You are on page 1of 66

ХУУЛЬ ЗҮЙН ҮНДЭСНИЙ ХҮРЭЭЛЭН

ХУУЛЬ ДЭЭДЛЭХ ЁС

Хууль зүйн эрдэм шинжилгээ, судалгаа, практикийн улирал тутмын сэтгүүл

2015 он, Цуврал 1 (51)

Улаанбаатар хот 2015

ÑÝÒï¯ËÈÉÍ ÇªÂ˪Ë

.

Æ.Àìàðñàíàà

Аêàäåìè÷

Á.Àìàðñàíàà

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

Ж.Батзандан

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

Æ.Áàÿðöýöýã

Õóóëü ç¿éí ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà

Б.Болдбаатар

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын
Åðºíõèé нарийн бичгийн дарга

Æ.Áÿìáàäîðæ

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

Ä.Ãàíáàò
Óлсын Èх Хурлûí Õóóëü ç¿éí áîäëîãûí áàéíãûí õîðîîíû
äàðãà
Á.ÿíáèëýã

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

Ä.Äîðëèãæàâ

Õóóëü ç¿éí ñàéä

Ö.Çîðèã

Óëñûí Äýýä Ш¿¿õèéí Åðºíõèé ø¿¿ã÷

Î.̺íõñàéõàí

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

Ñ.Íàðàíãýðýë

Àêàäåìè÷

×.ªíºðáàÿð

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

Д.Солонго

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

Õ.Òýì¿¿æèí

Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í

Á.Òýì¿¿ëýí

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

Ï.Öàãààí

Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà

Ш.Цогтоо

Õóóëü ç¿éí äîêòîð

×.Ýíõáààòàð

Õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð
Åðºíõèé ýðõëýã÷
Э.Батбаяр
Õàðèóöëàãàòàé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
Б.Гончигсумлаа
Õýâëýëèéí ýõèéã
Ý.ªíºðáàÿð

Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð: 279
ISSN:2226-9185
Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé
õ¿ðýýëýíãýýñ
ýðõëýí ãàðãàâ. Æèëä 5 äóãààð
ãàðíà.

Õàÿã: Óëààíáààòàð - 46,
×èíãýëòýé ä¿¿ðýã, ×èíãèñ õààíû òàëáàé-7
Óòàñ: +(976)-11-315735
Ôàêñ: 315735
Âýá õóóäàñ: www.legalinstitute.mn
Öàõèì õàÿã: lawjournal@legalinstitute.mn

3

EDITORIAL BOARD

АГУУЛГА

J.Amarsanaa

Academician

B.Amarsanaa

(LL.D)

J.Batzandan

(Ph.D)

J.Bayartsetseg

State Secretary, Ministry of Justice of Mongolia

B.Boldbaatar
Secretary General, the Secretariat of the State Greate
Hural of Mongolia

ÕÓÓËÜ ÒªÐªÕÈÉÍ ªÌͪ /ÎÍÖËÎÕ ªÃ¯¯ËÝË, ßÐÈËÖËÀÃÀ/

J.Byambadorj

(Ph.D)

Профессор Б.Чимид багш: Эрдэм, ухаан

9

D.Ganbat

Chairman, the Standing Committee of Law of the State

Great Hural of Mongolia

B.Gunbileg

(Ph.D)

Парламентын тºсвийн б¿рэн эрх: Хяналт, тэнцвэр, тºсºв батлах дэг

16

D.Dorligjav

Minister of Justice

Àêàäåìè÷, øèíæëýõ óõààíû ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí,
ØÓÀ-èéí ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõèéí õ¿ðýýëýíãèéí çºâëºõ C.Íàðàíãýðýë
Óëñûí Èõ Õóðëûí Òàìãûí ãàçðûí Õóóëü ç¿éí ¿éë÷èëãýýíèé õýëòñèéí
àõëàõ çºâëºõ, (LL.M) Ï.Àìàðæàðãàë

Ts.Zorig Chief Justice, Supreme Court of Mongolia
O.Munkhsaikhan

(LL.D)

ÝÐÕ Ç¯É, ÑÝÒÃÝËÃÝÝ: ¯ÇÝË ÁÎÄÎË, ÝÐÃÝÖ¯¯ËÝË

S.Narangerel

Academician

Ìîíãîë Óëñûí àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí àñóóäàëä 28

Ch.Unurbayar

(Ph.D)

D.Solongo

(Ph.D)

Kh.Temuujin

Member of the State Great Hural of Mongolia

B.Temuulen

(Ph.D)

P.Tsagaan

Head, the Office of the President of Mongolia

Sh.Tsogtoo

(Ph.D)

Ch.Enkhbaatar

(Sc.D)

Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí Óäèðäàõóéí óõààíû ñóðãóóëèéí äýä çàõèðàë,
äîêòîð (Sc.D), ïðîôåññîð ×.Ýíõáààòàð

ͺõºõ îëãîâðûí òóõàé ¯íäñýí õóóëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí
îíîëûí ¿íäýñ 40
ÌÓÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí áàãø, õóóëü ç¿éí äîêòîð (LL.D.),
äýä ïðîôåññîð, Ä.Ãàíãàáààòàð

ÕÓÓËÈÉÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ, ¯Ð ͪ˪ª, ÀÑÓÓÄÀË

Editor-in-Chief
E.Batbayar
Acting Assistant Editor
B.Gonchigsumlaa
Designed by
E.Unurbayar

¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ õÿçãààð: Îíîëûí àñóóäàë áà
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿é
Ãàâüÿàò õóóëü÷, Õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð,
ïðîôåññîð Ö.Ñàðàíòóÿà

46

¯íäñýí õóóëü áà ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí øèéäâýð ãàðãàëò:
Ìîíãîë Óëñàä ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí ¿íäñýí ä¿ðýì øààðäëàãàòàé þó? 56
Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëèéí Àæëûí àëáàíû ðåôåðåíò, (LL.M) Æ.Ñàéíõèøèã

ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÒÎÉÌ
State Registration Number:279
ISSN: 2226-9185
The National Legal Institute
publishes this law review five
times per year.

Address: Ulaanbaatar-46, Chingeltei
District, Chinggis khaan Square -7
Phone:+(976)-11-315735
Fax: 315735
Website: www.legalinstitute.mn
E-mail: Lawjournal@legalinstitute.mn

4

Ìîíãîë Óëñ äàõü Зàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãààã
áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü 65
ÌÓÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí áàãø, õóóëü ç¿éí äîêòîð Î.̺íõñàéõàí

5

ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé àëáàí òóøààëûã
õàâñðàí ã¿éöýòãýõ òóõàé 92
Õóóëü÷, ¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí ñóäëàà÷, (LL.M) Ä.¯¿ðöàéõ

Òºñºâ áàòëàõ ¿éë ÿâö äàõü ïàðëàìåíòûí îðîëöîî

104

Ïàðëàìåíòûã òàðààõ ¿íäýñëýë áà êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçì

120

Óëààíáààòàð áîäëîãûí ñóäàëãààíû òºâèéí ÿéöýòãýõ çàõèðàë Ý.Ýíõãýðýë
Õàðüöóóëñàí ¿íäñýí õóóëü ñóäëàà÷ (LL.M.) Î.Ìàøáàò

Content
BEFORE CREATING A LAW
(UNDERLINING ARTICLE, INTERVIEW)
Professor B. Chimid: His knowledge and consciousness

9

Budget competence of the parliament: Check and balance,
and process for adopting the state budget

16

S.Narangerel, (Sc.D), Academician, Counsel of the Institute for Philosophy,
Sociology and Law under the Mongolian Academy of Science

P.Amarjargal, (LL.M), Senior Counsel of Legal Service Department,
the Secretariat of the State Great Hural

LEGAL THOUGHTS: REFLECTION
With respect to concept of the first constitution of Mongolia

28

Theoretical foundation of the constitutional concept on compensation

40

Ch.Enkhbaatar, (Sc.D), Professor, Vice Director of Management School,
Academy of Management

D.Gangabaatar, (LL.D), Associate professor of the School of Law,
National University of Mongolia

IMPLEMENTATION OF LAW, EFFICIENCY, PROBLEMS
Limitation for amending the constitution: Theoretical issues and
constitutional law of Mongolia 46
Ts.Sarantuya, (Sc.D), Professor, Honored lawyer of Mongolia

The constitution and the decision-making in economic policy:
Does Mongolia need a basic rule of economic policy?

56

J.Sainkhishig, (LL.M), Officer, the Secretariat of the Judicial General Council
of Mongolia

RESEARCH OVERVIEW
Developing formation of the government in Mongolia

65

O.Munkhsaikhan, (LL.D), Associate Professor of the School of Law,
National University of Mongolia

6

7

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

On accompanying position of member of the government by member
of the parliament 92
D.Uurtsaikh, (LL.M), Researcher experienced in Constitutional Law

Parliamentary participation in the process for adopting the state budget
E.Enkhgerel, Vice Director of the Ulaanbaatar Policy Research Center

ÏÐÎÔÅÑÑÎÐ Á.×ÈÌÈÄ ÁÀÃØ: ÝÐÄÝÌ, ÓÕÀÀÍ

104
öàëèíòàé îíö ä¿¿ðãýñýí Á.×èìèäèéã
ÌÓÈÑ-ä áàãøààð àâ÷ àæèëëóóëàõààð
áîëñîí àæýý.
Ñàéí áàãø áîëîõûí òóëä Á.×èìèä
áàãø öóöàëòã¿é õºäºëìºðëºæ, óéãàã¿é
ìýðèéæ àæèëëàæýý. “Áàãø õ¿íä á¿òýí,
õàãàñ ñàéí ºäºð ãýæ áàéäàãã¿é” ãýñýí
ò¿¿íèé õýëö ¿ã óãòàà àìüäðàëûíõ íü
ºäºð òóòìûí çóðøèë áîëñîí þì. Ò¿¿íèéã
áàãøëàõ ¿åä àêàäåìè÷ Á.Ðèí÷åí,
Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, Ø.Ëóâñàíâàíäàí ×îé.
Ëóâñàíæàâ çýðýã ìîíãîëûí ñîð áîëñîí,
áàõàðõàí äóóðàéõ îëîí øèëäýã ýðäýìòýä
ÌÓÈÑ-ä áàãøèëæ áàéæýý. Ýäãýýð àãóó
ýðäýìòýä Á.×èìèä áàãøèéí òºëºâøèëä
÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëñýí áèëýý.
Èõ äýýä ñóðãóóëèéí ñàéí áàãø
áîëîõûí òóëä õàìãèéí íààä çàõ íü
10 æèëèéí õóãàöàà øààðäàãääàã ãýæ
ÿðèëöäàã íü òèéì ÷ îðã¿é ç¿éë áèø ýý.
Á.×èìèä áàãøèéí òóéëûí õºäºëìºð÷,
òýâ÷ýýð õàòóóæèëòàé
÷àíàð ýíý
õóãàöààã íààø òàòñàí ãýæ áè áîääîã.
Ñàéí áàãø áîëîõûí òóëä Á.×èìèä áàãø
þóíû ºìíº õè÷ýýëèéí õºòºëáºðºº
îð÷èí ¿åèéí øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí
ñàéòàð áîëîâñðóóëæ áàéæýý. Èíãýæ
áîëîâñðóóëñàí õè÷ýýëèéí õºòºëáºðò
¿íäýñëýí ñýäýâ÷èëñýí òºëºâëºãºº
çîõèîíî. Ýíý òºëºâëºãºº íü ëåêö áà
ñåìèíàð ãýñýí õî¸ð ¿íäñýí õýñãýýñ
á¿ðäýíý. Ëåêöýý îíîë, øèíæëýõ
óõààí, ïðàêòèêèéí ºíäºð ò¿âøèíä ãàð
áè÷ìýëýýð áýëòãýäýã áàéæýý. Á.×èìèä
áàãøèéí õè÷ýýëèéí êîíñïåêòîîñ îëîí
ñàéí á¿òýýë íü ìýíäýëñýí þì. 1974
îíä ò¿¿íèé çîõèîñîí “ÁÍÌÀÓ-ûí
çàõèðãààíû ýðõ. åðºíõèé àíãè” - èõ
äýýä ñóðãóóëèéí ñóðàõ áè÷èã íü àñàð èõ
áàÿëàã ñóðâàëæ àøèãëàæ, îëîí æèëèéí
óéãàã¿é òýñâýð òýâ÷ýýðòýé õºäºëìºðººð
á¿òñýí, õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí ýðäýì
øèíæèëãýýíèé äààöòàé, ÷àíñààòàé
á¿òýýë áîëñîí áèëýý. Á.×èìèä áàãøèéí
ýíý àëäàðòàé ñóðàõ áè÷ãèéí ñóóðü íü

Background for dismissing the parliament and
the constructive mechanism 120
O.Mashbat, (LL.M), Researcher experienced in Comparative Constitutional Law

Àêàäåìè÷, øèíæëýõ óõààíû ãàâüÿàò
ç¿òãýëòýí, ØÓÀ-èéí ôèëîñîôè,
ñîöèîëîãè, ýðõèéí õ¿ðýýëýíãèéí çºâëºõ
Ñ.Íàðàíãýðýë

Ìîíãîë
Уëñûí
õºäºëìºðèéí
áààòàð, àðäûí áàãø, ãàâüÿàò õóóëü÷,
õóóëü ç¿éí óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð
Á.×èìèä áàãø áîë Ìîíãîë òºðèéí íýðò
ç¿òãýëòýí òºäèéã¿é Ìîíãîëûí õóóëü ç¿éí
áîëîâñðîë, õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû
ñàðüäàã íî¸í îðãèë áèëýý. Á.×èìèä
áàãøèéí 80 íàñíû îéä çîðèóëñàí
îëîí óëñûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà
õóðàëä òàâüæ áóé ýë áýñðýã èëòãýëä
áàãøèéíõàà àìüäðàë, çàí ÷àíàð, á¿òýýë
òóóðâèëûã ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð
öààøèä àøèã òóñ áîëîõóéö áàãøèéí
òóõàé áîäðîë, óõààðàë, ñóðãàìæèéã
çàðèì ºíö㺺ñ íýãòãýí ä¿ãíýõ ãýñýí ÷èí
ñýòãýëýýð áýëòãýñýí áîëíî.
ÍÝÐÒ ÏÐÎÔÅÑÑÎÐ Á.×ÈÌÈÄ ÁÀÃØ
ÌÓÈÑ 1960, 70-ààä îíû ¿åä Ìîíãîë
óëñûí õóóëü ç¿éí äýýä áîëîâñðîë áà
õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñíèé
ãîë òºâ áîëæ áàéñàí áèëýý. Ýíý ¿åä 1960
îíä àíõíû ýëñýëòýý àâñàí ÌÓÈÑ-èéí
õóóëèéí ñàëáàðûã áàãøëàõ áîëîâñîí
õ¿÷íýýð õàíãàõ ÿâäàë òýð ¿åèéí òºð
çàñãèéí àíõààðàëä îðøèæ áàéæýý. Òýð
¿åä ÌÓÈÑ-èéí áàãø áîëîõîä òàâèãäàõ
øàëãóóð, áîëçîë ìàø ºíäºð áàéñàí þì.
Ñóðãóóëèà Ä.Ñ¿õáààòàðûí íýðýìæèò

8

9

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

òýð ¿åèéí õóóëü ç¿éí ñýòã¿¿ëä ò¿¿íèé
íèéòë¿¿ëñýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé
ºã¿¿ëë¿¿ä áîëæýý. ªºðººð õýëáýë,
Á.×èìèä áàãø ýõëýýä êîíñïåêòîî ñàéòàð
íóõàöòàé
áîëîâñðóóëæ,
ò¿¿íýýñýý
ýðäýì øèíæèëãýýíèé ºã¿¿ëýë áýëòãýí
ãàðãàæ, òýäãýýð ºã¿¿ëýë äýýðýý äàõèí
äàõèí áîëîâñðóóëàëò õèéæ, ýäãýýð íü
öîãöîîðîî ºìíº äóðäñàí ñóðàõ áè÷ãèéíõ
íü ýõ ¿íäýñ áîëñîí òàë àæèãëàãääàã.
Áàãøèéí óíøñàí ëåêö ìàø èõ
ñîíèðõîëòîé, öýãöòýé, ëîãèê óÿëäàà
õîëáîî ñàéòàé, áàÿëàã ýõ ñóðâàëæèä
ñóóðèëñàí áàéäàã. Ëåêöýý öàãòàà áàãòààæ
÷àääàãã¿é áàéñàí. Ò¿¿íèéã õè÷ýýëèéí
òàíõèìä îðæ èðýõäýý ÷, ãàð÷ ÿâàõäàà
÷ ÿðüñààð áàéäàã íü îþóòíóóäûíõàà
áàõàðõàë ãàéõëûã ººðèéí ýðõã¿é
òºð¿¿ëäýã áàéâ. Ëåêö óíøèõ ÿâöàä
íü áàãøèä øèíæëýõ óõààíû õý÷íýýí
¿íý öýíýòýé ñàíàà òºðäºã áàéñàí íü
ìýäýýæ þì. Ñåìèíàðûíõàà õè÷ýýëèéí
¿åä îþóòíóóäûã ýõ ñóðâàëæòàé áèå
äààí àæèëëóóëæ, ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé
èëýðõèéëýõ, îþóí ä¿ãíýëò õèéõ ºðãºí
áîëîìæèéã îëãîäîã áàéñàí.
Á.×èìèä
áàãøèéí
á¿òýýëèéã
ñóäëàõàä çºâõºí ìýðãýøñýí ñàëáàð
ýðõ ç¿éí òºäèéã¿é ò¿¿íòýé õîëáîãäîõ
áóñàä ñàëáàð ýðõ ç¿éí óÿëäàà õîëáîîã
ñàéòàð íóõàöòàé àâ÷ ¿çäýã áîëîõ íü
àæèãëàãääàã. Çàõèðãààíû ýðõ ç¿é áîë
õàìãèéí îëîí äýä ñàëáàð, áèå äààñàí
èíñòèòóòòýé í¿ñýð ñàëáàð ýðõ ç¿é áèëýý.
Ýäãýýð íü òºðèéí (¿íäñýí õóóëèéí) ýðõ
ç¿é, èðãýíèé ýðõ ç¿é, ýð¿¿ãèéí ýðõ ç¿é,
õºäºëìºðèéí ýðõ ç¿é, áàéãàëü îð÷íûã
õàìãààëàõ ýðõ ç¿é, îëîí óëñûí ýðõ
ç¿é, ïðîöåññûí ýðõ ç¿é çýðýã áóñàä
ñàëáàð ýðõ ç¿éòýé õàðèëöàí óÿëääàã
õîëáîîã Á.×èìèä áàãø ìàø íàðèéí
ñóäàëæ áàéæýý. Õóóëèéí áóñ èõ äýýä
ñóðãóóëèóäàä “ÁÍÌÀÓ-ûí òºð ýðõ
ç¿éí ¿íäýñ” õè÷ýýëèéã çààõ ÿâöäàà
ãîë ñàëáàð ýðõ ç¿éí ºðãºí ìýäëýãòýé
áîëæ ÷àäñàí áàéäàã. Èðãýíèé ýðõ ç¿éí
äààöòàé ñóðàõ áè÷èã (êóðñ) áè÷íý äýý
õýìýýí áàÿëàã ìàòåðèàë öóãëóóëæ,
äºíãºæ ýõýëæ áàéòàë Ø¿¿õ ÿàìíû
ñàéäààð òîìèëîãäñîí òóë àæëûí
à÷ààëëààñ áîëîîä áàãø ìààíü ýíý

ñàíààãàà õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäààã¿é þì
äàà. Èðãýíèé ýðõ ç¿é áîë õóóëü ç¿éí
øèíæëýõ óõààíû ñóóðü áîëîõûã áàãø
ìààíü 1970-ààä îíû äóíä ¿åýñ èéíõ¿¿
ìýäýðñýí áèëýý.
Çàõèðãààíû ýðõ ç¿é íü òºðèéí
(¿íäñýí õóóëèéí) ýðõ ç¿éòýé øóóä
óÿëäàà õîëáîîòîé ó÷ðààñ çàõèðãààíû
ýðõ ç¿éãýýð äàìæóóëàí òºðèéí ýðõ
ç¿éãýýð Á.×èìèä áàãø ìààíü ìàø
íàðèéí ìýðãýøñýí þì. Õîæèì 1992 îíû
¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ
áà áàòëóóëàõ ÿâöàä ò¿¿íèé ýíý òàëûí
ºðãºí ìýäëýã Ìîíãîë óëñ, àðä ò¿ìýíä
èõ õýðýã áîëñîí áèëýý. Ýíý ¯íäñýí
õóóëü áàòëàãäàí äàãàæ ìºðäñºíººñ
¿åýñ õîéø Á.×èìèä áàãøèéí ñóäàëãàà
øèíæèëãýýíèé àæëûí ãîë ÷èãëýë íü
¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿é áîëñíûã ò¿¿íèé
á¿òýýë¿¿ä áýëõýíýý õàðóóëíà.
Êðèìèíàëèñòèê, ø¿¿õèéí íÿãòëàí
áîäîõ á¿ðòãýë çýðýã õóóëü ç¿éí
õýðýãëýýíèé ñóäëàãäàõóóíû ÷èãëýëýýð
áàãø ñóäëàà÷ áýëòãýõýä ôèçèê, ýäèéí
çàñàã çýðýã áóñàä øèíæëýõ óõààíû
íàðèéí ìýäëýã ìýðãýæèë çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé
áîëîõûã
òýðáýýð
ñàéòàð îéëãîæ áàéæýý. Èéì ó÷ðààñ
ÌÓÈÑ-èéí ôèçèêèéí àíãè òºãññºí
Ð.Íÿìäîðæèéã
(Ìîíãîëûí
áºõèéí
õîëáîîíû åðºíõèéëºã÷) òýíõèìäýý
êðèìèíàëèñòèêèéí
áàãøààð
àâ÷
àæèëëóóëæ, õóóëèéí îðîéí àíãèä
ñóðàëöóóëñàí áèëýý.
Á.×èìèä áàãø ìààíü ñàéí õóóëü÷,
ñàéí ñóäëàà÷ áýëòãýõèéí òóëä þóíû
ºìíº áàêàëàâðûí ò¿âøíèé ýðõ ç¿éí
áîëîâñðîëûã Ìîíãîëäîî ñàéòàð îëãîõ
¸ñòîé. Èíãýæ áàéæ ë ìîíãîëûíõîî
àìüäðàë, ¸ñ çàíøèë, õóóëü öààç, òºðò
¸ñíû ºâ óëàìæëàë, ò¿¿õ, ìîíãîëûí
ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîíû îíöëîã, õóóëü
ç¿éí ïðàêòèê, ýðõ ç¿éí íýð òîìü¸îã
ººðèéí áîëãîñîí ìýðãýæèëòýí òºðíº.
Äàðààãèéí
ò¿âøíèé
áîëîâñðîëûã
ãàäààäàä ýçýìøèõäýý óëñ îðíûõîî
ºâºðìºö áàéäëûã õàðüöóóëàí ¿çýæ,
óõààðàí îéëãîõ áîëîìæ á¿ðäýíý.
Èéì ìýðãýæèëòýí ë óñ àãààð øèã íýí
øààðäëàãàòàé áàéíà ãýæ çàõèäàã
áàéñàí þì.

10

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

Ñîöèàëèçìûí ¿åèéí íàì òºðèéí
ýðõ áàðèã÷èä ýðäýì ÷àäàëòàé õ¿ì¿¿ñò
íýëýýä ò¿øèãëýäýã áàéæýý. Òýð ¿åèéí
Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí
ãàçàð, Ñàéä íàðûí Ǻâëºë ò¿¿íèéã
õóóëü, çàðëèã, òîãòîîë, ä¿ðýì, æóðàì
áîëîâñðóóëàõàä áàéíãà äàé÷èëíà.
Ýíý ÷àíàðààðàà òýð ¿åèéí òºð çàñãèéí
óäèðäàã÷ íàðò òàíèãäàæ, ÌÓÈÑ-èéí
áàãøèéí øèðýýíýýñ Ìîíãîë óëñûí
Ø¿¿õ ÿàìíû ñàéäûí ºíäºð ñóóäàëä
øóóä äýâøèõ áîëîìæ á¿ðäñýí áèëýý.

á¿òýýëèéí èøëýë ç¿¿ëòèéã òóëãàõ
àæèëä òóñëààä äºðºâ äýõ ºäºð ãýðòýý
õàðüñàí. Äîòîð ìóóõàé îðãèîä õîîë
÷ îðäîãã¿é, íýã ¸ñîíäîî áè “øîêîíä”
îð÷èõæýý. Èíãýæ ë áàãøèéíõàà àñàð èõ
õºäºëìºð÷, òýñâýð òýâ÷ýýðòýé ÷àíàðûí
çàõ çóõûã ãýðò íü õîíîí ºíæèí áàéæ
ìýäýðñýí áèëýý. Ñóðãóóëèà ä¿¿ðãýýä
òýíõèìäýý áàãøààð ¿ëäñýíèé äàðàà
áàãøèéíõàà óäèðäëàãûí äîð àæèëëàæ
áàéõäàà ò¿¿íèé äýðãýä ñóóæ ñóðñàí.
Ýíý íü ìèíèé õîæìûí çàìä þóòàé ÷
ç¿éðëýøã¿é à÷ òóñàà ºãñºí áèëýý.

Á.×ÈÌÈÄ ÁÀÃØ ÝÃÍÝØïÉ
ÀÆÈËÑÀà կÍ
Òóéëûí õºäºëìºð÷, íÿöàøã¿é,
òýñâýð òýâ÷ýýðòýé àæèë÷ õè÷ýýíã¿é
çàí ÷àíàð àëèâàà õ¿íèéã ºíäºðëºãò
õ¿ðãýäãèéã Á.×èìèä áàãøèéí òóóëæ
ºíãºð¿¿ëñýí çàì ìºð áýëõýíýý õàðóóëíà.
Ò¿¿íèé ýíý ýðõýì ÷àíàðûã
íàñàí
òóðøèéíõ íü õàëàìæèò õàíü Öýýðýãçýí
ýã÷, ¿ð õ¿¿õä¿¿äýýñ íü ãàäíà ãàðûíõ íü
øàâü íàðààñ ñàéí ìýäýõ õ¿ì¿¿ñ öººíã¿é.
Èéì õ¿íèé òîîíä ìºõºñ ìèíèé áèå ç¿é
¸ñîîð îðîõ áàéõ àà. I, II êóðñò ñóð÷
áàéõäàà îþóòíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé
äóãóéëàíä (õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû
äîêòîð, ïðîôåññîð, Ìîíãîë óëñûí
ãàâüÿàò õóóëü÷ Ã.Ñîâä áàãø óäèðäàæ
áàéñàí) ìýðèéëòòýé ñóðàëöäàã, èëòãýë
òàâüæ õýëýëö¿¿ëýí îâîî ¿íýëýëò àâäàã
áàéñàí íü Á.×èìèä áàãøèéí õàðààíä
ìèíèé áèå í¿äëýãäýõýä õ¿ðãýñýí áèç ýý.
Íàìàéã III êóðñò ñóðàëöàæ áàéõ ¿å áóþó
1974 îíû ºâºë Á.×èìèä áàãø “ÁÍÌÀÓûí çàõèðãààíû ýðõ. Åðºíõèé àíãè”
ñóðàõ áè÷ãýý çîõèîæ äóóñãààä õýâëýëä
áýëòãýæ áàéñàí ¿å. Ýíý ñóðàõ áè÷èã
500 ãàðóé èøëýë, ç¿¿ëòòýé. Òýäãýýðèéã
¿íäñýí ýõ ñóðâàëæòàé íü äàõèí òóëãàæ
øàëãàõ òåõíèê àæèëä õè÷ýýëýýñ
÷ºëººë¿¿ëæ, íàìàéã äàé÷èëñàí þì.
Ãóðàâ õîíîã ãýðò íü õîíîí ºíæñºí þì
äàã. Áàãø øºíº áàðàã 12 öàã ºíãºðòºë
ñóóíà. ªã뺺 5 öàã ºíãºð÷ áàéõàä
áîñ÷èõñîí áàñ ë ñóóæ áàéíà. Áàãøäàà
ñóë äîðîé áîëîõîî õàðóóëàõã¿éí òóëä
òýñëýý òýñëýý ãýõýä áè øºíèéí 11 öàã
÷¿¿ ÷ààìàé õ¿ðãýíý. ªã뺺 7 öàã ãýõýä
àðàéõèéæ ñýðíý. Èíãýýä áàãøèéí

Ò¯¯Õ ÓËÀÌÆËÀËÀÀ ÍÀÍÄÈÃÍÀÄÀÃ
ÝÐÄÝÌÒÝÍ
Á.×èìèä áàãø ìààíü õºäºº îðîí
íóòàãò ýãýë æèðèéí ìàë÷èí àðäûí ãýð
á¿ëä òºðæ ºññºí õ¿í. 1927-1930 îíä
ãóðâàí æèëèéí òóðø Òºâ Àçèéí îëîí
óëñûí ýêñïåäèöèä àæèëëàñàí Äàíèéí
ñóäëàà÷ ýðäýìòýí Õåííèíã Õàñëóíä
(Henning Haslund)-ûí “Ìîíãîë õ¿í,
Ìîíãîë áóðõàä” (Men and Gods Mongolia)
õýìýýõ àÿí çàìûí òýìäýãëýëäýý èø
òàòñàí ìîíãîë õ¿íèé çàõèäëûí äàðààõ
ìºð¿¿ä Á.×èìèä áàãøèä ÿã òîõèðîõ þì
øèã íàäàä áîäîãääîã. “Áèä º÷¿¿õýí õîìñ
ìýäëýãòýé õ¿ì¿¿ñ áàéæ ìýäýõ õýäèé ÷
ýíãèéí, æàì ¸ñíû ç¿éëñèéã áèä òàíèí
ìýäýæ, á¿ðýí ä¿¿ðýí îéëãîæ ÷àääàã àðä
ò¿ìýí áèëýý”. Á.×èìèä áàãø “ýíãèéí, æàì
¸ñíû ç¿éëñèéã áèä òàíèí ìýäýæ, á¿ðýí
ä¿¿ðýí îéëãîæ ÷àääàã àðä ò¿ìýí”-èé ¿ð
ñàäûí õóâüä ýíý ìýäëýãýý îð÷èí öàãèéí
øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãýýð áàÿæóóëàí
àðâèæóóëæ, òýñâýð õàòóóæèëòàé, áèå
õàéðã¿é õºäºëìºðººðºº ìîíãîëûí
õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óë ìºðºº áàòòàé
¿ëäýýæ ÷àäñàí þì.
Æèíõýíý ìîíãîë õ¿íèé ¸ñ æóäãèéã
Á.×èìèä áàãø ìààíü áèåäýý øèíãýýñýí
õ¿í áàéñàí. Òóõàéëàõàä ìîíãîë õ¿í
áàãøàà áóðõàí ìýò äýýäýëíý. Òýðáýýð
Ý.Àâèðìýä, Ã.Ñîâä. Ñ.Æàëàí-Ààæàâ
çýðýã ººðò íü õè÷ýýë íîì çààñàí áàãø
íàðàà èõýä õ¿íäýëäýã áàéñíûã ñàéí
ìýäýõ õ¿íèé íýã áè áèëýý. Çàëóó áàãø
áàéñàí ìèíèé ñàíààíààñ ýíý ¿éë ÿâäàë
îãò ìàðòàãääàãã¿é. Íýãýí óäàà ìàíàé
ñàëáàð ýðõ ç¿éí òýíõèìä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ

11

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû ãèø¿¿í,
Íàìûí òºâ õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí
äàðãà, õóóëü ç¿éí óõààíû äýä ýðäýìòýí
Ñ.Æàëàí-Ààæàâ, Óëñûí Äýýä ø¿¿õèéí
äàðãà, õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû
äîêòîð Ð.ÿíñýí, Óëñûí åðºíõèé
ïðîêóðîð, õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû
äîêòîð Æ.Àâõèà, ÍÀÕß-íû íýãä¿ãýýð
îðëîã÷ ñàéä áºãººä Óëñûí Öàãäàí
Ñýðãèéëýõ åðºíõèé ãàçðûí äàðãà
Ñ.Á¿äðàã÷àà çýðýã òîì÷óóë õ¿ðýëöýí
èðæ, ñóðãàëò, ýðäýì øèíæèëãýýíèé
àæëûí ÿâöòàé òàíèëöàâ. Òýäíèéã îðæ
èðýõýä áàãø íàð áèä íààä òàëûí (áàãø
íàðûí) ºðººíä áàéñàí áºãººä òýä
Á.×èìèä áàãøèéí (äàìæäàã) ºðºº ð¿¿
îðöãîîñîí þì. Òýäíèéã ÿâñíû äàðàà
ìàíàé òýíõèìèéí ýðõëýã÷ Á.×èìèä
áàãø ìààíü íàìàéã äóóäààä – ßàãààä
ýíý òîì óëñóóäûã îðæ èðýõýä áîñîæ
õ¿íäýòãýñýíã¿é âý, äàðàà çààâàë áîñîæ
áàé ãýæ õýëæ áèëýý. Àõìàä áîëîí
õ¿íäëýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã îðæ èðýõýä
çààâàë áîñîæ õ¿íäëýõ ¸ñòîé ìîíãîë
óëàìæëàëò ¸ñûã áàãø ìààíü èíãýæ
ìèíèé îé òîéíä ñóóëãàæ ºãñºí áèëýý.
Áàãøèéíõàà ýíý ñóðãààëûã ò¿¿íýýñ
õîéø îãò óìàðòàëã¿é äàãàæ ÿâàõûã
ýðìýëçäýã áîëñîí þì.
Ìàíàé òýíõèì ÌÓÈÑ-èéí íîìûí
ñàí áàéðëàäàã õè÷ýýëèéí II áàéðàíä
áàéñàí. Õîæèì äóóëàõíàà öàõèëãààíû
ãýìòëýýñ øàëòãààëæ ÌÓÈÑ-èéí íîìûí
ñàíä ãàë ò¿éìýð ãàðàõ ¿åä òýð ä¿ðýëçñýí
àéìøèãòàé ãàëààñ ¿íý öýíýòýé õý÷íýýí
îëîí õîâîð íîì ñóäðûã àâðàí õàìãààëæ
áàéãààã í¿äýýðýý ¿çñýí ìèíèé áèå
Á.×èìèä áàãøààðàà ººðèéí ýðõã¿é
áàõàðõàæ, çàëóó áàãø íàð áèäýíä àìüä
¿ëãýð äóóðàéë áîëæ áàéñàí íü ñàÿõàí
ìýò ñàíàãäàíà.
ÌÓÈÑ-ä
áàãø
áîëñíûõ
íü
äàðààõàí Á.×èìèä áàãøèä Ìîíãîëûí
òºð, ýðõ ç¿éí ò¿¿õèéí õè÷ýýë çààõûã
õàðèóöóóëñàí þì áèëýý. Ýíý õè÷ýýëèéã
çààõ áýëòãýëýý õàíãàõûí òóëä òýðáýýð
Ìîíãîëûíõîî õóóëü öààç, òºðò ¸ñíû
ò¿¿õèéí àñàð èõ áàÿëàã ýõ ñóðâàëæèéã
ýðæ îëæ, ã¿í ã¿íçãèé ñóäàëñàí áèëýý.
Ýõ îðíûõîî ¿¿õ ò¿¿õ, ºâ óëàìæëàëààð
¿ðãýëæ áàõàðõàíà.

Áàðóóíûã òóéëøðóóëàí õóóëáàðëàæ,
ºâãºä äýýäñèéíõýý îþóíû ¿íýò ç¿éëñèéã
äîðä ¿çýæ áàéãààä ø¿¿ìæëýëòýé
õàíäàíà. “Àéëààñ ýðýõýýð, àâäðàà
óóäàë” ãýñýí ìîíãîë àðäûí ìýðãýí ¿ãèéã
øàâü íàðòàà áàéí áàéí äàâòàí õýëíý.
Õîæèì 1992 îíû ¯íäñýí õóóëèéí
“Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí áèä: ...òºðò
¸ñ, ò¿¿õ, ñî¸ëûíõîî óëàìæëàëûã
íàíäèãíàí ºâëºæ...” ãýñýí ãàéõàìøèãò
ìºð¿¿ä Á.×èìèä áàãøèéí ¿çãýýð
áè÷èãäñýí áèëýý.
ÈÕ ÁÈ×ÃÈÉÍ Õ¯Í Á.×ÈÌÈÄ ÁÀÃØ
Á.×èìèä áàãø Ìîíãîëûí õóóëü
ç¿é ñóäëàëûí àãóó èõ áè÷ãèéí áóðõäûí
íýã áèëýý. Ò¿¿íèé ýõ õýëýýðýý ìàø
îéëãîìæòîé, òîäîðõîé, ëîãèê äýñ
äàðààëàë, óÿëäàà õîëáîîòîé òóóðâèñàí
îëîí á¿òýýë¿¿ä ¿å ¿åèéí õóóëü÷äàä
¿íýò ºâ áîëîí ¿ëäæýý. Áàãø ÿëàíãóÿà
õóóëü ç¿éí íýð òîìü¸îíû óã ÿçãóóðûã
íàðèéâ÷ëàí òîãòîîõîä îíöãîé àíõààðàë
òàâüäàã áàéëàà.
Ìîíãîë óëñàä õóóëü ç¿éí íýð
òîìü¸î ñóäëàëûí ñóóðèéã Á.×èìèä
áàãø òàâüñàí áèëýý. 1970-ààä îíû
¿åèéí ØÓÀ-ûí íýãýí èõ ÷óóëãàíä èëòãýë
òàâèõäàà Ìîíãîëûí èõ áè÷ãèéí äîëîîí
áóðõäûí íýã, àêàäåìè÷ Á.Ðèí÷åí ãóàé –
ÁÍÌÀÓ-ûí ¯íäñýí õóóëü óíøèõààð áèä
ñóð÷ áîëîâñðîõ, õºäºëìºðëºõ, àìðàõ,
öàëèí õºëñ àâàõ, ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ...
ãýñýí ýðõòýé ãýýä áàéõ þì. Õóóëü÷èä
áîëîõëîîð òºðèéí ýðõ, èðãýíèé ýðõ,
ýð¿¿ãèéí ýðõ, ñàíõ¿¿ãèéí ýðõ, ãàçðûí
ýðõ ãýæ áè÷ýýä áàéõ áîëëîî. ×óõàìäàà
ÿìàð, õý÷íýýí ýðõ ýäëýýä áàéãààãàà
îéëãîõîî áîëèëîî ãýñýí áàéíà. Àãóó èõ
ýíý ýðäýìòýí ìîíãîëûí õóóëü ç¿éí íýð
òîìü¸îã ñàéòàð öýãöýëæ áîëîâñðóóëàõ
îíöãîé øààðäëàãà ¿¿ññýíèéã èéíõ¿¿
àíõààðóóëñàí õýðýã áàéëàà. ¯¿íèé
äàðàà Á.×èìèä áàãøèéí óéãàã¿é
õººöºëäëºã, ñàíàà÷èëãûí ¿ð ä¿íä
ìîíãîëûí õýë øèíæëýëèéí (Ý.Âàíäóé,
×îé. Ëóâñàíæàâ, Á.Ñîäíîì çýðýã)
áîëîí õóóëü ç¿éí (Ð.ÿíñýí, Ä.Ï¿ðýâ,
Ä.Äàðèéìàà çýðýã) ýðäýìòäèéí õàìòûí
íºð èõ õºäºëìºðèéí ¿ð ä¿íä îðîñ-ìîíãîë
õóóëü ç¿éí íýð òîìü¸îíû òîëèéã çîõèîí

12

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

áîëîâñðóóëæ, “Óëñûí íýð òîìü¸îíû
êîìèññûí ìýäýý” õýìýýõ öóâðàëûí 1978
îíû äóãààðò õýâëýí íèéòèéí õ¿ðòýýë
áîëãîñîí áèëýý. Ýë òîëü áè÷èã íü õóóëü
ç¿éí íýð òîìü¸îíû ¿íäñýí ñóóðü áîëæ,
öààøèä íýð òîìü¸îíû ñàí á¿ðä¿¿ëýõ,
òîëü áè÷èã çîõèîõ ãàðûí àâëàãà,
õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëñíîîð õóóëü ç¿éí
íýð òîìü¸î ñóäëàëä äààöòàé á¿òýýë
áîëñîí þì.
Á.×èìèä áàãø õóóëü ç¿éí óõààíû
äýä ýðäýìòýí ãîðèëñîí çîõèîëûíõîî
õóðààíãóéã òýð ¿åä ìàíàé òýíõèìä
çºâëºëòèéí
ìýðãýæèëòýí
áàãøààð
àæèëëàæ
áàéñàí
Ì.È.Êóêóøêèí
(õîæèì ÎÕÓ-ûí Óðàëûí Õóóëü ç¿éí
Èõ Ñóðãóóëèéí ðåêòîð áîëñîí), Ò.
Í.Ìîë÷àíîâà
íàðûí
ýðäýìòäýýð
óíøóóëæ çºâëºãºº àâàõàä çºâëºëòèéí
òýäãýýð ýðäýìòýí áàãø íàð ò¿¿íèé îðîñ
õýëíèé áè÷ãèéí íàéðóóëãà ç¿éã ñàéí
ýçýìøñýíèéã ìàãòàí øàãøèð÷ áàéñàí
þì.
Ñîöèàëèñò õàìòûí íºõºðëºëèéí
óëñóóäûí íýðä ãàðñàí ýðäýìòäèéí
Ìîñêâàä îðîñ õýëíýý õýâë¿¿ëñýí õàìòûí
á¿òýýë - “Àäìèíèñòðàâòèâíîå ïðàâî”
(Çàõèðãààíû ýðõ ç¿é) öóâðàëûí I áîòèéí
“Ïðèíöèïû àäìèíèñòðàòèâíîãî ïðàâà”
(Çàõèðãààíû ýðõ ç¿éí çàð÷èì) õýìýýõ
á¿ëãèéã îðîñ õýë äýýð Á.×èìèä áàãø
áè÷ñýí áèëýý. Ýíý áîë òýð ¿åäýý îëîí
óëñàä íýðä ãàðñàí ãàäààäûí ýðäýìòäèéí
õàìòûí á¿òýýëä ìîíãîëûí õóóëü÷
ýðäýìòýí îðîëöñîí àíõíû òîõèîëäëûí
íýãýí áèëýý. Á.×èìèä áàãø îëîí óëñàä
àëäàðòàé ãàäààäûí çàõèðãààíû ýðõ
ç¿éí íýðä ãàðñàí ýðäýìòäýä èéíõ¿¿
õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí þì. Á.×èìèä
áàãøèéã ÕÁÍÃÓ, ÀÍÓ, ßïîí, ÁÍÑÓ
çýðýã óëñóóäûí ýðäýìòýä èõýä õ¿íäýëæ,
õ¿ëýýí çºâøººðäºã áàéñíûã ìèíèé áèå
ñàéí ìýääýã áèëýý.

Á.Øàðàâíÿìáóó, Á.Óðàíöýöýã, Ñ.Òºìºð,
Ä.Ë¿íäýýæàíöàí ãýýä îëîí øàâü íàðàà
ÌÓÈÑ-èéí áàãø áîëãîæ, òýä ÷ ºíººäºð
¿å ¿åèéí õóóëü÷äûí ýðõýì õ¿íäòýé áàãø
áîëöãîîñîí áèëýý. Áàãø õ¿íèé ýðõýì
÷àíàð, ¸ñ ç¿éã øàâü íàðòàà áèåýðýý
¿ëãýðëýí õàðóóëäàã áàéñàí þì. Á.×èìèä
áàãø áàãøèéíõàà àæèë ìýðãýæèëä
¿íýí÷ áàéæ, íàñàí ýöýñ õ¿ðòýëýý ÌÓÈÑèéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí çºâëºõ
ïðîôåññîðîîð àæèëëàñàí.
Á.×èìèä áàãø ìîíãîëûí ¿å ¿åèéí
õóóëü-ýðäýìòäèéã áýëòãýõýä ¿íýëæ
áàðøã¿é õóâü íýìýð îðóóëñàí þì.
Ìîíãîëäîî õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû
áîëîí áîëîâñðîëûí äîêòîðûí çýðýã
õàìãààëñàí áàðàã á¿õ õ¿í ýíý ýðõýì õ¿íèé
äýìæëýãýýð òèéì õýìæýýíä õ¿ðöãýýñýí
þì. Ýðäìèéí çºâëºëèéí õóðàëäààíû
¿åä ò¿¿íèé àñóóñàí àñóóëòóóä, õýëñýí
ø¿¿ìæ¿¿ä õàìãààëæ áóé ñýäâèéí
õàìãèéí ãîë ýìçýã ÷óõàë àñóóäëûã
õºíäñºí, øèíý ñàíàà äýâø¿¿ëñýí,
öààøäûí ñóäàëãààíä íü ìàø èõ à÷
õîëáîãäîëòîé
áàéäàã áàéñàíñàí.
Áàãøèéí àñóóëòàä òýð áîëãîí ñýòãýëä
íü íèéöòýë õàðèóëíà ãýæ îãò áàéõã¿é.
Ýöýñò íü òýðáýýð äàíäàà äýìæñýí
ñàíàë ºãíº. Õýðýâ òýð ãîðèëîã÷ áàãøèéí
òàâüñàí àñóóëòûã óìàðòàëã¿é, ÷óõàì
ÿìàð ñàíàà áàéñíûã òóíãààæ ÷àäñàí áîë
öààøäàà õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõºä íü èõ
õýðýã áîëäîã áàéëàà. Àíõ íàìàéã áàãø
áîëîõîä òýíõèìèéí ýðõëýã÷èéí õóâèàð
Á.×èìèä áàãø ìààíü “ÁÍÌÀÓ-ûí çàñàí
õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ õºäºëìºðèéí ýðõ ç¿é”
õè÷ýýë çààõûã íàäàä õàðèóöóóëñàí.
Ýíý õè÷ýýëèéã çààõûí òóëä ñóäàëãààíû
èõýýõýí ìàòåðèàë õóðèìòëóóëæ, ººðèéí
áîëãîñîí. ¯¿íýýñ áîëñîí áîëîâ óó, áè
àíõíû äèññåðòàöàà 1981 îíä “ÁÍÌÀÓûí ýð¿¿ãèéí ýðõ ç¿é äýõ õîðèõ ÿëûí ¿ð
íºëºº” ãýñýí ñýäâýýð áè÷èæ äóóñãàñàí.
Ãýòýë áàãø ìààíü ìèíèé äèññåðòàöûí
òàëààð ñîíñ÷õîîä – Àðàé ë äýíä¿¿
ÿâöóó ñýäýâ, àñóóäàë áàéíà ãýõýä íü òýð
¿åä óõààðààã¿é. Õîæèì óäòàë òóíãààí
ýðãýö¿¿ëýí áîäîîä áàéõàä ÌÓÈÑ-èéí
áàãø áàéæ, ÿàõûí àðãàã¿é àêàäåìèê
áóñ õýðýãëýýíèé ñýäýâ ñîíãîñîí íü
òîäîðõîé áîëñîí þì. Òýãýýä óäàëã¿é

ªÃªªÌªÐ ÑÝÒÃÝËÒÝÉ ÝÐÕÝÌ
ÁÀÃØ
Á.×èìèä áàãø Ìîíãîëûí õóóëü ç¿éí
äýýä áîëîâñðîëûí èðýýä¿éí áàãø íàðûã
áèëã¿¿í í¿äýýðýý îëæ òàíèí, áýëòãýí
òºëºâø¿¿ëýõýä îíöãîé ã¿éöýòãýñýí þì.
Ë.Áààñàí, Ñ.Íàðàíãýðýë, Æ.Àìàðñàíàà,

13

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

“ÁÍÌÀÓ-ûí Ýð¿¿ãèéí õóóëü òîãòîîìæèéã
áîëîâñðîíãóé áîëãîõ çàðèì àñóóäàë”
ñýäâýýð öîî øèíýýð äàõèí äèññåðòàö
áè÷èæ, ÇÕÓ-ä õàìãààëñàí áèëýý.
Á.×èìèä áàãø ìîíãîëûí õóóëü
ç¿éí øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûã
õºãæ¿¿ëýí áýõæ¿¿ëýõ ¿éëñýä èõ õóâü
íýìýð îðóóëñàí õ¿í. Òýðáýýð õóóëü
ç¿éí ¿íäýñíèé õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýìòýí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð îëîí æèë èäýâõ
ç¿òãýëòýé àæèëëàæ, ýíý áàéãóóëëàãûã
õºë äýýð íü áîñãîñîí õ¿íèé íýã ÿàõûí
àðãàã¿é ìºí.
Á.×èìèä áàãø Ø¿¿õ ÿàìíû ñàéä,
Óëñûí Äýýä ø¿¿õèéí äàðãà, Àðäûí
Èõ Õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóóëèéí
õýëòñèéí äàðãà, Óëñûí Áàãà Õóðëûí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà çýðýã òºð çàñãèéí
ºíäºð àëáà õàøèõäàà øàâü íàðàà áàéíãà
äýâø¿¿ëæ, óäèðäàõ àæëûí äºð ñóóëãàñàí
áèëýý.
Æ.Àìàðñàíàà,
Í.Æàíöàí,
Ä.Ë¿íäýýæàíöàí, Ñ.Òºìºð, Ë.Õàíãàé,
Í.×èíáàò... ãýýä îëîí øàâü íàðûíõ íü
íýðèéã äóðäàæ áîëíî. Á.×èìèä áàãø
Óëñûí Áàãà Õóðëûí íàðèéí áè÷ãèéí
äàðãààð àæèëëàæ áàéõäàà 1991 îíä
Çàñãèéí ãàçðûí äýðãýäýõ ñóäàëãààíû
òºâä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíààð
àæèëëàæ áàéñàí íàìàéã Óëñûí Áàãà
Õóðëûí äýðãýä áàéãóóëàãäñàí Òºð,
íèéãýì ñóäëàëûí Àêàäåìèéí (îäîîãèéí
óäèðäëàãûí Àêàäåìè) ñóðãàëò, ýðäýì
øèíæèëãýý õàðèóöñàí äýä çàõèðëààð
òîìèëîí äýâø¿¿ëæ áàéñàí áèëýý. Ýíý
àëáàí òóøààëààñ ìèíèé áèå 1992 îíû
ÓÈÕ-ä ãèø¿¿íýýð íèéñëýëèéí Áàÿíãîë
ä¿¿ðãýýñ ñîíãîãäîí áàãøòàéãàà íýã èõ
õóðàëä äºðâºí æèë õàìò àæèëëàõ àçòàé
çàâøààí òîõèîñîí þì.

ñýòãýëýý çîðèóëàí 1992 îíû ¯íäñýí
õóóëèéí ýõ áàðèã÷ áîëñîí áèëýý.
Òýðáýýð “Ìèíèé ñàíààã çîâîîäîã
ãàíöõàí ç¿éë áèé. Çîðèóä õýëüå. Õàð
óõààí, ìóõàð äàéðàëòààð ¯íäñýí
õóóëèà ñ¿éòãý÷èõ áèé” (ªíººäºð ñîíèí.
2004.1.13, №009 (2053), 3-ð í¿¿ð)
õýìýýí áè÷èæ ¿ëäýýñíèéã áè äàõèí
äàõèí óíøèæ ñóóíà.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä ýðõ áàðèã÷ óëñ òºðèéí
õ¿÷í¿¿ä óëñ îðíû õºãæèë äýâøèë
ìóõàðäàëä îðñíûã ¯íäñýí õóóëü
ðóó óëàéì öàéì ÷èõýõ áîëëîî. Á¿ð
ñ¿¿ëäýý øèíý Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõûí ºìíº ÓÈÕ-ä ñóóäàëòàé
ýðõ áàðèã÷ óëñ òºðèéí íàìóóäûí
òîõèðîëöîî ¯íäñýí õóóëüä çààâàë
ººð÷ëºëò îðóóëíà ãýñýí çºâøèëöºëä
õ¿ðýâ. Ýíý áîë õóóìãàé, ìàãàäã¿é óëñ
îðîíä òààâàðëàõûí àðãàã¿é àþóë
í¿¿ðë¿¿ëæ áîëîõ áîë÷èìã¿é àëõàì
áàéæ ìýäíý. Ýíý òóõàéä “Ýðõ òóøààë,
ýäèéí çàñãèéí ñîíèðõîëäîî õºòëºãäñºí
óëñ òºðèéí òîäîðõîé á¿ëýã ýðõ
ìýäýë, íî¸ðõëîî ìºíõëºõ ãýñýí ÿâöóó
õàíäëàãààð ¯íäñýí õóóëèà ººð÷ëºõ ãýñýí
ýðìýëçýë, îðîëäëîãî öóõàëçóóëñààð
áàéõ áîëíî ãýäãèéã õîðìûí òºäèé ÷
ìàðòàæ áîëîõã¿é” (Á.×èìèä ¯íäñýí
õóóëèéí ìýäëýã.., Óëààíáààòàð., 2008,
27 äàõü òàë) ãýæ Á.×èìèä áàãø ìààíü
ñýðýìæë¿¿ëýí áè÷èæ ¿ëäýýæýý.
Á.×èìèä áàãø ¯íäñýí õóóëüä
ººð÷ëºëò
îðóóëàõ
ãýýä
áàéãàà
øàëòãààíûã “Óëñ òºðèéí õ¿ðýýí äýõ ýðõ
ìýäýë, áàÿëàãò øóíàñàí õóâü õ¿í, õýñýã
áóñàã á¿ëýãëýë Ìîíãîë îðíû àðä÷èëñàí
õºãæëèéí
çàìä
ó÷èðñàí
ýëäýâ
áýðõøýýë, çàñàã òºðèéí äýýä öóâààíû
àëäàà, äóòàãäëûã äàëèìäóóëàí ò¿¿íèé
øàëòãààí á¿õýí õóâü õ¿í áîëîí áèå õ¿íä
áèø “¯íäñýí õóóëüä áàéãàà” ìýòýýð
ã¿òãýí ãóéâóóëàõ áîëîâ” (“Àðä÷èëñàí
¯íäñýí õóóëü 20” ýðäýì øèíæèëãýýíèé
õóðëûí èëòãýë.., Óëààíáààòàð., 2012,
12 äàõü òàë) ãýæ áè÷èæ áàéæýý. Äîêòîð
Á.×èìèä áàãøèéí õèéñýí ýíý ä¿ãíýëò
øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé áîëîõûã
1999 (2000) îíä ÓÈÕ àðä ò¿ìíýýñýý
äàëäóóð, õóéâàëäààíû æóðìààð ãýâ
ãýíýò ¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí, îëîí

Á.×ÈÌÈÄ “ÌÈÍÈÉ ÑÀÍÀÀÃ
ÇÎÂÎÎÄÎà ÃÀÍÖÕÀÍ Ç¯ÉË ÁÈÉ”
Ìîíãîë óëñ õºãæëèéíõºº íèéãýìóëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîãîî
ýðñ îãöîì ººð÷èëñºí 1990-ýýä îíû
ýõýíä óëñ îðíû íºõöºë áàéäëûã
òîãòâîðæóóëàõàä øèíý ¯íäñýí õóóëèéã
áîëîâñðóóëæ áàòëàõ ÿâäàë óñ àãààð
øèã íýí øààðäëàãàòàé áîëñîí áèëýý.
Ýíý ÷óõàë ¿éëñýä Á.×èìèä áàãø ¿íýëæ
áàðøã¿é õóâü íýìýð îðóóëæ, áèå

14

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

íèéòýä “äîðäîõûí äîëîîí íýìýëò”
õýìýýí íýðøñýí ººð÷ëºëò õàðóóëñàí
þì. Äîêòîð Á.×èìèä ¯íäñýí õóóëüä
îðóóëñàí ýë íýìýëòèéí òàëààð “Õóóëèéã
ýëäâýýð ãóéâóóëààä áàéãàà óëñ òºð÷èä,
óëñ òºðèéí õ¿÷í¿¿äèéí áóñàðìàã,
áàëìàä ÿâäëûã ¯íäñýí õóóëèéí õÿìðàë
ãýõã¿é. Õÿìðàëûí öààä ýõ íü ¯íäñýí
õóóëüä õèéñýí 2000 îíû ººð÷ëºëò
þì ø¿¿” (¯íäýñíèé øóóäàí ñîíèí.
2013.1.14. №0010 (1649), 5-ð í¿¿ðò) ãýæ
áè÷ñýí áàéäàã.
Ìèíèé
áèå
¯íäñýí
õóóëüä
îðóóëñàí “äîðäîõûí äîëîîí íýìýëò”-ä
ýðäýìòíèé õóâèàð çàäëàí øèíæèëãýý
õèéãýýä õýðýâ ýäãýýð íýìýëòèéã íýí
äàðóé õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõã¿é áîë ìàíàé
óëñûí õºãæëèéí çàìä íîöòîé ñºðºã
¿ð äàãàâàð ó÷ðóóëàõ þì áàéíà ãýñýí
ä¿ãíýëòýä õ¿ðýýä, “ýðäýìòýí õ¿íèé ¸ñ
ç¿éä ¿íýí÷ áàéæ, ìèíèé àìüäðàëûí
öààøäûí çàìä òîõèîëäîõ óëñ òºðèéí
ýëäýâ õýëìýãä¿¿ëýëòèéã íýð òºðòýé
äàâàí òóóëàõ òýñâýð õàòóóæèë õ¿ðýëöýõ
áàéõ” ãýæ áîäîîä àðãà áóþó ¯íäñýí
õóóëèéí Öýöýä õàíäñàí áèëýý. ¯íäñýí
õóóëèéí öýö ìàø íóõàöòàé, øóäàðãààð
àâ÷ ¿çýæ, á¿ðýí ýðõèéíõýý äàãóó
õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí áèëýý. Õàðàìñàëòàé
íü 2000 îíû ñîíãóóëèàð á¿ðäñýí ÓÈÕ
îëîíõîîðîî õàð ìóéõðààð ç¿òãýæ,
¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí õóóëü ç¿éí
¿íäýñëýãýýòýé øèéäëèéã ¿ë òîîìñîðëîí
õ¿ëýýæ àâààã¿é þì. Ãýòýë ºíººäºð
õóðöààð ÿðèãäààä áàéãàà “äàâõàð
äýýë”-èéí àñóóäàë îäîîãîîñ 15 æèëèéí
ºìíº íààøòàé øèéäâýðëýãäýõ “àëòàí
áîëîìæ” èéíõ¿¿ àëäàãäñàí.
Èëòãýëèéíõýý ýíý õýñãèéã Á.×èìèä
áàãøèéíõàà “¯íäñýí õóóëü ººð÷ëºõ ¿¿
ãýýä ÿðèàä ñóóõûí îðîíä óã õóóëèéíõàà
¿çýë áàðèìòëàëûã áóñàä õóóëüä
òîäðóóëæ, óëñ îðíû àìüäðàëûí á¿õ
õ¿ðýýíä øèíýòãýëèéã øóóðõàé õèéõ,
ã¿íçãèéð¿¿ëýõ õýðýãòýé áàéíà“ (Çóóíû
ìýäýý ñîíèí. 2001.1.11, №9 (895) 3-ð
í¿¿ð), “¯íäñýí õóóëèéã ºíºº ìàðãààøã¿é
ººð÷ëºõ ãýýä áàéõ øààðäëàãàã¿é.
Òýãýõ þì áîë õýäýí æèëèéí àæèë ÷èíü
äºíãºæ òîãòñîí, áèåæèæ áýõæýýã¿é
òîãòîëöîî ÷èíü íóðæ óíààä ãîðüã¿éòíý.

Åðºíõèéëºã÷èéí çàñàãëàëòàé áîëü¸î
ãýâýë ãàíöõàí ò¿¿íèé òóõàé áèø õóóëü
òîãòîîõ, ø¿¿õ, ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí
òºâ, îðîí íóòãèéí á¿õ áàéãóóëëàãûí
òóõàé á¿ëýã, îðîí íóòãèéí á¿õ
áàéãóóëëàãûí òóõàé á¿ëýã, çààëòûã
õºíäºíº. Èéì ñóóðü ººð÷ëºëòèéã íýã
õî¸ðõîí íàì õèéæ áîëîõã¿é áîëîâ óó ãýæ
áîäíî“ (ªíººäºð ñîíèí. 2001.4.11, 7-ð
í¿¿ð) ãýæ áè÷ñýíýýñ ººðººð ºíäºðëºõ
ñàíàà íàäàä òºðñºíã¿é.
Á.×ÈÌÈÄ “ØÓÄÀÐÃÀ կ̯¯Ñ
ØÓÄÀÐÃÀ ÇÀÑÃÈÉà ÁÈÉ ÁÎËÃÎÍΔ
(įÃÍÝËÒÈÉÍ ÎÐÎÍÄ)
Á.×èìèä áàãø áîë ìîíãîëûí õóóëü
ç¿éí øèíæëýõ óõààí áà ýðõ ç¿éí èõ
äýýä áîëîâñðîëûí õàãàñ çóóí (19642013) æèë øàõàìä õóðèìòëàãäñàí
äàâòàãäàøã¿é, îþóíû ¿íýò “ºâ” áîëñîí
ýðõýì õ¿ì¿¿í ìºí.
“Òà áóðóóòíûã ãýñãýýæ, áóçðûã
àðèëãàÿ ãýâýë þóíû ò¿ð¿¿í ¯íäñýí
õóóëèà ìóó÷ëàõàä áóñ, õàðèí ò¿¿íèéã
òàéëáàðëàí òàíèóëæ, áèåë¿¿ëýõ àæëûã
ãàçàð ñàéã¿é ýðõýëæ ñóóãàà îëîí øàòíû
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû ¿éë
àæèëëàãààòàé õîëáîí áÿñàëãààðàé.
Õóóëüä áèø õ¿íä ë ó÷èð íü áèé äýã”
(Á.×èìèä ¯íäñýí õóóëèéí ìýäëýã..,
Óëààíáààòàð., 2008, 24 äýõ òàë) ãýæ
Á.×èìèä áàãø ìààíü áè÷ñýí áèëýý.
Áàãøèéí “Ãýì íü õóóëüäàà áèø õ¿íäýý”
(Á.×èìèä Ñîíãóóëüä
ñóðàëöàõóé..,
Óëààíáààòàð., 2008, 255 äàõü òàë) ãýñýí
àãóó ñàíàà áèäíèé ¸ñ ñóðòàõóóíã¿é (¨ñ
ñóðòàõóóíû òàëààð Ñ.Íàðàíãýðýë ×èíãèñ
õààíû ¸ñ ñóðòàõóóí-ýðõ ç¿éí øàñòèð..,
Óëààíáààòàð., 2014 íîìîîñ òîäðóóëæ
¿çíý ¿¿), øóäàðãà áóñ áàéäëààñ áîëæ,
íèéãìýý õóóëèàð çîõèõ ¸ñîîð óäèðäàæ
÷àäàõã¿éä õ¿ðñýí ãýäãèéã õýëýýä áàéãàà
þì ø¿¿.
Ìèíèé
áèå
ýíý
èëòãýëèéí
ä¿ãíýëòèéã áè÷èõ ãýæ íýã èõ çîâñîíã¿é
õàðèí “Øóäàðãà õ¿ì¿¿ñ øóäàðãà
çàñãèéã áèé áîëãîíî” (Á.×èìèä
Ñîíãóóëüä ñóðàëöàõóé.., Óëààíáààòàð.,
2008, 290 äýõ òàë) õýìýýí Á.×èìèä
áàãøèéí
áè÷ñýíýýð
òºãñãºõººð
øèéäýâ.

