òûí äà
éàì éà øûë äö çÿí ëèê áî éó óçà íûá ýå äÿí î êàð âàí éî ëó èäè, éà õóä
óçàã ëàð äàí áà õàí çèð âÿ ñè ãàð ëû î ìå øÿ ëè äàü ëàð èäè?..).
...ùà ðà?..
Êàð âàí úà âàá âåð äè (ñàð áàí ëàð éîõ, Àü Äÿ âÿ ëÿð éîõ, ìÿùç áö -
òöí êàð âàí úà âàá âåð äè).
...Ýÿ ëÿ úÿ éÿ ýå äè ðèê!..
ìÿí (éà õóä óçà íûá ýå äÿí î êàð âàí éî ëó, éà õóä çèð âÿ ñè ãàð ëû î
ìå øÿ ëè äàü ëàð) áó ñó à ëû íè éÿ âåð äèì, ìÿí êè ëàï ÿâ âÿë äÿí áè ëèð äèì
î êàð âà íûí ùà ðà ýåò äè éè íè, áè ëèð äèì êè, î êàð âàí Ýÿ ëÿ úÿ éÿ ýå äèð,
573
äöç äöð, ìÿí áó íó áè ëèð äèì, àì ìà áó íà áàõ ìà éà ðàã, ìÿí êàð âà -
íûí î úà âà áû íà ñå âèí äèì, ÷öí êè ÿñ ëèí äÿ, ñå âè íÿí ìÿí äå éèë äèì,
äà ùà äîü ðó ñó, ñå âè íÿí ìÿí èäèì, àì ìà ìÿí èí äè î áþ éöê ÷îõ -
ìÿð òÿ áÿ ëè áè íà íûí ö÷öí úö ìÿð òÿ áÿ ñèí äÿ éà øà éàí âÿ àü ëà éà-àü ëà éà
êö ÷ÿ åé âà íûí äàí îòà üà ãà ÷àí î óøà üûí éå ðè íÿ ñå âè íèð äèì...
...î óøàã ñå âè íèð äè, î óøàã ýö ëöð äö âÿ ùÿ ìèí êàð âà íû éî ëà ñà -
ëûð äû...
...éîõ...
...éîõ...
...î óøàã Ýÿ ëÿ úÿê äÿ äà éàí ìûø äû âÿ Ýÿ ëÿ úÿê äÿí ýþ ðö íÿí î
êàð âà íû ãàð øû ëà éûð äû...
éî ëà ñà ëàí èñÿ ãà ëûí ãàø ëà ðûí àë òûí äàí áà õàí èðè âÿ ãà ðà ýþç ëÿð
èäè...
Êå÷ ìèø, î Àü Äÿ âÿ êàð âà íû íû Ýÿ ëÿ úÿ éÿ éî ëà ñà ëûð äû.
Øö âÿ ëàí—Áà êû.
1984.
ÌÖÍÄßÐÈÚÀÒ
ÏÉÅÑËßÐ
Òàóí éàøàéûð ................................................................ 5
Ãàòèë .............................................................................. 79
ÐÎÌÀÍËÀÐ
Ìàùìóä âÿ Ìÿðéÿì .................................................... 143
Àü äÿâÿ ........................................................................ 349
574
ÅË×ÈÍ
(ßÔßÍÄÈÉÅ ÅË×ÈÍ ÈËÉÀÑ îüëó)
ÑÅ×ÈËÌÈØ ßÑßÐËßÐÈ
(10 úèëääÿ)
4-úö úèëä
ÍßØÐÈÉÉÀÒ ÐÅÄÀÊÒÎÐÓ
Àêèô Äÿíçèçàäÿ,
ÐßÑÑÀÌÛ
Èëãàð Òîôèãîüëó,
ÒÅÕÍÈÊÈ ÐÅÄÀÊÒÎÐÓ
Èëùàì Íèôòÿëèéåâ,
ÁßÄÈÈ ÐÅÄÀÊÒÎÐÓ
Úåéùóí Òàüûéåâ,
ÊÎÐÐÅÊÒÎÐËÀÐ
Ðÿôèãÿ