15

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ÏÀÐËÀÌÅÍÒÛÍ ÒªÑÂÈÉÍ Á¯ÐÝÍ ÝÐÕ:
ÕßÍÀËÒ, ÒÝÍÖÂÝÐ, ҪѪ ÁÀÒËÀÕ ÄÝÃ

äóíäàä çóóíû ¿åèéí óëàìæëàëààñ
¿¿ñýëòýé.2 XIV çóóíû ýõýí ¿åýñ ýõëýí
Àíãëèéí ïàðëàìåíòààñ ãàðãàæ áóé
“íèéòèéí” ãîìäëûã ýçýí õààíààð õ¿ëýýí
çºâøººð¿¿ëæ õýëýëöýõ ñàíàëûí õàðèó
íºõöºë áîëãîæ àíõ ýíýõ¿¿ “ò¿ðèéâ÷íèé”
á¿ðýí ýðõýý àøèãëàäàã áàéâ.3 1341 îíä
III Ýäâàðä õààí á¿õ íèéòèéã õàìàðñàí
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ, õàðèóöëàãà òîîöîõîîñ
áóñàä
òîõèîëäîëä
ïàðëàìåíòûí
çºâøººðºëã¿éãýýð àëèâàà òºëáºðèéã
èðãýäýä
íîãäóóëàõã¿é
áàéõûã
çºâøººðñíººð ïàðëàìåíòûí ýíýõ¿¿
á¿ðýí ýðõ áàòàëãààæñàí þì.
¯¿ãýýð
çîãñîõã¿é
Àíãëèéí
ïàðëàìåíò íü èðãýäýýñ öóãëóóëñàí
ìºíãèéã õýðõýí çàðöóóëæ áàéãààä
àíõààðëàà
õàíäóóëæ
èðñíèé
õàìãèéí ýõíèé æèøýý áîë XIV
çóóíä
ïàðëàìåíòààñ
òîìèëîãäñîí
êîìèññàðóóä
òàòâàð
õóðààã÷äûí
òîîöîîíä øàëãàëò õèéæ, ìºí㺠äóòààñàí
òºðèéí àëáàí õààã÷äûã Һ뺺ëºã÷äèéí
òàíõèìààñ ÿëëàæ, Ëîðäûí òàíõèì
õýðãèéã øèéäâýðëýæ áàéñàí ÿâäàë
þì. Ïàðëàìåíòûí ò¿ðèéâ÷íèé á¿ðýí
ýðõ íü èéíõ¿¿ ààæìààð íýìýãäýæ, XVI
çóóíä Òþäîð õààí óëñ òºðèéí áîëîí
øàøíû
òýìöýëäýý
øààðäëàãàòàé
õºðºí㺠öóãëóóëàõäàà ïàðëàìåíòààñ
äýìæëýãèéã
õ¿ñýæ
áàéñàíòàé
õîëáîîòîéãîîð óëàì áýõýæñýí áàéíà.
Æèøýýëáýë, VIII Õýíðè õààí Ðîìòîé
õèéõ òýìöýëäýý ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã
àâñíûõàà õàðèó áîëãîí ïàðëàìåíòàä
áîäëîãûí ÷èãëýëèéí õóóëü òîãòîîìæèéã
ãàðãàõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýí ºã÷ áàéâ.4
Èéìä õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãààñ

Óëñûí Èõ Õóðëûí Òàìãûí ãàçðûí Õóóëü
ç¿éí ¿éë÷èëãýýíèé õýëòñèéí àõëàõ çºâëºõ
(LL.M) Ï.Àìàðæàðãàë

Àðä íèéòèéí ýðõ àøãèéã òºëººëºí
áàòàëñàí
õóóëèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä
øààðäëàãàòàé õºðºíãèéã öóãëóóëàõ,
çàðöóóëàõ ýðõ ìýäëèéã õóóëü òîãòîîã÷
íü ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí áàéãóóëëàãàä
îëãîäîã. Èéíõ¿¿ õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
øààðäëàãàòàé
õºðºíãèéã
õýðõýí
á¿ðä¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã õýðõýí çàðöóóëàõûã
çààõ, áèåëýëòèéã íü øàëãàõ àæèëëàãàà
áîë ïàðëàìåíòûí õÿíàëò, øàëãàëòûí
á¿ðýí ýðõèéí õàìãèéí ãîë õýñýã áàéäàã.
Ýíýõ¿¿ á¿ðýí ýðõýý ïàðëàìåíò õýð
çîõèñòîé õýðýãæ¿¿ëñíýýñ íèéòèéí ýðõ
àøãèéã òºëººëºí ãàðãàñàí øèéäâýð íü
ýäèéí çàñãèéí õóâüä áîäèòîé õýðýãæèõ
ýñýõ íü õàìààðàëòàé áàéäàã.
Òºñâèéí á¿ðýí ýðõèéí ¿íäýñëýë
Ýçýí õààí íü ïàðëàìåíòûí
çºâøººðºëã¿éãýýð
øèíýýð
òàòâàð
õóðààõûã õîðèãëîñîí æóðìààñ òºñâèéí
ýðõèéí àñóóäàë ãàð÷ èðñýí.1 Ýíýõ¿¿ ýðõ
ìýäëèéã “ò¿ðèéâ÷íèé” á¿ðýí ýðõ õýìýýí
íýðëýäýã áºãººä Àíãëè óëñàä ýçýí
õààí íü àëáà ãóâ÷óóðàà íýìýõäýý îëîí
íèéòèéí çºâøººðëèéã àâàõûí òóëä
òàéæ, ÿçãóóðòíóóäûã öóãëóóëäàã áàéñàí

Магна Харт. Орч: П.Амаржаргал. Хянасан Н.Л¿ндэндорж
(2012) 23 дэх тал
3
Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank
4
Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank
2

1
John Adler. General principles of constitutional and administrative law. Fourth edition (2002) 275p

16

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

çàñãèéí ãàçàðò òàâèõ õÿíàëòûí õàìãèéí
ãîë õýñýã íü òºñâèéí õÿíàëòûí ýðõ
ìýäýë áàéäàã.
Ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí
á¿ðýí
ýðõ íü àíõ ýçýí õààíû ýðõ ìýäëèéã
õÿçãààðëàõ, õóâààðèëàõ ãîë õýðýãñýë
áîëîí ¿¿ññýí áîëîâ÷ îð÷èí ¿åèéí
òºëººëëèéí àðä÷èëëûí òîãòîëöîîíä
ïàðëàìåíòûí òºñâèéí ýðõèéí ìºí
÷àíàð áîëîí ººð÷ëºãäæýý.
Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí ºðãºí
õ¿ðýýíèé ñóäëàãäàõóóí áîëîõ òºñâèéí
òóõàé îéëãîëòûã á¿õ òàëààñ íü øèíæëýí
ñóäëàõ ÿâäàë ýíý ñóäàëãààíû çîðèëãî
áèø ó÷ðààñ ýíý õýñýãò òºñâèéí òàëààðõ
ïàðëàìåíòûí ýðõ ìýäëèéã àðä÷èëëûí
ãîë èíñòèòóö, õóóëü ç¿éí òàëààñ íü àâ÷
¿çíý.
Òºñâèéã
ýðõ
ç¿éí
¿¿äíýýñ
áàéãóóëëàãûí òîäîðõîé õóãàöààíû
îðëîãî, çàðëàãûí òîîöîîëîë, òîäîðõîé
çîðèëãîä çîðèóëàãäàí õóâààðèëàãäñàí
íèéò ìºíãºí ä¿í ãýæ òîäîðõîéëäîã.5
Ò¿¿í÷ëýí òºñâèéã ýðõ á¿õèé ýòãýýäýýñ
áàòàëæ, ãàðûí ¿ñãýý çóðñàí èðýýä¿éä
îðîõ îðëîãî, çàðöóóëàõ çàðëàãûí
òîîöîîëîë ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã.6
Óëñûí òºñºâ íü îëîí íèéòýýñ
öóãëóóëæ, òýäíèé ýðõ àøãèéí òºëºº
õóâààðèëæ çàðöóóëàõ çîðèëãî á¿õèé
äàõèí õóâààðèëàëòûí îðëîãî, çàðëàãûí
òýíöýë,
îëîí
íèéòèéã
õàìàðñàí
ãîë
àñóóäëóóäûã
øèéäâýðëýõýä
øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð
áàéäãààðàà òºñºâ ãýñýí åðºíõèé
îéëãîëòîîñ îíöëîãòîé.
Òàòâàð, òºðèéí ºì÷èéí áóñàä
îðëîãîîñ òºñºâ á¿ðäýõ òóë ýíýõ¿¿
íèéòèéí ñàíãèéí, çàðèìäàà “õýíèé
÷ áèø” ìºíãºíººñ òîäîðõîé á¿ëýã,
õýñýã ýñõ¿ë îðîí íóòàã çýðýã ýòãýýä¿¿ä
õ¿ðòýõ áîëîìæ õàðüöàíãóé íýýëòòýé
ó÷ðààñ õýí èë¿¿ àâñàí íü õîæèõ æàìòàé
ìýò õàðàãäàíà. ¯¿íýýñ áîëæ õóâèéí
õºðºíãºòýé õàðüöóóëàõàä íèéòèéí
ìºíãèéã áóðóó õóâààðèëàõ, ¿ð àøèãã¿é
çàðöóóëàõ ýðñäýë ºíäºð áîëäîã ó÷ðààñ

ýíý ýðñäýëèéã áàãàñãàõàä
òºñâèéí
èë òîä áàéäàë, õÿíàëò ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çäýã.7
Òºñâèéã á¿ðä¿¿ëýõ, çàðöóóëàõ
çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãàà íü
àëèâàà õÿíàëòààñ ãàäóóð áàéâàë äóð
çîðãî, àâèëãà öýöýãëýí õºãæèõ ¿íäýñ
á¿ðäýõ ó÷ðààñ ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëò
çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ãýæ îð÷èí
¿åèéí ñóäëàà÷èä òºñºâ áàòëàõ ýðõ
ìýäëèéí ¿íäýñëýëèéã òîäîðõîéëäîã.8
Èéíõ¿¿ òºñâèéã áàòëàõ, õÿíàõ ¿éë
ÿâöàä èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà,
òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà çýðýã îëîí
ÿíçûí èíñòèòóò îðîëöäîã. ßëàíãóÿà,
áàéãàëèéí áàÿëàã èõòýé îðíû õóâüä
òàòâàðûí áîäëîãî áîëîí îðëîãîä
èðãýíèé íèéãìèéí ç¿ãýýñ õÿíàõ ÿâäàë
íýìýãäýæ áàéãàà.9 Ãýõäýý ýäãýýð
àðä÷èëëûí
îðîëöîã÷äûí
äîòðîîñ
àðä ò¿ìíèéã õóóëü ¸ñîîð òºëººëºõ
á¿ðýí ýðõèéã îëæ àâñàí ïàðëàìåíòûí
îðîëöîî, õÿíàëò íü èë¿¿ “õóóëü ¸ñíû”
áºãººä àëáàí ¸ñíû áàéäàã. /Õ¿ñíýãò 1èéã ¿çíý ¿¿/ ßàãààä èéì áàéäãèéã ýíý
õýñýãò õýëýëöýõ þì.
Ïàðëàìåíò òºñºâ áàòëàõ îíöãîé ýðõ
Îðëîãî, çàðëàãûí òîîöîîëîë,
òºëºâëºëò ãýäýã óòãààðàà òºñâèéã
òºëºâëºæ,
áîëîâñðóóëàõ
íàðèéí
ìýðãýæëèéí,
òåõíèê
àæèëëàãààã
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí áàéãóóëëàãà
ã¿éöýòãýäýã íü íýãýíò òîãòñîí ïðàêòèê
áèëýý.10 Òºñâèéí ýõ ¿¿ñâýð íü àðä ò¿ìýí
áóþó îëîí íèéòèéí õàëààñíààñ ãàðàõ
òàòâàðûí ìºí㺠áàéäàã òóë íèéòèéí
ñàíä õýí ÿìàð õýìæýýãýýð îðóóëæ,
õýíä ÿìàð õýìæýýãýýð çàðöóóëàõ òóõàé
øèéäâýðèéã àðä ò¿ìíèéã òºëººëæ
ïàðëàìåíò áàòàëäàã íü ïàðëàìåíòûí
òºñºâ áàòëàõ ýðõ ìýäëèéí ¿íäýñ
áîëíî.
Carlos Santiso. Budget institutions and fiscal responsibility:
Parliaments and the political economy of the budget process
in Latin America (2005) IBRD, World Bank
8
Ian Lieneri. Who controls the budget: The legislative or executives (2005) IMF working paper
9
Carlos Santiso. Budget institutions and fiscal responsibility:
Parliaments and the political economy of the budget process
in Latin America (2005) IBRD, World Bank
10
Parliament and democracy in the twenty-first century: A
guide to good practice (2006) IPU 120
7

Black’s law dictionary. Editor in chief Bryan A. Garner.
Eighth edition (2005) 207p
6
В.И.Даль. Толковый словарь живого великорусского
языка (2011) Москва 158 ст
5

17

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Õàðèí ïàðëàìåíòûí òºñºâ áàòëàõ
á¿ðýí ýðõèéí òàëààð õî¸ð ÿíçûí ¿çýë
áîäîë áàéäàã. Íýã õýñýã íü òºñºâò
ïàðëàìåíòûí îðîëöîî èõ áàéõûí õýðýýð
òºñâèéí çàðëàãà íýìýãäýõ, òºëºâëºëò
ñóëàðäàã ó÷ðààñ òºñºâ áàòëàõ á¿ðýí
ýðõèéã çàñãèéí ãàçàðò òºâëºð¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé11 ãýæ ¿çäýã áîë, íºãºº
õýñýã íü òºñâèéí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãûí
èë òîä áàéäàë, òàéëàãíàõ ïàðëàìåíòûí
îðîëöîî ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ
¿çäýã.12
Õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãà íü òºñºâ
áàòëàõàä õýò èõ îðîëöâîë íèéòèéí
çàðäëûã íýìýõ, òàòâàðûã áàãàñãàõ
ó÷ðààñ òºñâèéí àëäàãäàë áîëîí óëñûí
ºðèéã íýìýãä¿¿ëýõ ýðñäýë ¿¿ñãýõ
¿çýãäëèéã ñóäëàà÷èä òºñâèéí ñàõèëãà
áàòòàé õîëáîí òàéëáàðëàäàã.
Òºñâèéí ñàõèëãà áàò ãýäýã íü
òºñâèéí çàðëàãûã îðëîãîîñ èë¿¿ã¿é
áàéõààð
ýäèéí
çàñãèéí
òîîöîî
ñóäàëãààòàé
òîäîðõîéëæ,
òîãòñîí
æóðìûí äàãóó çàðöóóëàõûã õýëäýã.
Òîäðóóëáàë, áàãà òàòâàð õóðààæ, èõ
çàðäàë ãàðãàõ óëñ òºðèéí àìëàëò, óëñ
òºð÷äèéí äóð çîðãûã õÿçãààðëàõ áîëîìæ
õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãàä áàãà áàéäàã
ó÷ðààñ òºñâèéã òºëºâëºõ á¿ðýí ýðõýý
çàñãèéí ãàçàðò øèëæ¿¿ëäýã ãýæ Àëëåí
Øåê òàéëáàðëàæýý.13 Èéíõ¿¿ õóóëü
òîãòîîã÷èéí ç¿ãýýñ òºñâèéí á¿ðä¿¿ëýëò,
õóâààðèëàëòûí ýðõ ìýäëýý çàñãèéí
ãàçàðò øèëæ¿¿ëñíýýð òºñâèéí òºâëºðºë
áèé áîëäîã. Àíãëè çýðýã ¿éëäâýðæñýí
óëñ îðíóóäûí õóâüä òºñâèéã á¿ðä¿¿ëýõ
¿éë ÿâöàä ïàðëàìåíòààñ òàâèõ õÿíàëò
áàãàñàõûí õýðýýð òºñâèéí õýìæýý
áàãàñàõ õàíäëàãà áàéãààãààñ òºñâèéí
òºâëºðëèéí ñàéí æèøýý ãýæ ¿çäýã
áàéíà.
Èéíõ¿¿
òºñâèéí
òºâëºðºë
íü
ñàõèëãà
áàòûã
ñàéæðóóëàõ,
òºñâèéí óÿí õàòàí õóâààðèëàëòûã
íýìýãä¿¿ëäýã ñàéí òàëòàé ÷ èë òîä
áàéäëûã áóóðóóëàõ, íèéãìèéí íýãäñýí

áîäëîãûã
àëäàãäóóëàõ
ýðñäýëèéã
Èéìä
òºñºâ
äàãóóëäàã
áàéíà.14
áàòëàõàä ïàðëàìåíò èäýâõòýé îðîëöîõ
íü òºñâèéã àðä ò¿ìíèé ç¿ãýýñ õ¿ëýýí
çºâøººðºõ, íýýëòòýé áàéäëûã õàíãàõ,
òºñâèéã íèéãýì óëñ òºðèéí áîäëîãîòîé
óÿëäóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çýæ
áîëíî.
ÿéöýòãýõ çàñàãëàëûí òàéëàãíàë,
èë òîä áàéäàë, õÿíàëò, òýíöâýð,
áîäëîãûí íýãäìýë áàéäëûã
õàíãàõ
àñóóäàë àðä÷èëàëä øèëæèæ áóé
òîãòîëöîîíä ÷óõàë ó÷ðààñ õºãæèæ áàéãàà
îðíóóäûí õóâüä ñàíõ¿¿ãèéí ñàõèëãà
áàòûã õàíãàõààñ èë¿¿òýé ïàðëàìåíòûí
îðîëöîîã
íýìýãä¿¿ëýõýä
èë¿¿
àíõààðäàã ¿çýãäýë áàéíà. Æèøýýëáýë,
Ëàòèí àìåðèêèéí óëñóóäàä õèéñýí
îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí ñóäàëãààãààð
ã¿éöýòãýõ çàñàãëàë òºñâèéí ïðîöåññîä
äàâàìãàéëæ, ïàðëàìåíò íü “rubber
stamp”15
øèéäâýð
ãàðãàäàã,
óëñ
îðíóóäûí õóâüä õóóëèéí çàñàãëàë ìóó
áàéäàã ãýñýí ñóäàëãàà ãàðñàí áàéäàã.16
Ǻâõºí øèëæèëòèéí òºäèéã¿é,
àðä÷èëëûí ¿íýò ç¿éë¿¿äèéã õ¿ëýýí
çºâøººðñºí ãàçàðò ïàðëàìåíòûí òºñºâò
ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã èäýâõæ¿¿ëýõ õàíäëàãà
áàéäàã. Æèøýýëáýë, Ôðàíö óëñûí
¯íäýñíèé õóðàë íü òºñâèéí òîìîîõîí
øèíýòãýëèéã ýõë¿¿ëæ, ïàðëàìåíòûí
õÿíàëòûã ºðãºæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð òºñâèéã
äàõèí àíãèëñàí áàéäàã. Õºãæèæ áàéãàà
îðíóóäûí õóâüä ìºí ýíý õàíäëàãà
õ¿÷òýé
àæèãëàãäàæ,
àðä÷èëëûã
áýõæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä òºñºâ áàòëàõ ¿éë
ÿâöàä õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí
îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëñíèéã “òºñâèéí
àêòèâèçì” õýìýýí ¿çäýã áàéíà.
Ýíýõ¿¿ òºñâèéí àêòèâèçì õýìýýõ
¿çýãäëèéã ýäèéí çàñàã÷èä áîëîí íýð
íºëºº á¿õèé ñóäàëãààíû áàéãóóëëàãóóä
õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãààñ òºñâèéí
ñàõèëãà áàòûã ñóëðóóëàõ ¿ð äàãàâàðòàé
14
Carlos Santiso. Budget institutions and fiscal responsibility: Parliaments and the political economy of the budget process in Latin America (2005) IBRD, World Bank
15
“Rubber stamp” нь аливаа асуудлыг хэлэлцэлг¿й,
шийдвэрийг хэлбэрийн тºдий гаргах явдлыг илэрхийлдэг
нэр томьёо.
16
Carlos Santiso. Budget institutions and fiscal responsibility: Parliaments and the political economy of the budget process in Latin America (2005) IBRD, World Bank

Alesina ets. Budget institutions and fiscal performance in
Latin America (1999) IDB OCE Working paper 394
12
Carlos Santiso. Budget institutions and fiscal responsibility: Parliaments and the political economy of the budget process in Latin America (2005) IBRD, World Bank
13
Мºн ºг¿¿лэл
11

18

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

ãýæ
àíõààðóóëñíûã
ñóäëàà÷èä
ýñýðã¿¿öýæ òºñâèéí çàðäëûã õýòð¿¿ëæ
áàéãàà ãàíö øàëòãààí íü õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãà áèø, õàðèí ÷ Çàñãèéí
ãàçðûí õàðèóöëàãàã¿é çàðöóóëàëòûã
ïàðëàìåíò õÿçãààðëàõ ¸ñòîé ãýñýí
áàéäàã.17
Õóóëü
òîãòîîõ
áàéãóóëëàãààñ
òºñºâ áàòëàõ äàðààãèéí ãîë øàëòãààí
áîë íèéòëýã àøèã ñîíèðõëûã òºëººëºí
òºñâèéã õýëýëöýõýä îëîí íèéòèéí
îðîëöîîã èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíä õàíãàæ,
¿íäýñíèé çºâøèëöëèéã áèé áîëãîõ
¿¿ðýãòýé íü õîëáîîòîé. Òîäðóóëáàë,
òºñâèéã õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãàä
õýëýëöýõ ÿâöàä áèçíåñèéí á¿ëã¿¿ä,
ýðäýìòýä,
èðãýíèé
íèéãìèéí
áàéãóóëëàãóóä, áîäëîãûí á¿ëã¿¿ä áîëîí
íèéãìèéí áóñàä èäýâõòýé îðîëöîã÷äûí
ç¿ãýýñ ãàðãàæ áóé óëñûí ñàíõ¿¿ã õýðõýí
çàðöóóëàõ òàëààð ãàðãàæ áóé ¿çýë
áîäëûã íýýëòòýé, èë òîä õýëýëöýõ
áîëîìæ á¿ðääýã. Èéì ó÷ðààñ òºñºâ
áàòëàõ ýðõ íü ïàðëàìåíòûí á¿ðýí
ýðõèéí íýã ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëæ íýãýíò
òîãòñîí þì. Ãàãöõ¿¿ óã ýðõ ìýäëèéí
õýð èäýâõòýé ýñõ¿ë õýëáýð òºäèé
õýðýãæ¿¿ëýõ ýñýõýä òîäîðõîé íºõöºë
áàéäëóóä
íºëººëºõèéã
äàðààãèéí
õýñýãò àâ÷ ¿çíý.

Õàðèí
èõýíõ
ïàðëàìåíòûí
òîãòîëöîîíä çàñãèéí ãàçðûí áîëîí
òºðèéí òýðã¿¿íèéã ÿëãààòàé ãýæ ¿çäýã,
õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ áàéãóóëëàãà
õîîðîíäûí ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëò
íàðèéí çààãäààã¿é òîäîðõîé áóñ
áàéäàã. 19 ¯¿íèé íýã èëðýë íü ïàðëàìåíò
òºñâèéã áàòëàõã¿é áîë çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ¿ç¿¿ëýýã¿é ãýæ ¿çýí çàñãèéí ãàçàð
îãöðîõ, ýñõ¿ë ã¿éöýòãýõ çàñàãëàë íü
ïàðëàìåíòûã òàðààæ ñîíãóóëü çàðëàõ
ýðõòýé áîëäîã. Æèøýýëáýë, Àíãëèéí
âåñòìèíèñòðèéí òîãòîëöîîíä ã¿éöýòãýõ
çàñàãëàëûí òýðã¿¿í íü ýðõ áàðèã÷
íàìûí óäèðäàã÷ áàéäãààðàà òºñâèéí
á¿ðýí ýðõ ìàø õ¿÷òýé, ïàðëàìåíò íü
òºñºâò ñàíàëàà ºãºõ áîëîâ÷ îëîíõèéí
çàñãèéí ãàçàð íü òºñâèéí õýìæýý,
á¿òöèéã äàíãààðàà òîäîðõîéëäîã. 20
Ýíý õî¸ð òóéëûí äóíäûí õàãàñ
åðºíõèéëºã÷èéí òîãòîëöîî /Ôèíëàíä,
Ôðàíö/, ïàðëàìåíòûí á¿ãä íàéðàìäàõ
óëñ /Ãåðìàí, Èòàëè/ âåñòìèíèñòðèéí
áóñ ïàðëàìåíòûí ýçýí õààí /Äàíè,
Íèäåðëàíä, Íîðâåãè, Øâåä/ óëñóóä
áàéäàã. Åðºíõèé ñàéä, åðºíõèéëºã÷
ãýñýí õî¸ð àëáàí òóøààë á¿õèé
õàãàñ åðºíõèéëºã÷èéí òîãòîëöîîíä
áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãààñ ñîíãîãääîã åðºíõèé
ñàéä òºñâèéí á¿ðýí ýðõèéã èë¿¿
ýäýëäýã ó÷ðààñ åðºíõèéëºã÷ íü òºñâèéí
õàðèëöààíä
áýëãýäëèéí
øèíæòýé
áàéäàã.21
Ïàðëàìåíòûí óëñ òºðèéí ýðõ
ìýäýë ÿëãààòàé áîëîâ÷ ã¿éöýòãýõ
çàñàãëàëààñ îðóóëæ èðñýí òºñâèéí
òºñëèéã ººð÷ëºõ ýðõ íü òîãòîëöîî
á¿ðò ººð ººðººð áàéäàã. Æèøýýëáýë,
Àíãëèéí ïàðëàìåíò íü òàòâàðûí õóóëèéã
ººð÷ëºõ ýðõòýé áîëîâ÷ çàðäëûã ºñãºõ
ýðõã¿é, õàðèí ÕÁÍÃÓ-ä ïàðëàìåíòûí
ç¿ãýýñ òºñâèéã áàòëàõ äýã, çàðäëûí
õýìæýýãýýð
õÿçãààðëàäàã,
Áåëüãè,
Êàíàäàä òºñâèéí òºñëèéã ïàðëàìåíòûí
ýðõýä õÿçãààð áàéõã¿é.22

Ïàðëàìåíòûí òºñºâ áàòëàõ ýðõ
òºðèéí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíîîñ
õàìààðàõ íü
Åðºíõèéëºã÷ íü àðä ò¿ìíýýñ øóóä
ñîíãîãääîã, åðºíõèé ñàéä ãýæ áàéõã¿é
òºðèéí òýðã¿¿í íü ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí
òýðã¿¿í áàéäàã ó÷ðààñ õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ ã¿éöýòãýõ ýðõ
ìýäýëä òàâèõ õÿíàëò õ¿÷òýé áàéäàã.18
Æèøýýëáýë, ÀÍÓ-ä æèëèéí òºñâèéã
õóóëü òîãòîîã÷èéí òàòâàð, òºñâèéí
çàðäëûí òàëààðõ õ¿ñýë çîðèãèéí
èëýðõèéëýë ãýæ ¿çäýã ó÷ðààñ Çàñãèéí
ãàçðààñ ºðãºí ìýä¿¿ëñýí òºñâèéí
òºñëèéã õóóëü òîãòîîã÷ õÿçãààðã¿é
ººð÷ëºí áàòëàõ ýðõ ìýäýëòýé.

Ian Lieneri. Who controls the budget: The legislative or
executives (2005) IMF working paper
Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank
21
Ian Lieneri. Who controls the budget: The legislative or
executives (2005) IMF working paper
22
Carolin Forestiere. Riccardo Pelizzo. The Role of the Italian parliament in financial policy in The role of parliaments in
the budget process (2005) World Bank Institute
19

20

Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank
18
Ian Lieneri. Who controls the budget: The legislative or
executives (2005) IMF working paper
17

19

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Äýýðõýýñ ä¿ãíýâýë õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãûí òºñºâ áàòëàõ á¿ðýí
ýðõèéí õýðýãæèëò òºðèéí óäèðäëàãûí
õýëáýðýýñ õàìààð÷ ººð ººð áàéæ áîëîõ
áºãººä åðºíõèéëºã÷èéí òîãòîëöîîíä
õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí òºñºâ
áàòëàõ ýðõ ìýäýë õ¿÷òýé áàéäàã áîë
âåñòìèíèñòðûí çàãâàðûí òîãòîëöîîíä
ýñðýã òóéë õàðàãäàíà. /Õ¿ñíýãò 2 ¿çíý
¿¿/
Àðä ò¿ìíèéã òºëººëºí òºñºâ
áàòëàõ ïàðëàìåíòûí á¿ðýí ýðõèéã õýð
áîäèòîé /õýëáýð òºäèé áóñ/ õýðýãæ¿¿ëýõ
íü ò¿¿íèé ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëýýñ õýð
òóñãààðëàãäñàíààñ
øàëòãààëàõààñ
ãàäíà óëñ òºðèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ
øàëòãààëæ áàéíà.
Òóõàéí ïàðëàìåíò äàõü óëñ
òºðèéí íàìûí çîõèîí áàéãóóëàëò,
óëñ òºðèéí õ¿÷íèé õàðüöààíààñ
øàëòãààëàí ïàðëàìåíòûí òºñºâ áàòëàõ
á¿ðýí ýðõ ººð ººðººð õýðýãæèæ áàéíà.
Æèøýýëáýë, Èòàëè óëñûí ýõíèé 40
æèëä çàñãèéí ãàçðûí îëîí òºñë¿¿äèéã
ïàðëàìåíò
áàòàëäàãã¿é
áàéñíû
øàëòãààí íü íóóö ñàíàë õóðààëòòàé
õîëáîí
ñóäëàà÷èä
òàéëáàðëàæ,
íóóö ñàíàë õóðààëò íü ïàðëàìåíòûí
ýðõ
ìýäëèéã
íýìýãä¿¿ëýõýä
à÷
õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çñýí.23 Íóóö ñàíàë
õóðààëò íü ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéã óëñ
òºðèéí íàìûí õÿíàëòààñ àíãèæðóóëäàã
òóë çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààã
õÿíàõ ãîë àðãà ãýæ ¿çæýý. Èéìä óëñ
òºðèéí íàìûí çîõèîí áàéãóóëàëò íü
òºñºâ áàòëàõ ¿éë ÿâöàä õýðõýí íºëººëæ
áîëîõûã äàðààãèéí õýñýãò àâ÷ ¿çíý.

îëîíõè áîëñîí óëñ òºðèéí íàìòàé
òîãòîëöîîíä íàìûí óëñ òºðèéí ñàõèëãà
áàò ºíäºð áàéõûí õýðýýð Çàñãèéí ãàçðûí
òºñâèéã òºëºâëºõ ¿éë ÿâö ïàðëàìåíòûí
õÿíàëòààñ ãàäóóð ÿâàãäàõ õàíäëàãà
áàéãààã ñóäëàà÷èä òýìäýãëýæýý. 25
Õàðèí óëñ òºðèéí íàìóóä íü áàðóóí,
ç¿¿í ãýñýí õî¸ð æèã¿¿ðò õóâààãääàãã¿é,
îëîí íàìûí òîãòîëöîîòîé óëñ îðíû
õóâüä íàìóóäûí çºâøèëöºë õóóëü
òîãòîîõ áàéãóóëëàãàä ÷óõàë íºëººòýé
áàéäàã ãýñýí ñàíààã çàðèì ñóäëàà÷èä
äýâø¿¿ëñýí áàéäàã.26 ªºðººð õýëáýë,
õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãàä îëîíõè
á¿ðäýýã¿é, îëîí íàìûí òºëººëºëòýé
òîãòîëöîîíä óëñ òºðèéí ñàõèëãà áàò
ñóë áàéäàã. Ýíý òîõèîëäîëä çàñãèéí
ãàçàð íü óëñ òºðèéí íàìóóäûí ýâñëèéí
äýìæëýãòýéãýýð òºñ⺺ áàòëóóëäàã
òóë õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ
òºñºâ áàòëàõàä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë
ºíäºð áàéäàã.
Èéíõ¿¿ óëñ òºðèéí õ¿÷íèé õàðüöàà
õýðõýí áèé áîëîõ íü àðä ò¿ìíèé
õ¿ñýë çîðèãîîñ ãàäíà ñîíãóóëèéí
òîãòîëöîîíîîñ õàìààðäàã íü íóóö áèø
þì. ÎÓÂÑ-èéí ñóäàëãààãààð õî¸ð ãîë
íàì á¿õèé óëñ òºðèéí òîãòîëöîîã áèé
áîëãîõ ñîíãóóëèéí õóóëüòàé áîë òºñºâò
ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí, îëîí æèæèã
íàìûí òºëººëºëòýé ïàðëàìåíò á¿ðäýõ
áîëîìæ á¿õèé ñîíãóóëèéí òîãòîëöîîòîé
óëñàä õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí
òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ íºëºº èë¿¿ ãýæ ä¿ãíýñýí
áàéäàã.27
1990 îíîîñ ýõëýí õóóëü òîãòîîõ
áîëîí ã¿éöýòãýõ çàñàãëàë õîîðîíäûí
õàðèëöààíààñ òºñâèéí àëäàãäàë, ºðèéí
õÿíàëò õàìààðàëòàé áàéãàà òàëààð
ÿðüæ, ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí õ¿÷òýé
òºâëºðñºí ýðõ ìýäýë, õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãûí òºñâèéã ººð÷ëºõ á¿ðýí
ýðõýä õ¿÷òýé õÿçãààðëàëò òàâüñíààð
õóóëü
òîãòîîã÷èéã
ñàõèëãàæóóëàõ,
ñàíõ¿¿ãèéí
òîãòâîðòîé
áîäëîãûã

Ïàðëàìåíòûí òºñºâ áàòëàõ ýðõ óëñ
òºðèéí òîãòîëöîîíîîñ õàìààðàõ íü
Óëñ òºðèéí òîãòîëöîîíû îíîëûí
äàãóó ïàðëàìåíòûí òºñâèéí á¿ðýí
ýðõ óëñ òºðèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýð
òîäîðõîéëîãääîã.
Óã
îíîëîîð
çàñãèéí ãàçàð îðøèí òîãòíîõ ýñýõ íü
ïàðëàìåíòûí äýìæëýãýýñ õàìààðàëòàé
ó÷ðààñ îëîíõèéí ñóóäàë á¿õèé óëñ
òºðèéí íàì òºñâèéí ïðîöåññûã á¿ðýí
õÿíàäàã ãýæ ¿çäýã.24 Ãàíö íýã çîíõèëîõ,

Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank
26
Hallerberg, Mark. Domestic budgets in a United Europe.
Cornell University press (2004)
27
Ian Lieneri. Who controls the budget: The legislative or
executives (2005) IMF working paper
25

Мºн ºг¿¿лэл
Carolin Forestiere. Riccardo Pelizzo. The Role of the Italian parliament in financial policy in The role of parliaments in
the budget process (2005) World Bank Institute

23
24

20

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

ÿâóóëàõ áîëîìæòîé ãýæ ¿çäýã áàéâ.28
Ñîíãóóëèéí ìº÷ëºãººñ õàìààð÷ íèéò
òºñâèéí á¿òýö, õýìæýý, òºñâèéí îðëîãûí
ýõ ñóðâàëæèéã ººð÷èëæ áàéäãèéã óëñ
òºðèéí ìº÷ëºã õýìýýí ñóäëàà÷èä
ø¿¿ìæëýí
ïàðëàìåíòûí õÿíàëò,
òýíöâýð íü ¿¿íèéã òàñëàí çîãñîîõ ¸ñòîé
ãýæ ¿çæýý. 29
Ïàðëàìåíòûí
òºñºâ
áàòëàõ
ýðõ ìýäýë íü àðä ò¿ìíèé ºìíº ÿìàð
áîäëîãî ÿâóóëñíûã òîäîðõîéëîõ íýã
¿ç¿¿ëýëò áîëäîã òóë óëñ òºðèéí õóâüä
àðä ò¿ìíèé ºìíº òàéëàãíàõ íýã àðãà
ãýæ ¿çäýã.30 Ãýõäýý óëñ òºðèéí ýðõ
ìýäýë òºñºâ áàòëàõ ¿éë àæèëëàãààíä
ºíäºð áàéõ õýðýýð çàñãèéí ãàçðûí ¿éë
àæèëëàãààã ãàöààíä îðóóëàõ àþóëòàé
áîëäîã òóë òºñâèéã áàòëàõ õóãàöààã
òîäîðõîéëæ, óã õóãàöàà ºíãºðºõºä
çàñãèéí ãàçàð á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ
áîëîìæèéã ¯íäñýí õóóëèàð îëãîõ íü
çàñàãëàëûí ýðõ ìýäëèéí òýíöâýðèéã
õàíãàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ
¿çäýã áàéíà. Æèøýýëáýë, Ôðàíöèéí
¯íäñýí õóóëèéí 47 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 3
äàõü õýñýãò çààñíààð ïàðëàìåíò äàë
õîíîãèéí äîòîð òºñâèéã áàòëàõ ýñýõèéã
øèéäâýðëýõã¿é áîë çàñãèéí ãàçàð
çàõèðàìæ ãàðãàõ çàìààð óã òºñëèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ ýðõýý íýýäýã.31 Èéíõ¿¿
óëñ òºðèéí òîãòâîðã¿é áàéäëààñ ýäèéí
çàñãèéã õàìãààëàõ ¿¿äíýýñ ¿íäñýí
õóóëèéí ººð÷ëºëòèéã õèéæ áàéñíûã
1958 îíä Ôðàíö, 1960 îíû Ãåðìàíä
õèéãäñýí ¿íäñýí õóóëèéí ººð÷ëºëòèéí
æèøýýíýýñ õàðæ áîëíî.
Õàìãèéí
àíõíû
òºñâèéí
øèíæèëãýýíèé õàðààò áóñ áàéãóóëëàãûí
æèøýý
áîë
ÀÍÓ-ûí
Êîíãðåññûí
äýðãýäýõ òºñâèéí òîâ÷îî þì. 1970
ààä îíû ýõýýð Åðºíõèéëºã÷ Ð.Íèêñîí
òºñâèéí òîâ÷îîã òàòàí áóóëãàæ, òºñºâ
áîëãîí óäèðäëàãûí àëáà íýðòýé ýðõ
ìýäýë íü ºíäºð õààëòòàé áàéãóóëëàãûã

áàéãóóëñàí. Ò¿¿íèé çàñàã áàðèõ ¿åä
òºñâèéí á¿òýö óëàì ýýäðýýòýé áîëæ,
òºñ⺺ñ ãàäóóðõ á¿òýö áèé áîëæ, æèë
á¿ð òºñ⺺ð õýðýãæ¿¿ëýõ óðò õóãàöààíû
õºòºëáºð¿¿äèéí òîî îëøèðñîí. Ýäèéí
çàñàã ñàéæèð÷, ìºí äàéíã¿é áàéõàä àíõ
óäàà ÀÍÓ-ûí òºñºâ àëäàãäàëòàé ãàðñàí.
Èéì ó÷ðààñ Êîíãðåññ íü 1974 îíä
òºñâèéí õóóëèéã áàòàëæ, åðºíõèéëºã÷
Ð.Íèêñîí îãöðîõûí ºìíº ãàðûí ¿ñýã
çóðñàí áàéäàã. 32
Òºñºâ áàòëàõ ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
æóðàì
Òºñºâ áàòëàõ íü ººðºº õóóëü
òîãòîîõ ýðõ ìýäëèéí íýã õýñýã áîëîâ÷
çàñãèéí ãàçðûí ìýäýýëýë, ÷àäàâõòàé,
öàã õóãàöààíû òóõàéä òºñâèéí õóóëèéí
òºñºë íü ºâºðìºö îíöëîãòîé. Òºñºâ
áàòëàõ ¿éë ÿâö íü íýã òàëààñ çàñãèéí
ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààã íýýëòòýé, èë
òîä áîëãîõîîñ ãàäíà íºãºº òàëààñ
ïàðëàìåíòûí ç¿ãýýñ òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ
óëñ òºðèéí íºëººëºë õýò èõ áàéãàà
òîõèîëäîëä
çàñãèéí
ãàçðûí
¿éë
àæèëëàãààã ãàöààíä îðóóëàõ ýðñäýëòýé
áàéäàã. Èéìä òºñºâ áàòëàõ ïðîöåññ
íü åðäèéí õóóëü òîãòîîõ ïðîöåññîîñ
ÿëãààòàé, òóñãàé äýãòýé áàéõ ¸ñòîé
àæ.33
Òºñºâ áàòëàõàä ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äèéí õóâüä ñàíõ¿¿ãèéí ìýäëýã,
ìýäýýëýë õàíãàëòã¿é áàéäàã íü òºñºâ
áàòëàõ ýðõýý áîäèòîé õýðýãæ¿¿ëýõýä
ãîë õ¿íäðýë áîëäãèéã îëîí óëñûí
áàéãóóëëàãóóäûí ç¿ãýýñ àíõààðëàà
õàíäóóëàõ áîëñîí. Ýíý õ¿íäðýëèéã
äàâæ òóóëàõàä ÷àäàâõûã äýýøë¿¿ëýõýýñ
ãàäíà, òºñºâ áàòëàõ æóðàì ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé. Æèøýýëáýë, Ãåðìàíû
Áóíäåñòàãèéí
äýãýýð
òóñãàéëàí
òîãòîîã¿é õýäèé ÷ òºñâèéí õîðîîíû
äàðãûí àëáûã ñºðºã íàìûí ãèø¿¿íä
ºãäºã óëàìæëàë íü ïàðëàìåíòûí
ç¿ãýýñ çàñãèéí ãàçðûã õÿíàõ õÿíàëòûí
à÷ õîëáîãäëûã òîäîðõîéëæ áàéäàã.

Von Hagen, Juergen and Ian Harden. National budget
process and fiscal performance in towards greater fiscal discipline, European economy, reports and studies №3 (1994)
29
Ajendro Saporiti and Jorge M.Streb. Separation of powers
and political budget cycles (2003)
30
Carlos Santiso. Budget institutions and fiscal responsibility: Parliaments and the political economy of the budget process in Latin America (2005) IBRD, World Bank
31
М.Дюверже. Улс тºрийн байгууламж: ¯ндсэн хуулийн
эрх з¿й (2007) 481 дахь тал
28

32
Barry Anderson. The value of a nonpartisan, independent, objective analytic unit to the legislative role in budget
preparation in The role of parliaments in the budget process
(2005) World Bank Institute
33
М.Дюверже. Улс тºрийн байгууламж: ¯ндсэн хуулийн
эрх з¿й (2007) 481 дахь тал

21

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Ñîíãóóëèéí õóãàöàà á¿ðèéí ýõýíä
òºñâèéí õîðîîíîîñ ñàëáàðûí òºñºâ
òóñ á¿ðýýð ìýäýýëýã÷èéã òîìèëäîã.
Ýäãýýð ìýäýýëýã÷ íü ººðèéí õàðèóöñàí
ñàëáàðûí òºñâèéã òóõàéí ñîíãóóëèéí
õóãàöààíä á¿ðýí õàðèóöäàã ó÷ðààñ
òýäãýýð íü õîëáîãäîõ ÿàìäûí õºòºëáºð,
ñàíõ¿¿ãèéí
òºëºâëºãºº
çîðèëòûí
òàëààð íàðèéí ìýäëýãòýé áîëäîã.34
Òºñâèéã
áàòëàõàä
“ñàëáàðûí
çàð÷ìûã õÿçãààðëàõ”, “ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äýä òºñâèéí çàðëàãààð ñàíàë
ãàðãàõûã õîðèãëîõ”,“òºñâèéã õóãàöààíä
íü áàòëàõã¿é áîë Çàñãèéí ãàçàð á¿ðýí
ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ” ãýñýí ãóðâàí ¿íäñýí
çàð÷ìûã ïàðëàìåíò áàðèìòëàõ ¸ñòîé ãýæ
Ì.Äþâåðæå ¿çæýý. 35 Ýäãýýð çàð÷ìóóä
íü äýëõèéí àðä÷èëñàí óëñ îðíóóäûí
òºñºâ áàòëàõ æóðàìä òóñãàãäñàí áàéäàã.
Æèøýýëáýë, Àíãëèéí ïàðëàìåíòûí
òºëººëºã÷äèéí òàíõèì íýìýëò çàðëàãà
ñàíàà÷ëàõ áîëîí îðëîãûã õÿçãààðëàõ
ñàíàë ãàðãàõûã ãèø¿¿ääýý õîðèãëîñîí
øèéäâýð ãàðãàñàí áîë Ôðàíöàä
1958 îíû ¯íäñýí õóóëèéí 40 ä¿ãýýð
ç¿éëä ìºí àäèë àãóóëãàòàé çààëò
áàéäàã.36 Ýäãýýð íü ïàðëàìåíòààñ
òºñºâ áàòëàõàä ¿ç¿¿ëýõ óëñ òºðèéí
íºëººëëèéã áóóðóóëàõ çîðèëãîòîé
þì. Óëñ òºðèéí íºëººëºë ºíäºð áàéõ
íü òºñâèéí ñàõèëãà áàòûã ñóëðóóëäàã
òàëààð ºìíºõ õýñýãò àâ÷ ¿çñýí áèëýý.
Õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ
äóíä õóãàöààíû ìàêðî ñàíõ¿¿ãèéí
ñòðàòåãè áàòëàõ, òºñâèéí íèéò çàðäàë,
íàðèéâ÷èëñàí çàðäàë ãýñýí õî¸ð
øàòëàëòàé õýëýëöýõ, ýäèéí çàñãèéí
õÿìðàëààñ
óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ
çîðèëãîîð ñàíõ¿¿ãèéí ä¿ðìèéã áàòëàõ
çýðýã àðãààð òºñâèéã áàòëàõ øàòàíä
ñàõèëãà áàòûã õàíãóóëàõààñ ãàäíà
îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ òºñâèéí
àëäàãäàë, ºðèéí òàëààð õÿçãààðëàëò
òàâüäàã áàéíà. Òóõàéëáàë, çàñãèéí
ãàçðûí òºñâèéí àëäàãäàë íü ¿íäýñíèé
íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 3 õóâèàñ õýòðýõã¿é,
ºð íü 60 õóâèàñ õýòðýõã¿é áàéõ çýðýã
õÿçãààðëàëòûã ÎÓÂÑ-ãààñ òàâüäàã.

Òºñâèéí õ¿ðýý, á¿òýö, òºñ⺺ð
õýðýãæ¿¿ëýõ
õºòºëáºð¿¿äèéí
òîîã
òîäîðõîé áîëãîõ áóþó îðëîãî, çàðëàãûí
íèéò õýìæýý, îðîí íóòãèéí òºñºâ çýðãèéã
ýõýëæ òîäîðõîéëäîã æóðàì äýëõèéí
óëñ îðíóóäàä ò¿ãýýìýë òîãòñîí áàéãààã
ñóäëàà÷èä îíöîëæ áàéíà.37
Ïàðëàìåíòààñ òºñâèéã áàòëàõ ýðõ
ìýäëèéí õýðýãæèëòèéã ¿ð ä¿íòýé áîëãîõ
çîðèëãîîð
òºñâèéí
òàíèëöóóëãûí
õýëýëö¿¿ëýã íýìýõ íü ººðºº òºñâèéí
åðºíõèé õýëýëö¿¿ëýã õèéõýä çàñãèéí
ãàçðûí ñîíãîëòîä ïàðëàìåíòûí ç¿ãýýñ
íºëººëºõ áîëîìæ îëãîäîã. Çàðèì óëñàä
òºñâèéí ºìíºõ ¿å øàòàíä ïàðëàìåíòûí
õîðîîä íü ñàëáàðûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéã
òîäîðõîéëîîä òºñâèéí òîî áàðèìò
õºòºëáºð¿¿äèéã èðãýíèé íèéãìèéí
áàéãóóëëàãûã îðîëöóóëàí õÿíàõ çýðýã
àæèëëàãààã õàìàðäàã.38
Ýðõ ìýäýë õóâààðèëàõ îíîëûã
ºðãºæ¿¿ëýí òàéëáàðëàæ, ïàðëàìåíòûí
äîòîîä òºñâèéã çºâõºí ººðò íü
õàðüÿàëóóëàõ çàìààð ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí õóâüä çàñãèéí ãàçðààñ õàðààò
áóñ áîëãîõ àðãûã íýëýýä õýäýí óëñàä
õýðýãëýñýí áàéíà. Ýíý òîãòîëöîîíä
çàñãèéí
ãàçàð
íü
ïàðëàìåíòûí
òºñâèéã ¿íäýñíèé òºñºâò íýãòãýõ
¸ñòîé áºãººä ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí
ç¿ãýýñ ïàðëàìåíòûí ººðèéíõºº ÷èã
¿¿ðãýý
ã¿éöýòãýõýä
øààðäëàãàòàé
ýõ ¿¿ñâýðèéã áîäèòîé ýñýõèéã ø¿¿í
õýëýëöýõ ¸ñã¿é þì. Ýíý çàð÷èì íü
ÿíç á¿ðèéí õóâèëáàðààð õýðýãæäýã
áºãººä Ôðàíöûí ¿íäýñíèé õóðàë íü
ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä á¿ðýí õàðààò áóñ
áàéäàã áºãººä ïàðëàìåíò íü ñàíãèéí
ÿàìíààñ ¿ë õàìààðàëòàéãààð òºñâèéí
õóâààðèëàëòûã õÿíàõ áîëîìæ îëãîõ ãîë
õýðýãñýë ãýæ Àôðèêèéí óëñàä õ¿ëýýí
çºâøººð÷ òóñãàñàí áàéäàã.39
Òºñºâ áàòëàõ ýðõ ìýäëèéã áîäèòîé
õýðýãæ¿¿ëýõ íýã ¿íäñýí àðãà íü òºñºâ
õýëýëöýõ õóãàöààã óðòàñãàõ,40 õóóëü
Zdenka Mansfeldova, Petra Rakusanova. Legislative budgeting in the Czech Republic in The role of parliaments in
the budget process (2005) World Bank Institute
38
Parliament and democracy in the twenty first century
(2006) IPU 142
39
Parliament and democracy in the twenty-first century: A
guide to good practice (2006) IPU 119
40
Ian Lieneri. Who controls the budget: The legislative or
executives (2005) IMF working paper
37

S.Linn &F.Sobolewski. The German Bundestag functions
and procedures. (2010) 126
35
М.Дюверже. Улс тºрийн байгууламж: ¯ндсэн хуулийн
эрх з¿й (2007) 480 дахь тал
36
Франц Улсын ¯ндсэн хуулийн 40 д¿гээр з¿йл
34

22

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí íàðèéâ÷èëñàí
õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëàõ òóñãàé òºñâèéí
õîðîî áàéõ çýðýã àðãà õýðýãñëýýð
òºñâèéí
õóâààðèëàëòòàé
áîäèòîé
õÿíàëò òàâüæ áîëíî.41 Õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ òºñâèéã áàòëàõàä
õàòóó õóãàöàà òîãòîîæ ýíý õóãàöààã
õýòð¿¿ëñíýýñ ¿¿ñýõ ¿ð äàãàâðûí õóâüä
çàñãèéí ãàçàðò áîëîâñðóóëñàí òºñ⺺
õýðýãæ¿¿ëýõ ýðõ ìýäýë îëãîõ, ýñõ¿ë
ºìíºõ æèëèéí òºñâèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
ãýñýí
õî¸ð
õàíäëàãà
áàéäàã.
Ïàðëàìåíòûí òºñºâ áàòëàõ ýðõ ìýäëèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä ìºðäºõ ¸ñòîé íýã ãîë
æóðàì áîë òºñ⺺ð õýðýãæ¿¿ëýõ òºñºë,
õºòºëáºðèéí òîî õýìæýý íýìýõã¿é áàéõ
ÿâäàë þì.
Òºñºâ áàòëàõ øàòàíä ïàðëàìåíòûí
îðîëöîîã áàãàñãàõ ¿çýë áàðèìòëàëûã
òºñâèéí
ñàõèëãà
áàòòàé
õîëáîí
òàéëáàðëàæ,
ïàðëàìåíòûí
ç¿ãýýñ
òºñâèéã áàòëàõàä õýò èõ îðîëöñîíîîð
òºñâèéí çàðäëûã îðëîãîîñ äàâóóëàõ,
ýäèéí çàñãèéí òîîöîî ñóäàëãààã¿é óëñ
òºðèéí àìëàëò, ¿íäýñëýëã¿é áóðóó
õóâààðèëàëòûã áèé áîëãîõ ýðñäýëòýé
ãýæ ¿çýæ áàéâ. Ýíý ¿çýë áàðèìòëàëûã
ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýëýýí íÿöààæ
áàéãàà áîëîâ÷ ïàðëàìåíòûí ç¿ãýýñ
òºñâèéã õýëýëöýõýä äàðààõ äýãòýé
áàéäãààðàà õóóëü òîãòîîõ åðäèéí
ïðîöåññîîñ ÿëãààòàé. ¯¿íä:
1. Òºñºâ áàòëàõûí ºìíºõ øàòíû
óðüä÷èëñàí õýëýëö¿¿ëãýýð òºñâèéí
åðºíõèé á¿òýö, õ¿ðýý, òýðã¿¿ëýõ
÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõ;
2. Òºñºâ áàòëàõ øàòàíä àëèâàà
çàðäëûã øèíýýð áèé áîëãîõ, íýìýõèéã
õîðèãëîõ;
3.
Óëñ îðíûã õàìàðñàí ýäèéí
çàñãèéí ãàöàà ¿¿ñãýõýýñ ñýðãèéëæ
òºñâèéã áàòëàõàä òîäîðõîé õóãàöàà
òîãòîîõ, óã õóãàöàà ºíãºðºõºä ïàðëàìåíò
îãöðîõ, ºìíºõ æèëèéí òºñºâ ¿éë÷ëýõ,
ýñõ¿ë ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëýýñ ºðãºí
ìýä¿¿ëñýí òºñâèéí òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
ýðõ ¿¿ñýõ çýðãýýð ïàðëàìåíòûí á¿ðýí
ýðõýä õÿçãààð òàâèõ;
4. Ïàðëàìåíòûí òºñâèéã ã¿éöýòãýõ
ýðõ ìýäëýýñ òóñãààðëàõ;

5. Îðëîãî, çàðëàãûã óÿëäóóëñàí
äýýä õÿçãààð òîãòîîõ;
6. Òºñ⺺ð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ òºñºë,
õºòºëáºðèéã íýìýõã¿é áàéõ;
7. Ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿ä òºñâèéí
çàðëàãûã íýìýõ òàëààð ñàíàë ãàðãàõã¿é
áàéõ;
8. Ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿ä òàòâàð,
òºñºâòýé õîëáîîòîé õóóëü ñàíàà÷ëàõã¿é
áàéõ.
ͺ㺺
òàëààñ
ïàðëàìåíòààð
õýëýëöýõ
íü
òºñâèéí
õ¿ëýýí
çºâøººðºãäºõ øèíæ áîëîí íýýëòòýé
áàéäëûã õàíãàõ, íèéòèéí ýðõ àøãèéí
áîäëîãûí
òýðã¿¿ëýõ
÷èãëýëòýé
óÿëäóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé ó÷ðààñ
ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí
÷àäàâõûã
ñàéæðóóëàõ
÷èãëýëýýð
òîäîðõîé
àëõìóóä õèéãäýæ áàéíà.
Òºñâèéí çàðöóóëàëòûí õÿíàëò
Çàñãèéí ãàçàð íü áàòëàãäñàí
òºñâèéã õóâààðèéí äàãóó çàðöóóëñàí
ýñýõèéã õÿíàõ, øàëãàõ àæèëëàãàà íü
ïàðëàìåíòûí òºñâèéí ýðõ ìýäëèéí
íýã ãîë õýñýã áºãººä ýíýõ¿¿ ýðõ
ìýäëýý ïàðëàìåíò õýð ¿ð ä¿íòýé
õýðýãæ¿¿ëýõýýñ øàëòãààëàí çàñãèéí
ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýí
äýìæèõ, óëñûí áîäëîãûí õýðýãæèëò
õàìààðíà.
Âåñòìèíèñòðèéí
çàãâàðûí
ïàðëàìåíòûí
òîãòîëöîîíä
òºñºâ
áàòëàõòàé õîëáîîòîé á¿ðýí ýðõ áàãàñàõ
õàíäëàãàòàé áàéäàã ÷ õóóëü òîãòîîã÷èéí
ç¿ãýýñ ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëýë àâàõ ýðõèéã
ºðãºæ¿¿ëäýã. ªºðººð õýëáýë, òºñâèéí
áîäëîãî áóþó òºñºâ á¿ðä¿¿ëýõýä
ïàðëàìåíòûí îðîëöîî áàãà õàðèí
àóäèòûí ä¿ãíýëò áóþó òºñâèéí äàðààõ
õÿíàëòàä èë¿¿ à÷ õîëáîãäîë ºãäºã.42
Õóóëü
òîãòîîõ
áàéãóóëëàãûí
õÿíàëòûã ¿ð ä¿íòýé áîëãîõ íýã ãîë õ¿÷èí
ç¿éë áîë ïàðëàìåíò äàõü ñºðºã õ¿÷íèé
÷àäâàð áàéäàã. ÿéöýòãýõ çàñàãëàë
áîëîí õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí
õîîðîíäûí õàðèëöàà íü òóõàéí îðíû
óëñ òºðèéí äýãëýìèéã òîäîðõîéëîí
Joachim Wehner. Legislative arrangements for financial
scrutiny: Explaining cross-national variation in The role
of parliaments in the budget process (2005) World Bank
Institute

42

Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank

41

23

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

õàðóóëæ áàéäàã. Óëñ òºðèéí íàìûí
íýãäýë, íèéöëèéã ñàéæðóóëàõ áîëîìæ
îëãîõóéö ñîíãóóëèéí ä¿ðýìòýé áàéõ íü
ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí òºñâèéã ¿ð ä¿íòýé
õÿíàõ óëñ òºðèéí ñýäýëòèéã õóóëü
òîãòîîã÷ íàðò îëãîäîã.43
Äýýðõ ¿çýë áîäëûã Àëëåí Øåê
äýìæèæ
ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí
õÿíàëòûí ¿éë àæèëëàãàà íü çàñãèéí
ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí ñàõèëãà áàòûã
áýõæ¿¿ëýõ,
òºñâèéí
çîõèñòîé
õóâààðèëàëòûã
áàòàëãààæóóëàõ,
òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí ñàíõ¿¿ãèéí
¿ð ºãººæèéã äýìæèõýä ÷èãëýäýã ó÷ðààñ
õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí òºñâèéí
õÿíàëòûí ÷àäàâõûã íýìýãä¿¿ëýõ íü
ýðõ ìýäýë õóâààðèëàëòûí òýíöâýð,
õÿíàëòûí çàð÷ìûã õàíãàõàä ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çñýí.44
Òºñâèéí õÿíàëòûí ýðõ ìýäýë
íü çàñãèéí ãàçðûí òºñºâò àóäèòûí
áàéãóóëëàãààñ
ä¿ãíýëò
õèéæ
ïàðëàìåíòàä îðóóëàí õýëýëö¿¿ëýõ
çàìààð èõýâ÷ëýí õýðýãæäýã.45 Çàñãèéí
ãàçðûí òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãóóäûã
åðºíõèé àóäèòîð÷ çýðýã òºñâèéí
ìýðãýøñýí áàéãóóëëàãà õÿíàæ, ìºíãºíèé
¿íý öýíý, ã¿éöýòãýëèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí
íèéöëèéí òàëààð ãàðãàñàí ä¿ãíýëòèéã
õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãà õýëýëöýæ
çºâëºìæ ãàðãàõ õýëáýðýýð ÿâàãääàã.
Èéíõ¿¿ ïàðëàìåíòûí ç¿ãýýñ òºñâèéí
õÿíàëòûí õ¿ðýýíä ºãñºí çºâëºìæèéã
çàñãèéí ãàçàð õýðýãæ¿¿ëýõã¿é áàéõ
òîõèîëäëûã õààõ çîðèëãîîð Êàíàäàä
åðºíõèé àóäèòîðûí ä¿ãíýëòèéã õýðõýí
òóñãàñíûã äàðààãèéí æèëèéí àóäèòûí
ä¿ãíýëòýä çààâàë îðóóëäàã, ÕÁÍÃÓ-ä
àóäèòûí áàéãóóëëàãààñ ÿâöûí ä¿ãíýëò
õèéõ çýðýã íýìýëò ïðîöåññ òîãòîîñîí
áàéäàã. 46
Ïàðëàìåíò äàõü òºñâèéí õîðîî
íü òºñºâò õèéñýí àóäèòûí ä¿íã
õÿíàæ,
çàñãèéí
ãàçðûí
ÿàìäààñ

ìýä¿¿ëýã àâ÷ òàéëàíãàà ïàðëàìåíòàä
õýëýëö¿¿ëýõýýð
îðóóëäàã.
Ýíýõ¿¿
õîðîîíû ¿éë àæèëëàãàà íü îëîí íèéò
áîëîí õýâëýë ìýäýýëëèéí ºìíº
íýýëòòýé
áàéñíààðàà
ñàíõ¿¿ãèéí
èë òîä áàéäëûã õàíãàæ ºãäºã.47
Òºñâèéí õýëýëö¿¿ëýã õèéõýä õàìãèéí
òîõèðîìæòîé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëäýã ó÷ðààñ
¯íäñýí õóóëèéí õîðîîíû äàðàà îðîõ à÷
õîëáîãäîëòîé áàéíãûí õîðîî áàéäàã
òóë õÿíàëòûí ÷èã ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýõýä
çîðèóëàí äýä õîðîîã áàéãóóëàõ õàíäëàãà
äýëõèé íèéòýä òîãòîæ áàéíà.48
Òºñâèéí á¿ðýí ýðõèéí õ¿ðýý,
õÿçãààð íü õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ
ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëò, óëñ òºðèéí
íàìóóäûí çîõèîí áàéãóóëàëò áîëîí
òóõàéí óëñûí àðä÷èëëûí ò¿âøèíýýñ
õàìààðäàã þì. Ýäãýýð ãóðâàí õ¿÷èí
ç¿éëýýñ øàëòãààëæ òºñâèéí õÿíàëòûã
õýðýãæ¿¿ëýõ õýëáýð¿¿ä ººð áàéíà.
Æèøýýëáýë, àðä÷èëñàí áóñ äýãëýìòýé
óëñàä èðãýíèé ýðõ ÷ºëºº, óëñ òºðèéí
ýðõ ÷ºëºº õÿçãààðòàé áàéäàã òóë
ïàðëàìåíòûí òºñâèéí õÿíàëò áàãà
áàéäàã ãýæ ñóäëàà÷èä áàéíà.49
Àðä
ò¿ìíýýñ
ººðñäèéíõ
íü
íèéòëýã ýðõ àøãèéí òºëºº çàðöóóëíà
õýìýýí ìºí㺠öóãëóóëæ, õóâààðèëæ,
çàðöóóëàõ àæèëëàãààíû íýýëòòýé, èë
òîä áàéäëûã õàíãàõàä ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí õÿíàëòûí ýðõ ìýäýë ÷èãëýãäýõ
¸ñòîé áàéíà. Ýíýõ¿¿ îëîí íèéòèéí
ìºíãºíèé á¿ðä¿¿ëýëò, çàðöóóëàëòûí
àæèëëàãààíä
èðãýíèé
íèéãìèéí
áàéãóóëëàãà,
õýâëýë
ìýäýýëëèéí
õýðýãñýë çýðýã îëîí íèéòèéí ç¿ãýýñ
òàâèõ õÿíàëò æèë á¿ð íýìýãäñýýð
áàéãàà õýäèé ÷ àðä ò¿ìíèéã õóóëü
¸ñîîð òºëººëºõ á¿ðýí ýðõèéã îëæ àâñàí
ïàðëàìåíòûí ç¿ãýýñ òàâèõ õÿíàëò íü
èë¿¿ “õóóëü ¸ñíû” õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí
õýëáýð õýìýýí òîîöîãäñîí õýâýýð
áàéíà. Ò¿¿õýí òàëààñàà ÷ ïàðëàìåíòûí

43
Carlos Santiso. Budget institutions and fiscal responsibility: Parliaments and the political economy of the budget process in Latin America (2005) IBRD, World Bank
44
Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank
45
Ian Lieneri. Who controls the budget: The legislative or
executives (2005) IMF working paper
46
Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank

47

Rick Stapenhurst. The Legislature and the Budget (2004)
The World Bank
Zdenka Mansfeldova, Petra Rakusanova. Legislative budgeting in the Czech Republic in The role of parliaments in
the budget process (2005) World Bank Institute
49
Joachim Wehner. Legislative arrangements for financial
scrutiny: Explaining cross-national variation in The role of
parliaments in the budget process (2005) World Bank Institute
48

24

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

òºñâèéí ò¿ðèéâ÷íèé á¿ðýí ýðõèéí
õÿíàëòûí ýðõ ìýäýë ºðãºæñººð áàéíà.
Òºñâèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ
øàòàíä
ïàðëàìåíòûí ç¿ãýýñ õÿíàëò òàâèõ
áîëîìæèéã
¿ã¿éñãýäýãã¿é
áîëîâ÷
îäîîã õ¿ðòýë òºäèéëºí ¿ð ä¿íòýé àðãà
õýðýãñëèéã áèé áîëãîæ ÷àäààã¿é íü
ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí ýðõ ìýäëèéí
õóâààðèëàëò ïàðëàìåíòûí ÷àäàâõòàé
õîëáîîòîé þì.
Õàðèí òºñâèéí õÿíàëòûí ýðõ
ìýäëèéí õóâüä òºðèéí óäèðäëàãûí
õýëáýð, óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàë ãýñýí
õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ õàðüöàíãóé õàìààðàë
áàãàòàé áîëîâ÷ òóõàéí ïàðëàìåíòûí
ººðèéíõ íü ÷àäàâõààñ øàëòãààëàõ
õàíäëàãà áàéíà. Ýíý øàòàíä õàìãèéí
ãîë ¿¿ðýãòýé áàéãóóëëàãà áîë çàñãèéí
ãàçðààñ õàðààò áóñ àóäèòîð, òºñâèéí
õîðîî áàéäàã. Ýäãýýð áàéãóóëëàãóóäûã
÷àäâàðæóóëàõ íü òºñâèéí õÿíàëòûã
èë¿¿ áîäèòîé, ¿ð ä¿íòýé, çîõèñòîé
ÿâóóëàõ õýðýãñýë ãýäãèéã íèéòýýð
õ¿ëýýí çºâøººðñºí.

íèéãýì, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà
çýðýã àðä÷èëñàí òîãòîëöîîíû îëîí
îðîëöîã÷èä õýðýãæ¿¿ëäýã áîëîâ÷ àðä
ò¿ìíèéã õóóëü ¸ñîîð òºëººëºõ á¿ðýí
ýðõòýé ïàðëàìåíòûí îðîëöîî, õÿíàëò íü
èë¿¿ õóóëü ¸ñíû áàéäàã. ªºðººð õýëáýë,
àðä ò¿ìíèé õàëààñíààñ ãàðàõ òàòâàðûí
ìºí㺠íü òºñâèéí ýõ ñóðâàëæ ó÷ðààñ
òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí òàëààðõ
øèéäâýðèéã àðä ò¿ìíèéã òºëººëæ
ïàðëàìåíò áàòàëäàã íü ïàðëàìåíòûí
òºñºâ áàòëàõ ýðõ ìýäëèéí ¿íäýñ ãýæ
¿çýõýýð áàéíà.
Èéìä ïàðëàìåíò òºñºâ áàòëàõ
¿éë ÿâöàä èäýâõòýé îðîëöîõ íü
òºñâèéã àðä ò¿ìíèé ç¿ãýýñ õ¿ëýýí
çºâøººðºõ, íýýëòòýé áàéäëûã õàíãàõ,
òºñâèéã íèéãýì óëñ òºðèéí áîäëîãîòîé
óÿëäóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîéãîîñ ãàäíà
îëîí íèéòèéí îðîëöîîã èë¿¿ ºðãºí
õ¿ðýýíä õàíãàæ, ¿íäýñíèé çºâøèëöëèéã
áèé áîëãîõ ïàðëàìåíòûí ¿¿ðãèéí èëðýë
áîëäîã. Õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãà
íü òºñºâ áàòëàõàä õýò èõ îðîëöîõûã
òºñâèéí àêòèâèçì ãîë áºãººä áàãà
òàòâàð õóðààæ, èõ çàðäàë ãàðãàõ óëñ
òºðèéí àìëàëò, óëñ òºð÷äèéí äóð
çîðãîîñ ñýðãèéëýõèéí òóëä òºñâèéí
àêòèâèçìûã õÿçãààðëàõ øààðäëàãàòàé
áîëäîã áàéíà.
Õóóëü òîãòîîã÷èéí ç¿ãýýñ òºñâèéí
á¿ðä¿¿ëýëò,
õóâààðèëàëòûí
ýðõ
ìýäëýý çàñãèéí ãàçàðò øèëæ¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé áîëäîã íü òºñâèéí
òºâëºðëèéã áèé áîëãîäîã áàéíà. Àíãëè
çýðýã ¿éëäâýðæñýí óëñ îðíóóäûí õóâüä
òºñâèéí õýìæýý áàãàñàõ ñàéí æèøýýã
òºñâèéí òºâëºðºëòýé õîëáîí ¿çäýã þì.
Ãýõäýý ýíýõ¿¿ òºñâèéí òºâëºðºë
õýìýýõ ¿çýãäýë íü çàñãèéí ãàçðûí
ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû èë òîä
áàéäàë, íèéãìèéí íýãäñýí áîäëîãûã
àëäàãäóóëàõ ýðñäýëèéã äàãóóëäàã ãýæ
¿çäýã ó÷ðààñ øèëæèëòèéí òºäèéã¿é,
àðä÷èëëûí ¿íýò ç¿éëñ¿¿äèéã õ¿ëýýí
çºâøººðñºí óëñóóäûã ïàðëàìåíòûí
òºñºâò ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã èäýâõæ¿¿ëýõ
õàíäëàãà äàâàìãàéëæ áàéíà.
Ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí
á¿ðýí
ýðõ õýð áîäèòîé õýðýãæèõ íü òºðèéí
óäèðäëàãûí õýëáýðýýñ õàìààðàëòàé

Ä¿ãíýëò
Ïàðëàìåíòûí òºñâèéí á¿ðýí ýðõ
íü àíõ ãàçàð ýçýìøèã÷äèéí ç¿ãýýñ ýçýí
õààíààð àñóóäëàà øèéäâýðë¿¿ëýõ
õºø¿¿ðýã áîëæ ¿¿ñýí ààæìààð ºðãºæèí
òýëñýýð ýçýí õààíû ýðõ ìýäëèéã
õÿçãààðëàõ, òºðèéí ýðõ ìýäëèéã
õóâààðèëàõ ãîë õýðýãñýë áîëñîí áàéíà.
Àðä ò¿ìíýýñ òàòâàð õóðààõ çºâøººðëèéã
îëãîõ ïàðëàìåíòûí ò¿ðèéâ÷íèé á¿ðýí
ýðõ ºðãºæèí áýõæèæ ýçýí õààíû ýðõ
ìýäëèéã õÿçãààðëàõ, õóâààðèëàõ ãîë
õýðýãñýë áîëñîí ò¿¿õýí ¿¿ðýãòýé áîëîâ÷
îð÷èí ¿åèéí òºëººëëèéí àðä÷èëëûí
òîãòîëöîîíä ïàðëàìåíòûí òºñâèéí
ýðõèéí ¿íäýñëýëèéã ¿¿ãýýð òàéëáàðëàõ
áîëîìæã¿é þì.
Íèéòèéí ìºíãèéã áóðóó õóâààðèëàõ,
¿ð àøèãã¿é çàðöóóëàõ ýðñäýëèéã
áóóðóóëàõàä òºñâèéí èë òîä áàéäàë,
õÿíàëò ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîéãîîñ
ãàäíà çàñãèéí ãàçðûí äóð çîðãî,
àâèëãààñ ñýðãèéëýõ íü òºñºâ áàòëàõ
ïàðëàìåíòûí ýðõ ìýäëèéí ¿íäýñëýë
áîëäîã
áàéíà.
Ýíýõ¿¿
õÿíàëòûã
îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà, èðãýíèé

25

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ó÷ðààñ õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí
òºñºâ
áàòëàõ
á¿ðýí
ýðõ
íü
åðºíõèéëºã÷èéí òîãòîëöîîíä õ¿÷òýé,
âåñòìèíèñòðûí çàãâàðûí òîãòîëöîîíä
ýñðýã òóéë õàðàãääàã íü ýðõ ìýäëèéí
õóâààðèëàëòûí
ìåõàíèçìòàé
õîëáîîòîé
þì.
Âåñòìèíèñòðèéí
çàãâàðûí ïàðëàìåíòûí òîãòîëöîîíä
òºñºâ áàòëàõòàé õîëáîîòîé á¿ðýí
ýðõ áàãàñàõ, ìýäýýëýë àâàõ ýðõèéã
ºðãºæèõ, òºñâèéí áîäëîãî áóþó òºñºâ
á¿ðä¿¿ëýõýä ïàðëàìåíòûí îðîëöîî
áàãà õàðèí àóäèòûí ä¿ãíýëò áóþó
òºñâèéí äàðààõ õÿíàëòàä èë¿¿ à÷
õîëáîãäîë ºãºõ õàíäëàãà òîãòîæ áàéíà.
Òºñºâ áàòëàõ á¿ðýí ýðõèéí
õýðýãæèëò óëñ òºðèéí íàìûí òîãòîëöîî,
íàìóóäûí óëñ òºðèéí ñàõèëãà áàòààñ
õàìààðàëòàé àæ. Óëñ òºðèéí íàìûí
ñàõèëãà áàò ºíäºð, òîì íàìóóäàä
çîíõèëîõ òîãòîëöîîíä òºñºâ áàòëàõ
ýðõ õýëáýð òºäèé õýðýãæäýã áîë æèæèã
íàì á¿õèé òîãòîëöîîíä ýñðýã ä¿ð çóðàã
áàéãààã ñóäëàà÷èä òîãòîîæýý.
Ïàðëàìåíòûí
òºñºâ
áàòëàõ
ýðõ ìýäýë íü àðä ò¿ìíèé ºìíº ÿìàð
áîäëîãî ÿâóóëñíûã òîäîðõîéëîõ íýã
¿ç¿¿ëýëò áîëäîã òóë óëñ òºðèéí õóâüä
àðä ò¿ìíèé ºìíº òàéëàãíàõ íýã àðãà
áîëîâ÷ òºñºâ áàòëàõ ïàðëàìåíòûí ýðõ
õÿçãààðã¿é áàéâàë çàñãèéí ãàçðûí ¿éë
àæèëëàãààã ãàöààíä îðóóëàõ àþóëòàé
ó÷ðààñ òºñºâ áàòëàõ æóðàìä õóóëü
òîãòîîõ åðäèéí àæèëëàãààíààñ îíöëîã,
òóñãàé äýã òîãòîîõ õàíäëàãà íèéòëýã
áàéíà.
Äýýðõýýñ ¿çâýë ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí ýðõòýé õîëáîîòîéãîîð òºñâèéí
àêòèâèçì, òºñâèéí òºâëºðºë ãýñýí õî¸ð
ýñðýã òýñðýã õî¸ð ¿çýãäýë ãàðäàã áàéíà.
Òºñâèéí á¿ðýí ýðõèéã çºâ òîäîðõîéëîõ
íü ýíýõ¿¿ òºñâèéí òºâëºðºë, òºñâèéí
àêòèâèçì õýìýýõ õî¸ð ¿çýãäëèéã
õÿçãààðëàõ ã¿éöýòãýõ, õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãûí õîîðîíäûí ýðõ ìýäëèéã
òýíöâýðæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãääýã áàéíà.
Àíãëè, Ôðàíö çýðýã óëñóóäàä
òîãòñîí òºñºâ õýëýëöýõ ¿åä ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äýýñ òºñâèéí çàðäàë íýìýõ áîëîí
îðëîãûã õÿçãààðëàõ ñàíàë ãàðãàõûã
õîðèãëîõ, òºñâèéã áàòëàõ ýöñèéí

õóãàöààã òîãòîîõ, òºñ⺺ð õýðýãæ¿¿ëýõ
òºñºë,
õºòºëáºðèéí
òîî
õýìæýý
íýìýõã¿é áàéõ æóðàì ïàðëàìåíòààñ
òºñºâ áàòëàõàä ¿ç¿¿ëýõ óëñ òºðèéí
íºëººëëèéã áóóðóóëàõ çîðèëãîòîé þì.
Õàðèí òºñºâ áàòëàõàä òóñãàéëñàí
äýã òîãòîîãîîã¿é óëñûí õóâüä òºñâèéí
õîðîîíû äàðãûí àëáàí òóøààëûã ñºðºã
íàìûí ãèø¿¿íä ºãºõ çýðýã óëàìæëàëòàé
áàéäàã íü òºñâèéí àêòèâèçìûã çîõèõ
õýìæýýíä áàðèõ ìåõàíèçì áîëäîã áàéæ
áîëîõ þì.
Õàðèí òºñºâ áàòëàõ ýðõ ìýäëèéã
áîäèòîé õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã îëãîõ
áóþó òºñâèéí òºâëºðëèéã áóóðóóëàõ
òºñâèéí
õýëýëö¿¿ëãèéí
õóãàöààã
óðòàñãàõ, íàðèéâ÷èëñàí õýëýëö¿¿ëýã
ÿâóóëàõ òóñãàé òºñâèéí õîðîî, äýä
õîðîî áàéõ çýðýã àðãà õýðýãñë¿¿ä
òîäîðõîé à÷ õîëáîãäîëòîé.
Òºñâèéí òºâëºðºë, ýñõ¿ë òºñâèéí
àêòèâèçì äàâàìãàéëàõ íü ïàðëàìåíòûí
÷àäàâõààñ
øàëòãààëäàã
áîëîõûã
ñóäëàà÷èä òîãòîîí çàñãèéí ãàçðààñ
õàðààò áóñ àóäèòîð, òºñâèéí õîðîî
çýðýã áàéãóóëëàãóóäûã ÷àäâàðæóóëàõ,
ìýðãýæëèéí
èíñòèòóö,
òºñâèéí
øèíæèëãýýíèé àëáà áèé áîëãîõ çýðýã
àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëæýý.
Ýíäýýñ ¿çýõýä òºñºâ áàòëàõ äýãèéí
çîõèöóóëàëò íü òºñâèéí àêòèâèçìûã
õÿçãààðëàõ ãîë õýðýãñýë áîëäîã áîë,
õýëýëö¿¿ëãèéí õóãàöàà òîãòîîõ, òºñâèéí
÷èãëýëýýð ìýðãýø¿¿ëýõ, ïàðëàìåíòûã
÷àäàâõæóóëàõ
¿éë
àæèëëàãààíû
øèíæòýé çîõèöóóëàëòóóä íü òºñâèéí
òºâëºðëèéã áóóðóóëàõàä ÷èãëýãääýã
áàéíà.
Õàðèí òºñâèéí äàðààõ õÿíàëòûí
õóâüä òºñºâ áàòëàõòàé àäèë óëñ òºðèéí
íºëººëºë,
òºðèéí
áàéãóóëàìæèéí
õýëáýðýýñ èë¿¿ ïàðëàìåíòûí ÷àäàâõ,
õàðààò áóñ áàéäàë õºíäºãääºã òóë
çàñãèéí ãàçðààñ õàðààò áóñ àóäèòîð,
òºñâèéí õîðîîíû ãèø¿¿í÷ëýë ÷óõàë
þì.
Àðä÷èëñàí
áóñ
äýãëýìòýé
óëñàä èðãýíèé ýðõ ÷ºëºº, óëñ òºðèéí
ýðõ ÷ºëºº õÿçãààðòàé áàéäàã òóë
ïàðëàìåíòûí òºñâèéí õÿíàëò áàãà
áàéäàã ãýæ ñóäëàà÷èä áàéãààãààñ

26

Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

ãàäíà ò¿¿õýí òàëààñàà ÷ ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí ò¿ðèéâ÷íèé á¿ðýí ýðõèéí
õÿíàëòûí
ýðõ
ìýäýë
ºðãºæñººð
áàéíà. Èéì ó÷ðààñ ¯íäñýí õóóëèàð

òºñºâ áàòëàõ ãîë çàð÷ìûã òóñãàí
çîõèöóóëàõ, òºñâèéã èë òîä, íýýëòòýé
áàéäëûã áàòàëãààæóóëàõàä îëîí óëñûí
áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ àíõààð÷ áàéíà.
Õ¿ñíýãò 1

Õ¿ñíýãò 2

---o0o---

27

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÀÍÕÄÓÃÀÀÐ ¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÈÉÍ
¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀËÛÍ ÀÑÓÓÄÀËÄ

Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí Óäèðäàõóéí
óõààíû ñóðãóóëèéí äýä çàõèðàë, äîêòîð
(Sc.D), ïðîôåññîð ×.Ýíõáààòàð

Àëèâàà ¿íäñýí õóóëü õîîñîí îðîí
çàéä á¿òäýãã¿é, ¿¿íèé òóëä óðüäà÷
íºõöºë áàéäàë á¿ðäñýí áàéõ ó÷èðòàéã
èø ¿íäýñ áîëãîæ, ºã¿¿ëëèéí ýõýíä
¿íäñýí õóóëüò ¸ñíû ¿çýë ñàíàà Ìîíãîë
óëñàä àíõëàí õýðõýí íýâòýðñýí òàëààð
òîâ÷õîí àâ÷ ¿çýæ, óëìààð ¿íäñýí
õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ áàòàëñàí
¿éë ÿâöûã òîéìëîæ, ýöýñò íü àíõäóãààð
¯íäñýí õóóëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã
äýëãýðýíã¿é çàäëàí øèíæèëæ çîõèõ
ä¿ãíýëò õèéõ áîëíî.

Ìîíãîë÷óóä áèäýíä ºíãºðºã÷ 2014
îíä òîõèîñîí îëîí òýìäýãëýëò ¿éë
ÿâäëûí íýã íü àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëü
áàòëàãäñàíû 90 æèëèéí îé þì.
Ìîíãîë óëñàä òóñãààð òîãòíîñîí
á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûã òóíõàãëàæ,
ò¿¿íèé ¿íäýñ òóëãóóðûã áýõæ¿¿ëñýí,
ò¿¿í÷ëýí îð÷èí ¿åèéí ýðõ ç¿éí ¿íäýñ
ñóóðèéã òàâüñàí àíõíû ãîë õóóëü
áîëñíîîðîî ýíýõ¿¿ ¯íäñýí õóóëü øèíý
öàãèéí Ìîíãîëûí òºð, ýðõ ç¿éí ò¿¿õýíä
ñîä áàéðûã ýçýëäýã.
Àíõíû þì àíõíûõààðàà áàéäàã
õîéíî, áèä 1924 îíû ¯íäñýí õóóëèà
èõýýõýí ýåðýãýýð ¿íýëæ ä¿ãíýæ èðñýí
áèëýý. ªìíºõ ¿åèéí ¿çýë ñóðòàëæñàí
ò¿¿õýíä ÁÍÌÀÓ-ûí àíõäóãààð ¯íäñýí
õóóëèéã áàòàëæ, äàãàæ ìºðä¿¿ëñýí íü
àðäûí õóâüñãàëûí ÿëàëòûã áàòàòãàí
áýõæ¿¿ëýõ,
íèéãìèéí
àìüäðàëä
õóâüñãàëò àðä÷èëñàí ººð÷ëºëò õèéõ
çîðèëòîîñ óðãàí ãàðñàí íýí ÷óõàë àðãà
õýìæýýíèé íýã áàéñàí ãýæ òîäîðõîéëæ
áàéâ. Õàðèí ýä¿ãýý ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èä
ýíý õóóëèéã ñîöèàëèñò ìàÿãèéí ¿íäñýí
õóóëèéí àíãèëàëä õàìààðóóëäàã íü
ò¿¿íèé ¿çýë áàðèìòëàëòàé õîëáîîòîé.
Èéìä àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëèéã ¿çýë
áàðèìòëàëûí ¿¿äíýýñ çàäëàí øèíæëýõ
íü ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäëûã áóóðóóëàõ áóñ,
õàðèí ò¿¿õýí ¿íýíèéã ýðõýìëýõ, ºìíºõ
àëäàà, ãàæóóäëààñ ñóðãàìæ àâàõàä òóñ
äºõºì áîëîõ ó÷èðòàé.

1. Ìîíãîë Óëñàä ¯íäñýí õóóëüò
¸ñíû ¿çýë ñàíàà íýâòýðñýí íü
Ìîíãîë Óëñ 2000 ãàðóé æèëèéí òºðò
¸ñ, õóóëü öààçûí ò¿¿õýí óëàìæëàëòàé
îðîí áèëýý. Óëñ ìààíü íýãýí òóãèéí
äîð íýãäýæ, òºð óëñàà áàéãóóëæ, òºðò
¸ñûã òîãòîîæ, õóóëü öààçûã òóíõàãëàæ
ìàíäàæ èðñýí ¿å ÷ áèé, òýð÷ëýí
ò¿¿õèéí íóãà÷ààíä õýäýí çóóí æèëèéí
òóðø áóñäûí êîëîíè áîëæ äîðîéòîæ
áàéñàí ¿å ÷ áèé áºãººä òóõàéí ¿åèéí
íèéãìèéí áàéäàë, õºãæëèéí ¿éë ÿâöòàé
õîëáîîòîéãîîð ÕÕ çóóíû ýõýí ¿å õ¿ðòýë
¿íäñýí ãýõ òîäîòãîë á¿õèé õóóëüã¿é
áàéñàí þì. Õàðèí îëîí æèëèéí
òýìöëèéí à÷ààð 1911 îíä òóñãààð
òîãòíîëîî äýëõèé íèéòýä çàðëàñíû
äàðàà òºð óëñàà õºãæèëòýé îðíóóäûí
æèøãýýð òºâõí¿¿ëýõ çîðèëãî Ìîíãîëûí
ºìíº òóëãàðñàí áèëýý.
Áîãä
õààíò
óëñûí
çàñãèéí
ãàçàð 1912 îíîîñ
íîì÷ ìýðãýí çàðèì
õ¿ì¿¿ñò òýðã¿¿ëýõ
îðíóóäûí òºðèéí
áàéãóóëàë,
ýðõ
ç¿éí
òîãòîëöîîã
ñóäëàõ äààëãàâàð
ºã÷
áàéñíûã
ãýð÷ëýõ áàðèìò íü

28

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

Áîãä õààíû çàñãèéí ãàçðûí åðºíõèé
ñàéä Ñàéí íî¸í õàí Íàìíàíñ¿ðýíãèéí
äààëãàâðààð
ýðäýìòýí
Öýâýýí
Æàìñðàíîâ
õºãæèëòýé
îðíóóäûí
òºðèéí ýðõ ç¿éí òàëààð òîéì÷èëñîí
ñóäàëãàà õèéñíèé ¿íäñýí äýýð áè÷èæ
¿ëäýýñýí “Óëñûí ýðõ” ãýäýã ñóäàëãààíû
òàéëàí þì.1 Ò¿¿í÷ëýí òýð ¿åä íýëýýä
õýäýí îðíû ¿íäñýí õóóëü îð÷óóëàãäàæ
áàéñíûã “Îëîí óëñûí ¿íäñýí õóóëèéí
îðøèë áà Àíãëè, Àìåðèê, ßïîí,
Íîðâåãè óëñûí ¯íäñýí õóóëü” õýìýýõ
ãàð áè÷ìýëýýñ õàðæ áîëíî.2
Îðîñûí Õààíò óëñûí íýãýí õýâëýë
“Äàëüíèé Âîñòîê” ñýòã¿¿ëèéí 1913 îíû
9 ä¿ãýýð ñàðûí äóãààðò Áîãä õààíû
çàðëèãààð ¯íäñýí õóóëü áîëîâñðóóëñàí
ãýýä çàðèì çààëòóóäûã èøèëæýý.3
̺í òýð ¿åèéí àðä÷èëñàí ¿çýëòýé
ñýõýýòí¿¿ä ïàðëàìåíòàò ¸ñ, ¿íäñýí
õóóëèéí áàéãóóëàë òîãòîîõ ýðìýëçëýý
èëýðõèéëæ, çàðèì òàëààð õýðýãæ¿¿ëæ
ýõýëñýí òóõàé ìýð ñýð áàðèìò áàéäàã.
Òóõàéëáàë, 1914 îíä Áîãä õààíä
çºâëºõ ýðõòýé Óëñûí Äýýä, Äîîä õóðàë
áàéãóóëàãäñàí4 íü áàðóóíû ¯íäñýí

õóóëüò õààíò ¸ñûã õàðãàëçñàí õýðýã
ìºí áàéëàà. Ýíý á¿õýí íèéãýìä ¿íäñýí
õóóëüò ¸ñíû òàëààð îéëãîëò, òºñººëºë
á¿ðýëäýõýä íààøòàé íºëºº ¿ç¿¿ëñýí íü
ýðãýëçýýã¿é.
2. Àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëèéã
áîëîâñðóóëæ áàòàëñàí ò¿¿õýí ¿éë
ÿâö
Õóâüñãàëò îëîëòîî áàòàòãàæ, á¿ãä
íàéðàìäàõ áàéãóóëëûã òîãòîîõ ÿâäëûã
õóóëü ç¿éí òàëààð áýõæ¿¿ëýõèéí òóëä
¯íäñýí õóóëü áàòëàí ãàðãàõ íü ýðõ
áàðèã÷äûí ýí òýðã¿¿íèé çîðèëò áàéñàí
íü îéëãîìæòîé. Ò¿¿õýí áàðèìòààð
õººâºë, ¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéã
áîëîâñðóóëàõ áýëòãýë àæèë íýëýýä
ýðòíýýñ ýõýëñýí áàéäàã. Á¿ð 1921 îíû 3
äóãààð ñàðûí 13-íä Àðäûí ò¿ð Çàñãèéí
ãàçðûã áàéãóóëñàí òóõàé òîãòîîëä “...
Ìîíãîë Àðäûí Һ뺺ëºã÷äèéí Èõ
Õóðëûã çàðëàí õóðàëäóóëæ ¿¿ðä áàéõ
Çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëæ óëñûí ¯íäñýí
öààç ä¿ðìèéã òîãòîîëãîñóãàé”5 ãýæýý.
̺í Öýâýýí Æàìñðàíîâ, Ä.Áîäîî
íàðûí áîëîâñðóóëñàí ãýõ ¯íäñýí
õóóëèéí òºñëèéí íîîðîã Óëñûí ò¿¿õèéí
àðõèâä õàäãàëàãäàæ áóé íü äîòîîä,
ãàäààäûí
ñóäëàà÷äûí
ñîíèðõëûã
òàòñààð áàéãàà.6

Түүнийг түүхч С.Ичинноров шинэ үсэгт хөрвүүлснээр
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн “Эрх зүй” сэтгүүлд
нийтлэгджээ. “Эрх зүй сэтгүүл”. 2000 он, №2-3.
2
“Олон улсын үндсэн хуулийн оршил. Анхдугаар Үндсэн
хуулийн судалгааны эх сурвалж”. УБ., 2009 он. Энэхүү
бүтээлд: “Энэхүү дундад зууны үест байгуулсан хурал,
журган сэлтээр эдүгээ манай одоо цагийн улсын хурал
лугаа огт адилгүй бөлгөө” гэж тэмдэглэснийг үндэслэн
түүнийг ямартай ч 1914-өөс 1919 оны хооронд буюу Улсын
хурлын яам байгуулагдсанаас хойш 1919 онд Монголын
автономийг цуцлахаас урагш бичигдсэн гэсэн дүгнэлтийг
түүхч З.Лонжид хийсэн юм. З.Лонжид. Анхдугаар Үндсэн
хууль батлахын өмнөх зарим судалгаа. “Эрх зүй” (онол,
практик, арга зүй, мэдээллийн цуврал), 1/2007(15),
151 дэх тал. Дээр нь нэмж тэмдэглэхэд, “Олон улсын
үндсэн хуулийг оршил”-д “...Финлянд хэмээх Оросын
харьяат бага улсад ардын төлөөлөгчдийн хурлыг 1869
онд нээсэн”, “Бүх Европт гагцхүү Орос улс эзэрхэг
засгаа хэвээр хэрэглэсээр амуй” гэж бичсэнээс үзвэл
энэхүү бүтээл 1917 оны өмнө бүтээгдсэн нь тодорхой.
Учир нь Октябрийн хувьсгал ялсан даруйд большевик
засгийн газар Финлянд ба Польшийн тусгаар тогтнолыг
хүлээн зөвшөөрч, Оросын бүрэлдэхүүнээс гаргасан,
түүнчлэн Октябрийн хувьсгалын дараа Орост тогтсон
Зөвлөлүүдийн засгийг Монголын хувьсгалчид “эзэрхэг
засаг” гэж яавч тодорхойлохгүй нь ойлгомжтой.
3
Энэхүү Үндсэн хуулийн төсөлд Богд Жибзундамба
хутагтын халдашгүй эрхийг тунхаглан, эзэн хаан,
парламент хоорондын харилцааны эрх зүйн асуудлыг
тусгаж, Богд хаан цэргийн онц байдал тогтоовол
хаант Орос улсад мэдэгдэх ёстой гэж заасан байдаг.
Ж.Болдбаатар, Д.Лүндээжанцан. “Монгол Улсын төр, эрх
зүйн түүхэн уламжлал”, УБ., 1997 он, 191 дэх тал.
4
Д.Лүндээжанцан. Монгол улс дахь төрийн эрх мэдлийн
хуваарилалт. (хоёр дахь хэвлэл). УБ., 2014 он, 220-221
1

Ò¿¿í÷ëýí
õóâüñãàëûí
ýõíèé
æèë¿¿äýä áàòëàãäñàí áºãººä íèéãýì,
òºðèéí áàéãóóëàìæèéí àëü íýã òàëûã
дэх тал; “Улсын дээд, доод хурал байгуулсан тухай”
бичиг. “Монголын ард түмний 1911 оны үндэсний эрх
чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл” (Баримт бичгийн
эмхтгэл. 1900-1914), (Хэвлэлд бэлтгэсэн А.Очир,
Г.Пүрвээ); Н.Лүндэндорж. Төр, эрх зүйн сэтгэлгээний
хөгжлийн чиг хандлага. УБ., 2002 он, 226 дахь тал.
5
Монголд Бүгд найрамдах засаг байгуулсан нь (Баримт
бичгийн эмхтгэл), УБ., 1970 он, 7 дахь тал.
6
Б.Чимид. Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс. УБ., 2006,
15 дахь тал.

29

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

áýõæ¿¿ëýõ, òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí
øèíý òîãòîëöîî, èðãýäèéí ýðõ, ýðõ
÷ºëººã áýõæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí “Ìîíãîë
Óëñûí àðäûí Çàñãèéí ãàçðûí Õóðëûí
ò¿ð çóóðûí ä¿ðýì” (1921.09.12), “Óëñûí
ò¿ð öàãèéí õóðëûí ä¿ðýì” (1921.09.20),
“Òàíãàðãèéí
ãýðýý”
(1921.11.01),
“Ìîíãîë Óëñûí íóòãèéí çàõèðãààíû
ä¿ðýì” (1921.03.05) çýðýã öººíã¿é
ä¿ðýì, òîãòîîë íü àíõäóãààð ¿íäñýí
õóóëèéã áîëîâñðóóëæ áàòëàõ áýëòãýë
øàò áîëñîí þì.
Ãýõäýý òóëãàð óëñûí ¿íäñýí øèíæ
òºðõ, íèéãýì-ýäèéí çàñàã, òºð çàñãèéí
áàéãóóëàëòûã
òîãòîîí
áàòàòãàñàí
¿íäñýí õóóëèéã á¿òýýõ íü èõýýõýí
àäàðìààòàé, àìàð õÿëáàðã¿é àæèë
áàéñàí íü ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëæ èðñýí
¿éë ÿâöààñ òîä òîìðóóí õàðàãääàã.
Çàñãèéí ãàçðûí
ò¿âøèíä ¯íäñýí
õóóëèéí òºñëèéã
áîëîâñðóóëàõ
àæèë õýçýýíýýñ
ýõýëñýí
íü
ò º ä è é ë º í
òîäîðõîé
áèø
áîëîâ÷ Çàñãèéí
ãàçðûí 1922 îíû
5 äóãààð ñàðûí
19-íèé ºäðèéí 21
ä¿ãýýð òîãòîîëîîð Ø¿¿õ ÿâäëûí ÿàìíû
òýðã¿¿í ñàéä Ìàãñàðæàâ õóðö òýðã¿¿òýé
òóñãàé êîìèññ áàéãóóëñíààð àëáàí ¸ñîîð
ýõýëñýí7 ãýäýã äýýð ñóäëàà÷èä ñàíàë
íýãääýã. Á¿ðýëäýõ¿¿íä íü Æ.Öýâýýí,
Áàò-Î÷èð çýðýã íîìûí õ¿ì¿¿ñ îðñîí
òóñ êîìèññîä Àðäûí çàñãèéí ãàçðûí
1922 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí
39 ä¿ãýýð õóðëààñ “...¿íäñýí õóóëèéã
àðäûí ýðõò õýìæýýò öààçàò Àíãëè ìýò
óëñûí õóóëèàñ òîâ÷ëîí àâ÷ ýä¿ãýýãèéí
ÿâóóëàí
áóé
çàñãèéí
áàéäàëä
íèéö¿¿ëýí çîõèîâîë çîõèíî”8 ãýñýí
óäèðäàìæ ºã÷ýý. Ýíýõ¿¿ óäèðäàìæèéí
äàãóó òóñ êîìèññ áàðóóíû àðä÷èëñàí
ãýõ Ãåðìàí, Øâåä, Àâñòðè, Áåëüãè,
Ãîëëàíä, ßïîí çýðýã îðíû ¿íäñýí õóóëü
áà ¿íäñýí õóóëèéí ÷àíàðòàé àêòóóä,

ò¿¿í÷ëýí õºðºíãºòºí îðíû ¿íäñýí
õóóëèéí õºãæëèéí òóõàé ñóäàëãààíû
áè÷èã çîõèîëûã îð÷óóëàõ, ñóäëàõ àæèë
õèéæ áàéñàí áàðèìò áèé. Ýíý àæèëä
äºíãºæ áàéãóóëàãäààä áàéñàí Ñóäàð
áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíã îðîëöóóëæ áàéæýý.9
Îð÷óóëãà, ñóäàëãààíä èõýýõýí öàã
çàðöóóëñàí ó÷ðààñ òóñ êîìèññ Çàñãèéí
ãàçðààñ òîãòîîñîí õóãàöààíä áàãòààí
¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ
áîëîëöîî
áàéãààã¿éã
õàðãàëçàí
àæèëëàõ õóãàöààã ãóðâàí ñàðààð
ñóíãàæ, óëìààð àæëàà çºâõºí áàðóóíû
îðíóóäûí õ¿ðýýãýýð õÿçãààðëàñàí ãýæ
áóðóóòãàí óã êîìèññûã 1922 îíû 12
äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí òîãòîîëîîð
òàòàí áóóëãàæ, óóë ¿¿ðãèéã Çàñãèéí
ãàçðûí õóóëü öààç ýìõëýõ õýëòýñò
õàðèóöóóëæýý.10

¯íäñýí
õóóëèéí
òºñºë
áîëîâñðóóëàõ
¿çýë
áàðèìòëàëûí
àñóóäëààð
¿íäýñíèé
àðä÷èëñàí
¿çýëòí¿¿ä, Êîìèíòåðíèé òàëûíõíû
áàðèìòàëæ áàéñàí ýñðýã òýñðýã áàéð
ñóóðü íü ÿâààíäàà áàéäàë õóðöäàõàä
õ¿ðãýæ, ýíý íü ¿íäñýí õóóëèéí òºñºë
áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä øóóä íºëººëñºí
þì. Õýðýâ àíõíû êîìèññîä “Åâðîïûí
îëîí
óëñóóäûí
õóóëü
ä¿ðìèéã
õàðãàëçàõ” òóõàé óäèðäàìæèéã ºã÷
Түүхч Д.Даш “Судар бичгийн хүрээлэн олон улсын
үндсэн хуулиас орчуулж байсан нь ердийн нэг хөрвүүлэх
зорилгоор биш, харин анхдугаар Үндсэн хуулийг бэлтгэн
боловсруулах ажилтай холбогдож байсан бололтой” гэж
тэмдэглэсэн байдаг. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын
Анхдугаар Их Хурал. УБ., 1984. 341-342 дахь тал. Энэ
дашрамд тэмдэглэхэд, эдгээр орчуулгууд тухайлбал
Австри, Герман, Бельги зэрэг улсын үндсэн хуулийн
орчуулгууд хараахан олдоогүй бөгөөд гагцхүү зарим
судлаачдын бүтээлд тэмдэглэгдсэн байдаг.
10
УТТА. 1-1-72 (АЗГ-ын 1922 оны 56 дугаар хурлын
тогтоол).
9

С.Жалан-Аажав. Ардын төрийн хууль тогтоох үйл
ажиллагаа (1921-1940). УБ., 1967 он, 72 дахь тал.
8
УТТА. 1-1-72 (АЗГ-ын 1922 оны хурлын тогтоол).
7

30

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

áàéñàí áîë õîæèì áàéãóóëàãäñàí
êîìèññûí õóâüä Ǻâëºëò Îðîñûí
¿íäñýí õóóëèéí ¿çýë ñàíàà, çàð÷ìûã
ìîíãîëûí
íºõöºëä
òîõèðóóëàí
“á¿òýýë÷ýýð” òóñãàí õýðýãæ¿¿ëýõ íü
¿íäñýí õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ
àæèëä áàðèìòëàõ ãîë çàð÷èì áîëæ
õóâèð÷ýý. ¯¿íä ÿëàíãóÿà ¿íäñýí õóóëü
áîëîâñðóóëàõ àæëûã õóðäàñãàõ òóõàé
Çàñãèéí ãàçðûí 1924 îíû 2 äóãààð
ñàðûí 15-íû ºäðèéí íýãä¿ãýýð òîãòîîë
÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý.

îíä ÇÕÓ-ààñ óðèãäàí èðñýí õóóëü÷
ìýðãýæèëòýí Ï.Â.Âñåñâÿòñêèé áîëîí
Êîìèíòåðíèé òºëººëºã÷ Ý.Ðèí÷èíî,
Ò.Ðûñêóëîâ11 íàðûí øóóä íºëººãººð
õóâüñãàëò Ìîíãîëûí ¿íäñýí õóóëèéí ýõ
çàãâàðààð ãàãöõ¿¿ çºâëºëòèéí ¿íäñýí
õóóëèéã ñîíãîæýý.12 Òóñ êîìèññ ¯íäñýí
õóóëèéí òºñëèéã àñàð áîãèíî õóãàöààíä
áîëîâñðóóëæ
Óëñûí
Èõ
Õóðàëä
îðóóëàõàä ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä òóñ
äºõºì áîëñîí ãýæ ¿çýõ ¿íäýñòýé.
Áàéãóóëàãäñàíààñàà õîéø õî¸ðõîí
ñàðûí äîòîð óã êîìèññ íü àæëûíõàà
ãîë ¿ð ä¿í áîëñîí çóðãààí á¿ëýã, 50
ç¿éëýýñ á¿ðäñýí ¯íäñýí õóóëèéí
òºñëèéã Ìîíãîë Óëñûí Àíõäóãààð Èõ
Õóðàëä îðóóëñàí áºãººä Èõ Õóðàë
1924 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 25-26-íä
õî¸ð ºäðèéí òóðø òºñëèéã ç¿éë á¿ðýýð
õýëýëöýæ, 26-íû ºäðèéí 16 öàã 17
õîðîìä 14 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð áàòàëñàí
þì. Èéíõ¿¿ Ìîíãîë Óëñ ò¿¿õýíäýý àíõ
óäàà ¿íäñýí õóóëü õýìýýõ óëñûí ãîë
õóóëüòàé áîëñîí áèëýý.

Àðäûí çàñãèéí ãàçðûí 1924 îíû
10 äóãààð ñàðûí 24-íèé ºäðèéí 39
ä¿ãýýð
òîãòîîëîîð
áàéãóóëàãäñàí
Åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæ òýðã¿¿òýé
êîìèññ ººðèéí àæèëä äàðààõ ¿íäñýí
÷èãëýëèéã áàðèìòàëñàí áàéäàã. ¯¿íä,
íýãä¿ãýýðò, ÌÀÕÍ-ûí III èõ õóðëààñ
óëñàà êàïèòàëèñò áóñ çàìààð õºãæ¿¿ëýõ
çîðèëòûã íàìûí æàíæèí øóãàì áîëãîæ,
ò¿¿íèéã õàíãàõ ãîë òóëãóóð õ¿÷ íü
æèíõýíý ÿäóó, äóíä àðä áîëíî ãýñýí
çààëòûã îíîë, óëñ
òºðèéí
óäèðäàìæ
á î ë ã î ñ î í ;
õî¸ðäóãààðò, Àðäûí
çàñãèéí ãàçàð áà
Áîãä
ãýãýýíèé
õîîðîíä áàéãóóëñàí
“Òàíãàðãèéí ãýðýý”
áîëîí “Óëñûí ò¿ð
öàãèéí
õóðëûí
ä¿ðýì”,
“Ìîíãîë
óëñûí çàñàã áóñ âàí, ã¿íã¿¿äèéí
ýðõ õýìæýýíèé òóõàé ä¿ðýì”, “Á¿ãä
Íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîí ÿâóóëàõ òóõàé
Àðäûí çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîë” çýðýã
¿íäñýí õóóëèéí ÷àíàðòàé àêòóóäûã
õàðãàëçàí ¿çñýí; ãóðàâäóãààðò, 1924

3. Àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëèéí
¿çýë áàðèìòëàë
Àíõäóãààð
¯íäñýí
õóóëèéí
ìºí ÷àíàðûí òóõàéä: Àëèâàà ¿íäñýí
õóóëèéí ¿çýë áàðèìòëàë íü þóíû ºìíº
ò¿¿íèé ìºí ÷àíàðààð èëýðíý.
Àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëü óëñûíõàà
çîðèëãûã íèéãýì æóðìûí (ñîöèàëèñò)
÷èã
áàðèìæààãààð
òóíõàãëàñàí,13

Уг төслийг хэлэлцэхэд Коминтерний төлөөлөгчид
Улсын Их Хурлын төлөөлөгч нартай зэрэгцэн 20 гаруй
удаа үг хэлж тайлбарлаж, санал оруулж батлуулан
бас хянан найруулах комисст орж ажилласан байна.
БНМАУ-ын Анхдугаар Их Хуралд анхдугаар Үндсэн
хуулийн төслийн талаар ерөнхий сайд Б.Цэрэндоржийн
тавьсан илтгэл, уул төслийг хэлэлцэж баталсан тухай
тэмдэглэлээс үзвэл Арван гуравдугаар хуралдаанд (1924
оны 11 дүгээр сарын 25-нд) Коминтерний төлөөлөгч
Рыскулов: Энэхүү Үндсэн хуулийг төлөвлөхөд би мөн
туслалцсан гээд төлөөлөгчдийн зарим асуултад хариулж
байсан юм. Ж.Амарсанаа, О.Батсайхан. Монгол Улсын
Үндсэн хууль: баримт бичиг. УБ., 2004 он, 53 дахь тал.
12
Хэрэв анхны комиссын бүрэлдэхүүнд голдуу эрдэмтэн
мэргэд орж байсан бол хичээнгүй сайд Б.Цэрэндоржийн
ахалсан комисст дөрвөн хүнээс гурав нь оросын буриад
нар байжээ (Элбэгдорж Ринчино, Цэвээн Жамсранов,
Гомбобадамжав). Б.Батбаяр (Баабар). XX зууны Монгол.
Нүүдэл, суудал. Олз гарз. УБ., 1996 он, 343-344 дэх тал.
13
1924 оны Үндсэн хуульд: “Бүх дэлхийн жинхэнэ
ард түмний зорилго нь одоогийн эзэрхэг хөрөнгөтний
байдлыг үндсээр нь устгаж, нийгэм журамт ба эв хамт
ёс журмыг эрмэлзэх тул засгийн бодлогыг түүнтэй
нийцүүлэх явуулах” гэх зэргээр заасан. Тайлбар: Нийгэм
11

31

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

òºðèéí íèéãìèéí
¿íäñèéã ãàãöõ¿¿
æèíõýíý
àðäûí
(àíãèéí) ¿¿äíýýñ
áýõæ¿¿ëñýí,
òºðèéí
òºâ,
îðîí
íóòãèéí
áàéãóóëëàãûí
òîãòîëöîîã
Ǻâëºë¿¿äèéí
¿çýë
ñàíààã
óäèðäëàãà áîëãîí
òîäîðõîéëñîí, ¯íäñýí õóóëèà Ǻâëºëò
Îðîñûí ¯íäñýí õóóëèéí àãóóëãààð
áîëîí Êîìèíòåðíèé çààâàð, øóóä
îðîëöîîòîéãîîð áîëîâñðóóëæ, õýëýëöýí
áàòàëñàí çýðýã íü óã õóóëèéã àíãè÷ ìºí
÷àíàðòàé ñîöèàëèñò ìàÿãèéí õóóëü
áîëãîæýý. Ó÷èð íü çºâõºí ìàðêñèçìëåíèíèçìèéí ¿íäñèéã òàâèã÷èä àëèâàà
¿íäñýí õóóëü íü àíãèóäûí õ¿÷íèé
õàðüöààã èëýðõèéëæ, íî¸ðõîã÷ àíãèéí
õ¿ñýë çîðèãèéã õóóëü÷ëàí òóíõàãëàäãèéã
íîìëîæ áàéâ.14 Çàñãèéí ýðõèéã ãàðòàà
àâñàí àíãè ¿íäñýí õóóëü ãàðãàæ, ò¿¿íäýý
àíãèéí òýìöëèéí ä¿íä áàéëäàí îëñîí
îëîëòîî áýõæ¿¿ëäýã; ººðººð õýëáýë,
àëèâàà óëñûí ¿íäñýí õóóëü íî¸ðõîã÷
àíãèéí ýðõ àøãèéã èëýðõèéëñýí ýäèéí
çàñàã, óëñ òºðèéí õàðèëöààã õóóëü÷ëàí
áàòàòãàäàã áºãººä ¿¿íèé òóëä íî¸ðõîã÷
àíãèéí óëñ òºðèéí çàñàãëàëûí çîõèîí
áàéãóóëàëò áóþó òºðèéí áàéãóóëàìæèéí
õýëáýð, çàõèðãààíû õýëáýð, óëñ
òºðèéí äýãëýìèéí ¿íäñèéã õóóëü ç¿éí
¿¿äíýýñ òîãòîîæ ºãäºã ãýæ òýä ¿çýæ
áàéæýý.
Óäèðäëàãûí
õýëáýðèéí
òóõàéä: Àëèâàà ¿íäñýí õóóëèéí
öºì íü óäèðäëàãûí õýëáýðèéí òóõàé
àñóóäàë áàéäàã. Àíõäóãààð ¯íäñýí
õóóëèàð òºðèéí óäèðäëàãûí õààíò
õýëáýðèéã õàëæ, èë¿¿ äýâøèëòòýé á¿ãä
íàéðàìäàõ ¸ñûã òîãòîîí, Ìîíãîëûí
òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí (Èõ Õóðàë,
Áàãà Õóðàë, Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä,
Çàñãèéí ãàçàð, ÿàìä) øèíý òîãòîëöîîã
áýõæ¿¿ëñýí áèëýý. Á¿ð 1920-1921
îíä òóõàéí ¿åä ãàð÷ áàéñàí çàðèì

õýâëýëä íèéòëýãäñýí “Àðäûí çàñãèéí
¿íäñýí æóðàì”, “Ìîíãîë Óëñûí øèíý
àðä îëíû ýðõèéí òºâèéí áà íóòãèéí
çàñãèéí ÿíç òºëºâ” ºã¿¿ëýë õèéãýýä
“Ìîíãîë àðäûí õýðãèéã ò¿ð åðºíõèéëºí
çàõèðàõ ãàçàð” áàéãóóëñàí òóõàé
òîãòîîë, òóíõàãëàë çýðýã ãîë ãîë áàðèìò
áè÷èãò ¯íäñýí õóóëüò á¿ãä íàéðàìäàõ
áàéãóóëàë
òîãòîîõ
òóõàé
ñàíààã
äýâø¿¿ëæ áàéæýý.15 Ãýõäýý ýíý íü øóóä
õýðýãæýýã¿é, õýðýãæèõ áîëîìæ, íºõöºë
÷ õóâüñãàëûí ýõíèé æèë¿¿äýä òºäèéëºí
á¿ðäýýã¿é áàéñàí. Ó÷èð íü Ìîíãîëûí
ñ¿¿ë÷èéí õààí, àìüä áóðõàí ãýæ àðä
ò¿ìýíäýý áèøðýãäñýí Áîãä ãýãýýí
àìüä ñýð¿¿í áàéñàí ¿åä òóñ óëñàä
á¿ãä íàéðàìäàõ çàñãèéã òîãòîîõ òóõàé
àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä íýí áýðõòýé
áàéñàí íü îéëãîìæòîé. Õàðèí 1924 îíû
5 äóãààð ñàðûí 20-íä Áîãä ãýãýýí òààëàë
òºãññºí íü õýìæýýò öààçàò õààíò çàñãèéã
õàëæ, á¿ãä íàéðàìäàõ çàñãèéã òîãòîîõ
áîäëîãî, çîðèëãûã õàíãàõàä àÿòàéõàí
áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæýý.16 Òóñ óëñàä
á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîõ òóõàé
øèéäâýð¿¿ä àð àðààñàà öóâðàí ãàðñàí
áºãººä ¿¿íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû
Òýðã¿¿ëýã÷äèéí 1924 îíû 6 äóãààð
ñàðûí 3-íû ºäðèéí õóðëààñ ãàðãàñàí
øèéäâýð, ò¿¿íèéã ìºí îíû 6 äóãààð
ñàðûí 7-íä áàòàëæ, “...îäîî àðäûí
ýðõòýé óëñûí ¸ñîíä íèéö¿¿ëýí... á¿ãä
íàéðàìäàõ àðä óëñûí çàñãèéã ÿâóóëáààñ
ç¿éòýé áîëîõ áà Äà öçóí òóí õýìýýõ èõ
åðºíõèé äàðãûã ñîíãîõã¿é, óëñûí äýýä
ýðõèéã óëñûí èõ õóðëûí ä¿ðìèéí ¸ñîîð
òóñ õóðàëä õàäãàëàõ...” ãýñýí ÌÀÕÍûí Òºâ Õîðîîíû á¿ãä õóðëûí òîãòîîë,
ýíýõ¿¿ øèéäâýðèéã ñàéøààí áàòàëñàí
Àðäûí çàñãèéí ãàçðûí 18 äóãààð
õóðëûí òîãòîîë17 çýðãèéã íýðëýæ áîëíî.
Åðºíõèéëºã÷ã¿é,
Á¿ãä
íàéðàìäàõ
Ж.Амарсанаа, О.Батсайхан. Монгол Улсын Үндсэн
хууль: баримт бичиг. УБ., 2004 он, xxii дахь тал.
16
Богд гэгээн таалал төгсөнгүүт түүний хойт
дүрийг тодруулах тухай асуудал яригдсан бөгөөд энэ нь
сүсэг бишрэлийн хажуугаар засаг төрийн тухай асуудал
байсан тул олон түмний сүсэг бишрэл, улс төрийн
тухайн нөхцөл байдлыг харгалзан хэдийгээр Богдын
хойт дүрийг тодруулахаас шууд татгалзаагүй боловч
хойш тавьж, харин бүгд найрамдах засаг тогтоох ажлыг
ихээхэн яаравчилжээ.
17
Ардын засгаас 1921-24 онд авсан арга
хэмжээ. УБ., 1954 он, 88 дахь тал.

15

журамт ёс- Социализм, Эв хамт ёс- Коммунизм.
14
В.И.Ленин: “...ангийн тэмцэлд хүчний бодит харьцааг
илэрхийлдэгт Үндсэн хуулийн мөн чанар оршино” гэжээ.
В.И.Ленин. Зохиолууд, 15 дугаар боть, 338 дахь талд.

32

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

óëñûí òºðèéí áàéãóóëàëòûã òóñ îðîíä
òîãòîîí ÿâóóëàõ òóõàé Àðäûí çàñãèéí
ãàçðûí 1924 îíû 6 äóãààð ñàðûí 13-íû
ºäðèéí òîãòîîëûã ¿íäýñ áîëãîñîí çààëò
àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëèéí îðøèëä
îðñíîîð Ìîíãîë Óëñ á¿ãä íàéðàìäàõ
óëñ áîëñîí þì. ¯íäñýí õóóëèéí 2
äóãààð ç¿éëä: “Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë
Àðä Óëñûí çîðèëò áîë õóó÷íû ýçýðõýã
õàðãèñûí ¸ñ, ñóðòëûí ¿ëäýãäëèéã
¿íäñýýð óñòãàæ, óëñ òºðèéí çàõèðãààíû
ÿâäëûã æèíõýíý àðäûí ¸ñîíä íèéë¿¿ëæ,
øèíý ¸ñíû Á¿ãä
Íàéðàìäàõ
Óëñûí
¿íäýñ
òóëãóóðûã
á à ò à ò ã à í
áýõæ¿¿ëíý”
õýìýýí àðäûí
òºðèéí ¿íäñýí
çîðèëò, ¿¿ðãèéã
òîäîðõîéëæýý.
ÁÍÌÀÓ-ûí Àíõäóãààð Èõ Õóðàëä
¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéí òàëààð òàâüñàí
èëòãýëäýý åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæ
äýëõèéä áàéäàã á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí
õýëáýð¿¿äèéí
òàëààð
äýëãýðýíã¿é
ºã¿¿ëæ, äàâóó áà ñóë òàëóóäûã
äóðäààä,18 Ìîíãîë Óëñàä õàìãèéí
òîõèðîìæòîé íü Ǻâëºëò Îðîñûí á¿ãä
íàéðàìäàõ óëñûí òîãòîîñîí õýëáýð
ìºí ãýæ ä¿ãíýæýý.19
¯çýë áàðèìòëàëûí õóâüä àâ÷

¿çâýë, àíõäóãààð ¿íäñýí õóóëèàð
òîãòîîñîí óäèðäëàãûí õýëáýð íü
äýëõèéä
çîíõèëäîã
ïàðëàìåíòûí,
åðºíõèéëºã÷èéí áóþó õîëèìîã á¿ãä
íàéðàìäàõ óëñûí õýëáýðèéí àëü íü ÷
áèø, çºâëºë¿¿äèéí á¿ãä íàéðàìäàõ óëñ
ãýæ òîìü¸îëîãääîã óäèðäëàãûí ºâºðìºö
õýëáýð áàéâ.20 ¯¿íèéã òóõàéí õýëáýðèéí
¿íäñýí øèíæ¿¿äýýð íü òàéëáàðëàâàë
ç¿éòýé áîëîâ óó. Ǻâëºë¿¿äèéí á¿ãä
íàéðàìäàõ óëñûí ãîë øèíæ íü òºðèéí
ýðõ
ìýäýë
õóâààðèëàõ
çàð÷ìûã
¿ã¿éñãýæ, çàñãèéí á¿õ ýðõ íýãäìýë áàéõ
çàð÷èìä ñóóðèëäàã. Áóñàä øèíæ ãýâýë:
• Òºðèéí á¿õ áàéãóóëëàãà íàìûí
øèéäâýð, óäèðäëàãûí äàãóó, íàìûí
õàòóó õÿíàëòûí äîð ¿éë àæèëëàãààãàà
õýðýãæ¿¿ëäýã.
Ýíýõ¿¿
õýëáýðèéã
ñîíãîñîí óëñóóä îëîí íàìûí òîãòîëöîîã
õ¿ëýýí çºâøººðäºãã¿é òóë ñºðºã õ¿÷íèé
òóõàé îéëãîëò áàéäàãã¿é.
• Һ뺺ëºõ
áàéãóóëëàãóóä
íü çàõèðàõ, çàõèðàãäàõ çàð÷ìûí
äàãóó çîõèîí áàéãóóëàãäñàí íýãäìýë
òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëäýã; îðîí íóòàãò
ººðºº óäèðäàõ ¸ñ õýðýãæäýãã¿é
• Òºðèéí á¿õ áàéãóóëëàãà òóõàéí
ò¿âøíèé Õóðëóóäààñ áàéãóóëàãäàæ,
òýäýíä àæëàà õàðèóöàí òàéëàãíàäàã
• Һ뺺ëëèéí áàéãóóëëàãóóäàä
ñîíãîãäñîí äåïóòàòóóä íü îðîí òîîíû
áóñ áàéäàã áºãººä ¿íäñýí àæëûí
õàæóóãààð àðäûí òºëººëºã÷äèéí àëáûã
çàëãóóëäàã; òèéì ÷ ó÷ðààñ á¿õ øàòíû
òºëººëëèéí áàéãóóëëàãóóä íü æèíõýíý
àæèëëàã÷ áàéãóóëëàãà áèø, çºâõºí
ã¿éöýòãýí çàõèðàìæëàõ áàéãóóëëàãààñ
ãàðãàñàí øèéäâýðèéã áàòëàìæëàõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýäýã áºãººä òýäãýýðèéí ÷óóëãàí
öººí õîíîã ¿ðãýëæèëäýã.
• Һ뺺ëëèéí äýýä áàéãóóëëàãûí
á¿ðýí ýðõèéã ¿íýí õýðýãòýý ò¿¿íýýñ
ñîíãîãäñîí öººí õ¿íòýé òýðã¿¿ëýã÷èä

Б.Цэрэндорж: “Нэг болбоос Хаант улс, Хоёр-т,
Хэмжээт цаазат улс, Гурав-т, Бүгд Найрамдах улс,
Нэгдүгээр зүйлд дурдсан эзэрхэг хаант улсын хамаг
эрх гагцхүү хааны эрхэн дор бөгөөд аливаа байлдах,
найрамдахаас эхлэн хамаг явдал цөм энэ хааны мэдэл
болно. Хоёрдугаар. Хэмжээт цаазат улсад эзэрхэг хааны
эрхийг хэмжээлэн хөрөнгөтөн баячуудын эрх ашигт тус
хүргэх боловч жинхэнэ олон ардад мөн адил ач тус үгүй.
Гуравдугаар- Буржуйлэг Бүгд Найрамдах улсын тухай
хэдэн үг илтгэх нь. Хятадын байдлаар үлгэрлэвээс, Юан
Шикай улсын эрхийг цэргийн хүчээр эзлэн авч улсын
засгийг удирдсан нь харилцан эрх ашгийг тэмцэлдэн
булаалдаж самуурсаар эдүгээ арав гаруй жил болсон
нь энэ мэтийн эзэрхгүүд арга хүчний эрхээр улсыг эзлэн
үймүүлсний уршиг мөн буюу. “БНМАУ-ын Анхдугаар
Их Хуралд анхдугаар Үндсэн хуулийн төслийн талаар
ерөнхий сайд Б.Цэрэндоржийн тавьсан илтгэл, уул
төслийг хэлэлцэж баталсан тухай тэмдэглэлээс: Арван
гуравдугаар хуралдаан (1924 оны 11 дүгээр сарын 25).
Ж.Амарсанаа, О.Батсайхан. Монгол Улсын Үндсэн
хууль: баримт бичиг. УБ., 2004 он, 51 дэх тал.
19
Б.Цэрэндорж: “Тийм боловч жинхэнэ ардын ашиг тусыг
чухал болгосон жинхэнэ ардын бүгд найрамдах улс мөн
байна. Энэхүү бүгд найрамдах улс болбоос чухамхүү
Зөвлөлтийн Засагт Орос улс болно.” Мөн тэнд.
18

1917 оны 4 дүгээр сард эх орондоо буцаж ирсний
дараа бичсэн “Дөрөвдүгээр сарын сэдвүүд” бүтээлдээ
В.И.Ленин: ажилчны депутатуудын Зөвлөлүүд нь
хувьсгалт засгийн цор ганц байж болох хэлбэр мөн...,
үүнээс парламентын бүгд найрамдах улсын хэлбэр
лүү эргэн орох нь ухарсан алхам болно..., иймд улсын
хэмжээнд дороосоо байгуулагдсан ажилчны, тариачны
Зөвлөлүүдийн бүгд найрамдах улс байх ёстой гэсэн
санаануудыг дэвшүүлжээ. В.И.Ленин. Полн. Собр.соч., 5
изд., Т.31, с.113-118-аас үзнэ үү.

20

33

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ò¿¿íèé íýðèéí ºìíººñ ã¿éöýòãýäýã.21
Äýýðõ á¿õ øèíæ àíõäóãààð ¯íäñýí
õóóëèàð òîãòîîñîí òºðèéí òîãòîëöîîíä
èëðýëýý îëñîí áèëýý. Òóõàéëáàë, Á¿õ
øàòíû õºäºëìºð÷äèéí Õóðëóóä òóñ
óëñûí óëñ òºðèéí ¿íäýñ áîëñíûã ¯íäñýí
õóóëèàð õóóëü÷ëàí áàòàòãàæýý. Õóðëóóä
àðäûí òºðèéí óëñ òºðèéí ¿íäýñ áîëñîí
íü íýãä¿ãýýðò, íèéò óëñ îðíû õýìæýýíä
òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëëàãûí íýãäìýë
ñèñòåìèéã òîãòîîæ, àðâàí ãýð, áàã,
ñóì, õîøóó, àéìãèéí Õóðëóóä, Óëñûí
Õóðàë öºì äýýðýýñýý äîîøîî øàòëàí
çàõèðàãäàõ òºâëºðñºí óäèðäëàãûí
çàð÷èì äýýð çîõèîí áàéãóóëàãäàí,
òºâ áà îðîí íóòàãò òºðèéí á¿õ ýðõèéã
ãàðòàà àâñàí; õî¸ðäóãààðò, òºðèéí
ã¿éöýòãýí çàõèðàõ á¿õ áàéãóóëëàãûí ýõ
¿íäýñ áîëæ, àðä ò¿ìíèé íýðèéí ºìíººñ
òýäãýýðèéí ¿éë àæèëëàãààã õÿíàí
øàëãàæ óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ áàéñàí.
¯íäñýí õóóëüä òºðèéí ýðõ áàðèõ áà
òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäûí
¿¿ðãèéã òîäîðõîéëîõäîî òýäãýýðèéí
¿éë àæèëëàãàà íýãäìýë áàéõ çàð÷ìûã
÷àíä áàðèìòàëñàí íü õàðàãääàã.
Òîâ÷îîð
õýëáýë,
òºðèéí
çàõèðãààíû ºìíºõººñ äàâóó, îð÷èí
öàãèéí á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí õýëáýðèéã
ñîíãîñîí õýäèé ÷ ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëäýã
çàñàã
òºðèéí
áàéãóóëëàãûí
õýò
òºâëºðñºí òîãòîëöîîã áýõæ¿¿ëñýí áàéâ.
Àðäûí Õóðëóóä ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ òºðèéí
¿íäýñ, àðäûí òºðèéí òîãòíîõ õýëáýð
áîëñîí íü þóíû ºìíº Çºâëºëò Îðîñûí
òóðøëàãà áîëîí Êîìèíòåðíèé íºëººòýé
õîëáîîòîé.
¯¿íä
íýã
ç¿éëèéã
îíöëîí
òýìäýãëýõýä, äàðàà, äàðààãèéí ¯íäñýí
õóóëèéíõ øèã ÌÀÕÍ-ûí “ìàíëàéëàõ,
óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ” ¿¿ðãèéí òóõàé
çààëò ýíýõ¿¿ ¯íäñýí õóóëüä îðîîã¿é
íü
îëçóóðõóóøòàé.
Õýäèé
òèéì
áîëîâ÷, ¿íäñýí õóóëèéí òºñëèéã
áîëîâñðóóëàõààñ
áàòëàõ
õ¿ðòýëõ
á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãàà ÌÀÕÍ-ûí õàòóó
õÿíàëò, çààâàð÷èëãà, óäèðäàìæèéí äîð
ÿâàãäñàí áºãººä òºðèéí óäèðäëàãûí

á¿ãä íàéðàìäàõ õýëáýðèéã ñîíãîõ,
òºðèéí òýðã¿¿íã¿é áàéõ, õºðºíãºòíèé
áóñ õºãæëèéí çàìààð çàìíàõ òóõàé
ÌÀÕÍ-ûí III èõ õóðëûí øèéäâýðèéã
óäèðäàìæ áîëãîõ, õóâüñãàëò Îðîñ
óëñûí ¿íäñýí õóóëèéã ¿ëãýðëýõ,
Îðîñîîñ õóóëü öààçûí ìýðãýæèëòýí
óðüæ, ãîë õóóëü áîëîâñðóóëàõ àæèëä
òóñëóóëàõ çýðýã çàð÷ìûí àñóóäëààð ýðõ
áàðèã÷ íàì ýõýëæ øèéäâýðýý ãàðãàæ,
óëìààð çàñàã, òºðèéí áàéãóóëëàãóóä
òýäãýýðèéã õ¿ëöýíã¿é ¸ñ÷èëæ áàéñàí íü
òóñ óëñûí óëñ òºðèéí òîãòîëöîîíä íýã
íàìûí íî¸ðõîë íýãýíò òîãòñîíû èëðýë
ìºí ãýæ ¿çýõýýñ ººð àðãàã¿é.
Íèéãìèéí
¿íäýñ,
èðãýäèéí
ýðõ, ýðõ ÷ºëººã àíãè÷ áàéð ñóóðèàñ
òîäîðõîéëñîí íü: Ñîöèàëèñò ìàÿãèéí
áóñàä ¿íäñýí õóóëüä íèéãìèéí ¿íäñèéã
ïðîëåòàðè áóþó ýñõ¿ë “àæèë÷èí,
òàðèà÷èí” õýìýýäýã áîë àíõäóãààð
¯íäñýí õóóëüä “æèíõýíý àðä” ãýæ
òîìü¸îëñîí áàéäàã. ªºðººð õýëáýë õ¿í
àìûí õàìãèéí ÿäóó õýñýã áîëîõ çºâõºí
“æèíõýíý àðä” àíãèéã çàñãèéí ýðõèéí ýõ
¿¿ñâýð õýìýýí ºðãºìæèëæýý. Èíãýñíýýð
ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèéã “àíãèéí øèíæýýð”
õóâààí õàãàðàëäóóëñàí íü óãòàà
õ¿í àìûí çàðèì õýñãèéã ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàæ, èíãýñíýýðýý õ¿íèé ñàëøã¿é
ýðõ áîëîõ àìüä ÿâàõ, èòãýë ¿íýìøèëòýé
áàéõ çýðýã ýðõ¿¿ä çºð÷èãäºæ, ñîíãîõ,
ñîíãîãäîõ ýðõ õºñºðäºæ, àðä÷èëàëä
õÿçãààðëàëò òàâüñàí òºäèéã¿é, àðä
ò¿ìíèé íýã õýñýãò “àíãèéí äàéñàí”
ãýñýí íýð õàÿã ç¿¿æ óëìààð “àíãèéí
õóâüä óñòãàõ”-àä ÷èãëýñýí õîæìûí
õýëìýãä¿¿ëýëòèéí ¿¿ä õààëãûã íýýñýí
þì.
¯íäñýí õóóëèéí íýãýí äýâøèëòòýé
òàë íü àíõ óäàà àëèâàà õýðãýì
çýðãèéã óñòãàõ, ýðýãòýé, ýìýãòýé àäèë
òýãø ýðõòýé áàéõ, øàøèí ø¿òýõ, ýñ
ø¿òýõ çýðýã èðãýäèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººã
òóíõàãëàí áýõæ¿¿ëñýí ÿâäàë áàéñàí
þì. Õýäèé òèéì áîëîâ÷ ýíý àñóóäàëä
àíãè÷ áàéð ñóóðèàñ õàíäàæ àðä ò¿ìíèé
çàðèì õýñãèéí ýðõèéã á¿ðìºñºí õàñàõ
þì óó õÿçãààðëàõ, çàðèì õýñýãò á¿õ
ýðõèéã ä¿¿ðýí ýäë¿¿ëýõ çýðãýýð
íèéò èðãýäýý ãàðàë, ¿¿ñýë, õºðºíãº

Г.Н. Андреева. Конституционное право зарубежных
стран. М., “Эксмо”, 2004, с. 177; А.М.Осавелюк.
Конституционное право зарубежных стран. М., “Юнитизакон и право”, 2010, с.122-123.

21

34

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

áýëòãýí ã¿éöýòã¿¿ëýõ”, 3) “àëèâàà ýâëýë
õîðøîî çýðãèéã áàéãóóëàõ ýðõ ÷ºëººã
õ¿íäýòãýæ, ýë ÿâäàëä òóñ óëñààñ ýëäýâ
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ”, 4) “àëèâàà ýðäýì
ñî¸ëä ãýãýýð¿¿ëýõ çàìûã íýýãä¿¿ëýí òóñ
óëñààñ ýëäýâ óõààíû ýðäýìä á¿ðýí ¿íý
òºëáºðã¿éãýýð áîëîâñðóóëàõ ÿâäëûã
ã¿éöýòãýõ...” ãýæ çààñàí áàéíà. ̺í
ç¿éëä “òóñ óëñûí õàðüÿàò àëèâàà õ¿í”
áóþó “õàðüÿàò àðä ò¿ìýíä” 1) “ø¿òýõ
èòãýõ ÿâäàëä á¿ðýí ýðõ ÷ºëºº îëãîõûí
òóë øàøíû õýðãèéã óëñ òºðèéí õýðãýýñ
òóñãààð áàéãóóëæ, øàøèí ø¿òëýãèéí
ÿâäëûã ººð ººðèéí äóð ñ¿ñãýýð áîëãîõ”,
2) “óãñàà, øàøèí, ýðýãòýé ýìýãòýé
õýìýýõ ÿëãàâàðã¿é íýãýí àäèë ýðõèéã
ýäë¿¿ëýõ” ãýæ çààñàí áàéíà. Ýäãýýð
çóðãààí ç¿éë ýðõèéí ýõíèé äºðºâ íü
“æèíõýíý àðä ò¿ìýí”-ä îíîãäîæ áàéõàä
ñ¿¿ëèéí õî¸ð íü “õàðüÿàò àðä ò¿ìýí”
áóþó íèéò àðä èðãýäýä îíîãäîõîîð
çààã ÿëãàâàðòàéãààð òîãòîîñíîîñ ¿çâýë
ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõýý á¿ðìºñºí
õàñóóëñàí õ¿í àìûí õýñãýýñ ãàäíà àðä
ò¿ìíèé ¿ëäñýí õýñãèéã æèíõýíý àðä
áà íèéò àðä èðãýä ãýæ õî¸ð õóâààæ,
æèíõýíý àðä íü íèéò àðä èðãýäýýñ
íèéãýì-óëñ òºðèéí èë¿¿ èõ ýðõ ýäýëæ
áàéõààð òîãòîîæýý.24
Ñîöèàëèñò õýâ ìàÿãèéí ¿íäñýí
õóóëüä àðä÷èëëûã ¿ë îéøîîõ íü ò¿¿íèé
àíãè÷ ìºí ÷àíàðòàé øóóä õîëáîîòîé
þì. Ìàðêñèñò-ëåíèíèñò îíîëä “...
êàïèòàëèçìààñ êîììóíèçìä øèëæèõýä
àðä ò¿ìíèé àñàð îëîíõèéí àðä÷èëàë
òîãòîæ, àðä ò¿ìíèéã ìºëæèã÷èä,
äàðëàã÷äûã õ¿÷ýýð äàðàõ áóþó òýäíèéã

÷èíýýãýýð ÿëãàâàðëàñàí íü õàðàãäàæ
áàéíà. ¯íäñýí õóóëèàð Ìîíãîëûí íèéò
õ¿í àìûí äîòðîîñ òàâàí á¿ëýã èðãýíèé,
ò¿¿íèé äîòîð àøãèéã ýðìýëçýí áóñäûã
çàðæ àìüäðàã÷èä, æèíõýíý õóäàëäààíû
áà ìºí㺠õ¿¿ëýã÷èä, âàí, ã¿í, õóòàãò
õóâèëãààä, ñ¿ì õèéäýä ¿ðãýëæ ñóóõ
ñàíâààðòàí
ëàì
íàðûí
ñîíãîõ,
ñîíãîãäîõ áóþó õýðýã äýýðýý óëñ òºðèéí
ýðõèéã õàññàí áàéâ. Òýð ¿åèéí Çàñãèéí
ãàçðààñ ãàðãàñàí 1924 îíû ¯íäñýí
õóóëèéí àëáàí ¸ñíû òàéëáàðò: “...
íýãä¿ãýýð, õî¸ðäóãààð àíãèä äóðäñàí
õ¿ì¿¿ñ áîëáîîñ àðä ò¿ìíèé àøèã òóñûã
º÷¿¿õýí ÷ õàéõðàõã¿é, äàí ãàíö ººðñäèéí
õóâèéí àøèã çàâøààíûã ýðõýìëýí
ÿìàãò áóñäûã ìºëæèí õîõèðóóëàã÷èä
áîëîõ...”22 ãýýä “íýãä¿ãýýð àíãèéí
õ¿ì¿¿ñ Ìîíãîëä áàéõã¿é ÷ õîéøèä ãàð÷
èðâýë ¿ã¿é áîëãîõîä áýðõ. Õî¸ðäóãààð
àíãèéí õ¿ì¿¿ñ õààÿà ¿çýãäñýýð áóé,
ãóðàâäàã÷ àíãèä äóðäñàí âàí, ã¿í,
õóòàãò õóâèëãààä áîë àðä ò¿ìíèéã õýñýã,
á¿ëãýýð íü áîîë÷ëîí äàðëàæ èðñýí

ó÷ðààñ òýäýíä, áàñ òºðººñ øàøíûã
òóñãààðëàñàí òóë ëàì íàðò ñîíãîõ,
ñîíãîãäîõ ýðõ îëãîõ íü ¿ë çîõèëäîíî”23
ãýõ çýðãýýð òàéëáàðëàæýý.
¯íäñýí õóóëèéí òýðã¿¿í á¿ëãèéí
3 äóãààð ç¿éëä “æèíõýíý àðä ò¿ìýí”,
“æèíõýíý îëîí àðäûí” 1) “ø¿¿ìæëýõ
ýðõèéã õ¿íäýòãýæ, òóñ óëñààñ àëèâàà
õýâëýõ, íèéòëýõ ÿâäëûã á¿ðòãýí
ã¿éöýòã¿¿ëýõ...”, 2) “íèéòýýð õóðàëäàõ
öýíãýëäýõ áà áàÿð ¸ñëîë ¿éëäýõ ÿâäëûã
õ¿íäýòãýæ, òóñ óëñààñ òýäíèé õýðýãëýõ
îðîí áàéøèí, ýëäýâ õýðýãëýë çýðãèéã

М.Санждорж. Ардын төрийн түүх. УБ., 1974 он,
154-155 дахь тал. Хашир эрдэмтний хийсэн энэхүү
гярхай ажиглалт “Орос Нийгэм журамт Холбоот бөгөөд
Зөвлөлийн засагт Бүгд Найрамдах Улсын Үндсэн
хууль”-ийн орчуулгаар давхар батлагддаг. Уг хуульд:
“үйлдвэрээр амьдрагчид”-ад “өөрийн саналаа илтгэн
гаргах”, “чуулах”, “хоршин нийлэх”, “эрдэмд сурах” зэрэг
эрхийг олгох, харин “улсын харьяат” нарт шашин шүтэх,
эс шүтэх эрх, “арьс үндэс хэлэлцэхгүй цөм нэгэн адил
эрх эдэлвээс зохих” гэж тус тус заасан нь анхдугаар
Үндсэн хуулийн заалтуудтай бүрэн дүйж байна. Ингэсэн
нь зүгээр нэг тохиолдлын зүйл биш бөгөөд эхэлж Оросын
Үндсэн хуульд ард иргэдээ зориуд зэрэглэж, үүнийг
анхдугаар Үндсэн хууль бүтээгчид шууд хуулбарласны
нэгэн нотолгоо юм. “Орос Нийгэмт Журамт Холбоот
бөгөөд Зөвлөлийн Засагт Бүгд Найрамдах Улсын Үндсэн
хууль (кирилл ба монгол бичгээр). Олон Улсын Үндсэн
хуулийн оршил: Анхдугаар Үндсэн хуулийн судалгааны
эх сурвалж. УБ., 2009 он, 62-63 дахь тал.

24

Ж.Амарсанаа, О.Батсайхан. Монгол Улсын Үндсэн
хууль: баримт бичиг. УБ., 2004 он, 90 дэх тал.
23
Мөн тэнд.
22

35

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

àðä÷èëëààñ õàñàæ, àðä÷èëàë èíãýæ
õýëáýðýý ººð÷èëíº”25 ãýæ íîìëîæ
áàéñàí. ªºðººð õýëáýë, õ¿í àìûí íýã
õýñãèéí õóâüä àðä÷èëàë ¿éë÷èëæ, õàðèí
íºãºº õýñãèéí õóâüä äàðàíãóéëëààð
ñîëèãäîíî ãýäãèéã èë òîä çàðëàí
òóíõàãëàæ áàéâ.26
Òºðèéí
ýðõ
áàðèõ
äýýä
áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîîíû òóõàéä:
¯íäñýí õóóëü ¸ñîîð òºðèéí ýðõ áàðèõ
äýýä áàéãóóëëàãà (òýð ¿åèéí õýëëýãýýð
óëñûí äýýä ýðõèéã áàðèõ ãàçàð) íü
Óëñûí Èõ Õóðàë áàéñàí þì. Óëñûí Èõ
Õóðëûí íèéò òºëººëºã÷äèéí äîòðîîñ 30
ãèø¿¿íèéã ñîíãîæ Áàãà Õóðàë áàéãóóëàí
ò¿¿ãýýð äàìæóóëæ Óëñûí Èõ Õóðëûí
çàðèì ¿¿ðã¿¿äèéã ÷óóëãàíû æóðìààð
ã¿éöýòã¿¿ëýõ, ò¿¿íèé ÷ºëºº öàãò Áàãà
Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçðûã Áàãà
Õóðëûí áàéíãûí áàéãóóëëàãà áîëãîí
àæèëëóóëàõààð çîõèîí áàéãóóëæýý.
¯¿íèéã çàðèì ñóäëàà÷èä òºðèéí
ýðõ ìýäýë õóâààðèëñàí ÿâäàë ãýæ
òàéëáàðëàäàã27 áîëîâ÷ ¿íýí õýðýãòýý
òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóâààðèëàõ áóñ,
õàðèí äýýä áàéãóóëëàãà íü ýðõ ìýäëýý
äîîä
áàéãóóëëàãàä
øèëæ¿¿ëýõèéã
çºâøººðñºí çîõèöóóëàëò áàéñàí þì.
¯¿íèéã ãàäààä óëñòàé õàðèëöàõàä
óëñàà òºëººëºõ, ãýðýý áè÷èã áàòëàõ,
öóöëàõ, ãàäààä óëñàä ñóóõ ýë÷èí
òºëººëºã÷èéã èòãýìæëýõ áóþó ýã¿¿ëýí
òàòàõ, óëñûí õèë õÿçãààðûã ººð÷ëºõ,
äàéòàõ, íàéðàìäàõ, óëñ îðíûã áàòëàí
õàìãààëàõ
çîðèëãîîð
áàéëäààíû
áàéäàë çàðëàõ, öýðãèéí äàé÷èëãàà
ÿâóóëàõ çýðýã òóñãààð òîãòíîñîí
á¿ðýí ýðõò áàéäàëòàé õîëáîîòîé
àñóóäëûã Óëñûí Èõ Õóðàë, Óëñûí Èõ

Õóðëûí ÷ºëºº öàãò Óëñûí Áàãà Õóðàë
øèéäâýðëýæ áàéõààð õóóëü÷èëñíààñ
õàðæ áîëíî.
Ýäãýýð
çîõèöóóëàëòûã
¿çýë
áàðèìòëàëûí òàëààñ çàäàëæ ¿çâýë òóñ
óëñàä õýðýã äýýðýý òºðèéí äýýä ýðõèéã
áàðüäàã õýä õýäýí áàéãóóëëàãà áàéñàí
áºãººä õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãà
íü öààíà ¿íäñýí àæèëòàé æèðèéí
àðäóóäààñ á¿ðäñýí, æèëä íýã óäàà öººí
õîíîãîîð õóðàëääàã Óëñûí Èõ Õóðàë ÷
áèø, ìºí æèëä íýã óäàà öººí õîíîãîîð
õóðàëääàã Óëñûí Áàãà Õóðàë ÷ áèø,
õàðèí òýäãýýðèéí íýðèéí ºìíººñ áàéíãà
àæèëëàäàã 5 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé
Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä áàéñàí
ãýæ ¿çýõ ¿íäýñòýé. Ýíý íü ìàðêñèçìëåíèíèçìûí îíîë÷èä ïàðëàìåíòàä
òóéëûí òààã¿é õàíäàæ, ò¿¿íèéã æèðèéí
àðäóóäûã õóóðàí ìýõëýõ, òººðºãä¿¿ëýõ,
ìóíõðóóëàõ çîðèëãîîð áàéãóóëàãäñàí
ãàçàð ãýæ ¿çäýã áàéñíû Ìîíãîë äàõü
òóñãàë áàéñàí þì.28 Òèéì ÷ ó÷ðààñ
àëèâàà õóâüñãàëò çàñãèéí ãîë çîðèëãî
íü
æèðèéí
àæèë÷èí,
òàðèà÷èí,
áóñàä õºäºëìºð÷äèéã òºðèéã áàðèõ
àðãà óõààíä äàðóé ñóðãàõ ÿâäàë ãýæ
ìàðêñèñò-ëåíèíèñò
îíîë÷èä
¿çýæ
áàéëàà.29
ͺ㺺òýéã¿¿ð,
äýýð
íýãýíòýý
òýìäýãëýñýí÷ëýí,
õóóëü
òîãòîîõ
áà ã¿éöýòãýõ áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë
àæèëëàãàà íýãäìýë áàéõ çàð÷èì äýýð
çîõèîí áàéãóóëàãäàæ, òóõàéëáàë Óëñûí
Èõ Õóðàë íü õóóëü òîãòîîõ òºäèéã¿é
õóóëü
áèåë¿¿ëýõ,
çàõèðàìæëàí
ã¿éöýòãýõ äýýä ¿¿ðãèéã ¯íäñýí õóóëüä
çààñàí õýìæýý, õÿçãààðûí äîòîð
ã¿éöýòãýæ áàéñíû çýðýãöýý, òºðèéí ýðõ
áàðèõ äýýä áàéãóóëëàãûí ºìíº á¿õ ¿éë
àæèëëàãààãàà òàéëàãíàæ, õàðèóöàæ
áàéõ ã¿éöýòãýí çàõèðàìæëàõ äýýä
ãàçàð-Çàñãèéí ãàçàð àæèëëàæ áàéñàí íü
äýýä ýðõ áàðèõ áàéãóóëëàãóóäûí ¿¿ðýã
õîîðîíäîî õîëèëäñîíûã ãýð÷èëíý.
Òýð áèòãèé õýë, òºðèéí äýýä ýðõèéã
Çàñãèéí ãàçðààñ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ
íýýëòòýé áàéæýý. Òóõàéëáàë, ¯íäñýí
õóóëèéí 1 ä¿ãýýð ç¿éëä: “Á¿õ Ìîíãîë

В.И.Ленин. Зохиолууд, 28 дугаар боть, 317-318 дахь
тал.
26
В.И.Ленин: “Эрүүл санаа, түүнийг элэг доог болгох
гээгүй л юм бол янз бүрийн анги байж байгаа цагт
“цэвэр ардчиллын” тухай ярьж болохгүй, харин ангийн
ардчиллын тухай л ярьж болох нь тодорхой юм. “Цэвэр
ардчилал” гэдэг бол ангийн тэмцэл, төрийн мөн чанарыг
ойлгохгүй байгааг харуулж бүхий балай үг болохоор
барахгүй, тэр аяараа хоосон үг, яагаад гэвэл коммунист
нийгэмд ардчилал нь заншил болж хувирч мөхөх тул
“цэвэр ардчилал” гэж хэзээ ч гэсэн байж чадахгүй гэдгийг
дашрамд нь хэлье. Ийм ч учраас “цэвэр ардчилал”
гэдэг бол ажилчдыг мунхруулагч либерал хөрөнгөтний
хуурамч үг мөн.” гэсэн нь үнэн хэрэгтээ ардчиллыг
үгүйсгэсэн санаа байв. В.И.Ленин. Зохиолууд, 28 дугаар
боть, 233 дахь тал.
27
Л.Өлзийсайхан. Парламент. УБ., 2001 он, 36 дахь тал.
25

В.И.Ленин. ПСС, 5-е издание, М., 1981.-Т. 33.- с. 46.
29
В.И. Ленин. “Удержат ли большевики государственную
власть?” ПСС, 5-е издание, М., 1981. –Т. 34. –с. 289-339.
28

36

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

Óëñûã ¿¿íýýñ õîéø Á¿ãä Íàéðàìäàõ
Á¿ðýí Ýðõò Àðä Óëñ ãýæ óëñûí äýýä
ýðõèéã æèíõýíý àðäàä ýçë¿¿ëýí, óëñûí
àëèâàà õýðãèéã Óëñûí Èõ Õóðàë áà
ìºí Õóðëààð ñîíãîãäñîí Çàñãèéí
Ãàçðààñ ã¿éöýòãýí øèéòã¿¿ëýõ ÿâäëûã
íèéòýýð ñ¿ñýãëýí äàãàâàë çîõèíî”; 4
ä¿ãýýð ç¿éëä: “ÁÍÌÀÓ-ûí äýýä ýðõèéã
Óëñûí Èõ Õóðàëä õàäãàëàõ áºãººä ìºí
Õóðëûí ÷ºëºº öàãò Óëñûí Áàãà Õóðàëä
õàäãàëóóëàõ, áà áàñ ìºí Õóðëûí ÷ºëºº
öàãò Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä áà
Çàñãèéí ãàçðûí äóíä õàäãàëóóëáàë
çîõèíî” ãýæ òóñ òóñ çîõèöóóëæýý.
Òºðèéí
òýðã¿¿íèé
àëáàí
òóøààëûã õàëàõ òóõàéä: ÁÍÌÀÓûí Àíõäóãààð Èõ Õóðàëä ¯íäñýí
õóóëèéí òºñëèéí òàëààð åðºíõèé ñàéä
Á.Öýðýíäîðæ èëòãýë òàâèõäàà: “Áèäíèé
Ìîíãîëûí àðä àðâàí íýãä¿ãýýð îíû
õóâüñãàëûí à÷ààð ýðõ ÷ºëººãºº îëñîí
áîëîâ÷, ãàçàð îðíû áàéäàëä íèéë¿¿ëýí
Áîãä Æàâçóíäàìáûã õýìæýýò ýçýíä
ºðãºìæëºí õýìæýýò öààçàò çàñãèéã
ÿâóóëñàí áà ìºí Áîãä áà Çàñãèéí
õîîðîíä
õýäèéãýýð
çàâñàðäñàí
ÿâäàë ¿ã¿é áîëîâ÷ ýíýõ¿¿ Áîãäûí
øàäàðëàã÷äààñ ýðõ àøèãò øóíàí,
¿éì¿¿ëýí ÿâñàí óäàà ìºí áóé” ãýæ
òýìäýãëýñýí áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí “Á¿ãä
Íàéðàìäàõ Óëñ áîëñîí áà ¯íäñýí
õóóëü” õýìýýõ áè÷èãò: “...çàðèì íü àðäûí
ýðõòýé õýìæýýò öààçàò õààí ýçýíò
óëñûí çàñãèéã áàéãóóëñíààð, çàðèì
íü á¿ãä íàéðàìäàõ àðä óëñûí çàñãèéã
ÿâóóëñàí áîëîâ÷ àðäûí ýðõòýé õýìæýýò
öààçàò óëñûí õààí ýçýí íü ÿìàãò àðäûí
ýðõèéã ìºëæ õîðîãäóóëàí õýìæýýò
öààçûã ýâäýæ, ýçýðõýã çàñãèéã äàõèí
ÿâóóëàõûã õè÷ýýõ áà á¿ãä íàéðàìäàõ
óëñûí æóíòàí õýìýýõ èõ åðºíõèéëºã÷
íü áàñõ¿¿ ÿìàãò ýçýðõýã õàðãèñ
áóþó áàÿëàã õºðºíãºòíèé ýòãýýäèéã
õàìãààëàõààñ áóñ, ÿäóó äîðîé îëîí
ò¿ìýí àðä èðãýäèéí ýðõ àøãèéã îãò ¿ë
áîäîõ çýðãýýñ á¿õ äýëõèéí îëîí óëñûí
îëîí ò¿ìýí àðä èðãýä íü òóñ òóñäàà ýðõ
÷ºëºº îëîõûã ýðìýëçýæ, óäàà äàðàà
èõ õóâüñãàëû㠺俿ëýí áóé”, “...á¿õ
äýëõèéí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàãò, îëîí
óëñóóäàä èõ òºëºâ æóíòàí õýìýýõ èõ

åðºíõèéëºã÷èéí òóøààëûã áàéãóóëæ òóñ
óëñûã òýðã¿¿ëýõ æóðàì á¿õèé íü ò¿¿íèé
áèå ãàãöõ¿¿ õóãàöààãààð ñîíãîãäîõûí
òºäèé áîëîõîîñ áóñ õýìæýýò öààçàò
óëñûí õààíààñ /àñàð/ èõ ÿëãàâàðã¿é
áºãººä Óëñûí Èõ Õóðëûí áà Çàñãèéí
ãàçðûí àëèâàà ÷óõàë ýðõýýñ õóâààãäàí
õàñàãäàõ áà õàðèí ÷ áàé áàéñààð óã
õî¸ð ýðõèéã òýìöýëäýí õàðèëöàí äîð
áóäëèàí áàëàð ã¿òãýõýä õ¿ðã¿¿ëýõ
çýðãèéí îíö õàðøëàëòàé ç¿éë áóé...
áºãººä /áèäíèé/ ìýò áóóðàé áàãà
óëñàä íýãýí ç¿éëèéí ÷èðýãäýë ñ¿éòãýë
íýìýãäýõýýñ ººð òóñûã îëîõ ÿâäàëã¿é
áîëîõ...”, “...Åâðîï òèâèéí Øâåéöàðè
õýìýýõ á¿ãä íàéðàìäàõ óëñ õýäèéíýýñ
òîãòñîîð èðñýí áîëîâñðîíãóé çàñãèéí
áàéäàë áà ýä¿ãýýãèéí Ǻâëºëèéí
Çàñàãò Íèéãýì Æóðàìò Á¿ãä Íàéðàìäàõ
Õîëáîîò Îðîñ Óëñûí øèíý÷ëýí òîãòñîí
çàñãèéí áàéäëûã ¿ëãýð áîëãîí æóíòàí
õýìýýõ èõ åðºíõèéëºã÷èéí òóøààë
áàéãóóëàõûã õýðýãñýõã¿é áîëãîæ, óëñûí
äýýä ýðõèéã á¿ðíýý õàðüÿàò îëîí ò¿ìýí
àðäûí ãàðò áàðèóëàõûí òóë ìºíõ¿¿
îëîí ò¿ìýí àðäûí ººðñ人 ñîíãîí
ãàðãàñàí àðäûí òºëººëºã÷èä õóðàëäàõ
óëñûí èõ õóðàëä õàäãàëóóëàõààð
òîãòñîí...” òóõàé äýëãýðýíã¿é ºã¿¿ëñýí
áàéíà.30 ¯¿íýýñ ä¿ãíýâýë, Ìîíãîëûí
õóâüñãàë÷èä òºðèéí òýðã¿¿íèé àëáàí
òóøààëûã áèé áîëãîõîîñ òàòãàëçñàí
íü óã àëáàí òóøààëûã õààíûõààñ
ººðöã¿é ãýæ ¿çñýíòýé õîëáîîòîé.
ͺ㺺òýéã¿¿ð ýíä áàñ Ǻâëºëò Îðîñûí
íºëºº áàéñíûã òýìäýãëýõ õýðýãòýé.
Óãààñ çºâëºë¿¿äèéí á¿ãä íàéðàìäàõ
óëñ õýìýýõ óäèðäëàãûí õýëáýðò òºðèéí
òýðã¿¿íèé àëáàí òóøààë áàéäàãã¿é
áºãººä ò¿¿íèé ¿¿ðãèéã õýðýã äýýðýý
òºðèéí ýðõ áàðèõ äýýä áàéãóóëëàãà
(Èõ Õóðàë, Äýýä Ǻâëºë)-àñ ñîíãîãäñîí
òýðã¿¿ëýã÷èä õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëäýã
áàéñàí. Òóõàéëáàë, ÁÍÌÀÓ-ä Óëñûí
Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä, õîæèì
Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä íü
õàìòûí òºðèéí òýðã¿¿íä òîîöîãäîæ
áàéâ. Ãàãöõ¿¿ 1960 îíû ¯íäñýí õóóëüä
Монгол Улсын Үндэсний төв архив. Ф.26, Т.1, х.н.
56. Ж.Амарсанаа, О.Батсайхан. Монгол Улсын Үндсэн
хууль: баримт бичиг. УБ., 2004 он, 64-65 дахь тал-аас
дам ишлэв.

30

37

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

1990 îíä îðóóëñàí íýìýëòýýð ÁÍÌÀÓûí Åðºíõèéëºã÷èéí àëáàí òóøààëûã
áèé áîëãîñíîîð Ìîíãîë Óëñ íèéòèéí
æèøèãò íèéöñýí òºðèéí òýðã¿¿íòýé
áîëñîí þì.
Ñîíãóóëèéí çîõèîí áàéãóóëàëò,
çàð÷ìûí òóõàéä: Àíõäóãààð ¯íäñýí
õóóëü íü Ìîíãîë Óëñàä îëîí øàòòàé
(øóóä áóñ), á¿õ íèéòèéí áóñ ñîíãóóëèéí
çàð÷èì äýýð ñóóðèëñàí ñîíãóóëèéí
ãàæèã
òîãòîëöîîã
áèé
áîëãîñîí.
Òóõàéëáàë, Èõ Õóðëûí òºëººëºã÷äèéã
îëîí øàòíû Õóðàë áóþó 10 ãýð, áàã,
ñóì, õîøóó, àéìãèéí òºëººëºã÷äèéí
Õóðëààñ øàò äàðààëàí ñîíãîæ áàéõààð
óã õóóëüä òóñãàæýý. Ò¿¿í÷ëýí ìîíãîëûí
àðä ò¿ìíèé íýëýýäã¿é õýñãèéí ñîíãîõ,
ñîíãîãäîõ ýðõèéã õàññàí òóõàé äýýð
ºã¿¿ëñýí.
¯íäñýí õóóëèéí ýõ çàãâàðûí
òóõàéä: Ýöýñò íü, ýíýõ¿¿ ¯íäñýí
õóóëèéã ìîíãîë÷óóä áèä ººðñ人
áîëîâñðóóëñàí óó, ýñõ¿ë Ǻâëºëò
Îðîñûí ¯íäñýí õóóëèéã õóóëáàðëàñàí
óó ãýäýã íü ñóäëàà÷äûí àíõààðàë
òàòàæ, ìàðãààí äàãóóëäàã. ¯íäñýí
õóóëü áàòëàãäñàíû äàðààõàí ãàäààäûí
ãîëäóó çàðèì ñóäëàà÷èä ÁÍÌÀÓ-ûí
àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëèéã Ǻâëºëò
Îðîñûí 1918 îíû ¿íäñýí õóóëèéí
õóóëáàð ãýæ ¿çýæ, ¿¿íèéã íîòëîõûí òóëä
ýäãýýð õî¸ð ¿íäñýí õóóëèéí õîîðîíäîî
èõýýõýí òºñòýé çàðèì òîìü¸îëîë
ðóó óíøèã÷äûí àíõààðëûã õàíäóóëæ
áàéâ.31 Ñóäëàà÷, ò¿¿õ÷ Ç.Ëîíæèä ÷ 1924
îíû ¯íäñýí õóóëèéã Ǻâëºëò Îðîñûí
¯íäñýí õóóëüòàé õàðüöóóëàõàä íýëýýä
èæèë òºñòýé ç¿éë áàéäãèéã òýìäýãëýñýí
áîëîâ÷ ¿¿íèéã ç¿ãýýð íýã õóóëáàð áóñ
ãýæ ¿çæýý.32 Ýðäýìòýí Ì.Ñàíæäîðæ
÷ ýíý òàëààð ýñðýã ñàíàë èëýðõèéëæ,
çàðèì òîìü¸îëîë èæèë òºñòýé áàéãàà
íü òýäãýýð õóóëèéí íýã íü íºãººãèéí
õóóëáàðûí ãýð÷ áàðèìò áóñ, õàðèí

òýäãýýð õóóëü ñîöèàëèñò íýãýí ìàÿãò
áàãòàõûí ãýð÷ ãýæ ¿çæýý.33
Àíõäóãààð
¯íäñýí
õóóëèéí
òºñëèéã áîëîâñðóóëàã÷èä 1918 îíû
Ǻâëºëò Îðîñûí ¯íäñýí õóóëèéã
ÿìàð íýã õýìæýýãýýð çàãâàð áîëãîæ
àøèãëàæ áàéñàíòàé ìàðãàõ àðãàã¿é.
Ó÷èð íü ýä¿ãýý Óëñûí òºâ íîìûí
ñàíä34 õàäãàëàãäàæ áàéãàà óã õóóëèéã
îð÷óóëãûã35 1924 îíû ¯íäñýí õóóëüòàé
íýãä íýãýíã¿é òóëãàâàë á¿òýö, àãóóëãà,
ç¿éë çààëòûí õóâüä íýëýýä òºñòýé
áîëîõ íü õàðàãääàã. ͺ㺺 ºíö㺺ñ
õàðâàë àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëèéã
á¿òýýã÷èä íü òºñºë áîëîâñðóóëàõäàà
ººðèéí îðíû ò¿¿õýí óëàìæëàë, íèéãýì,
ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàë
çýðãèéã ýðõáèø õàðãàëçñàí íü íèéãìèéã
ñîöèàëèñò ¸ñîî𠺺ð÷ëºí áàéãóóëàõ
çîðèëòûã øóóä òàâèàã¿é áºãººä àðäûí
àðä÷èëñàí òºðèéí íýãýí ºâºðìºö
õýëáýð áîëñîí ìàë÷èí àðäûí óëñÁ¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûã
á¿òýýõèéã çîðüñíîîñ õàðàãäàæ áàéíà.
Èéìä 1924 îíû ¯íäñýí õóóëü íü 1918
îíû Ǻâëºëò Îðîñûí ¿íäñýí õóóëèàñ
¿ëãýð àâ÷ çîõèîãäñîí áîëîâ÷ ò¿¿íèéã
åðäèéí íýãýí òîâ÷èëñîí õóóëáàð ãýæ
¿çýõ íü ó÷èð äóòàãäàëòàé ìýò ñàíàãäàíà.

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

Àíõäóãààð
¯íäñýí
õóóëèéí
à÷ õîëáîãäîë íü Ìîíãîëûí òºðèéí
ò¿¿õíýý àíõ óäàà õààíò ¸ñûã õàëæ,
á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí áàéãóóëàë, óëñ
òºðèéí öîî øèíý òîãòîëöîîã õóóëü÷ëàí
áàòàëãààæóóëæ, òóóðãà òóñãààð òºð
óëñàà äýëõèé äàõèíä òóíõàãëàñàíä
îðøèíî.
Ò¿¿í÷ëýí
õàìæëàãà,
ýçýìøëèéí õàðèëöààã ýãíýãò õàëæ,
òºðèéí ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí ¿íäñèéã
àíõëàí òîãòîîæ, ýõ ãàçðûí òºñòýé ýðõ
ç¿éí øèíý òîãòîëöîî á¿ðäýõ ñóóðü íü
áîëæ ºãñíººðºº äýâøèë áîëñîí þì.
Ýíýõ¿¿ ¯íäñýí õóóëü íü Ìîíãîë Óëñûí
ò¿¿õýíä àðäûí õóâüñãàëûí ÿëàëòûí
¿ð ä¿íã óëñ òºð, õóóëü ç¿éí òàëààñ íü
áàòàòãàí áýõæ¿¿ëñýí õóóëü õýìýýí
òýìäýãëýãäæýý.

Ãýõäýý ¿çýë áàðèìòëàëûí õóâüä
1924 îíû ¯íäñýí õóóëü íü ñîöèàëèñò
ìàÿãèéí ¿íäñýí õóóëèóäûí íýãýí àäèë
óëñ îðíû õºãæèëä íîöòîé ñºðºã ¿ð ä¿í,
ãàæóóäëûã àâ÷èðñàí íü ò¿¿õýí ¿íýí þì.
Ýíý õóóëü íü õýò ¿çýë ñóðòàëæñàí, àíãè÷
ìºí ÷àíàðòàé, àðä÷èëñàí áóñ áàéñàí
íü ò¿¿íèé ç¿éë, çààëòóóäààñ òîäîðõîé
õàðàãääàã. Òóõàéëáàë, õ¿í àìàà
àíãè ÿëãàâàðëàæ, òºðèéí ýðõ ìýäýë
õóâààðèëàõ çàð÷èì, àðä÷èëàë, õ¿íèé
æàì ¸ñíû ýðõ çýðýã íèéòýýð õ¿ëýýí
çºâøººðñºí ¿íýò ç¿éëñèéã ¿ã¿éñãýñýí
íü ÿàõ àðãàã¿é ýíýõ¿¿ ¯íäñýí õóóëèéí
ñàëøã¿é øèíæ¿¿ä áàéâ. Èíãýñíýýðýý
Ìîíãîë Óëñàä òºðèéí õàòóó òºâëºðñºí
óäèðäëàãà, íýã íàìûí íî¸ðõîëò óëñ
òºðèéí äýãëýì òîãòîõîä àíõäóãààð
¯íäñýí õóóëü òîäîðõîé õýìæýýãýýð
¿éë÷èëñýí áèëýý.

---o0o---

Ä¿ãíýëò
XX çóóíä êîëîíè, õàðààò áàéäëààñ
àíãèæèðñàí áóóðàé õºãæèëòýé îëîí
îðíû õóâüä öààøäûí õºãæëèéí çàìàà
ñîíãîõ õýö¿¿õýí ñîðèëò òóëãàðñíûã
äýëõèéí óëñóóäûí õºãæèë äýâøëèéí
ò¿¿õ ãýð÷èëíý. Ìîíãîë÷óóä 1924 îíû
¯íäñýí õóóëèàðàà õºðºíãºòíèé áóñ
õºãæëèéí çàìûã ñîíãîñîí þì. Ýíý
øàëãóóðààð àâ÷ ¿çâýë àíõíû ¯íäñýí
õóóëèéã øóóä ñîöèàëèñò áèø ãýñíýý
òýð òàëûí ÷èã áàðèìæààòàé õóóëü ãýæ
àíãèëàõààñ çàéëáàðã¿é.
М.Санждорж. Ардын төрийн түүх. УБ., 1974 он, 149 дэх
тал.
34
Уг хуулийн Монгол бичгээр хөрвүүлсэн эх нь Улсын төв
номын сангийн УТНС-3191\96 тоот дансанд хадгалагдаж
байгаа.
35
“Орос Нийгэмт Журамт Холбоот бөгөөд Зөвлөлийн
Засагт Бүгд Найрамдах Улсын Үндсэн хууль (кирилл ба
монгол бичгээр). Олон Улсын Үндсэн хуулийн оршил:
Анхдугаар Үндсэн хуулийн судалгааны эх сурвалж. УБ.,
2009 он, 59-74 дэх тал.
33

В.В.Энгельфельд.
Политическая
организация
современной Монголии. Харбин. 1925, с. 7; Абуки
Тамитаро. Монгол үндэстэн ба түүх. Токио. 1941.
М.Санждорж. Ардын төрийн түүх. УБ., 1974 он, 149 дэх
талаас дам ишлэв.
32
З.Лонжид. Монголын анхны Үндсэн хуулийг
боловсруулсан түүхийг сөхвөл. “Өнөөдөр” сонин.
2004.11.23.№274. D-2 тал.
31

38

39

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ÍªÕªÕ ÎËÃÎÂÐÛÍ ÒÓÕÀÉ ¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÈÉÍ ¯ÇÝË
ÁÀÐÈÌÒËÀËÛÍ ÎÍÎËÛÍ ¯ÍÄÝÑ
Õóâèéí ºì÷èéí ãàçðûã òºðººñ
ýðã¿¿ëýí àâ÷ áîëîõ ýñýõ, ýðã¿¿ëýí
àâàõàä ÿìàð øààðäëàãà òàâèãääàã áîëîõ
òàëààð ¿å ¿åèéí ýðäýìòýí ìýðãýä îíîë,
¿çýë ñýòãýëãýýíèé ò¿âøèíä àíõààðëàà
õàíäóóëæ èðñýí íü óã àñóóäëûí à÷
õîëáîãäëûã
èëýðõèéëæ
áàéíà.Òºð
ãàçðûí ýçýíä ãàçàðòàé íü õîëáîãäñîí
¿¿ðýã õ¿ëýýëãýõäýý ºì÷èéí ýðõèéã
õýò õÿçãààðëàñíûã äàé÷ëàí àâñàí ãýæ
ýñýõ ¿çýõ òóõàé àñóóäàë áóñàä óëñûí
¿íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí ìàðãààíòàé
àñóóäàë õýâýýð áàéñààð áàéíà. Òºð
ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýäèéí ãàçðûã õóðààæ,
ººðèéí ãýñýí ºì÷èéí ãàçàðã¿é èðãýäýä
òàðààæ ºãºõ çîðèëãîîð äàé÷ëàí àâ÷
áîëîõ óó? Ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëààñ
ãàðàõ çîðèëãîîð òºð òîìîîõîí õóäàëäàà
¿éë÷èëãýýíèé òºâ áàéãóóëæ, èðãýíèé
ºì÷èéí ãàçðûã äàé÷ëàí àâ÷ áîëîõ óó?
Èðãýä ºì÷èéí ãàçðàà õýðõýí çàõèðàí
çàðöóóëàõ, òîäîðõîé áàéäëààð àøèãëàõ
¿¿ðýã òºðººñ íîãäóóëæ áîëîõ óó? Óíäíû
óñíû óíäàðãà äýýð áàðüñàí îðîí ñóóöûã
áóóëãàæ, ãàçðûã íü òºð äàé÷ëàí àâ÷
áîëîõ óó? ¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éä
èéíõ¿¿ ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõàä ÿìàð
õÿçãààðëàëò, øàëãóóð òàâèãääàã âý? Ýíý
ìýò ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõòàé õîëáîîòîé
õàðèóëò ýðñýí îëîí àñóóäàë áàéâ÷ óã
ñóäàëãààíû õ¿ðýýíä ¯íäñýí õóóëèéí
ýðõ ç¿éä ãàçðûã äàé÷ëàí àâàõäàà
“íºõºõ îëãîâîð” îëãîõ çàìààð ãàçàð
ºì÷ëºã÷èéí ºì÷èéí ýðõèéã õ¿íäýòãýõ,
õàìãààëàõòàé õîëáîîòîé îíîë, ¿çýë
áàðèìòëàëûí òàëààð õºíäºíº.¯íäñýí
õóóëèéí õ¿ðýýíä õóâèéí ºì÷èéí ãàçðûã
òºðººñ ýðã¿¿ëýí àâàõàä òºëºõ íºõºõ
îëãîâðûí òóõàéóòèëèòàð îíîë áîëîí
ëèáåðòàð îíîëûí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çëýý.

ÌÓÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí
áàãø, äîêòîð (LL.D), äýä ïðîôåññîð,
Äàøáàëáàðûí Ãàíãàáààòàð

¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí õàìãèéí
ìàðãààíòàé àñóóäëûí íýã íü õóâèéí
ºì÷èéã äàé÷ëàí àâàõ ýðõèéã òºðä
îëãîñîí ÿâäàë þì. ¯íäñýí õóóëèéí
6-ð ç¿éëèéí 6.4 äýõ õýñýã, 16-ð
ç¿éëèéí 16.3 äàõü õýñýãò òºðèéí ýðõ
á¿õèé áàéãóóëëàãà õóâèéí ºì÷èéã
äàé÷ëàí àâàõäàà íèéãìèéí çàéëøã¿é
õýðýãöýýã ¿íäýñëýí íºõºõ îëãîâîð,
¿íèéã òºëºõººð1 çààñàíòàé õîëáîîòîé.
Ýíýõ¿¿ çîõèöóóëàëòààð òºðººñ õóâèéí
ºì÷èéí õºäëºõ, ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéã
õî¸ð íºõöºëòýé㺺ð äàé÷ëàí àâàõûã
çºâøººðäºã. Íýãä¿ãýýðò, äàé÷ëàí àâàõ
íü óëñûí òóñãàé õýðýãöýý, íèéãìèéí
çàéëøã¿é
õýðýãöýýíä
¿íäýñëýñýí
áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, òºðººñ ãàçðûã
ýðã¿¿ëýí àâàõäàà íºõºõ îëãîâîð îëãîíî.
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí ýðõ
ç¿éä “äàé÷ëàí àâàõ”, “ýðã¿¿ëýí àâàõ”,2
“óëñûí òóñãàé õýðýãöýý”, “íèéãìèéí
çàéëøã¿é õýðýãöýý”, “íºõºõ îëãîâîð”
çýðýã íýð òîìü¸î, ò¿¿íèéã óòãà àãóóëãûã
äýëãýðýíã¿é òàéëáàðëàñàí ¯íäñýí
õóóëèéí Öýöèéí øèéäâýð ãàðààã¿éí
äýýð ýíý òàëààð õèéñýí ñóäàëãàà õîìñ
áàéíà.

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

ͺõºõ îëãîâðûí òàëààðõ
óòèëèòàð îíîë
Óëààíáààòàð õîòûí õîéä õýñãèéí
çóñëàí îðîõ çàìûã ºðãºòãºõ, øèíý÷ëýõ
íü çóí öàãò ¿¿ñäýã çàìûí õºäºë㺺íèé
ò¿ãæðýëèéã áàãàñãàõ, öàã õýìíýõ,
øàòàõóóí áàãà çàðöóóëàõ ãýýä íèéòèéí
õýðýãöýýíèé ÷óõàë àñóóäàë þì. Ýíýõ¿¿
íèéòèéí ýðõ àøãèéí ¿¿äíýýñ òºðººñ
çàìûí õî¸ð òàëààð ñóóðüøèõ îëîí
òîîíû èðãýäèéí ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ
øààðäëàãàòàé áîëæýý. Ãàçðàà çàðàõã¿é
áàéõ, ºíäºð ¿íý ñàíàë áîëãîõ íü çàìûí
àæëûã óäààøðóóëæ, òºðä èë¿¿ çàðäàë
¿¿ñãýíý. Òóõàéí ãàçðûí çàõ çýýëèéí
¿íý 50 ñàÿ òºãðºã ãýæ ¿çüå. Ãàçðàà
çàðàõã¿é ãýõ öººí õ¿ì¿¿ñèéí ãàçðûã
òîéðóóëàí çàì áàðèõàä 900 ñàÿ òºãðºã
çàðöóóëàõààð áîë ãàçðûí ýçýä àëü
áîëîõ ãàçðûíõàà ¿íèéã ºíäºð õýëíý.
Õýðýâ òýð õàâèéí ãàçðûí ýçýí á¿ð
ºì÷èéí ãàçðàà çàõ çýýëèéí áîäèò ¿íýýñ
õýò ºíäºð ¿íýëáýë òºðººñ òóõàéí çàì
áàðèõàä çàðöóóëàõ çàðäàë õýò ºñºõ,
ìàãàäã¿é ýíýõ¿¿ òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
áîëîìæã¿é íºõöºë áàéäàë ¿¿ñýæ áîëîõ
þì.
Õýëöëèéí çàðäàë3 áà íºõºõ
îëãîâîð
Óòèëèòàð ºì÷èéí îíîë÷èä ºì÷èéí
ç¿éëèéã øèëæ¿¿ëýõ çîõèñòîé õóâèëáàð
íü ÷ºëººò çàõ çýýëèéí æóðìààð
õàðèëöàí òîõèðîëöîîí äýýð ¿íäýñëýõ
íü ç¿éòýé ãýäýãòýé ñàíàë íýã áàéäàã.
ªºðººð õýëáýë òóõàéí ºì÷èéí ç¿éëèéã
õàìãèéí çîõèñòîé áàéäëààð àøèãëàæ
÷àäàõ íýãýíä øèëæ¿¿ëýõ íü ÷óõàë.
Æèøýý íü, õîðèí ìÿíãàí òºãðºãººð
íîì õóäàëäàæ àâñàí ýìýãòýé õîðèí
ìÿíãàí òºãðºãººñ èë¿¿ ¿íý öýíýòýé ãýæ
¿çñýí ç¿éëýý àâñàíäàà áàÿðòàé áàéíà.
Õàðèí íîì çàðæ áàéãàà ýòãýýä íîìîîñ
èë¿¿ õ¿ñýæ áàéãàà ç¿éë áîëîõ ìºí㺺
îëæ àâíà. Õî¸ð òàë àëü àëü íü ñýòãýë
õàíãàëóóí ¿ëäýíý.
Ãýâ÷ õýëöëèéí çàðäàë ºñºõ òóñàì
õàðèëöàí çºâøèëöëèéí ¿íäñýí äýýð
ãàçðûã èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé àøèãëàæ ÷àäàõ

íýãýíä øèëæ¿¿ëýõýä áýðõ áîëíî.4
Òîìàñ Ìåððèë òºðººñ õóâèéí ºì÷èéí
ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ
íºõöºë íü õýëöëèéí çàðäàë ºíäºð
áàéõ ÿâäàë þì ãýæ çºâ òîäîðõîéëñîí
áàéäàã.5 Óòèëèòàð îíîëîîð ãàçðàà
õýò ºíäºð ¿íýëñýí ãàçàð ºì÷ëºã÷èéí
øààðäëàãààñ ¿¿äýí ãàðàõ õýëöëèéí
çàðäàëòàé
õîëáîîòîé
àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ àðãà íü òºðººñ õóâèéí
ºì÷èéí ãàçðûã äàé÷ëàí àâàõ, ýðã¿¿ëýí
àâàõ ÿâäàë ãýæ ¿çäýã.
Ãóèäî Êàëàáðåñè áîëîí Äóãëàñ
Ìåëàìåä íàð ºì÷èéí ýðõèéí òóõàé
àëäàðòàé ºã¿¿ëýëäýý6 ãàçðûí äàé÷ëàí
àâàõ òºðèéí ýðõ íü ãàçàð ºì÷ëºã÷èéí
ºì÷èéí ýðõèéí õàìãààëàëòûã ¿¿ðãèéí
ýðõ áîëãîæ ººð÷èëñíººð õýëöëèéí
çàðäëûã áàãàñãàäàã ãýæ ¿çæýý.7 ªì÷èéí
ýðõèéí õàìãààëàëò áóþó áóñàä á¿õ
ýòãýýäýä ãàçðàà õóäàëäàõã¿é áàéõ,
õîðèã òàâèõ ºì÷ëºã÷èéí ýðõ íü òºðººñ
íºõºõ îëãîâîð îëãîñíîîð äóóñãàâàð
áîëîõ áóþó ¿¿ðãèéí ýðõ áîëíî.8ªºðººð
õýëáýë À-ãèéí ºì÷èéí ãàçðûã Á
õóäàëäàæ àâàõûã õ¿ññýí òîõèîëäîëä À
íü ºì÷ëºõ ýðõòýé òóë òàòãàëçàõ ýðõòýé.
Õàðèí À-ãèéí ãàçðûã òºðººñ ýðã¿¿ëýí
àâàõûã õ¿ñýæ, íºõºõ îëãîâîð îëãîñíîîð
À-ãèéí ºì÷ëºõ ýðõ äóóñãàâàð áîëæ,
òàòãàëçàõ áîëîìæã¿é áîëíî. Èéìä
¯íäñýí õóóëèàðàà ãàçðûã ýðã¿¿ëýí
àâàõ ýðõèéã òºðä îëãîõ íü ç¿éòýé ãýæ
óòèëèòàð îíîë÷èä ¿çäýã.
ͺõºõ îëãîâîð
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
òºð èðãýíèé õóâèéí ãàçðûã ýðã¿¿ëýí
àâàõäàà
íºõºõ
îëãîâîð
îëãîõ
¿¿ðýãòýé ãýæ õóóëü÷èëñàí.9 Çàðèì
óëñûí ¯íäñýí õóóëüä øóäàðãà íºõºõ
îëãîâîðòîéãîîð ãàçðûã äàé÷ëàí àâ÷
Хэлцлийн зардлын тухай эдийн засгийн өнцгөөс нь
дараах өгүүллээс үзнэ үү. Thomas Merrill, “Economics of
Public Use,” Cornell Law Review 72, no. 1 (November 1,
1986): 61–116.
5
Мөн тэнд., 61.
6
Guido Calabresi and A. Douglas Melamed, “Property
Rules, Liability Rules, and Inalienability: One View of the
Cathedral,” Harvard Law Review 85, no. 6 (April 1, 1972):
1089, 1090, doi:10.2307/1340059.
7
Мөн тэнд., 1091.
8
Мөн тэнд.
9
Монгол Улсын Үндсэн Хууль, 1992, 6.4.
4

Коазын онол болон хэлцлийн зардлын талаар эндээс
үзнэ үү. R. H. Coase, “The Problem of Social Cost,” Journal
of Law and Economics 3 (October 1, 1960): 1–44.

3

Монгол Улсын Үндсэн Хууль, 1992, 6.4, 16.3.
Энэ судалгааны хүрээнд газрыг дайчлан авах, эргүүлэн
авах гэсэн нэр томьёог адил утгаар хэрэглэсэн болно.

1
2

40

41

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

áîëîõ òóõàé çîõèöóóëñàí áàéäàã10
áîë Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
“øóäàðãà” íºõºõ îëãîâðûí òóõàé èëò
äóðäààã¿é. ¯íäñýí õóóëèéí ¿ã ¿ñýãò
øóóä õóóëü÷ëàãäààã¿é ãýäýã íü ¯íäñýí
õóóëèéí ¿çýë áàðèìòëàëä òóñãàãäààã¿é
ãýñýí ¿ã áèø þì. ¯íäñýí õóóëüä øóóä
èëò òóñãàãäààã¿é áàéãàà íü øóäàðãà áóñ
íºõºõ îëãîâðûã çºâøººðñºí õýðýã áóñ.
Øóäàðãà íºõºõ îëãîâîð ãýäãèéã
òóõàéí ãàçðûí çàõ çýýëèéí ¿íý ãýæ
îéëãîäîã æèøèã áàéäàã.11 Òóõàéí ãàçðûã
õóäàëäàõààð áîëñîí íºõöºëä óã ãàçðûã
ººðèéí áîëãîõûã õ¿ññýí õóäàëäàí àâàã÷
ãàçðûí ýçýíä òºëºõ ¿íèéã çàõ çýýëèéí
¿íý ãýæ ¿çýõýýð áàéíà.12Èíãýæ ¿íýëýõ
íü ãàçðûí ýçýí ºì÷èéí ãàçðàà çàõ
çýýëèéí ¿íýýñ äýýã¿¿ð ¿íýëýõ, òóõàéí
ãàçàð íü ò¿¿íèé õóâüä çàõ çýýëèéí ¿íýýñ
èë¿¿ ñóáúåêòèâ ¿íý öýíýòýé ãýäãèéã
õàðãàëçàí ¿çäýãã¿é. Òýð÷ëýí òóõàéí
ãàçðûí ýçýí òóõàéí ãàçðààñ í¿¿õ, ãàçàð
äýýð ýðõýëæ áàéñàí áèçíåñýý àëäàõ,
ººð ãàçàð àäèë òºñòýé ãàçàð õóäàëäàæ
àâ÷ ÷àäàõã¿éä õ¿ðýõ çýðýãòýé õîëáîîòîé
çàðäëûã íºõºí òºëºõã¿é þì.
Óòèëèòàð
îíîëûí
¿¿äíýýñ
øóäàðãà íºõºõ îëãîâîð îëãîõ ãýäýã
íü ãàçðûí ýçíèé ºì÷èéã ýðã¿¿ëýí
àâñíààñ ¿¿äýí ãàðàõ çàðäëûã á¿ðýí
òºëæ áàðàãäóóëàõã¿é ãýäãèéã õ¿ëýýí
çºâøººðäºã. Ó÷èð íü õýðýâ ãàçðûí ýçýí
ººðèéí ºì÷èéí ãàçðàà çàõ çýýëèéí
¿íýýñ èë¿¿ãýýð ¿íýëäýãã¿é áàéñàí áîë
õýäèéíýý õóäàëäàæ, áîðëóóëàõ áàéñàí.
ªì÷èéí ãàçðàà çàõ çýýëèéí ¿íýýð
õóäàëäààã¿é, õóäàëäàõã¿é áàéíà ãýäýã
íü òóõàéí ãàçàð ò¿¿íä õýí íýãíèé ñàíàë
áîëãîæ áóé ¿íýýñ èë¿¿ ¿íý öýíýòýé,
èë¿¿ õýðýãòýé áàéíà ãýñýí ¿ã. Çàðèì
ãàçðûí ýçýí òºðººñ èë¿¿ ìºí㺠ñàëãàõ
çîðèëãîîð èë¿¿ ¿íý õýëäýã. Õàðèí
çàðèìûíõ íü õóâüä òóõàéí ãàçàð íü çàõ
çýýëèéí ¿íý öýíýýñ èë¿¿ ýðõýì, èë¿¿
¿íý öýíýòýé ó÷èð ºíäºð ¿íý õýëäýã.
Õýðýâ ãàçðûí ýçíèé õýëñýí
ñóáüåêèâ ¿íýëãýýã ¿íäýñ áîëãîâîë
øóäàðãà íºõºõ îëãîâîð ãýäýã ìààíü

ººðºº ñèñòåìòýéãýýð õóâèéí ºì÷èéí
ãàçðûã áàãààð ¿íýëýõòýé àäèë þì.13 Ãýâ÷
òóõàéí ãàçðûí ýçíèé ñóáúåêòèâ ¿íýëãýýã
áîäèòîé òîãòîîõ íü áýðõøýýëòýé
ó÷ðààñ ø¿¿õ “øóäàðãà íºõºõ îëãîâîð”îîñ ººð ñòàíäàðò òîãòîîõ áîëîìæã¿é
áàéäàã.14 Õ¿ì¿¿ñýýñ ººðèéí ºì÷èéí
ãàçðûã øóäàðãààð ¿íýëýõèéã õ¿ñýæ
áîëîõ ÷ òýäíèé ¿íýëãýýã áîäèòîé, ¿íýí,
øóäàðãà, çîõèñòîé ¿íýëãýý ãýæ ¿çýõýä
õýö¿¿.15 Ó÷èð íü òýä õ¿ññýí õ¿ñýýã¿é
ººðèéíõºº ýðõ àøèãò íèéö¿¿ëýí ¿íýëýõ
áóþó áîäèò ¿íèéí òàëààð õóäàë õýëýõ
ìàãàäëàë ºíäºð áàéäàã.
Íèéòèéí õýðýãöýý
Óòèëèòàð îíîë÷èä ãàçðûã ýðã¿¿ëýí
àâàõàä õýëöëèéí çàðäàë íü îëîíõ
òîõèîëäîëä òèéì ºíäºð áàéäàãã¿é òóë
áàãà áýðõøýýë òîõèîëääîã ãýæ ¿çäýã.
Çàì áàðèõàä õýëöëèéí ºðòºã ºíäºð
áàéõ áîëîâ÷ æèæèã çàìûí öàãäààãèéí
õàðóóëûí öýã, ýñõ¿ë øóóäàíãèéí
ñàëáàðûí áàéð áàðèõàä õýëöëèéí
çàðäàë òºäèéëºí ºíäºð áàéäàãã¿é.
Çàñãèéí ãàçàð øààðäëàãàòàé ãàçðûã
çàõ çýýëèéí ¿íýýð ãàçðàà çàðæ áàéãàà
èðãýíýýñ õóäàëäàæ àâàõ áîëîìæòîé.
Õýðýâ òóõàéí ãàçðûí ýçýí ãàçðàà
çàðàõààñ
òàòãàëçâàë
äàðààãèéí
èðãýíòýé òîõèðîëöîæ îéðîëöîîõ ãàçðûã
õóäàëäàí àâ÷ áîëíî. Ãýõäýý ¯íäñýí
õóóëèàð áîë èðãýí çºâøººðººã¿é
áàéñàí ÷ ýðã¿¿ëýí àâ÷ áîëîõ ýðõ
íü íýýëòòýé áàéíà. ªºðººð õýëáýë
ãàçðûí ýçýíòýé àëü áîëîõ çºâøèëöºí
íºõºõ îëãîâîð îëãîæ áàéæ ãàçðûã
ýðã¿¿ëýí àâàõ íü ç¿éòýé áîëîâ÷ ãàçàð
ºì÷ëºã÷ òàòãàëçñààð àòàë ãàçðûã íºõºõ
îëãîâîðòîéãîîð ýðã¿¿ëýí àâàõ ýðõ òºðä
áèé.
Òºð ýíý ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõèéí
òóëä íèéòèéí ýðõ àøèãò òóëãóóðëàñàí,
íèéãìèéí õýðýãöýýã ¿íäýñëýñýí áàéõ
øààðäëàãà òàâèãääàã. Ìîíãîë Óëñûí
Christopher Serkin, The Meaning of Value: Assessing
Just Compensation for Regulatory Takings, SSRN Scholarly
Paper (Rochester, NY: Social Science Research Network,
April 9, 2005), 679.
14
United States v. 50 Acres of Land, 469 US 24 (Supreme
Court 1984).
15
Lee Fennell, “Taking Eminent Domain Apart,” Michigan
State Law Review, January 1, 2004, 957.
13

АНУ-Ын Үндсэн Хууль, 1787, 5–р нэмэлт өөрчлөлт.
11
United States v. 50 Acres of Land, 469 US 24 (Supreme
Court 1984).
12
Ibid.
10

42

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

¯íäñýí õóóëüä çààñíààð òºðººñ õóâèéí
ºì÷èéí ãàçðûã íèéòèéí õýðýãöýýã
¿íäýñëýí ýðã¿¿ëýí àâ÷ áîëîõîîð
áàéíà.16 Õàðèí íèéòèéí õýðýãöýý
ãýäýã íýðèéí äîîð òºð ãàçðûí ýçíýýñ
ãàçðûã íü ýðã¿¿ëýí àâààä áóñàä õóâü
õ¿í, õóóëèéí ýòãýýäýä ò¿ãýýæ áîëîõ
óó? ªºðººð õýëáýë íýã ãàçàð ºì÷ëºã÷
èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã íºãºº õóâü
ýòãýýäèéí ºìíººñ ýðã¿¿ëýí àâ÷ áîëîõ
óó? ßàãààä õóâü õ¿í, õóóëèéí ýòãýýä
ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ ýðõã¿é, òºð çºâõºí
ýíý ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëäýã âý? ãýñýí
àñóóëò óðãàíà.
Õóâü ýòãýýäýä áóñäûí ãàçðûã
õóäàëäàí àâàõ áîëîìæ íýýëòòýé áàéäàã.
Òºðººñ ÿëãààòàé íü áóñàä èðãýäýä
ìýäýãäýëã¿éãýýð, íóóöààð õ¿í á¿ðòýé
ãýðýý áàéãóóëæ, ãàçðûã çàõ çýýëèéí
¿íýýð õóäàëäàí àâàõ áîëîìæ õóâü õ¿í,
õóóëèéí ýòãýýäýä áèé. Õàðèí òºðèéí
àäèë íèéòèéí õýðýãöýýíä ¿íäýñëýí áèå
äààí ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ áîëîìæã¿é.
100 àéë îð÷ìûí ãàçðûã òºð ýðã¿¿ëýí
àâààä õóâèéí êîìïàíèä øèëæ¿¿ëæ
õîò äàõèí òºëºâëºëòèéí òºëºâëºãººã
õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà íü òºð õóâèéí
êîìïàíèéí ºìíººñ ãàçàð ºì÷ëºã÷
èðãýíèé ºì÷èéã äàé÷ëàí àâ÷ áóé õýðýã
ìºí. Ýíý àæèëëàãàà àëü íýã õóâü
ýòãýýäýä òåíäåð îëãîõîä áèø õîò äàõèí
òºëºâëºëòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, àæëûí áàéð
íýìýãä¿¿ëýõ, õîòûí àãààðûí áîõèðäëûã
áàãàñãàõàä ÷èãëýñýí íèéòèéí õýðýãöýý,
àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ õèéãäýæ
áàéãàà òîõèîëäîëä ¯íäñýí õóóëüä
íèéöýõ þì.
¯íäñýí õóóëüä çààñàí íèéãìèéí
çàéëøã¿é õýðýãöýý, óëñûí òóñãàé
õýðýãöýý-ã17 ¿íäýñëýæ ãàçðûã ýðã¿¿ëýí
àâàõ òóõàé ç¿éë çààëò íüãàçðûã ýðã¿¿ëýí
àâàõ òºðèéí ýðõ ìýäëèéí õ¿ðýýã
õÿçãààðëàæ ºãñºí çîõèöóóëàëò þì.
Ãàãöõ¿¿ íèéãìèéí õýðýãöýý, øààðäëàãà
ãýäýã íýðèéí äîð ÿìàð ÷ çîðèëãîîð
õóâèéí ºì÷èéí ãàçàðò õàëäàæ áîëîõ
ýñýõ òàëààð ýðäýìòäèéí ìàðãààí
¿ðãýëæèëñýýð
áàéíà.18
Òîäîðõîé

áàéãàà íýã ç¿éë íü òºðººñ õóâèéí
ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ öààä çîðèëãî íü
íèéãìèéí àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ
áóñ õóâü ýòãýýäèéí àøèã îðëîãûã
íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîòîé áàéâàë òýð íü
¿íäñýí õóóëü çºð÷ñºí áîëíî.
Äýýð äóðäñàí ¿çëèéã óòèëèòàð
îíîëûí ¿¿äíýýñ çºâòãºäºã. Óòèëèòàð
îíîëîîð äàé÷ëàí àâàõ ¿éëäýë íü çàðäàë
àøãèéí òîîöîîíä ¿íäýñëýñýí ýñýõýýñ
õàìààð÷ ¿íäñýí õóóëèàð õàìãààëàãäñàí
ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã çºð÷ñºí ýñýõèéã
òîãòîîíî ãýæ ¿çäýã. Õàðèí çàðäàë
àøãèéí òîîöîîã õàíãàëòòàé õèéæ
÷àäààã¿é, ýñõ¿ë àâèëãàòàé õîëáîãäñîí
óëñ òºðèéí õ¿÷íèé íºëººë뺺ñ áîëæ
õóâü ýòãýýäèéí àøèã ñîíèðõëûí òºëºº
õóâèéí ºì÷èéí ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâñàí
áîë ¿íäñýí õóóëü çºð÷ñºí ãýæ ¿çíý.
Óòèëèòàð ¿çýëòíèé çàðäàë àøãèéí
òîîöîîíû òóõàé îéëãîëòîîð íèéòèéí
ýðõ àøãèéí äàãóó ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ
íü íèéãìèéí øààðäëàãàä íèéöíý. Çàì
áàðüñíààð íèéãýìä õýðýãòýé áîë ãàçðûí
ýçýíä íºõºõ îëãîâîð îëãîñíîîð ÿìàð
àøèãòàé âý? Ǻâõºí îëñîí àøãààñàà
òîäîðõîé õóâèéã íü áóöààæ ãàçðûí ýçýíä
îëãîæ, äàõèí õóâààðèëàëò õèéõ íü ººðºº
çàðäàë èõòýé õýðýã áóñ óó? Íèéòèéí
ñàéí ñàéõíûã íýìýãä¿¿ëæ áàéâàë õýí
íýãýíä íºõºõ îëãîâîð îëãîõ øààðäëàãà
þó áàéíà ãýõ çýðýã àñóóëò òàâèãäàíà.
Óòèëèòàð ¿çýëòí¿¿ä ¿¿íä õàðèóëàõäàà
ãàçðûí ýçýíä îëãîæ áóé íºõºõ îëãîâîð
íü ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâñíààñ íèéãýìä
áèé áîëîõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã àðèëãàõàä
íºëººòýé.19 Ãàçðûã äàé÷ëàí àâàõäàà
íºõºõ îëãîâîð îëãîõã¿é áîë ãàçðûí
ýçýä ãàçàðòàà õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ
ñîíèðõîë áàãàñíà.20 Ýíý íü íèéòèéí
àøèã ñîíèðõëûí ýñðýã ó÷èð íºõºõ
îëãîâîð áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çæýý.
Óòèëèòàð ¿çëèéí íºõºõ îëãîâðûã
õ¿ëýýí çºâøººðºõ ººð íýã ¿íäýñëýë áîë
íºõºõ îëãîâîð îëãîõ òóõàé øààðäëàãà
íü òºðèéí ýðõ ìýäýëòýí ãàçàð äàé÷ëàí
àâàõ øèéäâýð ãàðãàõäàà çàðäàë àøãèéí

Монгол Улсын Үндсэн Хууль, 1992, 6.4.,
Монгол Улсын Үндсэн Хууль, 1992, 6.4., 16.3.
18
Төрийн хууль ёсны бодлого, нийтийн эрх ашиг,
нийгмийн хэрэгцээ, зайлшгүй шаардлагыг үндэслэснийг
АНУ-д Үндсэн хуульд нийцсэн гэж үздэг байна.

19

Frank I. Michelman, “Property, Utility, and Fairness:
Comments on the Ethical Foundations of ‘Just
Compensation’ Law,” Harvard Law Review 80, no. 6 (April
1, 1967): 1165, doi:10.2307/1339276.
20
Мөн тэнд.

16
17

43

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

òîîöîî
õèéõèéã
íºõöºëä¿¿ëäýãòýé
õîëáîîòîé.21 Õýðýâ íºõºõ îëãîâîð
àâàõã¿é
áîë÷èõâîë
òºðèéí
ýðõ
ìýäýëòýí õóâèéí ºì÷èä íèéòèéí ºì÷
ìýò õàíäàæ, õ¿ññýí ¿åäýý, õ¿ññýí
ãàçðàà äàé÷ëàí àâñíààð íèéòèéí ñàéí
ñàéõàíä ñºð㺺ð íºëººëíº. Òèéìýýñ
ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõäàà íèéãìèéí
õýðýãöýý, øààðäëàãûã ¿íýëæ äýíñýëæ
áàéæ øèéäâýð ãàðãàõ ó÷èðòàé ãýæ ¿çäýã.
ͺõºõ îëãîâðûí òóõàé óòèëèòàð
àíàëèç íü îëîí òàëòàé òóë õîëáîãäîõ
á¿õ àñóóëòóóäàä íýã ìºð õàðèó
ºãºõºä àìàðã¿é. Óòèëèòàð ¿çëýýð
íèéòèéí õýðýãöýýíä ¿íäýñëýí ãàçàð
äàé÷ëàí àâàõàä íºõºõ îëãîâîð îëãîõ
øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çäýã ÷ õóâèéí
ºì÷èéí ýðõèéã õàìãààëàõ øààðäëàãà
íü íèéòèéí ñàéí ñàéõíû òºëºº áîëîõ
òóë õàìãààëàõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã íü
ëèáåðòàð ¿çëèéí ÿã ýñðýã ºíö㺺ñ íü
òàéëáàðëàñàí õýðýã þì.

ºì÷èéí
ýðõèéí
òóõàé
îíîëîîñ23
ººðºº æàì ¸ñíû ýðõèéã òàéëáàðëàõ
øààðäëàãàòàé áîëíî.
Ëèáåðòàð îíîë ¸ñîîð ºì÷èéí
ýðõ íü æàì ¸ñíû ýðõ áîëîõûí õóâüä
òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õÿçãààðëàã÷
ìºí ãýõ áîëîâ÷ ëèáåðòàð÷óóä ÷ ýíý
òàëàà𠺺𠺺ð ºíö㺺ñ õàðæ áàéíà.
Àéí Ðýíä òºðººñ íºõºõ îëãîâîðòîé
îëãîâîðã¿éãýýð ãàçðûã äàé÷ëàí àâàõ íü
õóâèéí ºì÷èéí ýðõèéí ýñðýã ãýæ ¿çñýí.24
Òýðýýð óòèëèòàð îíîëûí õýëöëèéí
çàðäëûí òóõàé îéëãîëòûã ¿ã¿éñãýæ,
ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ áîëîìæã¿é
áîëñíîîñ
íèéãìèéí
õýðýãöýýòýé
òºñë¿¿ä óðàãøëàõ áîëîìæã¿é áîëîõ,
èðãýäèéí àìüäðàëûí ÷àíàð äîðîéòîõûã
àñóóäàë ãýæ ¿çýõã¿é áàéâ. Õàðèí
Ðè÷àðä Ýïñòýéí õýëöëèéí çàðäëûã ¿ë
îéøîîñíû ¿ð íºëººã õàðãàëçàí ¿çñýí.25
Òºð øóäàðãà íºõºõ îëãîâîð îëãîñîí
òîõèîëäîëä ºì÷èéí æàì ¸ñíû ýðõèéã
íü õÿçãààðëàæ, àëáàäàí ñîëèëöîî
õèéæ áîëíî ãýæýý. 26 Ãýâ÷ òýðýýð òºðä
õóâèéí ºì÷èéã õÿçãààðëàõ ºðãºí ýðõ
îëãîõûã õ¿ñýõã¿é áàéñàí. Òèéìýýñ
÷ íèéòèéí õýðýãöýýíä ãýäãèéã ÿâöóó
õ¿ðýýíä òàéëáàðëàí îéëãîæ, òºð õóâü
ýòãýýäèéí ºìíººñ ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâ÷
äàõèí õóâààðèëàõ çàìàà𠺺ðèéí õóâèà
õ¿ðòäýã ÿâäëààñ ñýðãèéëýõ ¸ñòîéã
îíöîëñîí. Õàðèí õýðõýí õýðõýí ¿¿íýýñ
ñýðãèéëýõ
òàëààð
òîäîðõîéëîîã¿é
áàéíà.
Õóâü õ¿í, íèéãýìëýãèéí õîîðîíäûí
õàðèëöààíä òóëãóóðëàñàí Ãåãåëèéí
îíîë,27 ýñõ¿ë ºì÷èéí õýëáýðýýñ
õàìààð÷ ýðã¿¿ëýí àâàõûã õîðèãëîõ
òóõàé Ðàäèíû ¿çýë,28 íèéòèéí õýðýãöýý
õèéãýýä õ¿íèé ýðõýì ÷àíàð, øóäàðãà
¸ñ àëü àëèéã íü õàðãàëçàí ¿çýõèéã
÷óõàë÷èëñàí Àðèñòîòåëèéí ºì÷èéí

Ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ òóõàé
ëèáåðòàð îíîë
Ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõäàà íºõºõ
îëãîâîð îëãîõ ýñýõòýé õîëáîîòîé
ëèáåðòàð ¿çýë òºð áèé áîëîõîîñ ºìíº
áàéñàí æàì ¸ñíû ýðõýä ñóóðèëñàí.
Íèéãìèéí ãèø¿¿í áîëæ íýãäýõäýý
õ¿ì¿¿ñ õýäèéíýý ººðèéí ãýñýí ºì÷èéí
ýðõòýé áàéõ áà áóñäûí ºì÷èéí ýðõèéã
õàìãààëàõ çýðýã öººí øàëòãààíààð
õóâèéí ºì÷èéí ýðõèéã õÿçãààðëàæ áîëíî
ãýäýã. Æîí Ëîêûí òºð “àëèâàà õ¿íèé
ºì÷èéã ò¿¿íèé çºâøººðºëã¿éãýýð àâ÷
áîëîõã¿é” ãýñýí ñàíààòàé åðºíõèé人
ñàíàë íýãääýã.22 Ãýâ÷ ºì÷èéí ýðõ ¿¿ñýõ
òóõàé ò¿¿íèé îíîë, õºäºëìºðèéíõºº
ºì÷ëºã÷ ãýäýã ñàíàà çýðýã íü îð÷èí ¿åä
ãàçðûã äàé÷ëàõ, íºõºõ îëãîâîð îëãîõ
òóõàé îéëãîëòòîé òýð á¿ð íèéöäýãã¿é.
Õýðýâ ãàçðûã ýðã¿¿ëýí àâàõ òóõàé
¿íäñýí õóóëèéí ç¿éë çààëòûí äàãóó
ãàçðûí ýçýíä íºõºõ îëãîâîð îëãîñîí
áàéõàä õàíãàëòòàé ãýæ ¿çâýë Ëîêûí

Ibid.
Ayn Rand, ``Government Financing in a Free Society``, in
The Virtue of Selfishness (1964), 157
25
Richard A. Epstein, Takings: Private Property and the
Power of Eminent Domain, Reprint edition (Cambridge,
Mass.: Harvard University Press, 1985).
26
Мөн тэнд., 2-р бүлгийг үз.
27
Jeanne L. Schroeder, The Vestal and the Fasces: Hegel,
Lacan, Property, and the Feminine, First Edition edition
(Berkeley: University of California Press, 1998), 293.
28
Margaret Jane Radin, Reinterpreting Property
(Chicago: University Of Chicago Press, 1996).
23
24

James Krier and Michael Heller, “Deterrence and
Distribution in the Law of Takings,” Articles, January 1, 1999,
997.
22
“Two Treatises of Government (Paperback) by John Locke:
Orion Publishing Co, United Kingdom 9780460873567
Paperback, Original Ed. - The Book Depository,”
21

44

Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

ïðàêòèêààñ ¿çýõýä øóäàðãà áîëîí
çîõèñòîé íºõºõ îëãîâðûã íèéòëýã õ¿ëýýí
çºâøººðñºí áàéäàã. Èë¿¿òýé îëîí
óëñàä íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí
ïðàêòèê áîë íºõºõ îëãîâîð íü çàõ
çýýëèéí øóäàðãà ¿íýä íèéöñýí áàéõ
øààðäëàãà þì. Äàé÷ëàí àâàõààñ ºìíºõ
áîëîí äàé÷ëàí àâàõ òóõàé ìýäýýëýë
íèéòýä èë áîëîõîîñ ºìíºõ çàõ çýýëèéí
¿íèéã øóäàðãà çàõ çýýëèéí ¿íý ãýíý.
Äàé÷ëàí àâàõòàé õîëáîîòîé ìýäýýëýë
òàðõñàíààñ áîëîîä óã ãàçðûí ¿íý íü
áóóðñíûã çàõ çýýëèéí ¿íý ãýæ ¿çýõã¿é.
Èðýýä¿éä îëæ áîëîõ áàéñàí
îðëîãûã ÷ çàðèì òîõèîëäîëä äàé÷ëàí
àâàõäàà õàðãàëçàí íºõºõ îëãîâîð
îëãîäîã ïðàêòèê áàéíà. Ãàçðûã äàé÷ëàí
àâàõ ¿éë ÿâö íü ºðãºí õ¿ðýýíä, íèéòèéã
õàìàð÷, àëáàí ¸ñîîð, ñèñòåìòýé
áàéäëààð õýðýãæñýí òîõèîëäîëä íºõºõ
îëãîâðûí õýìæýý áàãà áàéõààð çàðèì
óëñûí ø¿¿õèéí øèéäâýð ãàðñàí áàéäàã.
¯íäñýíäýý íºõºõ îëãîâðûí õýìæýýã
òîãòîîõîä ºì÷èéí ç¿éëèéí ¿íý, îëæ
áîëîõ áàéñàí îðëîãî, äàé÷ëàí àâñíààñ
¿¿äñýí áóñàä õîõèðëûã îðóóëàí ¿çýõ íü
íèéòëýã áàéíà.

ýðõèéí ¿çýë àëü àëü íü ºì÷èéí ýðõèéã
òºð õÿçãààðëàõäàà íºõºõ îëãîâîð îëãîõ
¸ñòîé áîëîõûã îíöîëæýý.
ͺõºõ îëãîâðûí õýëáýð
¯íäñýí õóóëüä íèéö¿¿ëýí õóâèéí
ºì÷èéí ãàçðûã äàé÷èëñàí, ýñõ¿ë õóóëü
áóñààð äàé÷ëàí àâñàí ýñýõýýñ õàìààð÷
íºõºõ îëãîâðûí õýëáýð, àãóóëãà
ÿëãààòàé áàéíà. ͺõºõ îëãîâîð îëãîõ
ºì÷èéí ç¿éëèéã ãóðàâ õóâààæ ¿çñýí
áàéäàã. Эä õºðºí㺠(áàéøèí, áàðèëãà
áàéãóóëàìæ, òîíîã òºõººðºìæ, õóâüöàà
ã.ì), ãýðýýíèé ýðõ (õàíãàõ, íèéë¿¿ëýõ
ãýðýý ã.ì), ìºí áóñàä áîäèò áóñ ¿íýò
ç¿éë (ïðîöåññ, øèíý ñàíàà, èðýýä¿éí
÷èã õàíäëàãà) çýðãèéã õàðãàëçàí íºõºõ
îëãîâîð ÿëãààòàé áàéäàã. Õóóëèéí
äàãóó õóâèéí ºì÷èéí ãàçðûã äàé÷ëàí
àâñàí áîë äýýð äóðäñàí÷ëàí øóäàðãà
íºõºõ îëãîâîð îëãîõ, ýñõ¿ë çîõèñòîé
¿íèéã òºëºõ àñóóäàë õºíäºãäºíº.
Øóäàðãà íºõºõ îëãîâîð ãýäãèéã çàõ çýýë
äýõ òóõàéí ºì÷èéí áîäèò ¿íý, ýäèéí
çàñãèéí ¿íýëãýýíýýñ ãàäíà ãýðýýíèé
ýðõ, ïàòåíòûí ëèöåíç, öààøäûí îëîõ
áàéñàí îðëîãî ãýõ ìýò îëîí ç¿éëèéã
õàðãàëçàí áàéæ ¿íèéã íü òîäîðõîéëäîã.
ͺõºõ îëãîâîð îëãîõ, õîõèðëûã
áàðàãäóóëàõ àñóóäàë õºíäºãäºõ ¿åä
õóóëü ¸ñîîð áîëîí õóóëü áóñààð
äàé÷ëàí àâñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí àëü
÷ òîõèîëäîëä øóäàðãà, íºõºõ îëãîâîð
îëãîõ ¸ñòîé. Ãàãöõ¿¿ òºëºãäºõ íºõºõ
îëãîâðûí õýìæýýã õýðõýí øóäàðãà
òîãòîîõ íü ãîë àñóóäàë áàéäàã.
Õóóëü áóñààð äàé÷ëàí àâàõòàé
õîëáîîòîéãîîð
ýðõèéã
ñýðãýýõäýý
äàé÷ëàí àâààã¿é áàéñàí òîõèîëäîëä
ÿìàð áàéõ áàéñàí òýð íºõöºë áàéäàëä
íü áóöààõ áóþó á¿õ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã
íü àðèëãàõûã øààðäàõ ýðõòýé. Õýðýâ
èéì áîëîìæã¿é áîë õîõèðëûã á¿ðýí
òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.
Çàðèì òîõèîëäîëä á¿ðýí íºõºõ
îëãîâîð, çàðèìäàà çîõèñòîé íºõºõ
îëãîâîð ãýæ àíãèëäàã. Á¿ðýí áîëîí
çîõèñòîé ãýõ øààðäëàãà íü àãóóëãûí
õóâüä òºñòýé áóþó ¿íäñýíäýý íºõºõ
îëãîâîð íü çîõèñòîé, øóäàðãà, øóóðõàé,
¿ð ä¿íòýé áàéõ øààðäëàãà òàâèãääàã.
Áóñàä óëñûí ¿íäñýí õóóëèéí ø¿¿õèéí

Ä¿ãíýëò
Õóâèéí
ºì÷èéí
ãàçðûã
òºð
ýðã¿¿ëýí àâàõàä òàâèãäàõ ¿íäñýí õî¸ð
øààðäëàãûí íýã íü íºõºõ îëãîâîð îëãîõ
ÿâäàë ìºí. Òºðººñ ãàçðûã ýðã¿¿ëýí
àâàõäàà øóóä áîëîí øóóä áóñààð ýñõ¿ë
õóóëü ¸ñíû äàãóó áîëîí õóóëü çºð÷èæ
ãàçðûã äàé÷èëñíààñ õàìààð÷ íºõºõ
îëãîâðûí àãóóëãà, õýëáýð, õýìæýý
õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëüä ãàçðûã òºðººñ ýðã¿¿ëýí
àâàõäàà øóäàðãà, çîõèñòîé, øóóðõàé,
¿ð ä¿íòýé íºõºõ îëãîâðûí òàëààð øóóä
òóñãààã¿é íü øóäàðãà, çîõèñòîé íºõºõ
îëãîâîð îëãîõ íü ¿íäñýí õóóëèéí ¿çýë
áàðèìòëàëä íèéöýõã¿é ãýñýí àãóóëãàã¿é
þì. Õóâèéí ºì÷èéã äàé÷ëàí àâàõ
àñóóäëûã òóñãàé õóóëèàð çîõèöóóëæ,
øóäàðãà íºõºõ îëãîâîð îëãîæ, ºì÷ëºõ
ýðõèéã çºâõºí õóóëèàð õÿçãààðëàõ
øààðäëàãûã õàíãàõ íü õóâèéí ºì÷èéí
ãàçðûã äàé÷ëàí àâàõòàé õîëáîîòîé
¿íäñýí õóóëèéí ¿çýë áàðèìòëàëä
íèéöíý.

45

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ, ªªÐ×˪ËÒ ÎÐÓÓËÀÕ
ÕßÇÃÀÀÐ: ÎÍÎËÛÍ ÀÑÓÓÄÀË ÁÀ ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ
¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÈÉÍ ÝÐÕ Ç¯É
Íýìýëò,
ººð÷ëºëò,
ò¿¿íèé
õÿçãààðûí
òóõàé
àñóóäàë
íü
êîäåêñ÷èëñîí áóþó òºðºë õóóëü á¿õèé
áè÷ìýë ¿íäñýí õóóëüòàé, ò¿¿íä õóóëü
òîãòîîõ çàìààð íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ áîëîìæòîé óëñàä ë ÿðèãäàíà.
Èéìä óã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ýíä äóðäñàí
ñ¿¿ëèéí áóþó /Â./ àíãèëëûí òóõàé
õºíäºõ øààðäëàãà îãò áàéõã¿é ãýæ
¿çëýý.
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ
õÿçãààð
¿íäñýí
õóóëüä
ººðò íü àãóóëàãäàæ áóé òîõèîëäîëä
ò¿¿íèéã eternity clause, Ewigkeitsklausel
áóþó âå÷íûå ãàðàíòèè, óòãà÷èëáàë
“¿¿ðäèéí áàòàëãàà” õýìýýí íýðëýäýã
áàéíà. Á¿ãä Íàéðàìäàõ Òóðê Óëñ,
ÕÁÍÃÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéã ýíä æèøýý
áîëãîí äóðäúÿ.
Æèøýý 1:
Òóðê Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí
IV
ä¿ãýýð
ç¿éëä
íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõûã õîðèãëîñîí
çîõèöóóëàëòûã òóñãàæýý. Èíãýõäýý
¿íäñýí
õóóëèéí
çàðèì
ç¿éëèéã
ò¿¿âýðëýí äóðäàõ õýëáýð àøèãëàñàí
áàéíà: òóñ óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí
1 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí, òºðèéí á¿ãä
íàéðàìäàõ õýëáýðèéí òóõàé ìºí 2
äóãààð ç¿éëèéí, á¿ãä íàéðàìäàõ òºðèéí
çàð÷èì çîõèöóóëñàí çààëò, 3 äóãààð
ç¿éëèéí íóòàã äýâñãýðèéí íýãäìýë
áàéäëûí òóõàé çààëòûã ººð÷ëºõ,
ýäãýýðò ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàë
ãàðãàõûã ìºí õîðèãëîäîã áàéíà.
Æèøýý 2:
ÕÁÍÃÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí 79
ä¿ãýýð ç¿éëä, õîëáîîíû òºð íü ìóæ
óëñàä àíãèëàãäàõ òóõàé, ìóæ óëñ õóóëü
òîãòîîõ àæèëëàãààíä çàð÷ìûí õóâüä
îðîëöîõ òóõàé çààëò, ìºí òóñ õóóëèéí 1
áîëîí 20 äóãààð ç¿éëä çààñàí çàð÷ìûã
¯íäñýí õóóëü ººð÷ëºõºä õºíäºõèéã

Ãàâüÿàò õóóëü÷, Õóóëü ç¿éí
øèíæëýõ óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð
Öýðýíáàëòàâûí Ñàðàíòóÿà

I. Îíîëûí àñóóäàë. ¯íäñýí
õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
õÿçãààð áà ¿íäñýí õóóëèéí õýâ øèíæ
Áèäíèé õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èí
áàéíãûí õºãæèë, õºäºë㺺íä áàéäãèéí
àäèë ººð÷ëºãäºøã¿é ç¿éë ãýæ ¿ã¿é
áºãººä ¿íäñýí õóóëèéí ¿éë÷ëýë ÷ ìºí
ýíý ç¿é òîãòëûã òîéðîõã¿é. Ýíý óòãààðàà
¿íäñýí õóóëüä ÷ íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëæ áîëîõ áà õàðèí ¿¿íä õÿçãààð
áèé ýñýõèéã øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ
ñóäëàõ øààðäëàãà ãàðäàã.
Íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí õÿçãààð ãýæ
þó âý, ò¿¿íèéã ¿íäñýí õóóëüä òóñãàõ
¸ñòîé þó, áè÷èãäýýã¿é õÿçãààð ãýæ áàéõ
óó, ò¿¿íèéã õýðõýí ÿàæ òàíèí ìýäýõ âý?
ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëò ºãºõèéí òóëä
¿íäñýí õóóëèéã õýâ øèíæèä àíãèëàí
àâ÷ ¿çüå.
¯íäñýí õóóëèéã äàðààõ ãóðâàí õýâ
øèíæèä àíãèëæ áîëîõîîð áàéíà, ¿¿íä:
À. Íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõàä
òîäîðõîé õÿçãààð çààñàí ¿íäñýí õóóëü
Á. Íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõàä
õÿçãààð òîäîðõîé çààãààã¿é ¿íäñýí
õóóëü
Â.
Ñèñòåì÷ëýãäýýã¿é
áóþó
áèå äààñàí áàðèìò áè÷èã áîëæ
õýëáýðæýýã¿é áè÷ìýë áóñ ¿íäñýí õóóëü.

46

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

õîðèãëîñîí áàéíà. Òóñ óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí 1 ä¿ãýýð ç¿éëä, õ¿íèé ¿íýëýìæ
ñàëøã¿é áºãººä òºðèéí á¿õèé ë ýðõ
ìýäýë ò¿¿íèéã äýýäëýõ ¿¿ðýãòýé, õ¿íèé
ýðõ íü õ¿í òºðºëõòíèé ýíõ òàéâàí,
øóäàðãà ¸ñíû ¿íäýñ áºãººä ¯íäñýí
õóóëüä çààñàí ¿íäñýí á¿õ ýðõ õóóëü
òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ áîëîí ø¿¿õ ýðõ
ìýäëèéã õÿçãààðëàõ òóõàé, ìºí ¿íäñýí
ýðõ øóóä õýðýãæäýã ýðõ ç¿é áîëîõ
òóõàé çààæýý. Õàðèí òóñ óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí 20 äóãààð ç¿éëä ÕÁÍÃÓ íü
àðä÷èëñàí íèéãìèéí áàðèìæààò òºð,
òºðèéí á¿õ ýðõ ìýäýë àðä ò¿ìíýýñ
¿¿äýëòýé, õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë
¿íäñýí õóóëèàð áýõæ¿¿ëñýí íèéãìèéí
õýâ æóðàìä, ã¿éöýòãýõ áîëîí ø¿¿õ ýðõ
ìýäýë õóóëü áîëîí ýðõ ç¿éä çàõèðàãäàõ
¿¿ðýãòýé áîëîõûã çààæýý.
Äýýðõ õî¸ð óëñûí ¯íäñýí õóóëü
íü íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõûã
õîðèãëîñîí
çààëòûã
ººðòºº
àãóóëäàã áà èíãýõäýý òºðèéí ñóóðü
çîõèöóóëàëò,
¯íäñýí
õóóëèéí
òóëãóóð
¿çýë
áàðèìòëàëûã
õºíäºõèéã õîðèãëîäîã áàéíà.
¯¿íýýñ ¿¿äýí íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ õÿçãààðûã ¿íäñýí õóóëüä
çààñàí òîõèîëäîëä ë õÿçãààð áàéíà
ãýæ ¿çýõ ¿¿ ýñõ¿ë ò¿¿íýýñ ººð,
áè÷èãäýýã¿é õÿçãààð ãýæ áàéõ óó? ãýñýí
àñóóëò òàâèãäàíà. ¯íäñýí õóóëü á¿ð
òîäîðõîé ñóóðü çàð÷èì, ¿çýë ñàíàà,
¿íýëýìæ àãóóëäàã. Òýäãýýðèéã ººð÷ëºõ
áîëîìæã¿é áàéäàã íü áè÷èãäýýã¿é
õÿçãààð áàéäàãòàé õîëáîîòîé áàéæ
áîëîõ þì. Ó÷èð íü áè÷èãäýýã¿é
õÿçãààð íü ººð÷ëºõèéã õîðèãëîñîí
çîõèöóóëàëòã¿é ¿íäñýí õóóëèéã ººð÷ëºõ
öàð õ¿ðýýã òîäîðõîéëîõ öîðûí ãàíö
øàëãóóð áîëîõîîð áàéíà.
1. Íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ
õÿçãààðûã ººðòºº àãóóëñàí ¿íäñýí
õóóëü äàõü áè÷èãäýýã¿é õÿçãààðûí
òóõàé àñóóäàë
1.1 Pouvoir constituent áîëîí
pouvoir constitutes- ûí ÿëãàà
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ áè÷èãäýýã¿é õÿçãààð áàéäàã
ýñýõ, ýñõ¿ë ïîçèòèâèçìûí1 îíîëûã
1

áàðèìòëàã÷ çàðèì õóóëü÷èéí ¿çäýãýýð,
ãàãöõ¿¿
¿íäñýí
õóóëüä
çààñàí
òîõèîëäîëä ë õÿçãààð áàéäàã ãýæ
¿çýõ ýñýõ òàëààð òîâ÷ õºíäüå. Àëèâàà
¿íäñýí õóóëèéí òîäîðõîé ñóóðü çàð÷èì,
¿íýëýìæèéã õóóëü òîãòîîã÷ ººðèéí
äóð çîðãîî𠺺ð÷ëºõ áîëîìæã¿é áàéãàà
íü ¿íäñýí õóóëüä ººðò íü çààñàí
õÿçãààðààñ ãàäíà ìºí áè÷èãäýýã¿é
õÿçãààð áàéäãèéã èëòãýäýã ãýæ ¿çýõ
áîëîìæòîé.
Õýðýâ íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
áè÷èãäýýã¿é õÿçãààð ãýæ áàéäàãã¿éñýí
áîë õóóëü òîãòîîã÷ ¿íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõäàà ¿íäñýí
õóóëüä çààñàí, áè÷èãäñýí õÿçãààðààñ
õàëèõ, ò¿¿íèéã ýâäýõ, ººð÷ëºõ áîëîìæ
á¿ðäýíý. ªºðººð õýëáýë íýìýëò,
ººð÷ëºëò
îðóóëàõûã
õîðèãëîñîí
çààëòûã ÷ ìºí ººð÷ëºõ áîëîìæ
á¿ðäýõ íü. Èéìä áè÷èãäýýã¿é õÿçãààð
íü íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõûã
õîðèãëîñîí çààëòûí óãòâàð íºõöºë íü
áîëæ ºãä㺺𺺠÷óõàë. Ýíý íü òóõàéí
çîõèöóóëàëò ººðºº ººð÷ëºãäºøã¿é
ãýäãèéã èëòãýäýã áàéíà. Õóóëü ç¿éí
øèíæëýõ óõààíä, òóõàéí õóóëüä ººðò
íü çààãààã¿é õèðíýý ººð÷èëæ áîëîõã¿é
õàðèëöààã õýì õýìæýýíèé çîðèëãî
áîëîí ëîãèêîîð íü îëæ òîãòîîõ
òîõèîëäîë àæèãëàãääàã áóþó ýíý
àñóóäëûã õîæèì òîâ÷ õºíäºõ áîëíî.
Õàðèí îäîî äýýðõ àñóóäëûí
õ¿ðýýíä “¿íäñýí õóóëü òîãòîîõ” áóþó
pouvoir constituent ìºí “¿íäñýí õóóëü
ººð÷ëºõ” áóþó pouvoir constitutes ãýñýí
¿íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí õî¸ð îéëãîëòûã
õîîðîíä íü õàðüöóóëæ àâ÷ ¿çüå.
Ýäãýýð îéëãîëòûí àãóóëãûã õîîðîíäîî
èæèë ãýæ ¿çâýë ¿íäñýí õóóëü òîãòîîã÷
¿íäñýí õóóëèéã òîãòîîñíû äàðààãààð
¿íäñýí õóóëü ººð÷ëºã÷ ãàð÷ èðæ ò¿¿íèé
áàéð ñóóðèéã ýçëýõ áîëîìæòîé. Èéì
íºõöºëä äýýðõ õî¸ð ñóáúåêò õîîðîíäîî
øàòëàëûí ÿëãààã¿é áîëæ íýã íü ¿íäñýí
õóóëü áàòëàãäàõààñ ºìíº, íºãººõ íü
áàòëàãäñàíû äàðààãààð ÷èã ¿¿ðãýý
õýðýãæ¿¿ëäãýýðýý ë ÿëãàãäàõ áà ¿íäñýí
õóóëü ººð÷ëºã÷ íü òóñ õóóëüä ¿íäñýí
õóóëü òîãòîîã÷òîé àäèë õýìæýýíä ãàð
õ¿ðýõ áîëîìæ á¿ðäýíý.

ius positivum

47

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

¯íäñýí õóóëü òîãòîîã÷ íü íýìýëò,
ººð÷ëºëò
îðóóëàõûã
õîðèãëîñîí
çààëòûã ¿íäñýí õóóëüäàà òóñãàñàí
áàéñàí ÷ õýðýâ ¿íäñýí õóóëü òîãòîîã÷
áîëîí õóóëü òîãòîîã÷èéã õîîðîíä íü
çààãëàæ ÿëãàëã¿éãýýð àäèëòãàí ¿çâýë,
õóóëü òîãòîîã÷ íü õýì õýìæýýãýýð
áóñäûã
áèø,
õàðèí
“ººðèé㺺”
õÿçãààðëàõ íºõöºë á¿ðäýíý. Ãýòýë õýì
õýìæýýãýý𠺺ðèé㺺 õÿçãààðëàõûã ýðõ
ç¿éí ëîãèêò òºäèéëºí íèéöýõã¿é ãýæ
¿çäýã áàéíà. Ó÷èð íü, õóóëü òîãòîîã÷
ººðèéí á¿ðýí ýðõèéí õ¿ðýýíä òóõàéí
õÿçãààðëàëòàà ººðºº õ¿÷èíã¿é áîëãîõ
áóþó ººð÷ëºõ ýðõòýé. Õóóëü òîãòîîã÷
áàòëàí ãàðãàñàí õóóëüäàà òóõàéí
õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷ëýõ ¿åä ë
çàõèðàãäàõ áà òýðõ¿¿ õóóëèà actus
contrarius- ûí õ¿ðýýíä õýäèéä ÷ ººðºº
õ¿÷èíã¿é áîëãîõ ýðõòýé áàéäàãò ë
õàìàã ó÷èð îðøäîã.
ͺ㺺òýéã¿¿ð àëèâàà ñóáúåêò ýðõ
ç¿éãýý𠺺𺺠ººðèéíõºº ºìíº áèø,
õàðèí áóñäûí ºìíº ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã.
¯¿íèéã “õåòåðîíîì ç¿é òîãòîë”2 õýìýýí
íýðëýäýã áàéíà. ¯¿ðýã õ¿ëýýëãýõ ýðõèéã
òîäîðõîé ñóáúåêòýä õýì õýìæýýãýýð
îëãîõ áà ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ýòãýýä òýðõ¿¿
õýì õýìæýýíä ãàãöõ¿¿ çàõèðàãäàõ áà
ò¿¿íä ãàð õ¿ðýõ ýðõ ýäëýõã¿é. Õýì
õýìæýýã òîãòîîã÷ íýã ñóáúåêò õýì
õýìæýýã òîãòîîã÷ ººð ñóáüåêòûã ýðõ
ç¿éãýýð õÿçãààðëàõûí òóëä øàòëàëààð
èë¿¿ áàéõ øààðäëàãàòàé áà ýíý íü ÷
ººðºº ¿¿ðýã õ¿ëýýëãýõ íºõöºë áîëäîã
áàéíà.
Èéì ó÷ðààñ äýýðõ õî¸ð ñóáüåêòûã
õîîðîíäîî ÿëãààòàé àâ÷ ¿çýõ ¸ñòîé
áà ¿íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä áóþó
õóóëü òîãòîîã÷ íü ¿íäñýí õóóëü
òîãòîîã÷èéí
àíõëàí
òîãòîîñîí
õÿçãààðààñ ººð íýìýëò õÿçãààð ãàðãàæ
èðýõ áîëîìæã¿é þì. Õóóëü òîãòîîã÷
íü ¿íäñýí õóóëèéí ººð÷ëºãäºæ áîëîõ
çààëòûã ººð÷ëºãäºæ áîëîõã¿é õýìýýí
çàðëàí òóíõàãëàñàí ÷ ëîãèê ¸ñîîð ýíý
òóíõàãëàëàà ººðºº çààâàë áèåë¿¿ëýõ
¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é. Æèøýý íü, õóóëü
òîãòîîã÷ ¿íäñýí õóóëü äàõü ººð÷ëºõèéã
2

õîðèãëîñîí çààëòàä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëáàë òýð íü ººðºº ººð÷ëºãäºøã¿é
çààëòûí ñòàòóñûã îëæ àâàõã¿é ãýñýí ¿ã.
Èéìä ¿íäñýí õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ áè÷èãäñýí õÿçãààð
òîãòîîõäîî
äàðààõ
íºõöºëèéã
àíõààðâàë çîõèëòîé áàéíà:
Íýãä, “¿íäñýí õóóëü òîãòîîã÷”
áîëîí “¿íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ ýðõ á¿õèé õóóëü òîãòîîã÷”-èéí
õîîðîíä çàð÷ìûí ÿëãàà áèé ãýäãèéã
õ¿ëýýí çºâøººðºõ øààðäëàãàòàé
áàéíà. ¯íäñýí õóóëü òîãòîîã÷ íü pouvoir
constituent, õàðèí ¿íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñóáúåêò
íü òºðèéí ýðõ ìýäëèéí ë íýã áºãººä
ò¿¿íèéã pouvoir constitues õýìýýí
íýðëýíý. Ýíý õî¸ð ñóáúåêò íü çîõèîí
áàéãóóëàëòûí õóâüä òºäèéã¿é ÷èã
¿¿ðãèéí õóâüä ÿëãààòàé.
Õî¸ðò, ýäãýýð ñóáüåêòûí õîîðîíä
øàòëàëûí ÿëãàà áèé. Õóóëü òîãòîîã÷
íü òºðèéí áàéãóóëëàãà áîëîõûí õóâüä
¿íäñýí õóóëüä çàõèðàãäàíà. Ò¿¿íèé
ýðõ õýìæýý ¿íäñýí õóóëüä òóëãóóðëàõ
áà ¿íäñýí õóóëèéí õ¿ðýýíä áàéíà.
Òºðèéí àëèâàà áàéãóóëëàãûí ýðõ
õýìæýý ¿íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éãýýð
õÿçãààðëàãäàõ òóë ¿íäñýí õóóëü íü
õóóëü òîãòîîã÷èéí ýðõ õýìæýýíèé öàð
õ¿ðýýã òîäîðõîéëîã÷ áàéäàã. Õàðèí
¿íäñýí õóóëü òîãòîîã÷ íü ¿íäñýí õóóëü
áàòëàãäàõààñ ºìíº ò¿¿íä çàõèðàãäàõ
áîëîìæã¿é áºãººä “¿íäñýí õóóëü
áàòëàõ” ýðõòýé ñóáüåêòûí õóâüä òóñ
õóóëüä çàõèðàãääàã áàéãóóëëàãààñ
øàòëàëààð èë¿¿ áàéíà. Æèøýý íü
Ìîíãîë Óëñûí 1992 îíû ¯íäñýí
õóóëèéã 430 äåïóòàò á¿õèé Àðäûí
Èõ Õóðàë áàòàëñàí áà ¯íäñýí õóóëü
áàòëàõ ýðõòýé ÀÈÕ íü óã ¯íäñýí õóóëüä
çàõèðàãääàã áàéãóóëëàãûí íýã áîëîõ 76
ãèø¿¿í á¿õèé ÓÈÕ-ààñ øàòëàëààð èë¿¿
áàéíà.
Pouvoir constituent áîëîí pouvoir
constitutes íü èéíõ¿¿ õîîðîíäîî
ÿëãààòàé áàéãàà íü ¿íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ õÿçãààð áèé
áîëãîõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëäýã. Íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ õÿçãààðûã ººðòºº
àãóóëæ áóé ¿íäñýí õóóëüä äýýðõ çààã

Heteronomie

48

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

ÿëãàà òîäîðõîé õàðàãääàã áàéíà.
Äýýðõ õî¸ð ñóáüåêòûí õîîðîíä ÿëãàà
áàéäàãã¿éñýí áîë íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõàä õÿçãààð òàâèõ àñóóäàë íü
ººðºº óòãàã¿é þì.
Äýýðõ õî¸ð ñóáüåêòûí ÷èã ¿¿ðýã
áîëîí øàòëàëûí ÿëãàà íü ¿íäñýí
õóóëèéí ýðõ ç¿éí äîòîîä ç¿é òîãòëîîñ
¿¿äýëòýé. Ýíýõ¿¿ ç¿é òîãòîë ¿íäñýí
õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
áè÷èãäñýí õÿçãààð áàéõã¿é òîõèîëäîëä
÷ íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý. Ó÷èð íü ¿íäñýí
õóóëèéí
áàéãóóëëàãà
/ïàðëàìåíò,
çàñãèéí ãàçàð, åðºíõèéëºã÷, ¿íäñýí
õóóëèéí ø¿¿õ/ áîëãîíû ýðõ õýìæýý,
á¿ðýí
ýðõ
íü
¿íäñýí
õóóëèàð
õÿçãààðëàãäàõ áà ò¿¿íä çààñàí
õÿçãààðààñ õàëèõ áîëîìæã¿é áàéäàã.
Ýíý æóðàì õóóëü òîãòîîã÷èä ÷ ìºí
õàìààðàõ òóë òýðýýð ãàãöõ¿¿ ¿íäñýí
õóóëüä çààñàí á¿ðýí ýðõ õýðýãæ¿¿ëæ,
ã¿éöýòãýõ áîëîí ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí ÷èã
¿¿ðãýýñ àíãèä áàéõ ó÷èðòàé.
Èéìä
¿íäñýí
õóóëèéí
áàéãóóëëàãóóäûí ýðõ õýìæýý, á¿ðýí
ýðõèéã õÿçãààðëàõ, ººð÷ëºõ íü õóóëü
òîãòîîã÷èéí ýðõ õýìæýýíèé àñóóäàëä
õýðõýâ÷ õàìààðàõã¿é áàéíà.
¯íäñýí õóóëü òîãòîîõ áîëîí ¿íäñýí
õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýðõ
ìýäëèéã îíîëûí õóâüä ÿëãààòàé àâ÷ ¿çýõ
áàñ ººð ¿íäýñëýë áàéíà. Òóõàéëáàë,
ÕÁÍÃÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí îðøèë
õýñýãò, ãåðìàíû àðä ò¿ìýí ¿íäñýí
õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäëèéí õ¿ðýýíä òóñ
¯íäñýí õóóëèéã áàòëàí ãàðãàñàí ãýæ
çààñàí áàéõàä Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí îðøèë õýñýãò “Ìîíãîëûí àðä
ò¿ìýí áèä ... Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéã äàÿàð îëíîî çàðëàí òóíõàãëàæ
áàéíà” õýìýýæýý. Ýíý íü ¿íäñýí õóóëü
òîãòîîõ ýðõ ìýäýë òºðèéí îíöãîé ÷èã
¿¿ðýã áîëîõûã èëòãýäýã.
Ãýõäýý äýýðõ õî¸ð ñóáúåêò (¿íäñýí
õóóëü òîãòîîã÷ áîëîí õóóëü òîãòîîã÷)
ÿëãààòàé
òàëààð
¿íäñýí
õóóëüä
çàéëøã¿é òóñãàõ øààðäëàãà áàéõã¿é
áà ¿¿íèéã áè÷èãäýýã¿é ëîãèê õýìýýí
õ¿ëýýí çºâøººð÷ áîëîõîîð áàéíà.
1.2 Íýã òàëààñ ¿íäñýí õóóëü
òîãòîîõ, íºãºº òàëààñ õóóëü òîãòîîõ

ãýñýí õî¸ð ýðõ ìýäýë íü õîîðîíäîî
ÿëãààòàé, òóñäàà îéëãîëò ãýäãýýñ ¿¿äýí
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ äàðààõ
õÿçãààð áàéäàã ãýæ ¿çýæ áîëîõîîð
áàéíà, ¿¿íä:
à/ Õóóëü òîãòîîã÷ ¿íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõàä ÿìàð
æóðàì áàðèìòëàõûã ¿íäñýí õóóëüä
òóñãàéëàí çààäàã. Æèøýý íü, Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä, ¯íäñýí õóóëüä
îðóóëàõ íýìýëò, ººð÷ëºëòèéã Óëñûí
Èõ Õóðëûí íèéò ãèø¿¿íèé äºðºâíèé
ãóðâààñ äîîøã¿éí ñàíàëààð áàòàëíà
ãýæýý. Õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë íü
ººðèéíõ íü ýðõ õýìæýýã çîõèöóóëñàí
ýíýõ¿¿ çààëòûã ¿íäñýí õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ çàìàà𠺺ð÷ëºõ
áîëîìæã¿é. Ó÷èð íü ýíý çààëòûã
áàòàëñàí ¿íäñýí õóóëü òîãòîîã÷ ò¿¿íýýñ
äýýã¿¿ð øàòëàëòàé áàéíà. Ýíý íü
¿íäñýí õóóëüä çààæ õóóëü òîãòîîã÷èä
¿¿ðýã áîëãîñîí áîñãî áºãººä õóóëü
òîãòîîã÷ ¿¿íèéã ººð÷ëºõ áîëîìæã¿é
áàéíà.
á/ ¯íäñýí õóóëü òîãòîîã÷ íü
íèéòëýã ¿çýë áàðèìòëàë, ¿íýëýìæ,
òºñººë뺺 ¿íäñýí õóóëüä òóñãàäàã.
Îð÷èí ¿åèéí àðä÷èëñàí ¿íäñýí õóóëüä,
¿íäñýí õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë íü àðä
ò¿ìíèé, òîäðóóëæ õýëýõýä, òîäîðõîé
íýã àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéãàà òàëààð
çààñàí áàéäàã. Òóõàéëáàë Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí îðøèë õýñýãò
“Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí áèä... Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéã äàÿàð îëíîî
çàðëàí òóíõàãëàæ áàéíà” õýìýýæýý.
Pouvoir
constituant
áóþó
¿íäñýí
õóóëü òîãòîîõ ÷èã ¿¿ðãèéã àðä ò¿ìýí
õýðýãæ¿¿ëíý ãýäýã íü àëèâàà ¿íäñýí
õóóëèéí ñóóðü ¿çýë ìºí. ¯¿íä áóñàä á¿õ
çîõèöóóëàëò ¿íäýñëýõ áà ¿¿íèéã õóóëü
òîãòîîã÷ ìºí ººð÷ëºõ áîëîìæã¿é áóþó
ãàãöõ¿¿ õ¿ëýýí çºâøººðºõ ë ¿¿ðýãòýé.
â/ ¯íäñýí õóóëü òîãòîîã÷ íü
òºðèéí ãóðâàí ýðõ ìýäýë /õóóëü
òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ áîëîí ø¿¿õ/ýýñ äýýã¿¿ð îðøèíî. ¯íäñýí õóóëü
òîãòîîã÷ íü íèéòëýã ¿çýë áàðèìòëàë,
¿íýëýìæ, òºñººë뺺 ¿íäñýí õóóëüä
òóñãàäàã. Ýäãýýð íü ¿íäñýí õóóëèéí
îðøèë õýñýãò òóñãàëàà îëäîã áàéíà.

49

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Îðøèë õýñýãò, Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí
áèä... õ¿ì¿¿íëýã, èðãýíèé àðä÷èëñàí
íèéãýì öîãöëóóëàí õºãæ¿¿ëýõèéã...
çîðèëãî áîëãîíî ãýæýý. ¯¿íýýñ ¿çýõýä
¿íäñýí õóóëü òîãòîîã÷ íü óã õóóëü ãàðàõ
áîëñîí íºõöºë øàëòãààí, òîäîðõîé
ñóáüåêòûí õ¿ñýë çîðèã, îþóíû ¿íýò
ç¿éëèéã èëýðõèéëäýã áàéíà. Õóóëü
òîãòîîã÷ íü õàðèí ò¿¿õýí òîäîðõîé
ó÷èð øàëòãààíû óëìààñ à÷ õîëáîãäëîî
àëäñàí ¿íýëýìæèéã ¿íäñýí õóóëèàñ
õàñàõ, ¿íýëýìæ øèíýýð áèé áîëãîæ3,
ò¿¿íèé ó÷èð øàëòãààíûã çààæ áîëîõ
áîëîâ÷ òýäãýýðèéí àãóóëãûã ººð÷ëºõ
ýðõã¿é áàéíà. Ýñ òýãâýýñ õóóëü òîãòîîã÷
íü ¿íäñýí õóóëü òîãòîîã÷èéí áàéð
ñóóðèíä î÷èõ íºõöºë á¿ðäýíý.
ã/ ¯íäñýí õóóëüä Ìîíãîë Óëñ
òóñãààð òîãòíîñîí á¿ðýí ýðõò
óëñ õýìýýí çààñàí áàéäàã. Òóñãààð
òîãòíîñîí õýìýýõ îëîí óëñûí ýðõ
ç¿éí íýð òîìü¸î íü ò¿¿íèéã çàñàã
çàõèðãààíû íýãæ áèø ãýäãèéã èëòãýíý.
Òýãýõýýð ¿íäñýí õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä
áóþó õóóëü òîãòîîã÷ äýýðõ øèéäâýðèéã
ìºí ººð÷ëºõ ýðõã¿é áîëæ áàéíà. Àëü
íýã òºð õîëáîîíû óëñàä íýãäýí îðîõ
òîõèîëäîëä òóñ óëñûí ¿íäñýí õóóëü
òºðèéí ñóóðü õóóëèéí øèíæýý àëäàæ
ìóæ óëñûí õýìæýýíèé ñòàòóñòàé áîëíî.
Òóõàéëáàë, ÕÁÍÃÓ-ä õîëáîîíû òºðèéí
çîõèîí
áàéãóóëàëòûã
ººð÷ëºõèéã
õîðèãëîäîã áàéíà. Íèéò õóóëü ¿íäñýí
õóóëèéí ýäãýýð çàð÷èìä íèéöýõ ¸ñòîé.
Æèøýý íü, àëü íýã ìóæ óëñ íü õóóëü
ãàðãàæ òàòâàð òîãòîîõ, íîãäóóëàõ,
òºëºõ, õóðààõ çýðýã õàðèëöààã öóöëàõ
ýðõ ýäëýõã¿é.
ä/ Ò¿¿í÷ëýí àëèâàà òºð äîòîîääîî
àþóëã¿é áàéäàë, õýâ æóðàì õàìãààëàõ
çîðèëãîîð õóóëèéí õ¿ðýýíä àëáàäëàãà
õýðýãëýíý, àëáàäëàãûã õóâèéí ýòãýýä
¿éëäýõèéã çàð÷ìûí õóâüä ýñ çºâøººðíº.
Õóóëü òîãòîîã÷ ýíýõ¿¿ ç¿é òîãòëûã ìºí
ººð÷ëºõ ýðõã¿é áàéíà.
Æèøýý áîëãîí àâ÷ ¿çñýí äýýðõ á¿õ
õÿçãààðëàëòûã ººð÷ëºõ, òýäãýýðò íýìýëò

îðóóëàõûã òóñãàéëàí õîðèãëîñîí çààëò
¿íäñýí õóóëüä áàéäàãã¿é òóë ýäãýýðèéã
¿íäñýí õóóëüä àãóóëãûí õóâüä áàéãàà
õèðíýý áè÷èãäýýã¿é õÿçãààð õýìýýí
òîäîðõîéëæ áîëîõ þì.
1.3 ¯íäñýí õóóëèéí “¿¿ðä ¿éë÷ëýõ”
õýì õýìæýýíýýñ ¿¿äýí ãàðàõ ëîãèê
ä¿ãíýëò áóþó “lege artis”
¯íäñýí õóóëèéí õýì õýìæýý, óòãà
àãóóëãàä ä¿í øèíæèëãýý õèéñíýýð
¿íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ áè÷èãäýýã¿é çàðèì õÿçãààðûã
îëæ òîãòîîõ áîëîìæòîé áàéíà. ¯¿íèéã
õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíä lege
artis õýìýýí íýðëýõ áà ýíý íü ÿìàãò
áè÷èãäñýí õýì õýìæýýíýýñ ¿¿äýí ãàðàõ
ëîãèê ä¿ãíýëò, ¿ð äàãàâàð áàéäàã.
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
áè÷èãäñýí õÿçãààð ãýæ áàéõã¿é áàéíà,
èéìä ÕÁÍÃÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèàñ íýãýí
æèøýýã ñîíãî¸. Ýðõ ç¿éò òºðèéí
çàð÷èì òóõàéëáàë Ãåðìàíû ¯íäñýí
õóóëèéí,
ººð÷ëºõèéã
õîðèãëîñîí
õýì
õýìæýýíèé
æàãñààëòàä
äóðäàãäààã¿é áàéíà. Ãýõäýý ýíýõ¿¿
çàð÷ìûí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í áîëîõ
ýðõ ìýäýë õóâààðèëàõ çàð÷èì, õóóëü
òîãòîîõ ýðõ ìýäýë íü ¿íäñýí õóóëèàð
õàìãààëàãäàæ áóé õýâ æóðàìä ìºí,
ã¿éöýòãýõ áîëîí ø¿¿õ ýðõ ìýäýë íü
õóóëü áà ýðõ ç¿éä çàõèðàãäàõ òóõàé
òóñ òóñ çààñàí áè÷èãäñýí õÿçãààðààñ
ýðõ ç¿éò òºðèéí çàð÷èì ¿¿äýí ãàðàõ
áîëîìæòîé. Ìàíàé óëñûí ¯íäñýí
õóóëüä õýäèéãýýð íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ áè÷èãäñýí õÿçãààð áàéõã¿é ÷
õóóëü áîëîí õ¿íèé ýðõ äýýäëýõ, ìºí ýðõ
ìýäýë õóâààðèëàõ çýðýã ¯íäñýí õóóëèéí
¿çýë ñàíààíààñ ¿¿äýí òóñ óëñ ýðõ ç¿éò
òºð áàéãóóëàõ çîðèëãî äýâø¿¿ëñíèéã
òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé.
Ýíýõ¿¿
íèéòëýëèéí
îíîëûí
õýñýãò äóðäñàí á¿õ õÿçãààðëàëòûã
øèíæ ÷àíàðààð íü “¿¿ðä ¿éë÷ëýõ”
õÿçãààðëàëòûí õýìæýýíä àâ÷ ¿çýæ
áîëîõîîð áàéíà. ̺í ýäãýýðèéã Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä øóóä çààãààã¿é ÷
àãóóëãààð íü îëæ òîãòîîõ áîëîìæ áèé
ãýæ ¿çýæ áàéíà.

2014 онд Крымийн БНУ-нь ОХУ-ын субьектын, мөн
Севастополь хот нь холбооны хэмжээний статустайгаар
ОХУ-д нэгдэхэд ОХУ-ын Үндсэн хуулийн 65 дугаар зүйлд
нэмэлт оруулсан.

3

50

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

2. Íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
áè÷èãäñýí õÿçãààð çààãààã¿é ¿íäñýí
õóóëèéã
ººð÷ëºõ
áè÷èãäýýã¿é
õÿçãààð
Ýíý
òîõèîëäîëä
ººð÷ëºõèéã
õîðèãëîñîí çààëò áóþó “¿¿ðäèéí
áàòàëãàà” ãýæ ¿íäñýí õóóëüä áàéäàãã¿é
õýäèé ÷ íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
òóñãàé æóðàì ¿éë÷èëäýã áàéíà. 2010
îíä Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ æóðìûí
òóõàé õóóëü áàòëàãäñàíààð ìàíàé óëñ
ìºí ýíýõ¿¿ àíãèëàëä õàìààðàõ áîëæýý.
Íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóñãàé æóðàì
¿éë÷ëýõ òîõèîëäîëä çàðèì ¿ð äàãàâàð
ãàð÷ áîëçîøã¿é ãýæ ¿çäýã, òóõàéëáàë
òºðèéí
óäèðäëàãûí
ïàðëàìåíòûí
õýëáýðèéã åðºíõèéëºã÷èéíõººð ñîëèõ,
á¿ãä íàéðàìäàõ òºðèéí îðîíä õààíò
çàñàã òîãòîîõ, àëü íýã ¿íäñýí ýðõèéí
àãóóëãûã ÿâöóóðóóëàõ çýðãýýð òóõàéí
¿åèéí îëîíõè íü àðä÷èëëûã àðä÷èëñàí
çàð÷ìààð õóìèõ, ¿ã¿é õèéõ ýðñäýë
ó÷ðàõ ÷ ìàãàäëàë áàéäàã ãýæ ¿çäýã.
Ãýòýë æèøýý íü, á¿ãä íàéðàìäàõ òºð,
ýíõèéã ýðõýìëýñýí ãàäààä áîäëîãî...
çýðýã íü õóóëü ç¿éí áóñ, óëñ òºðèéí
øèéäâýð áàéõûí çýðýãöýý ¿íäñýí
õóóëèéí àãóóëãà á¿ðä¿¿ëäýã òóë
ººð÷ëºõ áîëîìæã¿é àñóóäëûí õ¿ðýýíä
õàìààðàõààð áàéíà.
Èéìä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
õÿçãààðûã ¿íäñýí õóóëüä ººðò íü
çààãààã¿é òîõèîëäîëä ÷ ïàðëàìåíò
íü ¿íäñýí õóóëèéí ìºí ÷àíàð áîëîí
ñóóðü àãóóëãûã õºíäºõ ó÷èðã¿é. ¯¿íèéã
õàìãààëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýæ áóé ¯íäñýí
õóóëèéí ø¿¿õèéí õàìãèéí ÷óõàë
çîðèóëàëòûí íýã áîë íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéí àãóóëãà ¿íäñýí õóóëüä
íèéöýæ áóé ýñýõèéã õÿíàõ ÿâäàë ãýæ
¿çäýã áàéíà.
3. ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ãàäààä õ¿÷èí ç¿éë
áóþó õÿçãààð
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõàä íºëººëºõ ãàäààä õ¿÷èí
ç¿éë áóþó õÿçãààð ãýæ áàéõ áà ¿¿íä
îëîí óëñûí íèéòèéí ýðõ ç¿é áîëîí
îëîí óëñûí çàíøëûí ýðõ ç¿é õàìààðàõ
áîëîìæòîé. Æèøýý íü, õ¿íèé ýðõèéí

äîîä ñòàíäàðò òîãòîîñîí òîõèîëäîëä
òºð ò¿¿íèéã ìºðäëºã áîëãîõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýäýã, ìºí çýâñýãò ìºðãºë人íèé
¿åä ýíãèéí àðä èðãýäèéã îëçëîõã¿é
áàéõ çàð÷èì ¿éë÷èëäýã ãì.
Ýíýõ¿¿
íèéòëýëèéí
îíîëûí
õýñýãò åðºíõèé ä¿ãíýëò ºãºõºä, ¿íäñýí
õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõàä
õàðãàëçàí ¿çýõ “¿¿ðäèéí áàòàëãàà”-íû
çýðýãöýý áè÷èãäýýã¿é õÿçãààð áèé ãýæ
ä¿ãíýõ îíîëûí ¿íäýñëýë öººíã¿é áàéíà.
Ýäãýýðèéã äàãàæ ìºðäºõ íü òºðèéã
òîãòâîðòîé, èðãýäèéã áàòàëãààòàé
áàéëãàõ àíõäàã÷ àëõàì õýìýýí ¿çýõ
áîëîìæòîé.
II. Ìîíãîë Óëñûí 1992 îíû
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëæ ò¿¿íèéã õÿíàñàí ïðàêòèê
Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 1999 îíû
12 äóãààð ñàðûí 24-íèé ºäºð Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëñàí. Óã íýìýëò, ººð÷ëºëòèéã
¯íäñýí õóóëèéí öýö 2000 îíä íýð á¿õèé
èðãýäèéí ìýäýýëëýýð äóíä ñóóäëûí
õóðàëäààíààð õÿíàí õýëýëöýæ № 3
ä¿ãíýëò ãàðãàõäàà íýìýëò, ººð÷ëºëò
íü Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí òóõàé,
Èõ Õóðëûí Õóðàëäààíû äýãèéí òóõàé,
Õóóëü, Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä
øèéäâýðèéí
òºñºë
áîëîâñðóóëàõ,
ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé õóóëèéí
õîëáîãäîõ çààëò çºð÷ñºí òóë ¯íäñýí
õóóëèéí Íýãä¿ãýýð ç¿éëèéí 2, Æàðàí
íàéìäóãààð ç¿éëèéí 1, Äàëäóãààð
ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí çààëòûã òóñ
òóñ çºð÷ñºí ãýæ ¿çñýí áàéíà. Õàðèí
ìýäýýëëèéí áóñàä øààðäëàãûã Öýö
õýðýãñýõã¿é áîëãîñîí áóþó íýìýëò,
ººð÷ëºëò íü ¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºí
ãýõ àãóóëãûí òàëûí àñóóäëûã
õóðàëäààíààð õýëýëöýýã¿é áàéíà.
Äýýð äóðäñàíûã øèíæëýõ óõààíû
¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë, Óëñûí Èõ Õóðàë
íü ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõäàà õóóëüä çààñàí æóðàì áóþó
ïðîöåäóð çºð÷ñºí áîëîõûã Öýö îëæ
òîãòîîæýý. ¯¿íèéã ¿íäñýí õóóëèéí
ýðõ ç¿éä “õýëáýð òàëààñ” (formelle
Pruefung) øàëãàõ õýìýýí íýðëýäýã
áàéíà. Õàðèí íýìýëò, ººð÷ëºëò
íü “àãóóëãà” (materielle Pruefung)

51

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

õýìæýý Öýöýä îëãîãäîîã¿é ãýñýí áàéíà.
ªºðººð õýëáýë íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí
àãóóëãûã
õÿíàõã¿é
ãýæ
¿çýæ
ìýäýýëëèéí øààðäëàãûã õýðýãñýõã¿é
áîëãîæýý.
Óäààãààð íü áóþó 2006 îíû 3
äóãààð ñàðûí 5-íû ºäºð ¯íäñýí õóóëèéí
öýöèéí áàãà ñóóäëûí õóðàëäààíààñ
ìàãàäëàë ãàð÷ ãèø¿¿íèé 2005 îíû
äýýðõ øèéäâýðèéã õýâýýð ¿ëäýýñýí. Ýíý
àñóóäëààð Öýö ºìíº íü ÷ ìºí ìàðãààí
¿¿ñãýæ áàéãààã¿é òàëààð 2007 îíû 3
äóãààð ñàðûí 12 áîëîí 20-íû ºäð¿¿äýä
èðãýäýä òóñ òóñ õàðèó ºãñíèé çýðýãöýý
2009 îíû 2 äóãààð ñàðûí 11-íèé ºäºð
ìºí íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí àãóóëãûã
õÿíàõ áîëîìæã¿é òàëààð èðãýäýýñ
èð¿¿ëñýí ìýäýýëýëä õàðèó äàõèí ºãñºí
áàéíà.
¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéã Öýö õýðõýí õÿíàñíûã
¿íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí øèíæëýõ
óõààíû ¿¿äíýýñ õºíäëºíãèéí áàéð
ñóóðèàñ àâ÷ ¿çüå. Àëèâàà ¿íäñýí
õóóëèéí ø¿¿õ íü òºð, àðä ò¿ìíèé
õîîðîíä áàéãóóëñàí ãýðýý áîëîõ ¿íäñýí
õóóëèéã õàìãààëäàã áàéãóóëëàãà ìºí.
Èéìä ¿íäñýí õóóëèéí ø¿¿õ á¿ð õóóëü
òîãòîîã÷èéí àëèâàà øèéäâýðèéã
õÿíàõ çîðèóëàëò á¿õèé áàéíà. Ýíý
íü ¿íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëñàí øèéäâýðò ÷ ìºí àäèë
õàìààðíà.
Õóóëü òîãòîîã÷èéí áàòëàõ
õàìãèéí äýýä õ¿÷èí ÷àäàëòàé
øèéäâýð íü õóóëü þì. Ýðõ ç¿éí
á¿õèé ë àêòûã ¿íäñýí õóóëü, õóóëü,
õóóëü÷èëñàí àêò õýìýýí àíãèëàõ áà
¿¿íä “íýìýëò, ººð÷ëºëò” ãýõ íýðòýé ýðõ
ç¿éí àêòûí òºðºë áàéäàãã¿é òóë ¿íäñýí
õóóëüä îðóóëàõ íýìýëò, ººð÷ëºëòèéã
õóóëèàð îðóóëäàã ¸ñòîé áàéíà. Èéìä
Óëñûí Èõ Õóðàë íü “¯íäñýí õóóëüä
îðóóëàõ íýìýëò, ººð÷ëºëò” ãýñýí
øèéäâýð ãàðãàõ áèø, õóóëü áàòëàõ
çàìààð íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
áàéæýý.
¯íäñýí õóóëèéí ø¿¿õ õÿíàæ áóé
øèéäâýðèéíõýý “õýëáýð” òàëûã ýõëýýä
øàëãàíà. Òóõàéí øèéäâýðèéã áàòëàí
ãàðãàõàä ïðîöåäóðûí àëäàà ãàðñàí

òàëààñàà ¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºí
ýñýõèéã øàëãààã¿é. Èéìä îðóóëñàí
íýìýëò, ººð÷ëºëò íü ýíýõ¿¿ íèéòëýëèéí
îíîëûí õýñýãò äóðäñàí õÿçãààðëàëòûí
õ¿ðýýíä áàéãàà ýñýõèéã îëæ òîãòîîõ
áîëîìæ á¿ðäýýã¿é áºãººä èíãýæ
õÿíààã¿é ¿íäýñëýëèéã Öýö 2000 îíû
ä¿ãíýëòäýý òóñãààã¿é áàéíà.
2000 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 29íä Öýö èõ ñóóäëûí õóðàëäààíààð
ºìíºõ ä¿ãíýëòýý áàòàëãààæóóëæ №2
òîãòîîë ãàðãàõäàà äàõèí “àãóóëãà”
áóñ “õýëáýð” òàëûã íü øàëãàñàí
áàéíà. ̺í îíû 12 äóãààð ñàðûí 12íû ºäºð Öýö, ¯íäñýí õóóëèéí Æàðàí
íàéìäóãààð ç¿éëèéí 1-ä çààñíûã
õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ Óëñûí Èõ Õóðëûí
ãèø¿¿äýýñ ñàíàà÷èëæ ¯íäñýí õóóëüä
îðóóëñàí äýýðõ íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí
òàëààð 4 ç¿éë á¿õèé ñàíàë èëãýýñýí.
Õàðèí Óëñûí Èõ Õóðàë íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéã äàõèí áàòëàõäàà ýäãýýð
ñàíàëûã õàðãàëçàí ¿çýýã¿é. Èíãýýä 12
äóãààð ñàðûí 14-íèé ºäºð Óëñûí Èõ
Õóðàë ¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí ºìíºõ
íýìýëò, ººð÷ëºëòèéã äàõèí áàòàëæ
ãàðãàñàí áóþó ýíý óäàà óã øèéäâýðèéã
áàòëàõ õýëáýð òàëûí øààðäëàãà
õàíãàãäñàí áóþó õóóëüä çààñàí, íýìýëò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ æóðìûã áàðèìòàëñàí
ãýæ Óëñûí Èõ Õóðàë ¿çäýã áàéíà.
Ýíý ¿åýñ õîéø ¯íäñýí õóóëüä
îðóóëñàí
íýìýëò,
ººð÷ëºëòòýé
õîëáîîòîé ºðãºäºë ìýäýýëýë, õ¿ñýëò
õýñýã õóãàöààíä äàõèí ãàðààã¿é áºãººä
õàðèí 2005 îíä íýð á¿õèé èðãýä ¯íäñýí
õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí
àãóóëãà ¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºí ýñýõèéã
òîãòîîëãîõîîð ìýäýýëýë ãàðãàñàí.
Ýíýõ¿¿ ìýäýýëëèéí ìºðººð 12 äóãààð
ñàðûí 19-íèé ºäºð Öýöèéí ãèø¿¿íèé
5/51 òîãòîîë ãàð÷ äýýðõ àñóóäëààð
ìàðãààí õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãàà
¿¿ñãýõýýñ òàòãàëçæýý. Óã òîãòîîëûí
¿íäýñëýëä, ¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí
íýìýëò, ººð÷ëºëò íü ¯íäñýí õóóëèéí
Æàðàí åñä¿ãýýð ç¿éëèéí 4-ò çààñíû
äàãóó ¯íäñýí õóóëèéí íýãýí àäèë
õ¿÷èíòýé. Öýö ò¿¿íèéã ÷àíäëàí
ñàõèóëàõ
áàéãóóëëàãà
òóë
ýíý
ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõ ýðõ

52

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

/2011-2014/: ºíººãèéí ýðõ ç¿éí
çîõèöóóëàëò4
Óëñûí Èõ Õóðëûí íýð á¿õèé
ãèø¿¿ä ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõààð íèéò 4 óäààãèéí õóóëèéí
òºñºë
áîëîâñðóóëàí
õîëáîãäîõ
áàéíãûí
õîðîîãîîð
õýëýëö¿¿ëæ
Åðºíõèéëºã÷, Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàë
àâ÷ áàéñàí íü ñóäàëãààíààñ õàðàãäàæ
áàéíà. ¯¿íèéã òîéìëîí ¿çýõýä:
- çàðèì õîòûã óëñûí
õàðüÿàëàëòàé áîëãîõ;
- çàðèì àëáàí òóøààëòíûã ñîíãîõ
áóþó òîìèëîõäîî Óëñûí Èõ Õóðàë
ñàíàëàà èëýýð ãàðãàõ áîëñíûã ººð÷ëºõ;
- Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýëäýõ¿¿íèé
1/3-ýýñ äýýøã¿é íü Óëñûí Èõ Õóðëûí
ãèø¿¿í áàéæ áîëîõ;
- Çàñàã äàðãûí òîìèëãîîã øàòëàë
á¿ðèéí îíöëîãòîé óÿëäóóëæ ººð÷ëºõ,
ñóìûí çàñàã äàðãûã îðøèí ñóóã÷äààñ íü
ñîíãîõ;
- ÓÈÕ-ûã õî¸ð òàíõèìòàé áîëãîõ,
íàìóóäûí àâñàí ñàíàëä õóâü òýíö¿¿ëæ
õóâààðèëàí ãèø¿¿äèéã ñîíãîõ çýðýã
àãóóëãà á¿õèé òºñºë áàéíà.
Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿ä áîëîí
çàðèì èðãýí õýâëýë ìýäýýëëèéí
õýðýãñýë, íîì òîâõèìëîîð äàìæóóëàí
¯íäñýí õóóëüä îðóóëàõ ñàíàë
èëýðõèéëäýã áà ¿¿íä àëáàí ¸ñîîð
ºðãºí áàðèàã¿é íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí
òóõàé õóóëèéí òºñëèéã ìºí õàìààðóóëæ
áîëîõîîð áàéíà. Ýäãýýðèéã áàãöëàí
õàðàõàä:
- øóäàðãà ¸ñ, èðãýíèé íèéãìèéí
ýðõ ÷ºëººã õýðõýí áàòàëãààæóóëàõ,
áàéãàëü îð÷íûã õýðõýí õàìãààëàõ, õîò
òºëºâëºëò, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã
õýðõýí õàíãàõ òàëààð çààõ;
- ¯íäñýí õóóëüä ºìíº îðóóëñàí
äîëîîí ººð÷ëºëòèéã á¿õýëä íü ýñõ¿ë
çàðèìûã íü ¿ã¿é áîëãîõ;
- Åðºíõèéëºã÷èéã ïàðëàìåíòààñ
ñîíãîäîã
áîëãîõ,
ÓÈÕ-ûã
õî¸ð
òàíõèìòàé áîëãîæ õÿíàëòûí ìåõàíèçì
á¿ðä¿¿ëýõ, ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëòàä
Åðºíõèéëºã÷èéí áàéð ñóóðèéã òîäîðõîé
áîëãîõ;

áîë, ººðººð õýëáýë, íýìýëò ººð÷ëºëò
îðóóëàõàä áàðèìòàëáàë çîõèõ æóðàì
çºð÷èãäñºí
áîë
¿íäñýí
õóóëèéí
çºð÷èëòýé õýìýýí ¿çíý. Ýíý ¿¿ðãýý Öýö
2000 îíä áèåë¿¿ëñýí áàéíà.
Ïðîöåäóð øàëãàñíû äàðààõ àëõàì
íü àãóóëãà øàëãàõ ÿâäàë ãýæ ¿íäñýí
õóóëèéí ýðõ ç¿éä ¿çäýã. Ýíý íü õóóëü
òîãòîîã÷èéí ç¿ãýýñ íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ áè÷èãäñýí ýñõ¿ë áè÷èãäýýã¿é
àëèâàà
õÿçãààð
çºð÷èãäºõººñ
ñýðãèéëýõ çîðèëãîòîé áà ø¿¿õ ýíý
¿¿ðãýý áèåë¿¿ëñíýýð ¿íäñýí õóóëèéã
õàìãààëàõ áàòàëãàà áîëäîã ãýæ ¿çíý.
Àãóóëãà
øàëãàõ
íü
¿íäñýí
õóóëèéí ø¿¿õèéí õàìãèéí ÷óõàë ýðõ
õýìæýý áºãººä ¿¿íèéã îðõèãäóóëàõ íü
òóñ ø¿¿õèéí çîðèóëàëòûã ¿ã¿éñãýõ
ýðñäýëòýéä òîîöîãääîã. Ýíý ýðõ
õýìæýý òóñ ø¿¿õèéí çîðèóëàëòààñ
¿¿äýí ãàðäàã òóë ò¿¿íèéã òóñãàéëàí
õóóëü÷ëàõ øààðäëàãàã¿é. Ýíý íü ¿íäñýí
õóóëèéí ø¿¿õ ¿íäñýí õóóëü òàéëáàðëàõ
ýðõòýé ãýäãèéã õóóëü÷ëàõ àëáàã¿é
ãýäýãòýé óòãà íýã.
¯íäñýí õóóëèéí ø¿¿õ íü àëü íýã
øèéäâýðèéí, ò¿¿íèé äîòîð ¿íäñýí
õóóëüä îðóóëàõ ãýæ áóé íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéí òºñëèéí òàëààðõ áàéð
ñóóðèà óðüä÷èëæ èëýðõèéëäýã áàéõ
íü òóñ áàéãóóëëàãûí ø¿¿õ áîëîõ
ìºí ÷àíàðò íèéöýõã¿é ãýæ ¿çíý.
Ýíý íü, áàéð ñóóðèà ºìíº íü íýãýíò
èëýðõèéëñýí àñóóäëààð ø¿¿õ õîæèì
íü õÿíàëò õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é
áîëîõ ýðñäýë äàãóóëäàãòàé õîëáîîòîé.
Æèøýý íü ¯íäñýí õóóëèéí Æàðàí
íàéìäóãààð ç¿éëèéí 1-ä çààñíû äàãóó
Öýö 2000 îíû 12 äóãààð ñàðûí 12-íû
ºäºð Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
îðóóëàõ íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí òàëààð
4 ç¿éë á¿õèé ñàíàë Óëñûí Èõ Õóðàëä
èëãýýñíèéã Óëñûí Èõ Õóðàë íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõäàà õàðãàëçàí ¿çñýí
áîë õîæèì íü äýýðõ àñóóäëààð ìàðãààí
¿¿ñãýí õÿíàí øèéäâýðëýõ áîëîìæ
õîìñäîõ áàéñàí.
III. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
íýìýëò,
ººð÷ëºëò
îðóóëàõààð
ºðãºí áàðüñàí õóóëèóäûí òºñºë
áà äýâø¿¿ëñýí ñàíàëûí òîâ÷ òîéì

Нийтлэлийн энэхүү хэсгийг бичихэд үндэсний өдөр
тутмын сонинд хэвлэгдсэн эх сурвалж болон Үндсэн
хуулийн цэцийн судалгааны төвд хуримтлуулсан баримт
бичгийг ашиглав.

4

53

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

çîðãûí øèíæòýé áàéõûã õóóëèàð
õîðèãëîäîã áºãººä ¿íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàéí
¿åèéí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòàä íèéöñýí,
ìºí ýíýõ¿¿ íèéòëýëä äóðäñàí, øèíæëýõ
óõààíû ¿íäýñëýë á¿õèé íýìýëò,
ººð÷ëºëò
îðóóëàõ
áè÷èãäýýã¿é
õÿçãààðûã õàðãàëçñàí áàéæ ãýìýý íü
õóóëü ¸ñíû áºãººä ¿íäýñëýëòýé áàéõ
áîëîìæ á¿ðäýõ þì.
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ
ºíººãèéí
ýðõ
ç¿éí
çîõèöóóëàëòûã ñóäëàí ¿çýõýä óã
àñóóäëûã 1992 îíû ¯íäñýí õóóëèéí
Çóðãàäóãààð á¿ëýã áîëîí Ìîíãîë
Óëñûí
¯íäñýí
õóóëüä
íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ æóðìûí òóõàé 2010
îíû õóóëèàð çîõèöóóëñàí áàéíà.
Ýíý õóóëèéí ýåðýã òàë íü, íýìýëò,
ººð÷ëºëò íü ¯íäñýí õóóëèéí ¿íäñýí
á¿òýö,
ñóóðü
¿çýë
áàðèìòëàëä
õàðøëàõã¿é áàéõûã çààñàí /5.2.1/,
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëæ ¿ë áîëîõ
çààëòûí æàãñààëòòàé áîëñîí/5.2.2/,
íýìýëò, ººð÷ëºëòèéã ãàãöõ¿¿ õóóëèàð
îðóóëäàã áîëîõûã õóóëü÷èëñàí /5.2.4/
ìºí ¯íäñýí õóóëèéí õîëáîãäîõ ç¿éë,
çààëòûã áóñàä õóóëüä äóãààð çààæ ýø
òàòàõ òóðøëàãà íýâòð¿¿ëñýí çýðýã
áîëíî.
Óã õóóëüä çààñàí íýìýëò,
ººð÷ëºëòºä
òàâèõ
íèéò
øààðäëàãûã ¿íäñýí õóóëèéí ýðõ
ç¿éí ¿¿äíýýñ ä¿ãíýõýä:
- Íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
õÿçãààðûã òóñãàé õóóëèàð çààñàí íü
ýåðýã òàë áîëîâ÷ çàðèì çààëò íü
áè÷èãäýýã¿é õÿçãààðò òàâèõ ¿íäñýí
õóóëèéí ýðõ ç¿éí øààðäëàãààñ èë¿¿
ÿâöóó áîëñîí íü õàðàãäàæ áàéíà
/æèøýý íü Çóðãàäóãààð ç¿éëèéí 1,
Àðâàí òàâäóãààð ç¿éëèéí 1... ãì./
¯íäñýí
õóóëèéí
Æàðàí
íàéìäóãààð ç¿éëèéí 1-ä ¯íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàëûã
¯íäñýí õóóëèéí öýö ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëæ áîëîõîîð çààñàí. Ãýòýë õóóëüä
çààñíààð íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí íýã äýõ
õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëàõàä “¯íäñýí õóóëèéí
öýö ñàíàë èð¿¿ëñýí áîë ò¿¿íèéã ñîíñîõ:
/12.1.6/ ãýæ îðóóëñàí áîëîâ÷ õî¸ð áîëîí

- ¯íäñýí õóóëèéí íý𠺺ð÷ëºõ,
õýíä çîðèóëàãäñàíûã íü çààæ ºãºõ;
Õ¿íèé
ýðõèéí
ò¿ãýýìýë
òóíõàãëàëûí çààëòûã á¿ãäèéã íü
îðóóëàõ;
- ¯íäñýí õóóëèéí öýöèéã Óëñûí
äýýä ø¿¿õýä íýãòãýõ;
-ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í çºâõºí Åðºíõèé
ñàéäààð àæèëëàæ áîëîõîî𠺺ð÷ëºõ,
çàñàãëàë, áèçíåñ õî¸ðûã ñàëãàõ,
çàñàãëàëûí õÿìðàëûã õàëàõ òàëààð
çààëò îðóóëàõ çýðýã ñàíàë áàéíà.
Äýýðõ òºñºë áîëîí ñàíàëûã
òîéìëîí àíãèëàõàä:
- ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ òóõàé õóóëèéí òºñºë áîëîí
äýâø¿¿ëñýí ñàíàëûí çàðèì íü õóóëüä
çààñàí øààðäëàãà õàíãààã¿é áàéäàë
àæèãëàãäàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, ¿íäñýí
õóóëèàñ áóñàä õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ
çàìààð øèéäâýðëýõ áîëîìæòîé /æèøýý
íü Çàñãèéí ãàçðûã á¿ðä¿¿ëýõ; õîò,
òîñãîí íü òºâëºðñºí ñóóðèí ãàçàð ìºí
áîëîõ òàëààð õóóëü÷ëàõ.../ àñóóäàë;
- ¯íäýñëýë íü õàíãàëòòàé
íîòëîãäîõã¿é ººð÷ëºëò /æèøýý íü
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí òîîã èõýñãýõ, ñóìûí
çàñàã äàðãûã îðøèí ñóóã÷èä íü ñîíãîõ
çýðýã òàëààð.../;
- Íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
æóðìûí òóõàé õóóëüä çààñàí ñóóðü ¿çýë
áàðèìòëàë, íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëæ
¿ë áîëîõ çààëòûã õàðãàëçààã¿é
òºñºë , ñàíàë /æèøýý íü ÓÈÕ-ûã õî¸ð
òàíõèìòàé áîëãîõîä òýäãýýðèéí ýðõ
õýìæýý çýðãèéã äàãàæ îðîõ íýìýëò,
ººð÷ëºëò íü ¯íäñýí õóóëèéí íèéò
ç¿éëèéí 35 áóþó ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéã
ººð÷ëºõºä õ¿ðãýõýýð áàéõ/ çýðýã áàéíà.
Õàðèí
õýâëýë
ìýäýýëëèéí
õýðýãñýë, íîì òîâõèìëîîð äýâø¿¿ëñýí
ñàíàë, òºñºë íü øààðäëàãà õàíãàõóéö
ìýðãýæëèéí
ò¿âøèíä
òýð
á¿ð
áîëîâñðîãäîîã¿é ãýäýã íü õàðàãäàæ /
æèøýý íü àðõèäàëò, ãýìò õýðãèéí
ãàðàëò, àìèà õîðëîëò, õ¿íä ñóðòàë
çýðãèéã ¯íäñýí õóóëü ººð÷ëºõ øàëòãààí
ãýæ ¿çýõ íü öººíã¿é.../ áàéíà.
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ
àëèâàà
òºñºë,
ñàíàë,
ñàíàà÷èëãà, ¿éë àæèëëàãàà íü äóð

54

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

ãóðàâ äàõü õýëýëö¿¿ëýãò ñàíàë ñîíñîõ
òóõàé çîõèöóóëààã¿éã õàðàõàä ¿íäñýí
õóóëèéí ø¿¿õèéí ñóóðü çîõèöóóëàëò,
ìºí ÷àíàðò òºäèéëºí íèéöýõã¿é
äýýðõ çààëòûí ¿éë÷ëýëèéã õóóëü
òîãòîîã÷ õÿçãààðëàõ îðîëäëîãî
õèéñýí ãýæ ¿çýæ äýìæèæ áîëîõîîð
áàéíà.
- Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãààð
áàòëàãäñàí õóóëèéã... ¯íäñýí õóóëèéí
öýö õÿíàí õýëýëöýõèéã õîðèãëîñîí
íü
/17.10/
“áóðóóòàé
ýñýõèéã
ø¿¿õ òîãòîîõ” òóõàé çàð÷èìä ¿ë
íèéöñýí àãóóëãàòàé áîëæýý. Ó÷èð íü
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé àðä
íèéòèéí ñàíàë àñóóëãààð áàòëàãäñàí
õóóëü íü ¿íäñýí õóóëèéí çºð÷èëã¿é
áàéíà ãýñýí áàòàëãàà áàéõã¿é áºãººä
çºð÷èëòýé ýñýõèéã ýðõ á¿õèé ìýðãýøñýí
áàéãóóëëàãà òîãòîîõ òóõàé ¯íäñýí
õóóëèéí çààëòûã ýø ¿íäýñ áîëãîí
ýíýõ¿¿ çîõèöóóëàëòûã ýðãýí õàðàõ
øààðäëàãàòàé áàéõûã ¿ã¿éñãýõã¿é.

Òºãñãºëèéí ºã¿¿ëáýð:
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ õ¿ðýýíèé àñóóäëûã ýðõ ç¿éãýýð
çîõèöóóëàõäàà ¿íäñýí õóóëèéí ýðõ
ç¿éí øèíæëýõ óõààíû äýâøèëòýò
îëîëòûã àëõàì àëõìààð òàíèí ìýäýæ,
íýâòð¿¿ëæ èðñýí íü ìàíàé óëñûí
íèéãìèéí õºãæëèéí åðºíõèé ÷èã
õàíäëàãûí òóñãàë áºãººä òîäîðõîé íýã
ñàëáàð äàíãààð áóñ, íèéãýì á¿õýëäýý
õºãæäºã ç¿é òîãòëûã ãýð÷èëæ áóé íýã ë
æèøýý ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì.
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ òóõàé àñóóäëûã ¯íäñýí õóóëü,
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ æóðìûí òóõàé õóóëü ìºí
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ áè÷èãäýýã¿é
õÿçãààðûí òóõàé àñóóäëûã öîãöîîð íü
ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð åðºíõèé㺺ñ
òîäîðõîéä øèëæèõ àðãà ç¿éä òóëãóóðëàí
øèéäâýðëýõ íü àëèâàà õèéäýë, çºð÷èë,
àëäàà ãàðãàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
íºõöºë áîëîõûã àíõààðâàë çîõèëòîé.

---o0o---

55

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÜ ÁÀ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÁÎÄËÎÃÛÍ
ØÈÉÄÂÝÐ ÃÀÐÃÀËÒ: ÌÎÍÃÎË ÓËÑÀÄ ÝÄÈÉÍ
ÇÀÑÃÈÉÍ ÁÎÄËÎÃÛÍ ¯ÍÄÑÝÍ Ä¯ÐÝÌ
ØÀÀÐÄËÀÃÀÒÀÉ ÞÓ?
àì.äîëëàðûí, 2013 îíä Ñàìóðàé
áîíäîîð 30 òýðáóì èåíèé õºðºíãèéã
çýýëæ ãàäààä ºðèéí õýìæýýã õýò
íýìýãä¿¿ëñýí.2
Õóóëèéí
äàãóó
áîë
óëñûí
ºð
äîòîîäûí
íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿íèé (ÄÍÁ) 40 õóâèàñ õýòðýõ
¸ñã¿é ÷, ýíý ìýò øèéäâýðèéí óëìààñ
ºíººäºð 70 ãàðóé õóâüä õ¿ðëýý. Çýýë
àâàõ íü òîäîðõîé õýìæýýíä áàéæ áîëîõ
÷ õýò èõýäâýë ýäèéí çàñãèéã õÿìðàëä
îðóóëàõ ýðñäýëòýé.3 Èéíõ¿¿ öàã ¿åèéí
õýðýãöýýíä òóëãóóðëàí õýòýðõèé èõ
çýýë àâñààð, ò¿¿íèéãýý ¿ð àøèãã¿é
çàðöóóëñààð, òºñâèéí çàðëàãûí õýìæýý
æèë á¿ð ºñºæ òºð äàíõàéñààð áàéíà.
Ãýðýý áàéãóóëàõ, áîíäîîð çýýë
àâàõ, õóóëü áàòëàõ íü á¿ãä òºðººñ
ãàðãàæ áàéãàà óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí
òîì øèéäâýðìºí. Õàðèí ÓÈÕ, ÇÃèéí ýäãýýð øèéäâýð¿¿ä çºâ áàéñàí óó
ãýäýãò èðãýä ýðãýëçýæ, òîîöîî ñóäàëãàà
äóòóó, ¿ð àøèãã¿é, èðãýäèéí íèéòëýã ýðõ
àøãààñ õºíäèé, èðãýäèéí ¿íäñýí ýðõèéã
øóóä áóñààð äîðäóóëñàí øèéäâýð¿¿ä
ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ãýòýë òºð èéì ¿ð äàãàâàð
¿¿ñãýñýí øèéäâýðèéã ÿìàð ä¿ðýì,
çàð÷ìûã áàðèìòàëæ ãàðãàñàí âý? ÓÈÕ,
ÇÃ-èéí ÷èã ¿¿ðýã, á¿ðýí ýðõèéí õ¿ðýý
õÿçãààðûã çîõèöóóëñàí ¯íäñýí õóóëüä
ýäèéí çàñàã áîäëîãî òîäîðõîéëîõ, èéì
òºðëèéí òîìîîõîí øèéäâýð ãàðãàõàä
áàðèìòëàõ òîäîðõîé çàð÷èì, íèéòëýã
ýðõ àøèã çºð÷èãäºõººñ õàìãààëñàí
õÿçãààðëàëò
òºëºâøººã¿é
áàéíà.

Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëèéí Àæëûí
àëáàíû ðåôåðåíò, (LL.M) Æ.Ñàéíõèøèã

ÓÄÈÐÒÃÀË: Àñóóäëàà
òîäîðõîéëîõ íü.
2008 îíû ñîíãóóëèéí äàðààãààñ
óóë óóðõàéí áàÿëãèéã àøèãëàõ, ýäèéí
çàñãèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ, á¿òýýí
áàéãóóëàëòûí àæèë õèéõ óëñ òºðèéí
àìëàëò õýðýãæèæ, òºðººñ òîìîîõîí
çîðèìîã øèéäâýð¿¿ä ãàðãàæ ýõýëñýí.
Òóõàéëáàë,
2009
îíä
¿íäýñíèé
òîìîîõîí
áàÿëàã

Îþóòîëãîéí
îðäûã àøèãëàõ øèéäâýðèéã Óëñûí Èõ
Õóðàë (ÓÈÕ) ãàðãàæ,1 Çàñãèéí ãàçàð
(ÇÃ) ãàäààäûí êîìïàíèòàé ãýðýý
áàéãóóëñàí. Ãýâ÷ ýíý øèéäâýðèéí äàãóó
Ìîíãîë Óëñ (ÌÓ) 34 õóâèéí õºðºíãº
îðóóëàëòûã òºñºëä îðóóëàõààð áîëæ,
õóâüöààíû ñàíõ¿¿æèëòýä 1.6 òýðáóì
àì.äîëëàð ãàäààäûí êîìïàíèàñ çýýëæ,
áàÿëãààñàà àøèã õ¿ðòýõ áóñ ºðòýé
õîöîðñîí. Îþóòîëãîéí ãýðýýã ìàíàé
óëñàä àøèãã¿é, íèéòëýã àøèã ñîíèðõîëä
õàðøèëñàí òºðèéí øèéäâýð ãýæ èðãýä
áèä 5 æèë ÿðüæ, ýíý õóãàöààíä ÓÈÕ,
ÇÃ-ûã øèíýýð áàéãóóëñàí áîëîâ÷ ýë
áàéäàë çàñàãäñàíã¿é.
Ò¿¿í÷ëýí 2012 îíä Çà áàòàëãàà
ãàðãàæ ×èíãèñ áîíäîîð 1.5 òýðáóì

Монгол Улсын Хөгжлийн банкны сайт. http://www.dbm.
mn/
3
Дэлхийн түүхэнд гарсан томоохон хямралуудын
шалтгааныг судлан үзвэл XIX зууны хямралын долоо
орчим хувь, XX зууны хямралын 10 орчим, XXI зууны
хямралын 12 орчим хувь улсын өр байжээ. Эндээс үзвэл
улсын өрийн хэмжээ нэмэгдэх нь санхүүгийн хямрал
үүсгэх шалтгаан болдог. Б.Мөнхзаяа, СЭЗДС-ийн
Санхүүгийн удирдлагын тэнхимийн багш /PH.D/,
“Чингис бондын эерэг ба сөрөг тал” нийтлэл,
2013-08-08.
2

УИХ-ын 2008 оны 12 дугаар сарын 4-ний өдрийн 40
дүгээр тогтоол, УИХ-ын 2009 оны 7 дугаар сарын 16-ны
өдрийн 57 дугаар тогтоол.

1

56

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

Ýíäýýñ òºðèéí äýýä áàéãóóëëàãûí
øèéäâýð ãàðãàõ òîãòîëöîî ÿâöóó
á¿ëãèéí àøèã ñîíèðõîë, óëñ òºðèéí
ëîááèçìîîñ õàìãààëàãäàæ ÷àäñàí óó?
Ýñâýë ñàéí õ¿íä èòãýñýí òîãòîëöîî þó
ãýñýí àñóóëò õºíäºãäºæ áàéíà.
Èéíõ¿¿ ºíººäºð ¿íäýñíèé áàÿëãèéã
àðä ò¿ìíèé ºìíººñ óäèðäàæ àøèãëàõ,
áèäíèé õîé÷ ¿å òºëºõ çýýë àâàõ
çýðýã ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí ÷óõàë
ñîíãîëò, øèéäâýð ãàðãàõàä áàðèìòëàõ
òîäîðõîé ä¿ðìèéã ¯íäñýí õóóëèàð
çîõèöóóëààã¿é, ýë áàéäëààñ ñºðºã ¿ð
äàãàâàð ¿¿ñýæ, èðãýä òýðõ¿¿ øèéäâýðò
íü íºëººëæ, õÿíàæ, çàñóóëæ ÷àäàõã¿é
áàéãàà íü áèäíèé ºìíº òóëãàìäñàí
àñóóäàë áîëîîä áàéíà.
Èéìä
ìèíèé
áèå
ýíýõ¿¿
èëòãýëýýðýý ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí
øèéäâýð ãàðãàëò, ¯íäñýí õóóëèéí
õàðèëöàí õàìààðëûí îíîëûí àñóóäàë,
ãàäààä óëñóóäûí òóðøëàãûã ñóäëàí,
Ìîíãîë Óëñûí ýðõ ç¿éí îð÷èíä ä¿í
øèíæèëãýý õèéæ, äýýðõ àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí
ãàðö ýðýõèéã çîðèëîî.

ãàðãàëòûí ä¿ðìèéã çîõèöóóëñàí5 äýýä
ýðýìáèéí õýì õýìæýýíèé íèéëáýð
öîãö þì. Ýíäýýñ ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí
õóóëèéí ýðõ ç¿éã ýäèéí çàñãèéí
òîãòîëöîîíû ñîíãîëò, èðãýíèé ºì÷ëºõ
ýðõèéã õàìãààëàõàä ÷èãëýãäñýí ä¿ðýì
áîëîí ýäèéí çàñàãòàé õîëáîîòîé
óëñ òºðèéí øèéäâýð ãàðãàõ ä¿ðìèéí
òîãòîëöîî ãýæ àíãèëæ áîëíî. ¯ÕÝÇ-èéí
îíîë õî¸ð äàõèéã íü áóþó ¿íäñýí õóóëü
äàõü ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí øèéäâýð
ãàðãàõ àæèëëàãààíû çîõèöóóëàëòûã
ñóäàëäàã6 áºãººä ìèíèé èëòãýë ìºí ýíý
õ¿ðýýãýýð õÿçãààðëàãäàíà.
Óã îíîëûí äàãóó óëñ òºðèéí
òîãòîëöîîíä ýçëýõ áàéð ñóóðèàñàà
àøèãòàé øèéäâýð ãàðãàõûã õ¿ñäýã óëñ
òºð÷äºä òîäîðõîé õÿçãààðëàëòã¿éãýýð
ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî òîäîðõîéëîõ,
ñîíãîëò õèéõ á¿ðýí ýðõèéã îëãîñîí ¿åä
àðä÷èëëûí øèéäâýð ãàðãàõ òîãòîëöîî
íü òºñâèéí çàðäëûã ºñãºõ õàíäëàãàòàé
áàéäàã.7 Ó÷èð íü òàòâàðûí õýìæýý
ºñºõã¿é ÷ ãýñýí áîäèò áàéäàëä õóâèéí
àøèã ñîíèðõîëäîî õºòëºãääºã òºð áóþó
óëñ òºð÷èä ìºí㺠¿éëäâýðëýõ, çýýë àâàõ
ãýñýí àðãààð çàðäëàà ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
áîëîìæòîé.
Òºñâèéí
õºðºíãèéã
çàðöóóëàõàä óã çàðöóóëàëòààñ àøèã
îëîõûã õ¿ññýí “ýäèéí çàñãèéí á¿ëýãëýë”
óëñ òºð÷äºä ëîááè õèéäýã. Óëìààð
òºñâèéí õºðºíãèéí æèíõýíý ¿ð øèìèéã
öººíõ õ¿ðòýõ áîëîìæ ãàð÷ èðäýã. Ýíý
òîõèîëäîëä òºðèéí çàðëàãà á¿ëãèéí
ýðõ àøãèéí òºëºº äàíõàéæ, çàðäëûã íü
òàòâàð òºëºã÷äºä òàðõààí íîãäóóëäàã.8
Óëìààð òºñâèéí àëäàãäàë, óëñûí ºðèéí
õýìæýýã õýò íýìýãä¿¿ëýõ, ýäèéí çàñãèéã
õÿìðàëä îðóóëàõ, èðãýäèéí ¿íäñýí
ýðõèéã äîðäóóëàõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã
çàéëøã¿é àâ÷èðäàã áàéíà. Õóóëü áàòëàõ,
¿ð àøèãòàé áîäëîãî òîäîðõîéëîõ íü óëñ
òºð, ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí ñîíãîëòûí
àñóóäàë áîë, ýäãýýð ñîíãîëò õèéñýí
øèéäâýð ãàðãàõ àæèëëàãààã ä¿ðýìëýõ,
õÿçãààðëàëò òîãòîîæ ºãºõ íü ¿íäñýí

1. ¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÈÉÍ ÝÄÈÉÍ
ÇÀÑÃÈÉÍ ÎÍÎË4 (¯ÕÝÇ-èéí îíîë)
Óëñ òºð÷äºä õÿçãààðëàëòã¿é á¿ðýí
ýðõ îëãîñîí ¿åä íèéòèéí áàÿëãûã öººíõ
õ¿ðòýõ, òºñâèéí çàðäàë, óëñûí ºð
íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã íü çºâõºí
ìàíàé óëñàä ÷ áèø äýëõèéí õýìæýýíä
áàéäàã àñóóäàë þì. Ýíý àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã ýðýëõèéëæ,
òºðèéí áîäëîãûí øèéäâýð ãàðãàëòûã
¿íäñýí õóóëèéí õàíäëàãààð ñóäàëäàã
¯ÕÝÇ-èéí îíîëûã ýíý èëòãýëäýý
ñóäàëãààíû îíîëûí ¿çýë áàðèìòëàë
áîëãîí àøèãëàëàà.
¯íäñýí õóóëü íü íýã òàëààñ õ¿íèé
¿íäñýí ýðõèéã òºðººñ õàìãààëñàí,
íºãºº òàëààñ óëñ òºðèéí øèéäâýð
АНУ-ын эдийн засагч Жеймс Мак Бьюкенен уг онолыг
боловсруулсан бөгөөд 1986 онд <үндсэн хуулийн
сэтгэлгээ болон гэрээний ойлголтыг эдийн засгийн онол,
улс төрийн шийдвэр гаргах ажиллагаанд авч хэрэглэн
уялдуулсаны учир> Нобелийн шагналыг эдийн засгийн
салбарт хүртсэн юм. http://www.nobelprize.org/nobel_
prizes/economic-sciences/laureates/1986/

4

Congleton, R. (2003). The Contractarian Constitutional
Political Economy of James Buchanan, p
6
Thecollected works of James Buchanan (2001), Volume
16: Choice, Contract, and Constitutions, p. 3.
7
Мөн тэнд, p. 54.
8
Н. Лүндэндорж, Jurisprudence- Эрх зүй судлал:
Философи, онол. УБ., 2011, х170-197.
5

57

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

õóóëèéí ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíèé àñóóäàë
þì.9 Ãýòýë áîäëîãî òîäîðõîéëîõ áîëîí
òýð ¿éë àæèëëàãààíäàà áàðèìòëàõ
ä¿ðìèéã òîãòîîõ àñóóäëûã çààãëàëã¿é
õóóëü òîãòîîã÷èä îëãîõ íü ººðºº
àñóóäàë äàãóóëäàã.Òºðèéí áàéãóóëëàãà
íü äóð çîðãûí øèíæòýé á¿ðýí ýðõ ýäëýõ
áóñ, òýäíèé ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðûí
áîäëîãî íü çºâõºí ¿íäñýí õóóëèéí
åðºíõèé
ä¿ðìèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä
÷èãëýãäñýí áàéõ ¸ñòîé.10Èéì ó÷ðààñ
ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë, óëñûí ºð,
òºñâèéí àëäàãäëûã àðèëãàõûí òóëä
õóóëü òîãòîîã÷, óëñ òºð÷äºä íàéäàõ áóñ
áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ ä¿ðýì, øèéäâýð
ãàðãàõäàà äàãàõ õÿçãààðëàëòûã ¿íäñýí
õóóëèàð çîõèöóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ
¯ÕÝÇ-èéí îíîë ¿çäýã.
¯ÕÝÇ-èéí îíîë òºðèéí øèéäâýð
ãàðãàëòûã õÿçãààðëàõ õî¸ð ¿íäñýí
àðãûã ñàíàë áîëãîäîã.11 Íýãä¿ãýýðò, óëñ
òºðèéí øèéäâýð ãàðãàõ àæèëëàãààíä
ïðîöåäóðûí
õÿçãààðëàëò
òîãòîîõ
áîëîìæòîé.
Ýíãèéí
îëîíõèéí
ñàíàëààð àñóóäëûã øèéäâýðëýõ íü
¿íäýñíèé áàÿëãèéã íèéòëýã ýðõ àøèãò
õàðø áàéäëààð çàðöóóëàõ,òàòâàðûí
áîëîí òºðèéí çàðäëûí õýìæýýã ºñãºõ
õàíäëàãàòàé áàéäàã òóë äèéëýíõ
îëîíõèéí ñàíàë àâàõ øààðäëàãûã
òàâüæ áîëíî. Ïðîöåññûí õÿçãààðëàëò
íü ä¿íä øóóä íºëººëºõ ÷àäàìæ ñóë
áàéäàã ÷ èðãýäèéí ñàíàë áîäëûã
õàðãàëçàí ¿çýõ áîëîìæèéã îëãîäîã
.Õî¸ðäóãààðò, òºðèéí ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõîä
òîîí
õÿçãààðëàëòûã
¿íäñýí
õóóëèàð
òîãòîîæ áîëíî. Òóõàéëáàë, òºñâèéí
çàðëàãûí
ºñºëòèéã
ÄÍÁ-íèé
ºñºëòèéí õýìæýýíèé òîäîðõîé õóâèàñ
õýòð¿¿ëýõã¿é áàéõ õÿçãààðëàëò òîãòîîæ
áîëäîã. Ýíý òºðëèéí õÿçãààðëàëòûã óÿí
õàòàí áèø òóë ñàéòàð õýëýëöýæ òîãòîîõ
øààðäëàãàòàé áºãººä øóóä õýðýãæäýã
äàâóó òàëòàé. Ýäãýýð íü ¿íäñýí õóóëü

äàõü òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû åðºíõèé
õÿçãààðëàëòóóäààñ
ãàäíà
ýäèéí
çàñãèéí áîäëîãûí ìºí ÷àíàð, øèéäâýð
ãàðãàëòàä íèéöñýí òóñãàé õÿçãààðëàëò
þì.
Шийдвэр гаргах процесс

Процессын хязгаарлалт

Гарц, үр дүн (Шийдвэр)
Тоон хязгаарлалт

Òîâ÷ ä¿ãíýõýä, Ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ áîëîí áîäëîãûí
øèéäâýð ãàðãàõàä áàðèìòëàõ ä¿ðýì
æóðìûã òîãòîîõ íü õî¸ð ººð àñóóäàë.
Áîäëîãî òîäîðõîéëîõ íü óëñ òºð÷äèéí
á¿ðýí ýðõýä õàìààðàõ àñóóäàë áîë
ò¿¿íèéã ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààã ä¿ðýìëýõ
íü ¿íäñýí õóóëèéí øèíæòýé àñóóäàë
þì. Øèéäâýð ãàðãàõ àæèëëàãààã
ä¿ðýìëýõã¿éãýýð áîäëîãî òîäîðõîéëîõ
á¿ðýí ýðõèéã õóóëü òîãòîîã÷èä îëãîõ íü
òºñâèéí àëäàãäàë, óëñûí ºð, òàòâàðûí
áîäèò õýìæýý ºñãºõ çýðýã ýäèéí
çàñãèéã õÿìðàëä îðóóëàõ íºõöºëèéã
¿¿ñãýäýã áàéíà. Èéìýýñ øèéäâýð ãàðãàõ
¿éë àæèëëàãààíû ä¿ðìèéã ¿íäñýí
õóóëèàð òîäîðõîéëîõ øààðäëàãàòàé
áºãººä ¿íäñýí õóóëü íü ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãûí ¿íäñýí ä¿ðýì áîëîõ ¸ñòîé
ãýæ ¯ÕÝÇ-èéí îíîë ¿çäýã.
2. ÕÀÐÜÖÓÓËÑÀÍ ÑÓÄÀËÃÀÀ
/¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä/
Õàðüöóóëñàí
ñóäàëãààãààð
¯ÕÝÇ-èéí îíîëûí äýýðõ ñàíàà ãàäààä
óëñûí ¿íäñýí õóóëüä ÿìàð õýëáýðýýð
òóñãàãäñàíûã àâ÷ ¿çüå.Ýäãýýð àñóóäëûã
ãàäààäûí óëñóóäàä ¯íäñýí õóóëèéí
á¿òöèéí õóâüä áèå äààñàí á¿ëýã
áîëãîí çîõèöóóëàõ íèéòëýã õàíäëàãà
áàéäàã íü12 òºðèéí ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãûí ¿íäñýí ä¿ðýìä à÷ õîëáîãäîë
ºã÷, ò¿¿íèéã ¿íäñýí õóóëèéí ò¿âøèíä
çîõèöóóëäàã áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà.
Àãóóëãûí õàðüöóóëàëò. Äýëõèéí
óëñóóä ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí
øèéäâýð ãàðãàõ àæèëëàãààíä äàðààõ
òºðëèéí
õÿçãààðëàëòûã
¯íäñýí
õóóëèàðàà òàâüæ ºãäºã.

Constitutional Political Economy by James Buchanan,
Rowley, Charles, Schneider, Friedrich (Eds.) Readings in
Public Choice and Constitutional Political Economy, 2008,
p284.
10
Tony Prosser, (2014), The Economic Constitution, Oxford
University Press, p9.
11
Мөн Thecollected works of James Buchanan (2001),
Volume 16 : Choice, Contract, and Constitutions, p. 307.
9

12

58

Бүтцийн харьцуулалтыг 1 дүгээр хавсралтаас үзнэ үү.

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

À. ÌÀÒÅÐÈÀËËÀà ÕßÇÃÀÀÐËÀËÒ
íü
ýäèéí
çàñãèéí
áîäëîãûí
øèéäâýðèéã
õóóëü
òîãòîîã÷îîñ
ãàðãàõàä áàðèìòëàõ íèéòëýã áîëîí
õàðüöàíãóé òîäîðõîé çàð÷ìóóä, ¿íäñýí
õóóëèéí áàéãóóëëàãóóäûí ÷èã ¿¿ðãèéí
õóâààðèëàëò, õÿíàëòûí ìåõàíèçìààð
èëýðäýã. ¯¿íèéã òîäîðõîé óëñûí
æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çüå.
Òîäîðõîé
çàð÷èì
òîãòîîõ.
Àìåðèêèéí Íýãäñýí Óëñûí ¯íäñýí
õóóëüä òºñºâ çàðöóóëàõ áîëîìæòîé
Êîíãðåññûí 18 ýðõèéã æàãñààëòààñ
¿íäýñëýí13 “íèéòèéí õºðºí㺠áóþó
òºñâèéí
õºðºíãèéã
íèéòèéí
çîðèëãîîð14
çàðöóóëàõ”
¸ñòîé
ãýñýí çàð÷ìûã òîãòîîñîí. Ýíý çàð÷èì
íü
òºñâèéí
îðëîãî,
á¿ðä¿¿ëýõ
çàðäàë ãàðãàõ øèéäâýðèéã íèéòëýã
àøèã ñîíèðõîëä íèéöñýí ýñýõèéã
õÿíàõ øàëãóóð áîëæ ºãä㺺𺺠à÷
õîëáîãäîëòîé. Ò¿¿í÷ëýí “òàòâàðûã
íèéòèéí ñàéí ñàéõàíä çîðèóëàí
õóðààõ”,15
õóóëüä
çààãààã¿é
áîë
óëñûí ñàíãààñ õºðºí㺠ìºí㺠ãàðãàæ
áîëîõã¿é16 ãýñýí ¿íäñýí õóóëèéí
ìàòåðèàëëàã çàð÷ìóóä áàéäàã.Õóóëüä
çààãààã¿é áîë ãýäýã íü çºâõºí òºñâèéí
òóõàé õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýë, øàëãóóð,
ïðîöåäóðààñ ãàäóóð òºñâèéí õºðºíãèéã
çàðöóóëàõ øèéäâýð ãàðãàõûã õîðèãëîíî
ãýñýí ¿ã þì.
¯íäñýí õóóëèéí ø¿¿õèéí õÿíàëò.
Æèøýý íü, Óíãàð óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí
37.4-ò çààñíààð óëñûí ºð ÄÍÁ-èé òàë
õóâèàñ õýòýðìýãö ¯íäñýí õóóëèéí ø¿¿õ
íü ¯íäñýí õóóëèéí 24(2)b-e-ä çààñàí
á¿ðýí ýðõèéíõýý õ¿ðýýíä Òºñâèéí
õóóëü,
íýãäñýí
òàòâàðûí
òºðºë,
õóðààìæ, òýòãýâðèéí áîëîí ýð¿¿ë
ìýíäèéí øèìòãýë, ãààëèéí õóðààìæ,
îðîí íóòãèéí òàòâàðûí åðºíõèé
íºõºöëèéã ¯íäñýí õóóëüä íèéöýæ
áàéãàà ýñýõèéã õÿíàíà.

Á. ÒÎÎÍ ÕßÇÃÀÀÐËÀËÒ íü
“óëñûí òºñºâ òýíöâýðòýé áàéõ”,
“àëäàãäàëã¿é áàéõ” “óëñûí ºðèéí
äýýä õýìæýýã òîãòîîõ” ãýñýí ¿íäñýí
õóóëèéí
õÿçãààðëàëòààð
äàìæèí
õýðýãæèæ áàéíà. Òºñºâ òýíöâýðòýé
áàéõ íü óðò õóãàöààíû ýäèéí çàñãèéí
ºñºëòºä õ¿ðãýäýã ãýæ ìàêðî ýäèéí
çàñãèéí îíîëóóä ¿çäýã.17 2008 îíû
ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëààñ õîéø Åâðîï
òèâèéí óëñóóä ýýëæ äàðààëàí ¯íäñýí
õóóëüäàà “òºñºâ òýíöâýðòýé áàéõ”
íýìýëòèéã îðóóëàõ áîëæýý.
Òóõàéëáàë, 2009 îíä Ãåðìàí
óëñûí ¯íäñýí õóóëüä (109-ð ç¿éëèéí
3 äàõü õýñýã) “òºñºâ òýíöâýðòýé áàéõ”
çààëò îðæýý. 2016 îíîîñ õîéø õîëáîîíû
çàñãèéí ãàçðûí òºñâèéí á¿òöèéí
àëäàãäàë íü íýðëýñýí äîòîîäûí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿íèé (ÄÍÁ) 0.35 õóâèàñ
õýòðýõèéã õîðèãëîñîí. Ãýõäýý ¯íäñýí
õóóëèàð áàéãàëèéí ãàìøèã áîëîí ýäèéí
çàñãèéí ã¿í õÿìðàëûí ¿åä õîðèãëîñîí
õýìæýýíýýñ õóóëü ãàðãàæ õýòð¿¿ëýõèéã
çºâøººðñºí çîõèöóóëàëò ìºí áàéäàã
áàéíà. ̺í Ïîëüø óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí 216.5-ä çààñíààð òóõàéí
æèëèéí ÄÍÁ-èé òàâíû ãóðâàí (60 õóâü)
õóâèàñ õýòðýõ ¿ð äàãàâðûã áèé áîëãîæ
áîëçîøã¿é ñàíõ¿¿ãèéí áàòàëãàà ãàðãàæ,
çýýë àâ÷ áîëîõã¿é. Óëñûí ºðèéí õýìæýý
ÄÍÁ-èé 50 õóâèàñ õýòýðâýë Ñàéä íàðûí
Ǻâëºë ¿¿íèéã õÿçãààðëàõ àðãà õýìæýý
õèéõ ¿¿ðýãòýé ãýæ çààñàí.
Ò¿¿í÷ëýí Óíãàð óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí 36.4-ä çààñíààð “ïàðëàìåíò
óëñûí ºðèéí õýìæýýã ÄÍÁ òàë õóâèàñ
õýòð¿¿ëýõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëñýí óëñûí
òºñâèéí õóóëèéã áàòàëæ áîëîõã¿é
áàéæ áîëíî”, óëñûí ºð ÄÍÁ-èé òàë
õóâèàñ õýòýðâýë ïàðëàìåíò ÄÍÁòýé õàðüöóóëàí çºâõºí óëñûí ºðèéí
õýìæýýã áàãàñãàñàí òºñâèéí õóóëèéã
áàòàëæ áîëíî.

Кейс: United States v. Butler - 297 U.S. 1 (1936)http://
supreme.justia.com/cases/federal/us/297/1/
14
Энэ зарчим Польшийн Үндсэн хуулийн 216.1-д мөн
тусгагдсан.
15
Article I, Section 8, Clause 1 of the United States
Constitution,
16
МУ-ын 1924 оны Үндсэн хуульд уг зарчим мөн байсан.
Улсын сангаас нэгдсэн төсөвт ороогүй ямар ч зүйлд
(хөрөнгө) гаргаж болохгүй,41-р зүйл, 42-р зүйл. Ж.
Амарсанаа, О. Батсайхан, Монгол Улсын Үндсэн хууль:
Баримт бичиг, УБ., 2004, 94-р тал
13

Dan Fuller and Doris Geide-Stevenson, “Consensus
among Economists Revisited,” Journal of Economic
Education, Fall 2003, pp. 369–387.

17

59

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Óëñ, Íýìýëò
îðñîí îí

Ãåðìàí
2009

Òºñâèéí
àëäàãäàë

ÄÍÁ-èéí 0.35
õóâèàñ õýòðýõã¿é
áàéõ

Óëñûí ºðèéí
õýìæýý

Óíãàð
2011

Ïîëüø
1997

Èñïàíè1
2011

Ìîíãîë
2010
“Òºñâèéí òîãòâîðòîé
áàéäëûí òóõàé
õóóëü”

ÄÍÁ-èé
50 õóâèàñ
õýòðýõã¿é áàéõ

ÄÍÁ-èé 60 õóâèàñ
õýòðýõã¿é áàéõ

Õ¿ñíýãò 3. Óëñûí ºðèéí õýìæýýã õÿçãààðëàñàí ¯íäñýí
õóóëèéí çîõèöóóëàëòûí õàðüöóóëàëò

ÄÍÁ-èé 60
õóâèàñ õýòðýõã¿é
áàéõ

ÄÍÁ-èé 40 õóâèàñ
õýòðýõã¿é áàéõ

ìºíãºíèé áîäëîãî...-ûã òîäîðõîéëæ,
... óëñûí òºñºâ, ò¿¿íèé ã¿éöýòãýëèéí
òàéëàíã áàòëàõ ... àñóóäëûã Óëñûí
Èõ Õóðàë ººðèéí îíöãîé á¿ðýí ýðõýä
õàäãàëàí øèéäâýðëýíý” ãýæ äýýðõ
÷èã ¿¿ðãèéã ÓÈÕ-ààñ ººð áàéãóóëëàãà
õýðýãæ¿¿ëýõèéã õÿçãààðëàæýý.Ñàíãèéí
áîäëîãûã áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ
÷èã ¿¿ðãèéã Çàñãèéí ãàçàðò ¯íäñýí
õóóëèéí 38.2.2 äàõü çààëòààð îëãîñîí
áàéíà. Áóñàä óëñòàé õàðüöóóëàõàä
ìºíãºíèé
áîäëîãûã
õýðýãæ¿¿ëýõ
ñóáúåêòèéã
¯Õ-èéí
ò¿âøèíä
òîäîðõîéëîîã¿é îðõèæýý.
Òºðººñ ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõ,
õýðýãæ¿¿ëýõ
äýýðõ
÷èã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõäýý ¿íäñýí
õóóëüä ¸ñ, çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí
òóëãóóð çàð÷ìóóä,19 ò¿¿í÷ëýí ýäèéí
çàñãèéã çîõèöóóëàõ õ¿ðýý õÿçãààðûã20
¿éë àæèëëàãààíû åðºíõèé çàð÷èì
áîëãîí áàðèìòàëíà. Äýýðõýýñ ¿çâýë,
ìàíàé óëñàä òºðèéí ýðõ ìýäëèéí
õóâààðèëàëò, òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû
åðºíõèé çàð÷ìûí õ¿ðýýíä ýäèéí
çàñãèéí áîäëîãûí ¯íäñýí õóóëèéí ¿çýë
áàðèìòëàë òîäîðõîéëîãäîæ áàéíà.
Ãýâ÷
ãàäààäààñ
çýýë
àâàõ,
óëñûí ºðèéã íýìýãä¿¿ëýõ, òàòâàðûí
õýìæýýã áóóðóóëàõ, ºñãºõ, óëñûí òºñºâ
áàòëàõòàé õîëáîîòîé òºðèéí ñàíõ¿¿,
ìºíãºíèé áîäëîãûã òîäîðõîéëîõîä
ÓÈÕ-ààñ áàðèìòëàõ òóõàéí ñàëáàðûí
ñóóðü çàð÷èì, õÿçãààðëàëòûã õàìàðñàí
¿íäñýí õóóëèéí ¿çýë áàðèìòëàë ìàíàé
óëñàä õàðààõàí òºëºâøººã¿é áàéíà.

ÏÐÎÖÅÄÓÐÛÍ
ÕßÇÃÀÀÐËÀËÒ.
Òóõàéëáàë, Ôèíëàíäûí ¯íäñýí õóóëüä
“íýã æèëýýñ äýýø õóãàöààãààð òàòâàðûí
õýìæýýã íýìýõ øèéäâýð ãàðãàõààð
áîë ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû
õî¸ðûí ñàíàë íýãäýõ, ìºí ºì÷ëºõ
ýðõèéã õÿçãààðëàõ àëèâàà àðãà õýìæýýã
áàòëàõàä ãèø¿¿äèéí çóðãààíû òàâàí
õóâèéí ñàíàë íýãäýõ” øààðäëàãûã
òàâüäàã áàéíà.
Äýýðõýýñ ¿çâýë äýëõèéí óëñóóäàä
òºñâèéí
õºðºíãèéã
á¿ðä¿¿ëýõ,
çàðöóóëàõàä
áàðèìòëàõ
¿íäñýí
çàð÷èì, ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä îðîëöîõ
áàéãóóëëàãóóäûí
÷èã
¿¿ðãèéí
õóâààðèëàëò,
õÿíàëòûã
òîãòîîñîí
ìàòåðèàëëàã õÿçãààðëàëò, óëñûí
ºð, òºñâèéí àëäàãäëûí õýìæýýíèé
õÿçãààðûã
òîãòîîñîí
òîîí
õÿçãààðëàëò, ò¿¿í÷ëýí ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãûí
øèéäâýðèéã
ãàðãàõàä
òîäîðõîé ïðîöåäóðûí õÿçãààðëàëòûã
òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíä ¯íäñýí
õóóëèéí ò¿âøèíä òàâüæ õÿçãààðëàæ
ºãñºí áàéíà.
3. ÌÎÍÃÎË ÓËÑ ÄÀÕÜ ÒªÐÈÉÍ
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÝÐÕ
ǯÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ, ¯Ð ÄÀÃÀÂÀÐ
3.1.à.¯íäñýí
õóóëèéí
¿çýë
áàðèìòëàë.18
Òºðèéí ýðõ ìýäýë õóâààðèëàõ
çàð÷ìûí äàãóó ¯íäñýí õóóëèéí 25
äóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí 7-ä
“òºðèéí ñàíõ¿¿, çýýë, àëáàí òàòâàð,

МУ-ын Үндсэн хуульд эдийн засгийн тогтолцооны
үндсийг
бүрдүүлсэн
дараах
төрлийн
суурь
зохицуулалтууд байдаг. Хувийн өмчийн институци
- 16.3, 5.2, Хувийн аж ахуй эрхлэх, сонголт хийх
боломж – 16.4, Хувийн ашиг сонирхлоо хангах эрх
- 5, 6 дугаар зүйл, 16.3, 16.4, 16.8, 16.17, 16.8, Төрийн
хязгаарлагдмал үүрэг19.1, Өмчийн төрөл, хэлбэр
(ҮХ-ийн 5.2, 16.3.)Үндэсний баялаг, улсын өмчийн
онцлог ҮХ-ийн6.2, 6.3 дахь хэсэг.
20
Үндсэн хуулийн 5.4 дахь хэсэг
19

Үзэл
баримтлал
буюу
концепци
гэдгийг
“шийдвэрлэхийнхээ өмнө боловсрогдсон буюу сонгож
тогтоогдсон байх” “Шийдвэрлэх гэж буй үзэгдэл
юмын үүсэл хөгжлийн жам ёсны үндэстэй байх” зэрэг
шаардлагыг хангасан үндсэн үзэл санаа хэмээн
тодорхойлжээ. Б. Чимид, Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх
ёс, УБ., 2006

18

60

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

3.1.á.Áóñàä
õóóëèéí
çîõèöóóëàëò, õýðýãæèëò. Èëòãýëèéí
1, 2 äóãààð õýñýãò ºã¿¿ëñýí òºðèéí
ýäèéí çàñãèéí áîäëîãîä òàâèãäàõ òîîí
áîëîí ïðîöåäóðûí õÿçãààðëàëòûí
çàðèì õýëáýðèéã ìàíàé óëñûí õóâüä
¯íäñýí õóóëèàð áóñ åðäèéí õóóëèéí
ò¿âøèíä
çîõèöóóëñàí.
Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí
(ÒÒÁòÕ) äàãóó òºñâèéí áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõîä 4 òºðëèéí òóñãàé
øààðäëàãûã
òàâüñàí.21Ãýâ÷
ýäãýýð
òóñãàé øààðäëàãóóä áîëîí òºñâèéí
òóõàé õóóëèéí õýðýãæèëò, ÓÈÕ-ààñ
¿éë àæèëëàãààíäàà ìºðäºõ ÿâäàë
õàíãàëòã¿é áàéíà. Ýäãýýðèéã äàðààõ
æèøýýíýýñ õàðæ áîëíî.
1. ÓÈÕ ººðòºº òºñâèéí áîäèò
çàðëàãûã
íýìýãä¿¿ëýõ
áîëîìæèéã
õóóëèàð îëãîæ áàéíà.
Æèøýý
íü:
ÒÒÁòÕ-ä
óëñûí
ºðèéí
¿ëäýãäëèéã
òîîöîîëîõäîî
óóë óóðõàéí ñàëáàðûí ãàäààäûí
õºðºíãº
îðóóëàëòòàé
õóóëèéí
ýòãýýäèéí ä¿ðìèéí ñàíä õóâü îðóóëàõ
çîðèóëàëòòàé áºãººä òóõàéí õóóëèéí
ýòãýýäèéí èðýýä¿éí àøãààñ ýðãýí
òºëºãäºõ
íºõöºëòýé
áàéãóóëñàí
ãýðýýíèé äàãóó àâñàí Çàñãèéí ãàçðûí
çýýë, ýñõ¿ë ãýðýýíèé ýíýõ¿¿ íºõöºëººð
ãàðãàñàí Çàñãèéí ãàçðûí áàòàëãààã
õàìààðóóëàõã¿éãýýð òîîöñîí íü áîäèò
ºðèéí õýìæýýã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é
áîëãîæ, ºð òîîöîõ õî¸ð ñèñòåì áèé
áîëãîæ áàéíà. Èíãýñíýýð õóóëèéí ýíý
øààðäëàãà íü “íýð òºäèé” áºãººä ÓÈÕ-ä
áîäèò õÿçãààðëàëò áîëæ ÷àäàõã¿é
áàéäàëä õ¿ðãýæ áàéíà.22
2. Õóóëü áàòëàõäàà ººðòºº
òîãòîîñîí
õÿçãààðëàëòàà
äàãàæ
ìºðäºõã¿é áàéíà.
ÓÈÕ-ààñ òóõàéí æèëèéí óëñûí
òºñâèéã áàòëàõäàà Òºñâèéí òóõàé
õóóëèéí çîõèöóóëàëòûã ìºðäºõã¿é ýðõ

ç¿éí îíöãîé äýãëýì, ººð ñèñòåìèéã áèé
áîëãîæ áàéíà. Æèøýý íü: 2012.11.08íû ºäºð ÓÈÕ-ààñ “Ìîíãîë Óëñûí
2013 îíû òºñâèéí òóõàé õóóëüä
Òºñâèéí òóõàé õóóëèéí çàðèì çààëòûã
õàìààðóóëàõã¿é áàéõ òóõàé” òóõàé
õóóëü áàòàëæ Òºñâèéí òóõàé õóóëèéí
“Õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºñºâò òåõíèê,
ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýë õèéãäñýí, çóðàã
òºñ⺺ áàòëóóëñàí, õóóëüä çààñàí
áóñàä çºâøººðºë îëãîãäñîí òºñºë, àðãà
õýìæýýã òóñãàíà” ãýñýí øààðäëàãûã
çºð÷ñºí. Ýíý íü íèéòèéí ìºíãèéã
õóóëü äýýäëýõ çàð÷ìààñ ãàäóóð
ãàðãàõûã õîðèãëîíî ãýñýí çàð÷ìûã
çºð÷èæ áàéíà.
3. ÓÈÕ-ààñ ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõäîî
“òºñâèéí
òóñãàé
øààðäëàãà”-ûã áàðèìòëàõã¿é áàéíà.
Æèøýý íü: “ÌÓ-ûí íýãäñýí òºñâèéí
2013 îíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë,
2014-2015 îíû òºñâèéí òºñººëëèéí
òóõàé” õóóëüä óëñûí ºðèéí ÄÍÁ-ä ýçëýõ
õóâèéã 2013 îíä 46.0, 2014 îíä 42.1,
2015 îíä 40.5 õóâü ºðºº íýìáýë íèéò
ºð 8,4 èõ íàÿä áàéãàà. Ýíý íü ÄÍÁ-èé
49,5 õóâü. Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí
øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýð 40 õóâèàñ äýýøã¿é
áàéíà ãýñýí øàëãóóð òàâüäàã ÷ òýð íü
õýòýðñýí23” ãýñýí àëáàí ìýäýýëëýýñ
õàðàõàä õóóëèéí óã çààëò õýðýãæèõã¿é
áàéíà.
4. ÒÒÁòÕ-èàð òîãòîîñîí “óëñûí
ºðèéí õýìæýý”-ã ÓÈÕ ººð÷ëºõ ìàãàäëàë
ºíäºð áàéíà.
Æèøýý íü: 2014 îíû òºñºâ
áîëîâñðóóëàõ ¿åä ÇÃ-ààñ óëñûí ºðèéã
ÄÍÁ-èé 60 õóâüä õ¿ðãýõ õóóëèéí
òºñºë ºðãºí áàðèãäñàí òºñâèéí 2-ð
õýëýëö¿¿ëãèéí ¿åä óã òºñëèéã õ¿÷èíã¿é
áîëãîñîí áèëýý.24 Ýíý æèë ìºí óëñûí
ºðèéã 2015 îíä ÄÍÁ-èé 70 õóâüä õ¿ðãýõ
òºñëèéã ÓÈÕ-ä ÇÃ-ààñ ºðãºí áàðèàä
áàéíà.

1. төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлэх; 2. төсвийн тэнцэл
нь ДНБ-ий хоёр хувиас илүүгүй алдагдалтай байх; 3.
төсвийн нийт зарлагын өсөлтийн хувь нь эрдэс баялгийн
бус ДНБ-ий өсөлтийн хувиас ... хэтрэхгүй байх; 4....
улсын өрийн үлдэгдэл нь ДНБ-ий 40 хувиас хэтрэхгүй
байх.
22
Жишээ нь, Оюутолгойн гэрээний 34 хувийн хувьцааны
санхүүжилтийн зээл 530 сая, зээлээр авсан 34 хувийн
ногдох хэсэг болох 1.6 сая доллар нийтдээ 3 их наяд
төгрөгийг улсын өрийн тооцогддоггүй.
21

Äýýðõýýñ ¿çâýë, õóóëü òîãòîîã÷
íü ººðèéí òîãòîîñîí õÿçãààðëàëòàà

ººð÷ëºõ,

çàðèì

òîõèîëäîëä

äàãàæ

УИХ-ын гишүүн, Төсвийн байнгын хорооны дарга
Ц.Даваасүрэнгийн ярилцлага, 2013.11.07, http://vip76.
mn/content/20694
24
УИХ-ын 2013.11.14-ний өдрийн нэгдсэн хуралдааны
гар тэмдэглэл http://batbayar.parliament.mn/uihgishiin/
categories/693/pages/15408
23

61

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ìºðäºõã¿é
õàíäëàãàòàé
áàéíà.
ªºðººð õýëáýë åðäèéí õóóëü ÓÈÕèéí ¿éë àæèëëàãààíä õÿçãààðëàëò
áîëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. ¯íäñýí õóóëèéí
ò¿âøèíä ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí
¿íäñýí ä¿ðìèéã òîãòîîã¿é, ÓÈÕ íü
ººðºº ººðòºº íîãäóóëñàí õÿçãààðëàëò
íü ¿ð íºëººã¿é áàéíà. Ìàíàé óëñûí ýðõ
ç¿éí îð÷íû ýë áàéäëààñ ýäèéí çàñàãò
äàðààõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð ¿¿ñýæ áàéíà.
3.2. Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí
ñºðºã ¿ð äàãàâàð. Ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãî
ÓÈÕ-èéí
á¿ðýí
ýðõèéí
¿çýìæýýð, õÿçãààðëàëòã¿é ÿâàãäàæ
óëñûí ºð õýòðýõ, òºñâèéí àëäàãäàë
çîõèñò ò¿âøíýýñ õýò äàâàõ, óëìààð
ýäèéí çàñàã õÿìðàëä ºðòºõ ñºðºã ¿ð
äàãàâàðòàé áàéíà. Òóõàéëáàë, ×èíãèñ,
Ñàìóðàé áîíä, Îþóòîëãîéí ãýðýýíèé
34 õóâüä íîãäîõ òºëáºð ãýýä óëñûí
ºðèéí òîîöîëä áàãòäàã áîëîí ò¿¿íýýñ
ãàäóóð òîîöîãääîã óëñûí ºðèéí áîäèò
õýìæýý äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
40 õóâèàñ õýòðýõã¿é áàéõ ¸ñòîé àòàë
îäîî 71.7 õóâüä õ¿ðñýí.25 ̺í Ìîíãîë
Óëñûí 2013 îíû Òºñâèéí òóõàé
õóóëüä26 òºñâèéí àëäàãäëûã 608.1
òýðáóì òºãðºã áàéõààð òîîöñîíîîñ
ãàäóóðõ
çàðäàë
áîëîõ
×èíãèñ
áîíäûí õºðºíãº, Õºãæëèéí áàíêíû
ñàíõ¿¿æèëòýýð õýðýãæèæ áóé òºñë¿¿ä,
¯íý òîãòâîðæóóëàõ õºòºëáºðèéí 3
èõ íàÿä òºãðºãèéã íýìáýë òºñâèéí
àëäàãäàë ÄÍÁ-èé 13 õóâüä õ¿ðíý ãýñýí
òîîöîîã Äýëõèéí áàíêíààñ ãàðãàæýý.27
Ýíý íü ÄÍÁ-èé 2 õóâèàñ õýòðýõã¿é áàéõ
õóóëèéí øààðäëàãûã çºð÷èõ þì.
Óëñûí ýäèéí çàñãèéí íºõöºë,
õÿìðàëûí øàëòãààí, çàñàõ àðãà çàìûí
òàëààð Ýäèéí çàñàã÷ Ä.Áÿìáàñ¿ðýí
äàðààõ ä¿ãíýëòèéã ºãñºí áàéíà.28
Ýíäýýñ áèä ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí
ÿìàð ¿ð ä¿íòýé áàéãààã õàðæ áîëíî.
Ìàíàé òºð çàñãèéí áîäëîãî
íü ýäèéí çàñãèéíõàà òýíöâýðèéã
àëäàãäóóëæ,
òîãòâîðã¿é
áàéäàëä

îðóóëñàíòàé õîëáîîòîé. Эíý õÿìðàëûí
¿¿ñã¿¿ð, ãåíåðàòîð íü ìàíàé ÓÈÕ,
Çàñãèéí ãàçàð áîë÷õîîä áàéãàà þì.
Õÿìðàëûí øàëòãààí ìàø ã¿íçãèé. Íýãä,
òºðººñ ÿâóóëæ áàéãàà ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãî çîõèöóóëàëò íü ººðºº ¿íäýñíèé
ýäèéí çàñàã ãýäýã öîãö òîãòîëöîîíûõîî
ººðèé㺺 íºõºí ñýðãýýõ, òýíöâýðæ¿¿ëýõ
æàì, õóóëüä òîõèðñîí áàéõ õýðýãòýé.
... Òºðèéí áîäëîãûã øèíæëýõ óõààíû
¿íäýñòýé, òîîöîîòîé, õîë÷ õàðààòàé
áîëãîõã¿é áîë áîëîõã¿é. ... Óëñ îðíû
ýäèéí çàñàã ÷èíü ººðºº ººðèéíõºº
äîòîîä ¿¿ñãýâðýý𠺺ðèé㺺 ºäººæ,
äîòîîä çàõ çýýëýý òýëæ, õºãæèæ ºñäºã
æàìòàé.
Äýýðõ ä¿ãíýëòýýñ õàðàõàä 1-ðò,
¿íäýñíèé ýäèéí çàñàã òîãòîëöîî íü
ººðèé㺺 íºõºí ñýðãýýõ, òýíöâýðæ¿¿ëýõ
æàì, õóóëüòàé àòàë ýäèéí çàñãèéí
ºñºëòèéí öàã íü áîëîîã¿é áàéõàä òºð
ãàäààäààñ ºð çýýë àâ÷ õèéìëýýð ºñºëò
ãàðãàõûã õè÷ýýæ áàéíà. Ýíý íü àìëàëòàà
áèåë¿¿ëýõ, ººðòºº àøèã õ¿ðòýõ ãýñýí
óëñ òºð÷äèéí õóâèéí àøèã ñîíèðõëîîñ
óãøèëòàé. Ãýâ÷ ¿¿íèé óëìààñ ýäèéí
çàñàã õÿìðàëä ºðòºõ, èðãýäèéí ºì÷ëºõ
ýðõ çºð÷èãäºõ29 ñºðºã ¿ð äàãàâàð ãàð÷
áàéíà. 2-ðò, õÿìðàëûí øàëòãààí íü
ÓÈÕ, ÇÃ-ò òîäîðõîé õÿçãààðëàëòã¿éãýýð
áîäëîãî òîäîðõîéëîõ, õýðýãæ¿¿ëýõ
á¿ðýí ýðõ îëãîñîí ÿâäàë þì. Áîäëîãî
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí ìýäýë, íàìûí
ëèäåðèéí àøèã ñîíèðõîëä ãàðò áàéíà.
ÌÓ-ä òºëºâøèæ áóé ¿íäñýí õóóëüò
¸ñ, óëñ òºðèéí ñî¸ë, ñîíãóóëèéí
òîãòîëöîî íü ýäãýýð èíñòèòóöèéí ¿éë
àæèëëàãààã áîäèòîîð õÿíàæ ÷àäàõã¿é
áàéãàà íü ïðàêòèêààñ õàðàãäàæ áàéíà.
3-ðò, õÿìðàëààñ ãàðàõ àðãà çàì íü
ÓÈÕ, ÇÃ-èéí á¿ðýí ýðõèéã õÿçãààðëàõ,
òºðèéí áîäëîãûã øèíæëýõ óõààíû
¿íäýñëýëòýé, õýðýãòýé. Ýäèéí çàñãèéí
óõààíû óëñûí ºð, òºñâèéí àëäàãäàë
çýðýã òºðèéí ñàíãèéí áîäëîãûí çîõèñò
¿ç¿¿ëýëòèéã
òîäîðõîéëñîí.
Õóóëü
ç¿éí øèíæëýõ óõààí ÓÈÕ, ÇÃ-èéí ¿éë
àæèëëàãààã çºâõºí ¯íäñýí õóóëèàð
áîäèòîé õÿçãààðëàõ áîëîìæòîé ãýæ

2014.02.24, http://news.dorgio.mn/economy/other/10155
http://www.legalinfo.mn/law/details/9254?lawid=9254
27
2013.05.09, http://economy.news.mn/content/
143556.shtml
28
Д.Бямбасүрэн: Хямралын шалтгаан маш гүнзгий,
2014.04.06. http://politics.news.mn/content/175195.shtml
25
26

Татварын хэмжээ өсөх, зээлийг ч мөн татвар, нийтийн
баялагаар төлдөг.

29

62

Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

Ñàíàë. Èëòãýëèéí õ¿ðýýíä àâ÷
¿çñýí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ãàðö áîë
ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõîä
áàðèìòëàõ ¿íäñýí ä¿ðìèéã áèé áîëãîõ
ÿâäàë þì. ¯¿íèéã äàðààõ ¿å øàòòàéãààð
õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.
1-ðò, îäîî áàéãàà ¯íäñýí õóóëèéí
¿çýë áàðèìòëàëûí õ¿ðýýíä <ýäèéí
çàñãèéí øèéäâýð ãàðãàõ àæèëëàãààã
ä¿ðýìëýõ> õàíäëàãûã àêàäåìèê áîëîí
èðãýíèé íèéãìèéí õÿíàëòûí ò¿âøèíä
á¿ðä¿¿ëýõ.
2-ðò, Ñýòãýëãýý, ñî¸ëûí ìåõàíèçì
¿ð íºëºº áàãàòàé áàéãàà ó÷ðààñ
õóóëü ç¿éí ìåõàíèçì á¿ðä¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé. Òîäðóóëáàë, ¯íäñýí
õóóëèéã ýäèéí çàñãèéí øèéäâýð
ãàðãàëòûí ä¿ðýì òàëààñ íü ñóäàëæ
¿íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí øèíýòãýëèéí
àñóóäëûã àâ÷ õýëýëöýõ31 íü ýíý
àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ãîë àðãà çàì
áàéæ áîëíî. Ýíý õ¿ðýýíä 1-ðò, ¿íäýñíèé
áàÿëãèéã õ¿í àì, íèéãìèéí á¿ëýã áîëîí
ºíºº áà õîé÷ ¿åèéíõýíä øóäàðãà,
òýíöâýðòýé
õóâààðèëàõ;
òºñâèéí
õºðºíãèéã çºâõºí íèéòèéí çîðèëãîîð
á¿ðä¿¿ëýõ, çàðöóóëàõ çýðýã ýäèéí
çàñãèéí áîäëîãûí ñóóðü çàð÷ìóóäûã
¯íäñýí õóóëüä òóñãàæ, ìàòåðèàëëàã
õÿçãààðëàëò òîãòîîõ, 2-ðò óëñûí
ºðèéí õýìæýý, òºñâèéí àëäàãäëûã
õÿçãààðëàñàí
òîîí
õÿçãààðëàëòûã
¯íäñýí õóóëèàð òîäîðõîéëîõ, òîìîîõîí
øèéäâýð ãàðãàõàä äèéëýíõ îëîíõèéí
ñàíàë àâàõ ïðîöåäóðûí õÿçãààðëàëòûã
íàðèéâ÷ëàí òóñãàõ àñóóäëûã öààøèä
ýðõ ç¿é, ýäèéí çàñãèéí òàëààñ íü ñóäëàõ
øààðäëàãàòàé.

¿çäýã. Òýãýõëýýð ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëòèéã
ÓÈÕ, ÇÃ-èéí á¿ðýí ýðõýä õÿçãààðëàëò
áîëãîæ ¯íäñýí õóóëèàð çîõèöóóëàõ
øààðäëàãàòàé.30
Äýýðõýýñ ¿çâýë, ºíººãèéí ýðõ
ç¿éí îð÷íû õ¿ðýýíä õèéãäýæ áàéãàà
ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí óëìààñ
óëñûí ºð, òºñâèéí àëäàãäàë õóóëèéí
õÿçãààðëàëòààñ äàâæ, ýäèéí çàñàã
á¿õýëäýý õÿìðàëä ºðòñºí ¿ð äàãàâàð
¿¿ñýæ áàéíà.
įÃÍÝËÒ, ÑÀÍÀË
Ä¿ãíýëò. Ìîíãîë Óëñàä ýäèéí
çàñãèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ ä¿ðìèéã
åðäèéí õóóëèéí ò¿âøèíä òîäîðõîé
õýìæýýãýýð
çîõèöóóëñàí
áîëîâ÷
òýäãýýðèéí
õýðýãæèëò
õàíãàëòã¿é,
¿ð íºëººã¿é áàéíà. ¯íäñýí õóóëèàð
òîãòîîæ, õÿçãààðëàæ áàéõ ¸ñòîé ñóóðü
àñóóäëûã èéíõ¿¿ óëñ òºð÷äèéí ýðõ
ìýäýëä ÿìàð íýãýí õÿçãààðëàëòã¿éãýýð
øèëæ¿¿ëñíèé óëìààñ ýäèéí çàñàã
õÿìðàëä ºðòºæ, òºñâèéí çàðëàãà, óëñûí
ºðèéí õýìæýý õýò èõ áîëæ áàéíà.
Èéìä <óëñ òºð÷äèéí øèéäâýð
ãàðãàõ àæèëëàãààíû ä¿ðìèéã> ¿íäñýí
õóóëèàð òîãòîîõ ¸ñòîé ãýñýí ¯ÕÝÇèéí îíîëûí ¿çýë áàðèìòëàë, áóñàä
óëñûí òóðøëàãà ìàíàé óëñûí ýðõ ç¿é,
ýäèéí çàñàã, óëñ òºðä ¿¿ññýí äýýðõ
àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõ àðãà çàì
áàéæ áîëîõ þì.

Үндэслэлүүд 1. Эдийн засгийн бодлогыг тодорхойлоход
баримтлах зарчим, дүрэм журам нь өөрөө үндсэн хуулиар
зохицуулагдах суурь харилцаа юм, (2) Уг асуудлыг
ердийн хуулиар зохицуулах нь УИХ-ыг хязгаарлах
бодит үр нөлөөгүй байдаг, (3) Үндсэн хууль улс төрчдөд
хариуцлага хүлээлгэх бодит шалгуур болдог, (4) Үндсэн
хууль нь Үндсэн хуулийн шүүхийн хяналтад байдаг, (5)
Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахад тусгай журам
шаардагддаг.

30

Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
журмын тухай хуулийн 5.2.2 дахь заалтаар ҮХ-ийн 25, 38
дугаар зүйлд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахыг хориглоогүй.

31

63

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Ñóäàëãààíû òîéì

Õàâñðàëò

ÌÎÍÃÎË ÓËÑ ÄÀÕÜ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÃ ÝÌÕËÝÍ
ÁÀÉÃÓÓËÀÕ ÀÆÈËËÀÃÀÀÃ ÁÎËÎÂÑÐÎÍÃÓÉ
ÁÎËÃÎÕ ÍÜ1

¯íäñýí õóóëèéí ýäèéí çàñãèéí çîõèöóóëàëò /Á¿òöèéí õàðüöóóëàëò/
Óëñ

Оí

Á¿ëýã

Á¿ëãèéí íýð

Ç¿éë

1.

Ãåðìàí

1949

10

Ñàíõ¿¿

104a-115

2.

Ýíýòõýã

1949

12

3.

ßïîí

1949

7

Ñàíõ¿¿, ºì÷ õºðºíãº,
ãýðýý, íýõýìæëýë
Ñàíõ¿¿

264-300
äóãààð ç¿éë
83-91

4.

Ñîëîíãîñ2

1948

¯íäýñíèé àññåìáëåé
“Ýäèéí çàñàã”

54-59
119-127

5.

Èòàëè

1947

3 õýñýã

Ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà

35-47

6.

Èñïàíè

1978

7

Ýäèéí çàñàã áà Ñàíõ¿¿

128-136

7.

Áåëüãè

1994

5 õýñýã

Ñàíõ¿¿ãèéí òóõàé

ãèø¿¿äèéíõýý îëîíõè (öààøèä “åðäèéí
îëîíõ” ãýõ)-ûí ñàíàëààð øèéäâýðëýäýã.
Øèíýýð
òîìèëîãäñîí
Åðºíõèé
ñàéä
Åðºíõèéëºã÷òýé
çºâøèëöºæ
òàíõèìûíõàà á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèé
ñàíàëàà ÓÈÕ ðóó îðóóëæ áàòëóóëäàã.
ÓÈÕ Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿äèéã Åðºíõèé
ñàéäûí ºðãºí ìýä¿¿ëñíýýð õ¿í íýã
á¿ðýýð õýëýëöýæ òîìèëîõ, îãöðóóëàõ
áºãººä èéíõ¿¿ òîìèëîõ, îãöðóóëàõààñ
òàòãàëçàæ áîëäîã. ̺í, ÓÈÕ íü Çàñãèéí
ãàçàð òºäèéã¿é õóâü ñàéäûã åðäèéí
îëîíõèéí ñàíàëààð îãöðóóëàõ á¿ðýí
ýðõòýé.
Ìîíãîë Óëñàä Çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí
áàéãóóëàõ,
îãöðóóëàõòàé
õîëáîîòîé õýä õýäýí òóëãàìäñàí
àñóóäàë áàéíà. ÓÈÕ äàõü îëîíõè
ýñõ¿ë çºâøèëö뺺ñ íýð äýâø¿¿ëñýí
õ¿íèéã ÓÈÕ ðóó îðóóëàõ ¿¿ðãèéã
Åðºíõèéëºã÷èä ºãñºí, ýíý íýð äýâøèã÷
ÓÈÕ-ûí äýìæëýã àâ÷ ÷àäàõã¿é áîë
ººð õ¿íèéã õýí ÿìàð õóãàöààíä õýäýí
óäàà íýð äýâø¿¿ëýõ òàëààðõ òîäîðõîé
çîõèöóóëàëò áàéõã¿é, Åðºíõèé ñàéäûã
òîìèëîõ ñàíàëûã ÓÈÕ øèéäâýðëýæ
÷àäàõã¿é áîë 45 õîíîãèéí äîòîð ÓÈÕûã òàðààíà ãýæ çààñàí áîëîâ÷ ýíý
õóãàöàà õýçýýíýýñ ýõëýí òîîëîãäîæ
ÿàæ õýðýãæèõ íü îéëãîìæã¿é áàéãàà
íü Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àæèëëàãààã ãàöààíä îðóóëàõ, öàã
õóãàöàà àëäóóëàõ ýðñäýë ¿¿ñãýæ áàéíà.
̺í, Åðºíõèé ñàéäûí òîìèëãîîã íóóö
ñàíàë õóðààëòààð åðäèéí îëîíõèéí
ñàíàëààð øèéäýæ áàéãàà íü ÓÈÕûí õ¿÷òýé äýìæëýãã¿é Çàñãèéí ãàçàð
áàéãóóëàãäàõ íºõöºë áîëæ áàéãàà
áºãººä ÓÈÕ-ààñ Åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîõ
áèø òîìèëæ áàéãàà íü îëîí óëñàä
áàéõã¿é æèøèã áîëæýý. Ò¿¿í÷ëýí,
Åðºíõèé
ñàéä
Åðºíõèéëºã÷èéí
çºâøèëöºë
áîëîí
ÓÈÕ-ûí
çºâøººðºëã¿éãýý𠺺ðèéí òàíõèìûí

1

ÌÓÈÑ-èéí Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí áàãø,
õóóëü ç¿éí äîêòîð Î.̺íõñàéõàí

A. Îðøèë
8.

Ôèíëàíä3

1999

7

Òºðèéí ñàíõ¿¿

81-92

9.

ÿðæ4

1995

6

Òºðèéí ñàíõ¿¿ áà õÿíàëò
øàëãàëò

92-97

10.

Èçðàéë5

1975

Òºðèéí ýäèéí çàñàã

Áèå äààñàí
õóóëü

11.

Óçáåêñòàí

1991

12

53-55

12.

Ïîëüø6

1997

25
10

Íèéãìèéí ýäèéí çàñãèéí
¿íäýñ
Ñàíõ¿¿ áà çýýë
Íèéòèéí ñàíõ¿¿

122-124
216-227

13.

Óíãàð

2011

Íèéòèéí ñàíõ¿¿

36-44

Т. Доохүү, Ч. Энхбаатар, Гадаад орнуудын Үндсэн
хуулийн эрх зүй. Тусгай анги, УБ., 2009, 24-р тал
http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic6
_eng.htm
6
Бүгд Найрамдах Польш Улсын Үндсэн хууль, Орчуулагч:
Б. Лхагважав, Ж. Алтангэрэл, хуудас 49-52
http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm
4

http://www.businessinsider.com/spain-gets-balancedbudget-2011-8
2
http://www.ccourt.go.kr/home/att_file/download/
Constitution_of_the_Republic_of_Korea.pdf
3
http://www.finlex.fi/en/laki/kaannokset/1999/en19990731.
pdf
1

5

---o0o---

64

1992 îíû Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëü
(öààøèä
“ÌÓ¯Õ”
ãýõ)-ààð
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéã Çàñãèéí ãàçàð
áîëîí
Åðºíõèéëºã÷
õýðýãæ¿¿ëäýã.
Åðºíõèé ñàéä Çàñãèéí ãàçðûã óäèðäàæ,
òºðèéí õóóëü áèåë¿¿ëýõ àæëûã ÓÈÕûí ºìíº õàðèóöàõ áºãººä Çàñãèéí
ãàçàð
¿éë
àæèëëàãààãàà
ÓÈÕ-ä
òàéëàãíàäàã.Çàñãèéí ãàçàð íü àðä
ò¿ìíýýñ øóóä ñîíãîãäñîí ÓÈÕ-ààñ
ýìõëýí áàéãóóëàãäàæ, ò¿¿íèé èòãýë
äýýð òóëãóóðëàí îðøäîã áºãººä ÓÈÕûí îëîíõèéí èòãýëèéã õ¿ëýýæ ÷àäàõã¿é
áîë îãöîðäîã. ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëü øèíýýð
ÿâàãäñàí ýñõ¿ë Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí
ýðõ äóóñãàâàð áîëñîí òîõèîëäîëä
Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àæèëëàãàà ýõýëäýã. ÓÈÕ äàõü îëîíõè
íàì, ýâñëýýñ Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâø¿¿ëñýí
õ¿íèéã
Åðºíõèéëºã÷
ÓÈÕ ðóó îðóóëàõ áºãººä ÓÈÕ òóõàéí
íýð äýâøèã÷èéã Åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëîõ ýñýõèéã õóðàëäààíä îðîëöñîí
Шинжлэх ухаан, технологийн сангийн санхүүжилттэй,
Улаанбаатар бодлогын судалгааны төвийн захиалгаар
гүйцэтгэж буй “Гүйцэтгэх эрх мэдлийн харьцуулсан
судалгаа” төслийн хүрээнд зохиогч энэхүү өгүүллийг
бичсэн.

1

65

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ãèø¿¿äèéã
òîìèëîõ,
îãöðóóëàõ
áîëîìæã¿é, ÓÈÕ Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë
¿ë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã åðäèéí îëîíõèéí
ñàíàëààð
øèéäâýðëýäýã
òºäèéã¿é
õ¿ññýí ¿åäýý õóâü ñàéäûã îãöðóóëàõ
àñóóäëûã õýëýëöäýã íü Çàñãèéí ãàçðûã
á¿õýëä íü, Åðºíõèé ñàéä áîëîí áóñàä
ñàéäûã òóñ á¿ðò íü ÓÈÕ-ààñ õýò õàðààò
áîëãîæ, ¿ð íºëººòýé, óðò õóãàöààíû
áîäëîãûã òóóøòàé õýðýãæ¿¿ëýõ Çàñãèéí
ãàçðûí áîëîìæèéã õààæ, ã¿éöýòãýõ ýðõ
ìýäëèéã õ¿÷ã¿éä¿¿ëæ áàéíà.2 Ìîíãîë
Óëñ íü àðä÷èëñàí óëñóóä äîòîðõ
õàìãèéí òîãòâîðã¿é çàñãèéí ãàçàðòàé
óëñóóäûí òîîíä áàãòäàã (Õ¿ñíýãò 4-èéã
¿ç).
Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ,
îãöðóóëàõ àæèëëàãààã áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ øààðäëàãàòàé ýñýõ õýëýëö¿¿ëýã
2014 îíîîñ èäýâõòýé ºðíºæ áàéíà.
ßëàíãóÿà ÓÈÕ-ä ñóóäàë á¿õèé á¿õ íàì
ýâñýí Çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëñàí ýíý
öàã ¿åä çàñàãëàëûí õÿìðàëààñ ãàðàõ,
çàñàãëàëûí ¿ð íºëººã ñàéæðóóëàõûí
òóëä ÓÈÕ-ààñ ñàéä íàðûã òîìèëîõ,
îãöðóóëàõ òóõàé ¯íäñýí õóóëèéí
çààëòûã ººð÷ëºõ õýðýãòýé ãýñýí
áàéð ñóóðèéã ÓÈÕ-ûí çàðèì ãèø¿¿ä
èëýðõèéëæ áàéíà.3 ¯íäñýí õóóëüä
íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé
õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ 2015
îíû ÓÈÕ-ûí Õàâðûí ÷óóëãàíä ºðãºí
áàðèõ ¿¿ðýã á¿õèé àæëûí õýñãèéã ÓÈÕûí äàðãà çàõèðàìæ ãàðãàí 2015 îíû
1-ð ñàðûí 13-íû ºäºð áàéãóóëñàí. Óã
àæëûí õýñãýýñ òºñ뺺 ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíä
òàíèëöóóëàõ ãýæ áóé ýíý öàã ìº÷èä
Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ,
îãöðóóëàõ òàëààðõ ¯íäñýí õóóëèéí
çîõèöóóëàëòûã ººð÷ëºõ òàëààðõ äýýðõ
ñàíàë ¿íäýñëýëòýé ýñýõèéã ñóäëàõ íü
÷óõàë áàéíà.
Ýíýõ¿¿ ºã¿¿ëýëä 21 ¿íäñýí
õóóëèéí çîõèöóóëàëòûã õàðüöóóëàí
ñóäàëæ,çàñãèéí
ãàçðûã
ýìõëýí
áàéãóóëàõ àæèëëàãàà õýðõýí ÿâàãääàã

âý, çàñãèéí ãàçðûã õýðõýí òîìèëäîã
âý, ñàéä íàðûã òîìèëîõ, îãöðóóëàõ
ýðõ ìýäëèéã õýí õýðýãæ¿¿ëäýã âý ãýñýí
àñóóëòóóäàä õàðèóëíà. Ýíý ñóäàëãààíä
¿íäýñëýí Ìîíãîë Óëñ çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí
áàéãóóëàõ
àæèëëàãààã
ãàöààã¿é, øóóðõàé ÿâóóëäàã áîëîõ,
Çàñãèéí ãàçðûã ÓÈÕ-ààñ õàðààò áóñ
áîëãîõûí òóëä äàðààõ ººð÷ëºëò õèéõ
¸ñòîé ãýñýí áàéð ñóóðèé㠺㿿ëýë
õàìãààëíà: Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã áèå äààí ñàíàë áîëãîõ
ýðõèéã Åðºíõèéëºã÷èä ºãºõ, ÓÈÕ-ûí
íèéò ãèø¿¿äèéí îëîíõîîð äýìæèãäñýí
õ¿í ñîíãîãäîæ ò¿¿íèéã Åðºíõèéëºã÷
òîìèëîõ, õýðýâ íýð äýâøèã÷ àìæèëò
îëîõã¿é áîë äàõèí ñàíàë õóðààëòûã
õýðõýí ÿâóóëàõ òàëààð òîäîðõîé
çîõèöóóëàõ; Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ áîëîí
Åðºíõèéëºã÷ººñ
õàìààðàëã¿éãýýð
ñàéä íàðûã òîìèëîõ, îãöðóóëàõ á¿ðýí
ýðõòýé áîëîõ, õóâü ñàéäûã îãöðóóëàõ
á¿ðýí ýðõèéã ÓÈÕ-ä ºãºõººñ òàòãàëçàõ,
Çàñãèéí ãàçàðò á¿õýëä íü èòãýë ¿ç¿¿ëýõ
àñóóäëûã ÓÈÕ íèéò ãèø¿¿äèéíõýý
îëîíõèéí ñàíàëààð øèéäâýðëýäýã
áîëîõ.
Ñóäàëæ áóé 21 òîãòîëöîîíä
ïàðëàìåíòûí àðä÷èëàë òºëºâøñºí
óëñóóäààñ
ãàäíà
1990-ýýä
îíä
Ìîíãîëòîé
àäèëõàí
ñîöèàëèñò
òîãòîëöîîíîîñ àðä÷èëàëä øèëæñýí Òºâ
áîëîí Ç¿¿í Åâðîïûí óëñóóäûã ñîíãîñîí
(Õ¿ñíýãò 4-èéã ¿ç). Èõýíõ ñóäëàà÷èä
Ìîíãîë Óëñ ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé
(ÿëàíãóÿà 2000 îíû íýìýëò ººð÷ëºëò
èë¿¿ ïàðëàìåíòûí òàë ðóóãàà áîëñîí)
ãýñýí áàéð ñóóðüòàé áàéäàã áîëîâ÷
öººí ýðäýìòýä4 õàãàñ åðºíõèéëºã÷èéí
çàñàãëàëòàé ãýäýã. Òèéìýýñ,çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ, îãöðóóëàõ
àæèëëàãàà ïàðëàìåíòûí áîëîí õàãàñ
åðºíõèéëºã÷èéí çàñàãëàëòàé óëñóóäàä
ÿìàð áàéäàã òàëààð ñóäëàõ íü ç¿éòýé
ãýæ ¿çñýí. 21 óëñûí 11 íü Ãåðìàí, Øâåä,
ßïîí, Èñïàíè, Óíãàð, Ýñòîí, Áðèòàíè,
Áåëüãè, Èòàëè, Ãðåê ãýñýí ïàðëàìåíòûí

УИХ сайдад нэр дэвшигч бүрийг хэлэлцэн томилж,
сайдыг огцруулж байгааг бусад судлаачид бас
шүүмжилсэн байдаг.Н.Лүндэндорж, Шилжилтийн үе:
улс төр, эрх зүйн асуудал (УБ, 2010), 19–20.
3
М.Батчимэг, АН уучлал гуйсантай дүйх эрсдэл хийсэн,
2015.01.12,
http://otgonbayar.niitlelch.mn/content/6683.
shtml.
2

Robert Elgie, “Up-to-date List of Semi-presidential
Countries with Dates,” The Semi-presidential One,
accessed March 21, 2015, http://www.semipresidentialism.
com/?p=1053.

4

66

Ñóäàëãààíû òîéì

çàñàãëàëòàé óëñóóä5 áîë ¿ëäñýí 10 íü
Ïîðòóãàëè, Ôèíëÿíä, Ñëîâàê, ×åõ,
Ïîëüø, Ðóìûí, Ëèòâà, Áîëãàð, Èðëàíä,
Ñëîâåí ãýñýí õàãàñ åðºíõèéëºã÷èéí
çàñàãëàëòàé óëñóóä þì.6Çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí áàéãóóëàõ, îãöðóóëàõ àñóóäàë
äýýð çàñàãëàëûí õýëáýðýýñ ¿¿äñýí
ã¿íçãèé ÿëãàà òîä õàðàãäàõã¿é áàéíà.
Ïàðëàìåíòûí
áîëîí
õàãàñ
åðºíõèéëºã÷èéí àðä÷èëàëä çàñãèéí
ãàçàð
íü
ïàðëàìåíòààñ
¿¿ñýí
áèé áîëæ, ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéã
õýðýãæ¿¿ëäýã(¿¿ãýýðýý åðºíõèéëºã÷èéí
çàñàãëàëààñ
ÿëãààòàé).
Çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ íü ýäãýýð
óëñûí ïàðëàìåíòûí ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðýã
áºãººä ýíý òàëààðõ çîõèöóóëàëòóóä
íü ººð õîîðîíäîî ÿëãààòàé. Çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãààíû
ÿëãààòàé áîëîí òºñººòýé òàë íü
ïàðëàìåíò äàõü çàñãèéí ãàçðûí
òîìèëãîîíû ñàíàë õóðààëòààð ãîëëîí
òîäîðõîéëîãääîã. Óã ñàíàë õóðààëòûã
äàðààõ äîëîîí õýìæýýñýýð çàäëàí
øèíæèëæ áîëíî: òºðèéí òýðã¿¿í çàñãèéí
ãàçðûã òîìèëäîã óó ýñõ¿ë åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã ñàíàë áîëãîäîã
óó (1-ð á¿ëýã); ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñõ¿ë åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã ñîíãîõûí àëü äýýð ñàíàë
õóðààäàã âý (2-ð á¿ëýã); çàñãèéí ãàçðûã
òîìèëîõîä ïàðëàìåíò ÿìàð ãîðèì
áàðèìòàëäàã âý, ñàíàë õóðààëòûí
áîñãî íü õýð ºíäºð âý (3-ð á¿ëýã);
ñàíàë õóðààëòûã äàõèõ áîëîìæòîé þó,
äàõèñàí ÷ àìæèëò îëîõã¿é áîë ÿìàð ¿ð
äàãàâàðò õ¿ðýõ âý (4-ð á¿ëýã); ñàéäûã
òîìèëîõ,
îãöðóóëàõòàé
õîëáîîòîé
åðºíõèé ñàéäûí ýðõ ìýäýë ÿìàð áàéäàã
âý (5-ð á¿ëýã); ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã ÿìàð áîñãîîð
øèéäâýðëýäýã âý (6-ð á¿ëýã); ïàðëàìåíò
õóâü ñàéäàä èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëäýã ¿¿ (7-ð
á¿ëýã). ªã¿¿ëýë íü 21 àðä÷èëàëä
çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ,
îãöðóóëàõ àæèëëàãàà ãýäãýýð äîëîîí
õýìæýýñýýð õàðüöóóëàí, Ìîíãîë Óëñ

äàõü Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ,
îãöðóóëàõ àæèëëàãààã ýäãýýð õýìæýýñ
òóñ á¿ðýýð ¿íýëæ òóëãàìäñàí àñóóäëûã
òîäîðõîéëæ, øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã
ñàíàë áîëãîíî (Õ¿ñíýãò 1, 2, 3-ûã ¿ç).
Ýöýñò íü, Ìîíãîë Óëñûí ºíººãèéí
ñîíãóóëèéí òîãòîëöîî íü Çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãààã
íàðèéâ÷ëàí çîõèöóóëàõûã øààðäàæ
áàéãàà ãýäãèéã õàðóóëæ (8-ð á¿ëýã),
óã àæèëëàãààíû öºì áîëñîí Åðºíõèé
ñàéäûí òîìèëãîîã áîëîâñðîíãóé õî¸ð
õóâèëáàðûã òàíèëöóóëæ, òóñ òóñûí
äàâóó áîëîí ñóë òàëûã õýëýëöýíý (9-ð
á¿ëýã).
B. 1.Òºðèéí òýðã¿¿í çàñãèéí
ãàçðûã òîìèëîõ ýñõ¿ë åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã ñàíàë áîëãîõ
Ïàðëàìåíòûí
áîëîí
õàãàñ
åðºíõèéëºã÷èéí çàñàãëàëòàé èõýíõ
óëñàä òºðèéí òýðã¿¿í çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí
áàéãóóëàõ
àæèëëàãààã
ýõë¿¿ëäýã. Èéíõ¿¿ ýõë¿¿ëýõ õî¸ð
¿íäñýí õýëáýð áàéíà: (1) òºðèéí
òýðã¿¿í çàñãèéí ãàçàð (åðºíõèé ñàéä,
ñàéä)-ûã òîìèëîõ ýñõ¿ë (2) åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã ñàíàë áîëãîõ
á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëäýã áàéíà.
Áðèòàíè, Ïîðòóãàëè, Áåëüãè, Èòàëè,
Ãðåê, Ñëîâàê, ×åõ, Ïîëüø, Ðóìûí,
Ëèòâà ãýñýí óëñóóäàä òºðèéí òýðã¿¿í
Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëäîã áºãººä äàðàà
íü åðºíõèé ñàéäûí ñàíàë áîëãîñîí
õ¿ì¿¿ñèéã ñàéäààð òîìèëäîã áàéíà.
Ãåðìàí, Ôèíëÿíä, Èñïàíè, Óíãàð,
Ýñòîí, Ñëîâåí, Áîëãàð, Ìîíãîë çýðýã
óëñóóäàä òºðèéí òýðã¿¿í íü åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã ïàðëàìåíòàä
ýõëýýä ñàíàë áîëãîäîã áàéíà. Øâåäýä
ïàðëàìåíòûí äàðãà ýíý ýðõ ìýäëèéã
õýðýãæ¿¿ëäýã áîë ßïîí, Èðëàíäàä
ïàðëàìåíò äîòðîîñîî åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâøèã÷èéã ñàíàë áîëãîäîã.
Òºðèéí òýðã¿¿í åðºíõèé ñàéäûã
òîìèëîõ ýñõ¿ë íýð äýâø¿¿ëýõ á¿ðýí
ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä àëáàí ¸ñíû
õÿçãààðëàëò òàâüæ áàéãàà ýñýõýýð
òîãòîëöîîíóóäûã õî¸ð àíãèëæ áîëíî: (1)
òºðèéí òýðã¿¿íèé ñîíãîëòîîð òîìèëîõ,
íýð äýâø¿¿ëýõ, (2) ïàðëàìåíò äàõü

Robert Elgie, “List of Presidential, Parliamentary and Other
Countries,” The Semi-presidential One, accessed March 21,
2015, http://www.semipresidentialism.com/?p=195.
6
Elgie, “Up-to-date List of Semi-presidential Countries with
Dates.”
5

67

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

îëîíõè ýñõ¿ë íàìóóäûí çºâøèëö뺺ð
òîìèëîõ, íýð äýâø¿¿ëýõ.

ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãàà
äàõü
åðºíõèéëºã÷èéí
íºëºº
íü
¿íäñýí õóóëèéí õýì õýìæýýòýé òýð
á¿ð äàâõàöäàãã¿é.9 Òºðèéí òýðã¿¿í íü
ïàðëàìåíòûí äýìæëýã àâàõóéö õ¿íèéã
íýð äýâø¿¿ëýõèéí òóëä ñîíãóóëèéí
ä¿í, ïàðëàìåíò äàõü õ¿÷íèé õàðüöààã
õàðàõ,
íàìóóäòàé
çºâëºëäºõ
íü
ò¿ãýýìýë áàéäàã. Æèøýýëáýë, Ãåðìàí
áîëîí Èðëàíäàä Òºðèéí òýðã¿¿í
ººðèéí ñîíãîëòîîð Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâø¿¿ëäýã áîëîâ÷ áîäèò áàéäàë äýýð
õóóëü òîãòîîã÷èéí ñàíàëûã õàðãàëçàí
¿çäýã.10
Õýäèéãýýð
òºðèéí
òýðã¿¿í
(Øâåäýä Ïàðëàìåíòûí äàðãà) åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõäýý ïàðëàìåíò
äàõü îëîíõûã áîäèò áàéäàë äýýð
õàðãàëçäàã ÷ ãýñýí ïàðëàìåíò äàõü
îëîíõè ýñõ¿ë çºâøèëöëèéí ¿ð ä¿íãýýñ
¿ë õàìààðàí åðºíõèé ñàéäàä áèå äààí
íýð äýâø¿¿ëýõ á¿ðýí ýðõòýé. Ýíý
íü åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéí
òàëààð
ïàðëàìåíò
äàõü
îëîíõè
ñàíàëàà íýãòãýæ ÷àäàõã¿é ãàöàõààñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëäýã. Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâøèã÷èéã òºðèéí òýðã¿¿í ñîíãîõ
íü “ýìõ çàìáàðààã¿é áàéäàë ¿¿ñýæ
áîëîõ áàéäëûã æóðàìëàæ, ãàöààíä
îðîõ ýðñäýëèéã áàãàñãàäàã.”11

(1)
Òºðèéí
òýðã¿¿íèé
ñîíãîëòîîðîî òîìèëîõ, íýð äýâø¿¿ëýõ
Òºðèéí òýðã¿¿í ººðèéí ñîíãîëòîîð
òîìèëîõ ýñõ¿ë íýð äýâø¿¿ëýõ ýðõòýé
16òîãòîëöîî áàéíà. Ãåðìàí, Áðèòàíè,
Áåëüãè, Èòàëè, Óíãàð, Ýñòîí, Ñëîâàê,
Ëèòâà, ×åõ, Ïîëüø ãýñýí 10 óëñûí
¿íäñýí õóóëüä çààñíààð åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâøèã÷èéã ñîíãîõ åðºíõèéëºã÷èéí
ñîíãîëòîä àëáàí ¸ñíû õÿçãààðëàëò
òàâüäàãã¿é áàéíà. Õàðèí, Øâåäýä
ïàðëàìåíòûí äàðãà (ñïèêåð) íü ººðºº
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëäýã áàéíà.
Ôèíëÿíä, Èñïàíè, Ïîðòóãàë, Ðóìûí,
Ñëîâåíèä òºðèéí òýðã¿¿í ïàðëàìåíòûí
á¿ëã¿¿äòýé
çºâëºëäñºíèé
äàðàà
åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ ¸ñòîé
÷ ïàðëàìåíòûí á¿ëãèéí çºâøèëöºëä
çààâàë çàõèðàõ àëáàã¿é.
Õýäèéãýýð ¿íäñýí õóóëèàð åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ ýñõ¿ë òîìèëîõ
áèå äààñàí á¿ðýí ýðõèéã òºðèéí òýðã¿¿íä
ºãñºí áàéäàã ÷ òºðèéí òýðã¿¿íèé
ýíý ýðõ ìýäýë áîäèò áàéäàë äýýð
õÿçãààðëàãäñàí áàéäàã. Ïàðëàìåíòûí
õààíò çàñàãòàé óëñóóäàä çàñãèéí
ãàçðûí òýðã¿¿í, ãèø¿¿íèéã òîìèëîõ,
÷ºëººëºõ ýðõ ìýäëèéã ¿íäñýí õóóëèéí
äàãóó õààí õýðýãæ¿¿ëäýã. Ãýâ÷, ïðàêòèêò
àðä÷èëëûí õýì õýìæýý íü åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ ýðõ ìýäëýý
ýðõ áàðèã÷ íàì (íàìóóä)-ûí ëèäåð
(ëèäåð¿¿ä)-ò
øèëæ¿¿ëýõýä õààíûã
õ¿ðãýäýã.7 Ãýõäýý, çàðèì õÿìðàëòàé ¿åä
õààí áîäèò ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
íü áèé. Æèøýýëáýë, “Ñ¿¿ëèéí 70
æèëèéí òóðø Èõ Áðèòàíè ò¿¿õýíä ÿìàð
÷ íàì îëîíõè áîëæ ÷àäààã¿é ýñâýë
îëîíõè áîëñîí íàì òýðã¿¿íýý ñîíãîæ
÷àäààã¿é òîõèîëäîëä õààí Åðºíõèé
ñàéäûã áèå äààí òîìèëñîí òîõèîëäîë
4 óäàà ãàðñàí.”8 Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñ
(öààøèä “ÁÍÓ” ãýõ)-ûí õóâüä ÷ çàñãèéí

(2) Ïàðëàìåíò äàõü îëîíõè
ýñõ¿ë íàìóóäûí çºâøèëöëèéí äàãóó
òîìèëîõ, íýð äýâø¿¿ëýõ
Ǻâõºí
ïàðëàìåíò
äàõü
îëîíõè ýñõ¿ë çºâøèëöºëä ¿íäýñëýí
åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõèéã
åðºíõèéëºã÷èä çºâøººðäºã ãóðâàí
óëñ áàéíà. Ãðåê, Áîëãàð, Ìîíãîëä
åðºíõèéëºã÷
ïàðëàìåíòàä
îëîíõè
áîëñîí
íàì
(íàìóóä)-ûí
ñàíàë
áîëãîñíîîð Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâø¿¿ëýõ ¸ñòîé, õàðèí åðºíõèé
ñàéäàä áèå äààí íýð äýâø¿¿ëýõ ýðõã¿é
áàéäàã. Åðºíõèéëºã÷ íü åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâø¿¿ëýõäýý ïàðëàìåíò äàõü
Winter, “The Role of Parliament in Government Formation
and Resignation,” 123.
10
Мөн тэнд, 126.
11
Ben Seyd, “Coalition Government in Britain: Lessons from
Overseas” (The Nuffield Foundation, January 2002), 43,
http://www.ucl.ac.uk/spp/publications/unit-publications/84.
pdf.
9

Lieven De Winter, “The Role of Parliament in Government
Formation and Resignation,” Parliaments and Majority Rule
in Western Europe, 1995, 123.
8
Д.Лүндээжанцан, Монгол Улс дахь төрийн эрх мэдлийн
хуваарилалт, 2 дахь хэвлэл (УБ: Адмон Принт, 2014),
186.
7

68

Ñóäàëãààíû òîéì

2000 îíû íýìýëò ººð÷ëºëòººð
ÌÓ¯Õ-èéí 33-ð ç¿éëèéí 1.2-ò çààñàí
Åðºíõèéëºã÷èéí çºâøèëöºõ á¿ðýí
ýðõèéã õàñàæ, ÓÈÕ äàõü îëîíõè
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëñýí
õ¿íýý
Åðºíõèéëºã÷ººð
äàìæóóëàí
ÓÈÕ ðóó îðóóëàõ áîëîìæèéã íýýñýí:
Åðºíõèéëºã÷ “[1] Óëñûí Èõ Õóðàëä
îëîíõè ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñëýýñ
íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã; [2] àëü ÷ íàì,
ýâñýë îëîíõèéí ñóóäàë àâààã¿é áîë
õàìãèéí îëîí ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñýë
áóñàä íàì, ýâñýëòýé çºâøèëöºí íýð
äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã; [3] õýðýâ õàìãèéí
îëîí ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñýë áóñàä
íàì, ýâñýëòýé çºâøèëöºæ Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëæ ÷àäààã¿é áîë
Óëñûí Èõ Õóðàëä ñóóäàë àâñàí íàì,
ýâñýë çºâøèëöºí îëîíõèîðîî íýð
äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã Åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëîõ ñàíàëûã òàâ õîíîãèéí äîòîð
Óëñûí Èõ Õóðàëä îðóóëàõ” á¿ðýí
ýðõòýé.Ýíý çààëòàä Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâøèã÷èéã ãóðâàí ÿíçààð òîäðóóëæ
áîëîõîîð çààñàí áºãººä ýõíèé õî¸ð
íü ïðàêòèêò õýðýãæñýí áîë ñ¿¿ëèéíõ
íü õýðýãæýýã¿é áàéíà. Æèøýýëáýë,
2008 îíä ÌÀÕÍ ÓÈÕ-ûí 76 ñóóäëûí
46-ã àâ÷ Ñ.Áàÿðûã Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâø¿¿ëñýí. 2004 îíä ÌÀÕÍ 36, Ýõ
îðîí-Àðä÷èëàë ýâñýë 36 (34) ñóóäàë
ñóóäàë àâ÷ àëü íü ÷ ÓÈÕ-ûí îëîíõè
ñóóäëûã àâ÷ ÷àäààã¿é áîëîâ÷ õàìãèéí
îëîí ñóóäàëòàé íàì, ýâñýë áîëîõ
õóâüäàà çºâøèëöºæ Ö.Ýëáýãäîðæèéã
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëñýí. ̺í,
2012 îíû ñîíãóóëèàð àëü ÷ íàì ÓÈÕûí íèéò ñóóäëûí îëîíõûã àâñàí íàì
áàéõã¿é áîëîâ÷ Àðä÷èëñàí íàì õàìãèéí
îëîí ñóóäàë àâñàí ó÷ðààñ 2012 îíä
Øóäàðãà ¸ñ ýñâýë (ÌÀÕÍ áîëîí ̯ÀÍ),
ÈÇÍ-òàé çºâøèëöºæ Åðºíõèé ñàéäàä
Í.Àëòàíõóÿãèéã íýð äýâø¿¿ëñýí, 2014
îíä ÌÀÍ, Øóäàðãà ¸ñ ýñâýë (ÌÀÕÍ
áîëîí ̯ÀÍ), ÈÇÍ-òàé çºâøèëöºæ
Åðºíõèé ñàéäàä ×.Ñàéõàíáèëýãèéã
íýð äýâø¿¿ëñýí. Õýðýâ ÓÈÕ-ä õàìãèéí
îëîí ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñýë áóñàä
íàì, ýâñýëòýé çºâøèëöºí Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëæ ÷àäààã¿é áîë
ÓÈÕ äàõü àëü ÷ íàì, ýâñýë çºâøèëöºæ

îëîíõèéí ñàíàëä çàõèðàãäàõ ¸ñòîé
ó÷ðààñ èë¿¿ áýëãý òýìäãèéí øèíæòýé
¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã
çºâõºí ïàðëàìåíòàä îëîíõè áîëñîí íàì
ýñõ¿ë íàìóóä çºâøèëöºæ íýð äýâø¿¿ëýõ
íü çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àæèëëàãààã ãàöààíä îðóóëàõ ýðñäýëèéã
äàãóóëäàã. Àëü íýã íàì ïàðëàìåíòûí
ñóóäëûí òàëààñ èë¿¿ õóâèéã àâñàí ¿åä
òóõàéí íàìààñ åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâø¿¿ëýõ íü òîäîðõîé ó÷ðààñ íýð
äýâø¿¿ëýõ àñóóäàë õÿëáàð øèéäâýðëýõ
òàëòàé ÷ çàðèìäàà îëîíõè áîëñîí íàì ÷
åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ àñóóäàë
äýýð îéëãîëöîæ ÷àäàõã¿é áîëäîã
(äýýð äóðäñàí Áðèòàíèéí æèøýý).
̺í, ïàðëàìåíòàä àëü ÷ íàì îëîíõè
áîëîîã¿é òîõèîëäîëä ïàðëàìåíò äàõü
íàìóóä õîîðîíäûí çºâøèëöºë ¿ð ä¿íä
õ¿ðýýã¿éí óëìààñ åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã ñàíàë áîëãîæ ÷àäàõã¿é
áàéäàëä îðîõ áîëîìæòîé.
Ìîíãîë óëñ
1992 îíû ÌÓ¯Õ-èéí 33-ð ç¿éëèéí
1.2-ò Åðºíõèéëºã÷ “Óëñûí Èõ Õóðàëä
îëîíõè ñóóäàë àâñàí íàìòàé, àëü ÷ íàì
îëîíõèéí ñóóäàë àâààã¿é áîë Óëñûí
Èõ Õóðàëä ñóóäàë àâñàí íàìóóäòàé
çºâøèëöºí íýã äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã
Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ ñàíàë,
ò¿¿í÷ëýí Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ
ñàíàëûã Óëñûí Èõ Õóðàëä îðóóëàõ”
á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý ãýñýí çààëò
áàéñàí. Ýíý çààëòàä áóé çºâøèëöºë íü
“òîõèðîëöîî” ãýñýí óòãààð îéëãîãäîæ
áàéñàí ó÷ðààñ Åðºíõèéëºã÷ Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéí òàëààð ÓÈÕ
äàõü îëîíõè ñóóäàë àâñàí íàì ýñõ¿ë
íàìóóäòàé òîõèðîëöîõ, ýäãýýð íàìûí
ñàíàëààñ
¿çýìæýýðýý
òàòãàëçàõ
áîëîìæòîé
áàéñàí.
Æèøýýëáýë,
Åðºíõèéëºã÷
Í.Áàãàáàíäè
19981999 îíû õîîðîíä ÓÈÕ äàõü îëîíõè
ñóóäàë àâñàí (76-ààñ 50 ñóóäàë àâñàí)
¯íäýñíèé àðä÷èëñàí íàì áîëîí
Ñîöèàë-äåìîêðàò íàìûí Àðä÷èëñàí
õîëáîî ýâñëýýñ Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâø¿¿ëñýí
Ã.Ãàíõóÿã,
Ä.Ãàíáîëä
íàðûí íýðèéã óäàà äàðàà áóöààæ
áàéñàí.

69

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

îëîíõîîðîî íýð äýâø¿¿ëýõ áîëîìæ
íýýãääýã. Ýíý òîõèîëäîëä õàìãèéí îëîí
ñóóäàë àâñàí íàìààñ áóñàä íàì, ýâñýë
õîîðîíäîî çºâøèëöºæ Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâø¿¿ëæ áîëíî. 2000 îíîîñ õîéø
èéì òîõèîëäîë ãàðààã¿é áàéíà.
2000 îíû íýìýëò, ººð÷ëºëòèéã
äàðààõ
áàéäëààð
ø¿¿ìæèëäýã:
“Åðºíõèéëºã÷ õèéäýã çàðèì àæèë,
øèéääýã àñóóäëûã íàìòàé óðüä÷èëàí
çºâøèëöºõ õàñàæ çàð÷ìûã ãóéâóóëñàí.
Òýðýýð çºâõºí íàìóóäûí õ¿ñýë çîðèãò
çàõèðàãäàõ
áîëñíîîð,
áîëçîøã¿é
õóéâàëäààí ãàð÷, á¿ëãèéí ñîíèðõëûã
Òºðèéí òýðã¿¿íä òóëãàõ ñóâàã íýýãäýâ.”12
Áóñàä ñóäëàà÷èä ¿¿íòýé ñàíàë íýã áèø
áàéäàã:
Åðºíõèéëºã÷
Í.Áàãàáàíäè
ýâñëèéí Çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿íä
íýð äýâøèã÷èéã óäàà äàðàà
òîìèëîõîîñ òàòãàëçñàí áàéäëûã
çàëðóóëàõ çîðèëãîîð Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ òàëààð
Åðºíõèéëºã÷òýé
çºâøèëöºõ
á¿ðýí
ýðõèéã
33.2
äóãààð
ç¿éëýýñ õàññàíààð ýíý àñóóäàëä
Åðºíõèéëºã÷ ¿çýìæýýðýý õàíäàõ
áàéäëûã çîãñîîñîí áàéíà. Óã
íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéí
äàãóó
Åðºíõèéëºã÷èéí ýðõ íü ¿¿ðýã áîëîí
õóâèð÷, Åðºíõèéëºã÷ îëîíõèîñ
íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã Åðºíõèé
ñàéäààð òîìèëîõ ñàíàëûã òàâ
õîíîãèéí äîòîð Óëñûí Èõ Õóðàëä
îðóóëàõààð çîõèöóóëæýý.13
2000 îíû íýìýëò ººð÷ëºëò íü
àðä÷èëñàí ñîíãóóëèàð áèé áîëñîí
ïàðëàìåíòûí îëîíõîîñ Åðºíõèé ñàéäàä
íýð
äýâø¿¿ëýõýä
Åðºíõèéëºã÷èéí
ç¿ãýýñ ¿çýìæýýðýý ñààä ó÷ðóóëæ
áàéñàí
ÿâäëûã
òàñëàí
çîãñîîæ
ïàðëàìåíòûí îëîíõîä íýð äýâø¿¿ëýõ
ýðõ ìýäëèéã ºãñíººðºº ïàðëàìåíòûí
çàñàãëàëûí øèíæèéã íýìýãä¿¿ëñýí
à÷ õîëáîãäîëòîé. ̺í, Åðºíõèéëºã÷

çºâõºí ÓÈÕ äàõü íàì, ýâñëýýñ ãàð÷
èðñýí
õ¿íèéã
Åðºíõèé
ñàéäààð
òîìèëóóëàõ ñàíàëûã ÓÈÕ-ä îðóóëàõ
á¿ðýí ýðõòýé áàéãàà íü Åðºíõèéëºã÷ººñ
îðóóëæ áàéãàà íýð äýâøèã÷ ÓÈÕ-ûí
îëîíõèéí äýìæëýã àâàõ óðüäà÷ íºõöºë
áîëñîí. Òèéì ÷ ó÷ðààñ, 2000 îíîîñ
õîéø 2015 îí õ¿ðòýë Åðºíõèéëºã÷
ÓÈÕ äàõü îëîíõîîñ ãàð÷ èðñýí õ¿íèéã
Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ ñàíàëûã ÓÈÕ
ðóó òàòãàëçàëã¿éãýýð îðóóëæ áàéñàí
òºäèéã¿é ÓÈÕ ò¿¿íèéã Åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëæ èðñýí.
Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ äàõü îëîíõè
íàì, ýâñëýýñ ãàð÷ èðñýí õ¿íèéã
Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëóóëàõ ñàíàëûã
ÓÈÕ ðóó îðóóëíà ãýæ 2000 îíû
íýìýëò ººð÷ëºëòèéã îéëãîæ èðñýí.
Ãýõäýý,
îäîîãèéí
çîõèöóóëàëòûã
òîäîðõîé áîëãîõã¿é áîë èðýýä¿éä
õî¸ð àñóóäàë ¿¿ñýõ áîëîìæòîé. Íýãä,
Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ äàõü íàì, ýâñëýýñ
ãàð÷ èðñýí õ¿íèéã Åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëóóëàõ ñàíàëûã ÓÈÕ-ä îðóóëàõã¿é
áàéæ áîëîõ ýñýõ íü òîäîðõîéã¿é.
Îëîíõîîñ íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã
Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ ñàíàëûã
òàâ õîíîãèéí äîòîð ÓÈÕ-ä îðóóëàõ
àñóóäàë íü Åðºíõèéëºã÷èéí á¿ðýí
ýðõýä õàìààð÷ áàéíà. Åðºíõèéëºã÷èéí
á¿ðýí ýðõ ãýäýãò õóóëüä õîðèã òàâèõ,
óó÷ëàë ¿ç¿¿ëýõ çýðãèéã áàãòààñàí áàéõ
áºãººä ýäãýýðèéã Åðºíõèéëºã÷ çààâàë
áèø ñîíãîëòîîðîî õèéíý ãýñýí óòãûã
èëýðõèéëäýã. Òèéìýýñ, Åðºíõèé ñàéäàä
òîìèëîõ ñàíàëûã òàâ õîíîãèéí äîòîð
îðóóëàõ íü Åðºíõèéëºã÷èéí ¿¿ðýã ãýæ
øóóä îéëãîãäîõã¿é áàéõ áîëîìæòîé.
Åðºíõèéëºã÷ óã ñàíàëûã ÓÈÕ ðóó òàâ
õîíîã äîòîð îðóóëàëã¿é óäààøðóóëàõ
ýñõ¿ë åðººñºº îðóóëàõã¿é ãàöàà ¿¿ñãýõ
áîë ÿàõ âý ãýäýã òàëààð çîõèöóóëàëò
áàéõã¿é áàéíà. ÓÈÕ äàõü îëîíõè áèå
äààãààð Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ
òàëààð ¯íäñýí õóóëüä çààãààã¿é. Ýíý
çîõèöóóëàëòã¿é áàéäàë íü Åðºíõèé
ñàéäàä õýíèéã íýð äýâø¿¿ëýõ âý ãýäýãò
íºëººëºõ áîëîìæèéã Åðºíõèéëºã÷èä
îëãîæ áîëçîøã¿é.
Õî¸ðò, ÓÈÕ-ä àëü ÷ íàì, ýâñýë
îëîíõèéí ñóóäàë àâààã¿é áºãººä

Б.Чимид, Төр, нам, эрх зүйн шинэтгэлийн
эгзэгтэйасуудал: Хоёрдугаар дэвтэр (УБ: Адмон Принт,
2008), 197.
13
Ч.Энхбаатар нар, Монгол Улсад ардчиллыг
бэхжүүлэхэд Үндсэн хуулийн гүйцэтгэсэн үүрэг: дүн
шинжилгээний тайлан (УБ: Монгол Улсын Их Хурал,
Нэгдсэн Үндэсний байгууллагын Хөгжлийн хөтөлбөр,
2014), 22.
12

70

Ñóäàëãààíû òîéì

çºâøººðºõ
ýñýõèéã
øèéäâýðëýäýã
(Õ¿ñíýãò 1-èéã ¿ç). Áðèòàíè, Ïîðòóãàë,
Ñëîâàê, Ðóìûí, Ëèòâà ãýñýí 5 óëñàä
òîìèëîãäñîí çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºð
äýýð ñàíàë õóðààäàã áîë Èòàëè, Ãðåê,
×åõ, Ïîëüø ãýñýí 4 óëñàä òîìèëîãäñîí
çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýëäýõ¿¿íä á¿õýëä
íü èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõýýð ñàíàë
õóðààäàã. Áåëüãèä çàñãèéí ãàçðûí
á¿ðýëäýõ¿¿í áîëîí õºòºëáºð äýýð
ñàíàë õóðààäàã. Ýäãýýð óëñóóä ñàíàë
õóðààõ àñóóäëààðàà ººð õîîðîíäîî
ÿëãààòàé ìýò áîëîâ÷ åðºíõèé人 íýãýíò
òîìèëîãäñîí çàñãèéí ãàçàðò á¿õýëä íü
èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàë õóðààëò õèéäýã.
Áðèòàíèä Õàòàí õààí åðºíõèé
ñàéäûã òîìèëäîã áºãººä Åðºíõèé
ñàéäûí ñîíãîñîí õ¿íèéã ñàéäààð
òîìèëäîã.
Øèíý
çàñãèéí
ãàçàð
òîìèëîãäñîíû äàðàà Íèéòèéí òàíõèì
íü Õàòàí õààíû èëòãýëèéã õýëýëöýæ,
Çàñãèéí ãàçàðò á¿õýëä íü èòãýë ¿ç¿¿ëýõ
ýñýõýýð ñàíàë õóðààäàã áàéíà.1924
îíä Íèéòèéí òàíõèì èéì ñàíàë
õóðààëò õèéõäýý Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë
¿ç¿¿ëýýã¿é áºãººä ¿¿íýýñ áîëæ øèíýõýí
òîìèëîãäñîí Åðºíõèé ñàéä, ò¿¿íèé
Çàñãèéí ãàçàð äàðóé îãöîð÷ áàéæýý.15

õàìãèéí îëîí ñóóäàë àâñàí íàì, ýñâýë
(ýñõ¿ë àëü ÷ íàì, ýâñýë) áóñàä íàì,
ýâñýëòýé
çºâøèëöºæ
îëîíõîîðîî
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëæ ÷àäàõã¿é
áîë çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëæ
÷àäàõã¿é ãàöàà ¿¿ñýõ áîëîìæòîé áàéíà.
̺í, îëîíõè áîëñîí íàì ÷ Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã òîäðóóëæ
÷àäàõã¿é áàéäàëä îðæ áîëíî. ªºðºº
ìýäýýä Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ
ýðõ ìýäýë Åðºíõèéëºã÷èä áàéõã¿é.
C. 2.Ïàðëàìåíòûí
ñàíàë
õóðààëò: çàñãèéí ãàçàðò èòãýë
¿ç¿¿ëýõ ýñõ¿ë åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã ñîíãîõ
Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àëü ¿å øàòàíä ïàðëàìåíò îðîëöîæ
ò¿¿íèéã òîìèëîõòîé õîëáîîòîé ñàíàë
õóðààëò ÿâóóëæ áàéíà âý ãýäãýýð íü
çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àæèëëàãààã ×èáàá, Ìàðòèí, Ðàø
íàð õî¸ð àíãèëñàí: (1) ïàðëàìåíò
òîìèëîãäñîí çàñãèéí ãàçàðò èòãýë
¿ç¿¿ëýõ; (2) ïàðëàìåíò åðºíõèé ñàéäûã
ñîíãîõ.14
(1) Ïàðëàìåíò òîìèëîãäñîí
çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ
Ýíý
ºã¿¿ëëèéí
1-ð
á¿ëýãò
áè÷ñýí÷ëýí çàðèì òîãòîëöîîíä òºðèéí
òýðã¿¿í åðºíõèé ñàéäûã òîìèëæ, óã
åðºíõèé ñàéäûí ñàíàë áîëãîñíîîð
áóñàä ñàéäóóäûã òîìèëäîã. Ýäãýýð
óëñóóäàä
ïàðëàìåíò
íü
òºðèéí
òýðã¿¿íèé íýãýíò òîìèëñîí çàñãèéí
ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ ñàíàë
õóðààäàã áàéíà. ªºðººð õýëáýë,
ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçðûã çºâõºí
õ¿ëýýí çºâøººðºõ ýñõ¿ë òàòãàëçàõ
á¿ðýí ýðõèéã ýäýëäýã.
Òîìèëãîîíû
ñàíàë
õóðààëò
õèéäýã 21 òîãòîëöîîíû 10-ä ïàðëàìåíò
çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàë
õóðààõ
çàìààð
ò¿¿íèéã
õ¿ëýýí

2.Ïàðëàìåíò åðºíõèé ñàéäûã
ñîíãîõ
11 óëñàä ïàðëàìåíò åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷äèéí àëü íýãèéã
åðºíõèé ñàéäààð ñîíãîäîã áàéíà
(Õ¿ñíýãò 2, 3-ûã ¿ç). Ãåðìàí, Ôèíëÿíä,
Èñïàíè,
Èðëàíä,
Óíãàð,
Ýñòîí,
Ñëîâåí,
Ìîíãîëä
åðºíõèéëºã÷èéí
ñàíàë áîëãîñîí íýð äýâøèã÷ äýýð
ñàíàë õóðààæ åðºíõèé ñàéäààð ñîíãîõ
ýñýõèéã ïàðëàìåíò øèéääýã áîë
Øâåäýä Ïàðëàìåíòûí äàðãà, ßïîíä
Ïàðëàìåíò äîòðîîñîî íýð äýâø¿¿ëñýí
õ¿íèéã òóñ òóñ Åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëîõ ýñýõèéã ïàðëàìåíò øèéääýã.
Ýäãýýð óëñàä ïàðëàìåíò åðºíõèé
Jose Antonio Cheibub, Shane Martin, and Bjorn Erik
Rasch, “To Invest or Not to Invest? Modes of Government
Selection in Parliamentary Democracies and Their Origins”
(“The Evolution of Parliamentarism and Its Political
Consequences” ECPR Joint Sessions, Salamanca, Spain,
Arile -15 2014), 3, http://www.sv.uio.no/isv/english/research/
projects/evolution-parliamentarism/events/seminars/ecprsalamanca-cheibub_martin_rasch.pdf.

15

Jose Antonio Cheibub, Shane Martin, and Bjorn Erik
Rasch, “The Investiture Vote and the Formation of Minority
Parliamentary Governments” (Workshop, The Importance of
Constitutions: Parliamentarism, Representation and Voting
Rights, Istanbul Turkey, October 23-25, 2-13), 11–13, http://
www.sv.uio.no/isv/english/research/projects/evolutionparliamentarism/events/seminars/istanbul-cheibub-martinrasch.pdf.

14

71

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ñàéäàä íýð äýâøèã÷ äýýð ãîëëîí ñàíàë
õóðààäàã. Õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà õèéæ
áóé 21 ¿íäñýí õóóëèàñ íàéì (Ãåðìàí,
Ôèíëÿíä, Øâåä, ßïîí, Èðëàíä, Ñëîâåí,
Ìîíãîë)-ä íü åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîõ
ýñýõ äýýð ïàðëàìåíò ñàíàë õóðààäàã
áîë Èñïàíè, Óíãàð, Ýñòîí ãýñýí ãóðâàí
óëñàä åðºíõèé ñàéä áîëîí ò¿¿íèé
çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºð äýýð ñàíàë
õóðààäàã.
Åðºíõèéëºã÷
Áóíäåñòàã
(ïàðëàìåíòûí äîîä òàíõèì)-ä Êàíöëåð
(Åðºíõèé ñàéä)-ûí íýðèéã îðóóëäàã.
Áóíäåñòàã Åðºíõèéëºã÷èéí ñàíàë
áîëãîñîí íýð äýâøèã÷ äýýð íýã óäàà
ñàíàë õóðààäàã. Åðºíõèéëºã÷ õýíèéã
Êàíöëåðààð
òîìèëóóëàõ
ñàíàëûã
îðóóëàõàà
÷ºëººòýé
øèéäâýðëýõ
á¿ðýí ýðõòýé áîëîâ÷ Áóíäåñòàã
õýíèéã òîìèëîõûã èë¿¿ä ¿çýæ áàéãààã
ìýäýõèéí òóëä ïàðëàìåíòûí á¿ëãèéí
äàðãà íàðòàé çºâëºëäºõ áè÷èãäýýã¿é
õóóëü áàéäàã àæýý.16Îäîîã õ¿ðòýë
Åðºíõèéëºã÷ ïàðëàìåíò äàõü íàìóóäûí
çºâøèëöëèéí
ÿâöàä
òîõèðîëöñîí
õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëæ èðñýí.17Õýðýâ
Åðºíõèéëºã÷èéí íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿í
îëîíõèéí ñàíàë àâ÷ ÷àäààã¿é áîë
Áóíäåñòàã ººðºº íýð äýâø¿¿ëýõ
ýðõèéã ýäýëäýã áºãººä Åðºíõèéëºã÷èéí
ñàíàë áîëãîîã¿é íýð äýâøèã÷ äýýð
ñàíàë õóðààäàã.
Ãåðìàí, Ôèíëÿíä, ßïîí, Èñïàíè,
Èðëàíä,
Ýñòîí,
Áîëãàðò
òºðèéí
òýðã¿¿í (Øâåäýä Ïàðëàìåíòûí äàðãà)
íü ïàðëàìåíòààñ ñîíãîãäñîí õ¿íèéã
åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ áîëîâ÷
òîìèëîõîîñ òàòãàëçàõ ýðõ ýäýëäýãã¿é.
Æèøýýëáýë, Áóíäåñòàãèéí ãèø¿¿äèéí
îëîíõèéí ñàíàë àâñàí õ¿í Êàíöëåðààð
ñîíãîãääîã áºãººä ò¿¿íèéã Õîëáîîíû
Åðºíõèéëºã÷
òîìèëîõ
¿¿ðýãòýé.
“Íýð äýâøèã÷ íü íàìûíõàà îëîíõèéí
ñàíàë àâàõ ýñõ¿ë õýëýëöýýð¿¿äèéã
àìæèëòòàé õèéæ ýâñëèéí òýðã¿¿í

áîëñîí òîõèîëäîëä Åðºíõèéëºã÷èä óëñ
òºðèéí õóâüä ººðèéíõººðºº ñîíãîëò
õèéõ áîëîìæ áàéõã¿é. 1949 îíîîñ õîéø
äàíäàà èéì áàéæ èðñýí.”18
Ìîíãîë Óëñ
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷ äýýð
ïàðëàìåíò íü ñàíàë õóðààäàã äèéëýíõ
òîãòîëöîîíä ïàðëàìåíò åðºíõèé ñàéäûã
ñîíãîäîã áîëîâ÷ òîìèëãîîã òºðèéí
òýðã¿¿í õèéäýã. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí
21 óëñààñ 18-ä ïàðëàìåíò åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã òîìèëîõ áóñ
õàðèí ñîíãîõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëæ,
õàðèí èéíõ¿¿ ñîíãîãäñîí õ¿íèéã
Åðºíõèéëºã÷ (Øâåäýä Ïàðëàìåíòûí
äàðãà)-ººð òîìèëæ àëáàæóóëäàã áàéíà.
Ïàðëàìåíò ººðºº åðºíõèé ñàéäûã
ýöýñëýí òîìèëäîã áóþó “òîìèëîõ”
ãýäýã íýð òîìü¸îã õýðýãëýäýã óëñ
Ìîíãîëîîñ ººð áàéõã¿é áàéíà. Ǻâõºí
Ìîíãîëä ïàðëàìåíò Åðºíõèé ñàéäûã
øóóä òîìèëäîã áîë Óíãàð áîëîí
Ñëîâåíèä ïàðëàìåíò åðºíõèé ñàéäûã
ñîíãîñíîîð á¿ðýí ýðõ íü õýðýãæèæ
ýõýëäýã àæýý. ÌÓ¯Õ-èéí 25-ð ç¿éëèéí
1 äýõ õýñãèéí 6/-ä çààñíû äàãóó
ÓÈÕ Åðºíõèéëºã÷ººñ îðóóëñàí íýð
äýâøèã÷èéã Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ
ýñýõèéã øèéäâýðëýäýã.
D. 3.Çàñãèéí ãàçðûí òîìèëãîîíû
øèéäâýð ãàðãàõ ãîðèì áà ñàíàë
õóðààëòûí áîñãî
Ñóäàëæ áàéãàà 21 òîãòîëöîîíîîñ
çºâõºí Ãåðìàí, Ñëîâåí, Ðóìûíä
çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
ñàíàë õóðààëòûã íóóöààð ÿâóóëäàã
áîë áóñäàä íü èëýýð ÿâóóëäàã áàéíà.
Èë ñàíàë õóðààëò íü çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãàà èë¿¿ èë
òîä áîëãîõ ñàéí òàëòàé. Ãýâ÷, “èë ñàíàë
õóðààëò íü ÷ºëººòýé, øóäàðãà ñîíãîëò
õèéõ áîëîëöîîã ÿìàãò õààæ áàéäàã.”19
Íóóö ñàíàë õóðààëò íü ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íä
ººðèéíõººðºº
ñàíàëàà

Winter, “The Role of Parliament in Government Formation
and Resignation,” 126; Steffen Ganghof and Christian
Stecker, “Investiture Rules and Government Formation in
Germany,” November 2013, 5, http://www.researchgate.
net/publication/261915168_Investiture_Rules_and_
Government_Formation_in_Germany.
17
Ganghof and Stecker, “Investiture Rules and Government
Formation in Germany,” 5.
16

18
Warner Heun, The Constitution of Germnay: A Contextual
Analysis, Constitutional Systems of the World (Hart
Publishing, 2011), 129.
19
Д.Лүндээжанцан, “Хорин долдугаарзүйл,” Монгол
Улсын
Үндсэн
хуулийн
тайлбарбүтээлд
(УБ:
ХаннсЗайделийн Сан, 2009), 140.

72

Ñóäàëãààíû òîéì

ºãºõ áîëîìæèéã îëäîã. “Íóóö ñàíàë
õóðààëòûã çºâòãºõ ãîë ¿íäýñëýë áîë
ýíý íü ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéã íàìûí
äàðàìòààñ ÷ºëººëæ, çºâõºí ººðñäèéí
óõàìñàðò õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ áîëîìæèéã
òýäýíä îëãîäîã.”20
Áåðãìýíèéõýýð
ïàðëàìåíòààñ
çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àñóóäëûã ñºðºã áîëîí ýåðýã ãýñýí
õî¸ð òºðëèéí ãîðèìîîð øèéäâýðëýäýã
áàéíà.21

Øâåäýä Çàñãèéí ãàçðûí ýñðýã òóéëûí
îëîíõèéí ñàíàë õóðààëãàñíààñ áóñàä
òîõèîëäîëä ñàíàë áîëãîñîí Çàñãèéí
ãàçðûã áàéãóóëàãääàã. Øâåäèéí íýã
òàíõèìò ïàðëàìåíòûã Ðèêñäàã ãýäýã.
Ðèêñäàãèéí äàðãà (ñïèêåð) Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ ñàíàëûã Ðèêñäàã
ðóó îðóóëäàã. Ðèêñäàã óã ñàíàë äýýð
äºðâºí ºäðèéí äîòîð ñàíàë õóðààëò
ÿâóóëíà. Ðèêñäàãèéí ãèø¿¿äèéí òàëààñ
äîîø òîîíû ãèø¿¿ä íýð äýâøèã÷èéí
ýñðýã ñàíàë ºãñºí áîë Åðºíõèé ñàéä
ñîíãîãääîã. Ðèêñäàã íýã íýð äýâøèã÷
äýýð ñàíàë õóðààäàã. Åðºíõèé ñàéä
ñîíãîãäîõ õ¿ðòýë ýñõ¿ë íýã ÷ íýð äýâøèã÷
¿ëäýõã¿é áîëîõ õ¿ðòýë Ðèêñäàãèéí
äàðãà íýã íýð äýâøèã÷èéã ñàíàë áîëãîæ
Ðèêñäàãààð ñàíàë õóðààëãàäàã áàéíà.

(1) Ѻðºã ãîðèìîîð òîìèëîõ
Ýíý ãîðèìûí õ¿ðýýíä õî¸ð ÿíçààð
çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàãääàã: (à)
çàñãèéí ãàçðûã òîìèëîõ ñàíàë õóðààõ
øààðäëàãàã¿é áºãººä çàñãèéí ãàçàð
øóóä áàéãóóëàãääàã, (á) çàñãèéí ãàçðûã
òîìèëîõ ñàíàë õóðààõ áºãººä çàñãèéí
ãàçðûí ýñðýã ïàðëàìåíòûí òàíõèìûí
íèéò ãèø¿¿äèéí îëîíõè (öààøèä
“òóéëûí îëîíõ” ãýõ) ñàíàë ºãººã¿é
áîë çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàãääàã.
Çàñãèéí ãàçðûã òîìèëîõ ýñýõýýð ñàíàë
õóðààäàãã¿é óëñóóäàä Àâñòðè, Äàíè,
Ôðàíö, Íèäåðëàíä, Íîðâåãè îðäîã
áàéíà (ýíý øàëòãààíààð ýäãýýð òàâàí
óëñûã ýíý ñóäàëãààíä áàãòààãààã¿é).
Á¿õ
ïàðëàìåíòûí
áîëîí
õàãàñ
åðºíõèéëºã÷èéí çàñàãëàëòàé óëñóóäàä
çàñãèéí
ãàçàð
íü
ïàðëàìåíòûí
îëîíõèéí
äýìæëýãòýéãýýð
îðøèí
òîãòíîäîã ó÷ðààñ òîìèëîãäîõ ýñýõýýð
ñàíàë õóðààëãààã¿é çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàë õóðààõ áîëîìæ
ïàðëàìåíòàä ÿìàãò áàéäàã.
Øâåä,
Ïîðòóãàëè,
Áåëüãèä
ïàðëàìåíò òóéëûí îëîíõèéí ñàíàëààð
çàñãèéí ãàçðààñ òàòãàëçààã¿é áîë
çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàãääàã áàéíà.
Ïîðòóãàëè, Áåëüãèéí ñºðºã îëîíõèéí
ãîðèì íü íýãýíò òîìèëîãäñîí çàñãèéí
ãàçðûã äýìæèõ ýñýõýýð ñàíàë õóðààäàã
áîë Øâåäèéí ñºðºã îëîíõèéí ãîðèì
íü Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷
äýýð ñàíàë õóðààäàã. Æèøýýëáýë,

(2) Ýåðýã ãîðèìîîð òîìèëîõ
Ýåðýã ãîðèìûí äàãóó ïàðëàìåíò
íü òóéëûí îëîíõ, åðäèéí îëîíõ, ýñõ¿ë
èë¿¿ îëîíõèéí ñàíàëààð çàñãèéí ãàçðûã
äýìæñýí òîõèîëäîëä çàñãèéí ãàçàð
ýìõëýí áàéãóóëàãääàã. Ïàðëàìåíòûí
òàíõèìûí íèéò ãèø¿¿äèéí òàëààñ
èë¿¿ õóâèéí äýìæëýã àâñíààð çàñãèéí
ãàçàð ýìõëýí áàéãóóëàãäàõûã òóéëûí
îëîíõîîð òîìèëîõ ãýäýã áºãººä ñàíàë
ºãººã¿é ãèø¿¿äèéí ñàíàë íü ýñðýã
ñàíàë ºãñºíä òîîëîãääîã. Ãåðìàí,
Èñïàíè, Óíãàð, Ãðåê, Ïîëüø, Ðóìûí,
Ñëîâåí ãýñýí äîëîîí òîãòîëöîîíä
ïàðëàìåíòûí òàíõèì ãèø¿¿äèéíõýý
òóéëûí îëîíõèéí ñàíàëààð çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëäàã. Çàñãèéí
ãàçðûã
ýìõëýí
áàéãóóëàõàä
ïàðëàìåíòûí íèéò ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû
õî¸ð ýñõ¿ë òàâíû äºðºâ ãýñýí äèéëýíõ
îëîíõèéí ñàíàëûã õýðýãëýäýã ãàçàð
áàéäàãã¿é ó÷ðààñ òóéëûí îëîíõè áîë
õàìãèéí ºíäºð áîñãî þì.
Ñàíàë õóðààëòàä îðîëöîæ áàéãàà
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí îëîíõèéí
ñàíàëààð çàñãèéí ãàçðûã òîìèëîõ
ýñýõèéã
øèéäâýðëýõèéã
åðäèéí
îëîíõîîð øèéäâýðëýõ ãýäýã. Ôèíëÿíä,
ßïîí, Áðèòàíè, Èòàëè, Èðëàíä, Ýñòîí,
×åõ, Ëèòâà, Áîëãàð, Ìîíãîë ãýñýí
10 óëñàä ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçðàà
åðäèéí îëîõûí ñàíàëààð áàéãóóëäàã.

Cheibub, Martin, and Rasch, “To Invest or Not to
Invest? Modes of Government Selection in Parliamentary
Democracies and Their Origins,” 14.
21
Torbjorn Bergman, “Formation Rules and Minority
Government,” European Journal of Political Research 23
(1993): 55–66.
20

73

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Çàñãèéí ãàçðûí àëèâàà õóâèëáàð
ïàðëàìåíòûí òóéëûí ýñõ¿ë åðäèéí
îëîíõèéí ñàíàë àâ÷ ÷àäààã¿é ÷ áóñàä
õóâèëáàðààñàà èë¿¿ îëîí òîîíû ñàíàë
àâñàí áîë ñîíãîãäñîíä òîîöîãääîã
ãîðèìûã èë¿¿ îëîíõè (plurality) ãýäýã.
Ýíý íü çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëàõ
õàìãèéí
äîîãóóð
áîñãî.Ãåðìàí,
Ôèíëÿíäàä çàñãèéí ãàçðûã òîìèëîõ
ýõíèé ¿å øàòàíä èë¿¿ îëîíõèéí
ãîðèìûã îãò õýðýãëýãääýãã¿é áîëîâ÷
ñàíàë õóðààëòûí ãóðàâ äàõü ¿å øàòàíä
õýðýãëýãääýã áàéíà. ̺í, Ãðåêò çàñãèéí
ãàçðûã ýõíèé óäàà ýìõëýí áàéãóóëæ
÷àäààã¿é áîë ñàíàë õóðààëòûí áîñãûã
åðäèéí îëîíõ, èë¿¿ îëîíõè áîëãîí
áóóðóóëäàã. Ò¿¿í÷ëýí, Èðëàíäàä Äàéë
íü Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøñýí íýð
äýâøèã÷ òóñ á¿ð äýýð äàðààëàí òèéì
ýñõ¿ë ¿ã¿é ãýäãýýð ñàíàë õóðààõ çàìààð
“¿ã¿é” ñàíàëààñ èë¿¿ îëîí òîîíû “òèéì”
ãýñýí ñàíàë àâñàí õ¿íèéã Åðºíõèé
ñàéäààð ñîíãîäîã. Òóõàéí ñàíàë
õóðààëòàä îðîëöîîã¿é ãèø¿¿íèé ñàíàë
òîîëîãääîãã¿é áºãººä çºâõºí òèéì
ýñõ¿ë ¿ã¿é ãýæ ºãñºí ñàíàë ë òîîëîãääîã
áàéíà.
Ѻðºã ãîðèì íü ïàðëàìåíòûí õààíò
óëñóóäàä, ýåðýã ãîðèì íü ïàðëàìåíòûí
ÁÍÓ-ä ò¿ëõ¿¿ õýðýãëýäýã áàéíà. “Õààíò
çàñàã á¿õèé óëñóóä ñºðºã ãîðèìòîé
áàéõ ìàãàäëàë ºíäºð, ó÷èð íü ýäãýýð
óëñóóäûí çîõèöóóëàëò íü åðºíõèé
ñàéäûã òîìèëîõ ÷èã ¿¿ðýã ïàðëàìåíòàä
áèø õàðèí õààíä áàéäàã ãýäãèéã
èëòãýäýã.”22Æèøýýëáýë, Øâåä, Áåëüãè
çýðãèéã äóðäàæ áîëíî. Ãýõäýý, ßïîí,
Èñïàíè, Áðèòàíè ãýñýí õààíò óëñóóäàä
ýåðýã ãîðèì áàéäàã áîë Ïîðòóãàë ãýñýí
ÁÍÓ-ä ñºðºã ãîðèì áàéäàã.
Îëîíõèéí ýñõ¿ë öººíõèéí çàñãèéí
ãàçðûí àëü íü ýìõëýí áàéãóóëàãäàõ âý
ãýäýãò çàñãèéí ãàçðûã òîìèëîõ ãîðèì
íºëººëäºã. Öººíõèéí çàñãèéí ãàçàð
ãýæ ïàðëàìåíòûí ñóóäëûí 50 õóâèàñ
áàãà òîîíû ñóóäàë á¿õèé íàì ýñõ¿ë
íàìóóäààñ
áàéãóóëàãäñàí
çàñãèéí
ãàçðûã õýëäýã. Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõäàà ýåðýã ãîðèìûã õýðýãëýäýã

óëñóóäàä 1945-1987 îíû õîîðîíä ýìõëýí
áàéãóóëàãäàí çàñãèéí ãàçðóóäûíõ íü 25
õóâü öººíõèéí çàñãèéí ãàçàð áàéñàí
áîë ñºðºã ãîðèìòîé óëñóóäàä íèéò
çàñãèéí ãàçðóóäûíõ íü 48 õóâü öººíõèéí
çàñãèéí ãàçàð áàéñàí.23 Ýåðýã ãîðèìòîé
óëñóóäûí çàñãèéí ãàçðóóäûí äºðºâíèé
íýã íü öººíõèéí çàñãèéí ãàçàð áàéñàí
áîë ñºðºã ãîðèìòîé óëñóóäûí áàðàã
òàë íü öººíõèéí çàñãèéí ãàçàðòàé
áàéæýý. Òèéìýýñ, ñºðºã ãîðèìòîé
òîãòîëöîîíä ýåðýã ãîðèìòîéãîîñ õî¸ð
äàõèí îëîí öººíõèéí çàñãèéí ãàçàð
áàéãóóëàãääàã áàéíà.24 Ïàðëàìåíòûí
äýãëýìä çàñãèéí ãàçàð ïàðëàìåíòûí
îëîíõèéí äýìæëýãèéã àâ÷ áàéõ ¸ñòîé
ãýñýí çàð÷ìûí ¿¿äíýýñ áîë öººíõèéí
çàñãèéí ãàçàð íü çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ
àæèëëàãàà
àìæèëòã¿é
ÿâàãäñàíû èëðýë ÿàõ àðãàã¿é ìºí.
“Öººíõèéí çàñãèéí ãàçàð íü óëñ òºðèéí
çàäðàë áîëîí òóéëøðàë äýýä öýãòýý
õ¿ð÷ õÿìàðñíû ¿ð ä¿íä áèé áîëäîã.
Òèéìýýñ, öººíõèéí çàñãèéí ãàçðûã
õýâèéí àæèëëàæ ÷àäàõã¿é áîëñîí
óëñ òºðèéí òîãòîëöîîíîîñ ¿¿ññýí
ãàæèã ãýäãýýñ ººðººð òàéëáàðëàõ
Çàðèì
ñóäëàà÷èä
áîëîìæã¿é.”25
îëîíõèéí çàñãèéí ãàçàð öººíõèéí
çàñãèéí ãàçðààñ èë¿¿ òîãòâîðòîé
áºãººä èë¿¿ ¿ð íºëººòýé àæèëëàäàã26
ãýæ ¿çäýã áîë áóñàä ñóäëàà÷èä ¿¿íèéã
¿ã¿éñãýäýã.27
Ìîíãîë Óëñ
ÓÈÕ
íü
åðºíõèé
ñàéäûã
òîìèëîõäîî ýåðýã ãîðèì õýðýãëýäýã
Bergman, “Formation Rules and Minority Government,”
60–61; Torbjorn Bergman, Constitutional Rules and Party
Goals in Coalition Formation: An Analysis of Winning
Minority Governments in Sweden, vol. 23 (Umea, Sweden,
1995), 41.
24
Үүнтэй төстэй ажиглалтыг пост-коммунист улсуудад
хийсэн байна: Csaba Nikolenyi, “The Impact of Government
Formation Rules in Four Post-Communist Democracies”
(World Congress of the International Political Science,
Fukuoka, Japan, July 10, 2006), 14, http://paperroom.ipsa.
org/papers/paper_5077.pdf.
25
Jose Antonio Cheibub and Fernando Limongi, “Legislativeexecutive Relations,” in Comparative Constitutional Law,
ed. Tom Ginsburg and Rosalind Dixon (Edward Elgar, 2011),
212.
26
David Broughton and Emil Kirchner, The FDP and
Coalitional Behaviour (Pridham, 1986), 77–78.
27
Seyd, “Coalition Government in Britain: Lessons from
Overseas,” 49.
23

Seyd, “Coalition Government in Britain: Lessons from
Overseas,” 38.

22

74

Ñóäàëãààíû òîéì

áºãººä ñàíàë õóðààëòûã åðäèéí
îëîíõîîð èëýýð ÿâóóëæ øèéäâýðëýäýã
(ÌÓ¯Õ-èéí 27-ð ç¿éë). Ýåðýã ãîðèì
íü öººíõèéí çàñãèéí ãàçðààñ èë¿¿òýé
îëîíõèéí çàñãèéí ãàçðûã áèé áîëãîõûã
äýìæèæ çàñãèéí ãàçàð òîãòâîðòîé, ¿ð
íºëººòýé àæèëëàõàä òóñàëäàã äàâóó
òàëòàé ó÷ðààñ îäîîãèéí ¯íäñýí õóóëü
äàõü ýåðýã ãîðèìûã öààøèä õàäãàëàõ
íü ç¿éòýé áºãººä òóéëûí îëîíõè á¿õèé
ýåðýã ãîðèì íü åðäèéí îëîíõòîéãîîñîî
èë¿¿òýéãýýð ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéã
áýõæ¿¿ëäýã.Åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîõ
ñàíàë õóðààëòûã èë áèø íóóöààð
ÿâóóëàõ íü õàðààò áóñ ñîíãîëò õèéõ
áîëîìæèéã ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äýä îëãîíî.

ñàíàë õóðààëòûí äàõèëòûí òîî ýñõ¿ë
òîäîðõîé õóãàöààãààð õèéãäñýí áàéäàã.
Õÿçãààðëàëò á¿õèé 14 óëñààñ 10-ä
íü çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
ñàíàë õóðààëòûã äàõèõ òàëààð òîîíû
õÿçãààðëàëò òàâüñàí áàéíà: Íýã óëñ
(Ðóìûí)-ä 2 óäàà, 8 óëñ (Ãåðìàí,
Ôèíëÿíä, Ýñòîí, Ñëîâàê, ×åõ, Ïîëüø,
Ñëîâåí, Áîëãàð)-ä 3 óäàà, 1 óëñ
(Øâåä)-ä 4 óäàà äàõèí ÿâóóëàõûã
çºâøººð÷ýý. Èñïàíè, Óíãàð (1989),
Ëèòâà, Ìîíãîë ãýñýí äºðâºí óëñàä
àíõíû ñàíàë õóðààëòààñ õîéø òîäîðõîé
õóãàöààíû äîòîð ñàíàë õóðààëòûã
äàõèõûã çºâøººðäºã áàéíà.
Çàñãèéí ãàçðûí òîìèëãîîíû ñàíàë
õóðààëòûã äàõèí ÿâóóëàõàä òîîíû
ýñõ¿ë öàã õóãàöààíû õÿçãààðëàëò
òàâüäàã 14 óëñàä ýäãýýð õÿçãààðëàëòûí
õ¿ðýýíä ñàíàë õóðààëò ÿâóóëñàí ÷
àìæèëòã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä ÿìàð ¿ð
äàãàâàðò õ¿ðýõ âý ãýäãèéã íàðèéâ÷ëàí
çîõèöóóëñàí áàéäàã. Õÿçãààðëàëòûí
õ¿ðýýíä ñàíàë õóðààëòûã äàõèí
ÿâóóëñàí áîëîâ÷ çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëæ ÷àäààã¿é áîë äàðààõ äºðâºí
òºðëèéí ¿ð äàãàâàð áèé áîëäîã.
(1)Ïàðëàìåíòûã òàðààõ ýñýõèéã
òºðèéí òýðã¿¿í øèéäâýðëýõ.Èñïàíè,
Óíãàð, Ñëîâàê, Ðóìûí ãýñýí äºðâºí
óëñàä òîãòîîñîí õÿçãààðëàëòûí õ¿ðýýíä
ïàðëàìåíòûí îëîíõè çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí áàéãóóëàõ àñóóäàë äýýð ñàíàë
íýãäýæ ÷àäààã¿é áîë òºðèéí òýðã¿¿íä
ïàðëàìåíòûã òàðààõ ýñýõ øèéäâýð
ãàðãàõ á¿ðýí ýðõ íýýãääýã. Æèøýýëáýë,
Óíãàðûí ¯íäñýí õóóëèéí 28-ð ç¿éëä ýíý
òàëààð çààõäàà:
(3) [Äîð äóðäñàí òîõèîëäîëä] Á¿ãä
íàéðàìäàõ óëñûí Åðºíõèéëºã÷
Ïàðëàìåíòûã
òàðààæ
øèíý
ñîíãóóëü çàðëàõ ýðõòýé:
...b) Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõ
äóóñãàâàð áîëñîí ¿åä Ïàðëàìåíò
ýõíèé íýð äýâøèã÷èéã ñàíàë
áîëãîñîí
ºäðººñ
õîéø
äº÷
õîíîãèéí äîòîð Á¿ãä íàéðàìäàõ
óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí ñàíàë
áîëãîñîí íýð äýâøèã÷èéã ñîíãîîã¿é
áîë.

E. 4.Ñàíàë õóðààëòûã äàõèõ
áîëîìæ áà ¿ð äàãàâàð
Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
òóõàé ýõíèé ñàíàë õóðààëò àìæèëòã¿é
áîëñîí áîë ñàíàë õóðààëòûã äàõèí
ÿâóóëàõàä õÿçãààðëàëò òàâüäàã ýñýõýýð
íü òîãòîëöîîíóóäûã õî¸ð õóâààæ áîëíî.
ßïîí, Áðèòàíè, Ïîðòóãàë, Áåëüãè,
Èòàëè, Ãðåê, Èðëàíä ãýñýí äîëîîí
óëñàä òîìèëãîîíû ñàíàë õóðààëò
ýõíèé óäàà àìæèëòã¿é áîëñîí áîë
õýðõýõ òàëààð ¯íäñýí õóóëèéí ò¿âøèíä
òîäîðõîé çîõèöóóëàëò áàéõã¿é áàéíà.
¯¿íèéã ñàíàë õóðààëòûã äàõèí øèíýýð
ÿâóóëíà ãýæ îéëãîæ áîëíî.Ýäãýýð
äîëîîí óëñ á¿ãäýýðýý àðä÷èëàë óðò
õóãàöààíä îðøèæ òºëºâøñºí óëñóóä
áàéíà.
Òîìèëãîî ñàíàë õóðààëò ýõíèé
óäàà àìæèëòã¿é áîëñîí áîë ñàíàë
õóðààëòûã äàõèí ÿâóóëàõûã ¯íäñýí
õóóëèàðàà èëýðõèé çºâøººðäºã áîëîâ÷
òîäîðõîé
õÿçãààðëàëò
òîãòîîñîí
14 óëñ áàéíà.Õÿçãààðëàëò á¿õèé
óëñóóäàä Ãåðìàí, Ôèíëÿíä, Øâåä,
Èñïàíè ãýñýí àðä÷èëàë òºëºâøñºí
äºðâºí óëñóóä áàãòàæ áàéíà. ̺í,
àðä÷èëàë ðóó øèíýýð øèëæñýí ýñõ¿ë
ñýðãýýí òîãòîîñîí á¿õ ïîñò êîììóíèñò
óëñóóä (Óíãàð, Ýñòîí, Ñëîâàê, ×åõ,
Ïîëüø, Ðóìûí, Ëèòâà, Ñëîâåí, Áîëãàð,
Ìîíãîë) ñàíàë õóðààëòûã äàõèõ òàëààð
õÿçãààðëàëòûã
òîãòîîæ
òîäîðõîé
áîëãîñîí áàéíà. Õÿçãààðëàëò íü

75

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Ñóäàëãààíû òîéì

(5) Ïàðëàìåíòûã òàðààõààñàà
ºìíº Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí
Åðºíõèéëºã÷
Åðºíõèé
ñàéä,
Ïàðëàìåíòûí äàðãà, Ïàðëàìåíòàä
òºëººëºëòýé íàìûí äàðãà íàðààñ
áàéð áóóðèà èð¿¿ëýõèéã õ¿ñýõ
øààðäëàãàòàé.28
(2) Ïàðëàìåíò øóóä òàðàõ.
Äîëîîí óëñàä ïàðëàìåíòûã øóóä
òàðààäàã áàéäàã. Øâåäýä ïàðëàìåíò
äºðâºí óäààãèéí ñàíàë õóðààëòààð
Åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîæ ÷àäààã¿é áîë
ïàðëàìåíòûí øèíý ñîíãóóëü ÿâàãääàã.
Ýñòîí, Ïîëüø, Ëèòâà, Ñëîâåí, Áîëãàð,
Ìîíãîë ãýñýí óëñóóäàä õÿçãààðëàëòûí
äîòîð
ïàðëàìåíòûã
áàéãóóëæ
÷àäààã¿é áîë ïàðëàìåíòûã òàðààõûã
åðºíõèéëºã÷èä ¿¿ðýã áîëãîñîí áàéäàã.
Æèøýýëáýë, Ýñòîíû ¯íäñýí õóóëèéí
89-ð ç¿éëä Åðºíõèé ñàéäûã íýð
äýâø¿¿ëýõ àñóóäëûã çîõèöóóëñàí:
(1) Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõ
äóóñãàâàð áîëñíîîñ õîéø 14
õîíîãèéí äîòîð Á¿ãä íàéðàìäàõ
óëñûí
Åðºíõèéëºã÷
Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã íýð
äýâø¿¿ëæ,
øèíý
çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæëûã
õàðèóöóóëíà.
(2)
Çàñãèéí
ãàçðûã
ýìõëýí
áàéãóóëàõ
àæëûã
õàðèóöàæ
àâñíààñ õîéø 14 õîíîãèéí äîòîð
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷ øèíý
çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
¿íäñýí àñóóäëàà Ïàðëàìåíòàä
èëòãýõ
áºãººä
¿¿íèé
äàðàà
Ïàðëàìåíò Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ á¿ðýí ýðõèéã Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èä ºãºõ ýñýõ
øèéäâýðèéã õýëýëö¿¿ëýãã¿éãýýð
èë ñàíàë õóðààëòààð ãàðãàíà.
(3) Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
á¿ðýí ýðõèéã Ïàðëàìåíòààñ àâñàí
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷ íü
äîëîî õîíîãèéí äîòîð Çàñãèéí
ãàçðûí
á¿ðýëäýõ¿¿íèéã
Á¿ãä
íàéðàìäàõ óëñûí Åðºíõèéëºã÷èä
òàíèëöóóëàõ áºãººä Åðºíõèéëºã÷
ò¿¿íèéã ãóðâàí ºäðèéí äîòîð
òîìèëíî.

(4)
Åðºíõèéëºã÷èéí
íýð
äýâø¿¿ëñýí
Åðºíõèé
ñàéäàä
íýð äýâøèã÷ íü Ïàðëàìåíòàä
îëîíõèéí ñàíàëààð äýìæèãäýýã¿é,
Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëæ
÷àäààã¿é ýñõ¿ë óã ýðõýýñýý
òàòãàëçñàí áîë Á¿ãä íàéðàìäàõ
óëñûí
Åðºíõèéëºã÷
äîëîî
õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèé ñàéäàä
ººð õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëýõ ýðõòýé.
(5)
Á¿ãä
íàéðàìäàõ
óëñûí
Åðºíõèéëºã÷
äîëîî
õîíîãèéí
äîòî𠺺ð õ¿íèéã Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâø¿¿ëýýã¿é, óã ýðõýýñýý
òàòãàëçñàí, ýñõ¿ë óã íýð äýâøèã÷
(2) áîëîí (3) äýõ äîãîë ìºðò áóé
íºõöºë, öàã õóãàöààíû äàãóó
Ïàðëàìåíòààñ ýðõ àâ÷ ÷àäààã¿é,
Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëæ
÷àäààã¿é, ýñõ¿ë óã ýðõýýñýý
òàòãàëçñàí áîë Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâøèã÷èéã òàíèëöóóëàõ ýðõ
Ïàðëàìåíòàä øèëæèíý.
(6) Ïàðëàìåíò Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã òàíèëöóóëàõ áºãººä óã
íýð äýâøèã÷ Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí
Åðºíõèéëºã÷èä Çàñãèéí ãàçðûí
á¿ðýëäýõ¿¿íýý
òàíèëöóóëíà.
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã
òàíèëöóóëàõ ýðõ Ïàðëàìåíòàä
øèëæñýíýýñ õîéø 14 õîíîãèéí
äîòîð Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí
Åðºíõèéëºã÷èä Çàñãèéí ãàçðûí
á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òàíèëöóóëààã¿é
áîë Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí
Åðºíõèéëºã÷
Ïàðëàìåíòûí
óðüä÷èëñàí ñîíãóóëèéã çàðëàíà.29
(3)Çàñãèéí
ãàçàð
ýìõëýí
áàéãóóëàãäàõ.×åõ
áîëîí
Ôèíëÿíä
ãýñýí õî¸ð óëñàä çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ àæèëëàãàà õÿçãààðëàëòûí
äîòîð
àìæèëòã¿é
ÿâàãäñàí
áîë
çàñãèéí ãàçàð ýìõëýí áàéãóóëàãääàã.
×åõýä ýõíèé õî¸ð ñàíàë õóðààëò
àìæèëòã¿é áîëñîí áîë Åðºíõèéëºã÷
Һ뺺ëºã÷äèéí òàíõèìûí äàðãûí ñàíàë
áîëãîñíîîð Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ
¿¿ðýãòýé. Ôèíëÿíäàä ãóðàâ äàõü áóþó
ñ¿¿ëèéí ñàíàë õóðààëòàä õàìãèéí

îëîí ñàíàë àâñàí íýð äýâøèã÷ Åðºíõèé
ñàéäààð
ñîíãîãääîã.
Ôèíëÿíäûí
¯íäñýí õóóëèéí 61-ð õýñýãò ýíý òàëààð
çîõèöóóëñíûã èøèëáýë:
(1) Ïàðëàìåíò Åðºíõèé ñàéäûã
ñîíãîæ,
¿¿íèé
äàðàà
Á¿ãä
íàéðàìäàõ óëñûí Åðºíõèéëºã÷
ò¿¿íèéã
àëáàí
òóøààëä
íü
òîìèëíî. Åðºíõèéëºã÷ Åðºíõèé
ñàéäûí ñàíàëûí äàãóó áóñàä
ñàéä íàðûã òîìèëíî.
(2) Åðºíõèé ñàéä ñîíãîãäîõîîñ
ºìíº Ïàðëàìåíòàä òºëººëºëòýé
á¿ëã¿¿ä çàñãèéí ãàçðûí ¿éë
àæèëëàãààíû õºòºëáºð áîëîí
á¿ðýëäýõ¿¿íèé
àñóóäëààð
çºâøèëöºíº. Ýíýõ¿¿ çºâøèëöëèéí
¿ð ä¿íä òóëãóóðëàõûí çýðýãöýý
Ïàðëàìåíòûí
äàðãà
áîëîí
ïàðëàìåíòûí
á¿ëã¿¿äèéí
áàéð ñóóðèéã ñîíññîíû äàðàà
Åðºíõèéëºã÷ Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâøèã÷èéã Ïàðëàìåíòàä
ìýäýýëíý. Õýðýâ Ïàðëàìåíòàä
íýýëòòýé õóðààëãàñàí ñàíàëûí
òàëààñ èë¿¿ íü íýð äýâøèã÷èéã
äýìæñýí áîë òýðýýð Åðºíõèé
ñàéäààð ñîíãîãäîíî.
(3)
Õýðýâ
íýð
äýâøèã÷
øààðäëàãàòàé îëîíõèéí äýìæëýã
àâààã¿é áîë ººð íýð äýâøèã÷èéã
àäèëõàí æóðìûí äàãóó îðóóëæ
èðíý. Õýðýâ õî¸ð äàõü íýð äýâøèã÷
õóðààëãàñàí
ñàíàëûí
òàëààñ
èë¿¿ãèéí äýìæëýã àâ÷ ÷àäààã¿é
áîë
ïàðëàìåíòàä
Åðºíõèé
ñàéäûí
ñîíãóóëèéã
íýýëòòýé
ñàíàë õóðààëòààð ÿâóóëíà. Ýíý
òîõèîëäîëä õàìãèéí îëîí ñàíàë
àâñàí õ¿í ñîíãîãäîíî.30
(4), Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ
ýñõ¿ë
ïàðëàìåíòûã
òàðààõûí àëü íýãèéã ñîíãîõ ýðõèéã
òºðèéí òýðã¿¿í õýðýãæ¿¿ëýõ. Ãåðìàí
(1949)-ä ãóðàâ äàõü áóþó ñ¿¿ëèéí
ñàíàë õóðààëò àìæèëòã¿é áîëáîë
Åðºíõèéëºã÷ õàìãèéí îëîí ñàíàë àâñàí
íýð äýâøèã÷èéã Êàíöëåðààð òîìèëîõ
ýñõ¿ë ïàðëàìåíòûã òàðààõ ñîíãîëòûí

àëü íýãèéã õèéäýã. Ýíý òàëààð
Ãåðìàíû ¯íäñýí õóóëèéí 63-ð ç¿éëä
çîõèöóóëñàí:
(1) Áóíäåñòàã Åðºíõèéëºã÷èéí
ñàíàë áîëãîñíîîð Êàíöëåðûã
õýëýëö¿¿ëýãã¿éãýýð
ñîíãîíî.
(2)
Áóíäåñòàãèéí
ãèø¿¿äèéí
îëîíõèéí
ñàíàë
àâñàí
íýð
äýâøèã÷ Êàíöëåðààð ñîíãîãäîíî.
Åðºíõèéëºã÷ ñîíãîãäñîí õ¿íèéã
òîìèëíî.
(3)
Ñàíàë
áîëãîñîí
õ¿í
ñîíãîãäîîã¿é áîë Áóíäåñòàã ñàíàë
õóðààëòààñ õîéø 14 õîíîãèéí
äîòîð
ãèø¿¿äèéíõýý
òàëààñ
èë¿¿ãèéí
ñàíàëààðÊàíöëåðûã
ñîíãîæ áîëíî.
(4)Ýíý õóãàöààíä íýð äýâøèã÷
ñîíãîãäîîã¿é áîë øèíý ñàíàë
õóðààëòûã äàðóé ÿâóóëæ õàìãèéí
îëîí òîîíû ñàíàë àâñàí õ¿í
ñîíãîãäîíî.
Ñîíãîãäñîí
õ¿í
Áóíäåñòàãèéí
ãèø¿¿äèéí
îëîíõèéí ñàíàëûã àâñàí áîë
Åðºíõèéëºã÷ ñîíãóóëèàñ õîéø
äîëîî õîíîãèéí äîòîð ò¿¿íèéã
òîìèëíî. Ñîíãîãäñîí õ¿í èéì
îëîíõèéí ñàíàë àâ÷ ÷àäààã¿é
áîë Åðºíõèéëºã÷ äîëîî õîíîãèéí
äîòîð ò¿¿íèéã òîìèëîõ ýñõ¿ë
Áóíäåñòàãèéã òàðààõ øèéäâýðèéí
àëü íýãèéã ãàðãàíà.31
Áóíäåñòàã
òóéëûí
îëîíõèéí
ñàíàëààð åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîæ
÷àäàõã¿é áîë íýð äýâø¿¿ëýõ ýðõèéã
Áóíäåñòàãò ºãººä çîãñîõã¿é åðäèéí
îëîíõîîð
ñîíãîõûã
çºâøººðäºã
áîëîâ÷ Áóíäåñòàãò òàðàõ ýðñäýëèéã
¿¿ñãýäýã.
Êàíöëåð
íýð
äýâøèã÷
íü òóéëûí îëîíõèéí ñàíàëûã àâ÷
÷àäààã¿é áîë Åðºíõèéëºã÷ òóõàéí íýð
äýâøèã÷èéã Êàíöëåðààð òîìèëîõ ýñõ¿ë
Áóíäåñòàãèéã òàðààõ øèéäâýðèéí àëü
íýãèéã ãàðãàõ ýðõòýé.
Ïàðëàìåíòûí
áîëîí
õàãàñ
åðºíõèéëºã÷èéí
òîãòîëöîîíä
ïàðëàìåíòûí
îëîíõèéí
äýìæëýã
àâàõóéö õ¿íèéã åðºíõèé ñàéäààð íýð
äýâø¿¿ëýõèéã ÷àðìàéäàã. Åðºíõèé

Унгарын Үндсэн хууль (1989), http://www.servat.unibe.
ch/icl/hu20000_.html

29

Эстоны Үндсэн хууль (1992), http://www.servat.unibe.ch/
icl/en00000_.html

30

Финляндын Үндсэн хууль (1999), http://www.servat.
unibe.ch/icl/fi00000_.html

31

28

76

Германы Үндсэн хууль (1949), http://www.servat.unibe.
ch/icl/gm00000_.html

77

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ñàéäàä íýð äýâøèã÷ äýýð ýõíèé ñàíàë
õóðààëò àìæèëòã¿é áîëñîí áîë íýð
äýâø¿¿ëýõ ýðõ òºðèéí òýðã¿¿íýýñ
ïàðëàìåíòàä øèëæäýã áàéíà. 8 óëñàä
òºðèéí òýðã¿¿í ïàðëàìåíò äàõü îëîíõòîé
çºâëºëäºæ ýñõ¿ë îëîíõèéí ñàíàëààð
åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëäýã ãýäãèéã
1-ð á¿ëýãò ÿðèëöñàí. Õÿçãààðëàëò
òîãòîîñîí
14
óëñààñ
Ãåðìàí,
Ôèíëÿíä, Ýñòîí, Ïîëüø, Ñëîâåí
ãýñýí òàâàí óëñàä òºðèéí òýðã¿¿íèé
îðóóëñàí
íýð
äýâøèã÷
äýìæëýã
àâàõã¿é áîë ïàðëàìåíò äîòðîîñîî íýð
äýâø¿¿ëýõèéã çºâøººðäºã. Øâåäýä
ïàðëàìåíòûí äàðãàä íýð äýâø¿¿ëýõ
ýðõ ºãñºí. ×åõýä Åðºíõèéëºã÷èéí ñàíàë
áîëãîñîí íýð äýâøèã÷ àìæèëòã¿é áîë
ïàðëàìåíòûí äàðãûí ñàíàë áîëãîñîí
õ¿íèéã Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ
¿¿ðãèéã Åðºíõèéëºã÷èä õ¿ëýýëãýäýã.
ßïîí, Èðëàíäàä åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã íýð äýâø¿¿ëýõ á¿ðýí
ýðõèéã óãààñàà ïàðëàìåíò ººðºº
õýðýãæ¿¿ëäýã.
Õÿçãààðëàëò
á¿õèé
14
òîãòîëöîîíîîñ
Ãåðìàí,
Ôèíëÿíä,
Èñïàíè, Ñëîâåí ãýñýí äºðâºí óëñàä
ïàðëàìåíò òóéëûí îëîíõèéí ñàíàëààð
åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîõûã ïàðëàìåíòààñ
øààðäàõ áîëîâ÷ èíãýæ ÷àäàõã¿é áîë
åðäèéí îëîíõè ýñõ¿ë èë¿¿ îëîíõèéí
ñàíàëààð ñîíãîõûã çºâøººðäºã. Òóéëûí
îëîíõèéí ñàíàë íü çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí áàéãóóëàõàä ïàðëàìåíòàä èë¿¿
à÷àà ¿¿ð¿¿ëäýã. Ãýõäýý, ýíý íü àëü
áîëîõ òóõàéí ïàðëàìåíò äàõü õ¿÷òýé
îëîíõèéí äýìæëýã àâñàí çàñãèéí
ãàçðûã áàéãóóëàõ, ñîíãóóëèéí ä¿íãýýð
õóâààðèëàãäñàí ïàðëàìåíòûí õ¿÷íèé
õàðüöààã õàðãàëçàõ à÷ õîëáîãäîëòîé.
ͺ㺺 òàëààñ, òóéëûí îëîíõèéí
ñàíàëààð ñîíãîãäñîí Åðºíõèé ñàéäûí
çàñãèéí ãàçàð íü åðäèéí îëîíõîîð
ñîíãîãäñîí Åðºíõèé ñàéäûíõààñ èë¿¿
òîãòâîðòîé, ¿ð íºëººòýé àæèëëàõ
ìàãàäëàëòàé. Ãýõäýý, òºðèéí òýðã¿¿íýýñ
ñàíàë áîëãîñîí íýð äýâøèã÷ ïàðëàìåíò
äàõü òóéëûí îëîíõèéí äýìæëýã àâ÷
÷àäàõã¿é áîë ñàíàë õóðààëòûí áîñãûã
áóóðóóëæ áîëíî. Æèøýýëáýë, Ãåðìàíä
Åðºíõèéëºã÷èéí íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿í

òóéëûí îëîíõèéí ñàíàë àâ÷ ÷àäààã¿é
áîë Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ
ýðõ òºðèéí òýðã¿¿íýýñ ïàðëàìåíòàä
øèëæäýã áàéíà. ¯¿íýýñ õîéø 14
õîíîãèéí äîòîð Êàíöëåðò íýð äýâøèã÷
äýýð ïàðëàìåíò õýä õýäýí óäàà
ñàíàë õóðààñàí ÷ òóéëûí îëîíõèéí
ñàíàëààð Êàíöëåðûã ñîíãîæ ÷àäààã¿é
áîë Åðºíõèéëºã÷ õàìãèéí îëîí ñàíàë
àâñàí íýð äýâøèã÷èéã Êàíöëåðààð
òîìèëîõ ýñõ¿ë ïàðëàìåíòûã òàðààõûí
àëü íýãèéã ñîíãîæ áîëäîã. Ôèíëÿíäàä
ïàðëàìåíò íü Åðºíõèé ñàéäûã åðäèéí
îëîíõèéí ñàíàëààð ñîíãîõ îðîëäëîãûã
õî¸ð óäàà õèéæ áîëîõ áºãººä ¿¿íèé
äàðàà õàìãèéí îëîí ñàíàë àâñàí íýð
äýâøèã÷ åðºíõèé ñàéäààð ñîíãîãääîã.
Õÿçãààðëàëò
á¿õèé
14
òîãòîëöîîíîîñ 12-ò íü õÿçãààðëàëòûí
õ¿ðýýíä ïàðëàìåíò äàõèí ñàíàë
õóðààëò ÿâóóëñàí àìæèëòàä õ¿ðýõã¿é
áîë ïàðëàìåíò ººðºº òàðàõ ýðñäýëèéã
øóóä
ýñõ¿ë
òºðèéí
òýðã¿¿íèé
øèéäâýðýýñ õàìààðàëòàéãààð õ¿ëýýõ
íü òîäîðõîé áàéäàã. Òàðàõ ýðñäýë
íü ïàðëàìåíò äàõü íàìóóä åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷ äýýð çºâøèëöºëä
õ¿ðýõ õºø¿¿ðýã áîëæ ºãäºã. Òîãëîîìûí
îíîëûí èíäóêöèéí çàð÷èì (ãàð÷ áîëîõ
ýöñèéí ¿ð äàãàâðûã óðüä÷èëàí õàðàõ
çàìààð øèéäâýð ãàðãàõ çàð÷èì)-ààð
ñ¿¿ëèéí øèéäâýðèéí ä¿ðýì íü çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ òîãëîîì äàõü
õóóëü òîãòîîã÷èä áîëîí íàìóóäûí ¿éë
àæèëëàãààã áîëîí õàðèëöàí áóóëò õèéõ
õ¿÷èí ÷àäëûã òîäîðõîéëäîã.32
Ìîíãîë Óëñ
Ìîíãîë Óëñàä Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâøèã÷èéí òàëààðõ ýõíèé ñàíàë
õóðààëò
àìæèëòã¿é
áîëñîí
áîë
õîëáîãäîæ ¿íäñýí çîõèöóóëàëò áîë
ÌÓ¯Õ-èéí 22-ð ç¿éëèéí 2-ò 2000 îíä
îðóóëñàí äàðààõ íýìýëò ººð÷ëºëò
(ìºí, 33-ð ç¿éëèéí 1.2/ õýðýãëýãäýíý)
þì:
2.…¯íäñýí
õóóëüä
ººðººð
çààãààã¿é áîë Ìîíãîë Óëñûí
Åðºíõèé
ñàéäûã
òîìèëîõ
Cheibub, Martin, and Rasch, “To Invest or Not to
Invest? Modes of Government Selection in Parliamentary
Democracies and Their Origins,” 12.

32

78

Ñóäàëãààíû òîéì

ñàíàëûã Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëñíýýñ õîéø äº÷èí òàâ
õîíîãèéí äîòîð Óëñûí Èõ Õóðàë
õýëýëöýí øèéäâýðëýæ ÷àäààã¿é
áîë ººðºº òàðàõ áóþó ýñõ¿ë
Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ Óëñûí
Èõ Õóðëûã òàðààõ òóõàé øèéäâýð
ãàðãàíà.
2000 îíîîñ õîéø Åðºíõèéëºã÷èéí
ÓÈÕ ðóó îðóóëñàí Åðºíõèé ñàéäûã
òîìèëîõ
ñàíàëûã
ÓÈÕ
åðäèéí
îëîíõîîðîî áàéíãà äýìæèæ Åðºíõèé
ñàéäûã òîìèëæ èðñýí. ÌÓ¯Õ-èéí 22,
33-ð ç¿éëä 2000 îíä îðóóëñàí íýìýëò
ººð÷ëºëò áàòëàãäñàíààñàà õîéø íýã
÷ óäàà õýðýãëýãäýýã¿é áàéãàà ó÷ðààñ
ò¿¿íèé óòãûã õýðõýí îéëãîõ òàëààð
íýãäìýë îéëãîëò á¿ðýëäýýã¿é áàéíà.
Òóõàéëáàë, Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ
ñàíàëûã ÓÈÕ åðäèéí îëîíõîîðîî
äýìæèõã¿é áîë õýðõýõ âý,ÿëàíãóÿà
äàõèí ñàíàë õóðààëò ÿâóóëæ áîëîõ óó
ãýäýã íü ÌÓ¯Õ-èéí 33, 22-ð ç¿éëýýñ
òèéì ÷ òîäîðõîé áóñ áàéíà. Íýã
òàëààñ, Åðºíõèéëºã÷ Åðºíõèé ñàéäûã
òîìèëîõ òóõàé ñàíàëûã íýã ë óäàà
ÓÈÕ ðóó îðóóëàõ áºãººä óã ñàíàëûã
äýìæèõ ýñýõèéã ÓÈÕ 45 õîíîãèéí
äîòîð øèéäâýðëýíý ãýñýí óòãàòàé ãýæ
¿çâýë äàõèí íýð äýâø¿¿ëýõ áîëîìæèéã
îëãîõã¿é, çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ á¿õ áîëîìæèéã ýðýëõèéëýõ
áîëîìæã¿é áàéäàëä îðíî. ͺ㺺 òàëààñ,
ÓÈÕ Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ ñàíàëûã
äýìæýýã¿é áîë ÌÓ¯Õ-èéí 33-ð ç¿éëèéí
1.2/-ò çààñíû äàãóó Åðºíõèéëºã÷ ººð
íýð äýâøèã÷èéã ÓÈÕ ðóó îðóóëæ óã
íýð äýâøèã÷ äýýð ÓÈÕ äàõèí ñàíàë
õóðààíà ãýæ òàéëáàðëàõ áîëîìæ áàéíà.
Ýíý òàéëáàðûã õ¿ëýýí çºâøººðâºë
Åðºíõèéëºã÷ øèíý íýð äýâøèã÷èéã
îðóóëæ èðýõ áîëîâ÷ ÓÈÕ äîòðîîñîî
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëæ áîëîõ
ýñýõ íü ýðãýëçýýòýé. Ó÷èð íü,ÓÈÕ-ä
Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ á¿ðýí ýðõèéã
ºãñºí áîëîâ÷ ººðºº Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâø¿¿ëýõ òàëààð ¯íäñýí õóóëüä
çààãààã¿é.Ýíý òàéëáàð íü äàõèí íýð
äýâø¿¿ëýõ áîëîìæèéã îëãîæ áàéãàà
áîëîâ÷ ýíý àæèëëàãàà õýäýí óäàà
ÿâàãäàõ áîëîìæòîé âý ãýäýã íü ÌÓ¯Õ-

èéí 22-ð ç¿éëèéí 2 äàõü õýñýãò 2000
îíä îðóóëñàí íýìýëò ººð÷ëºëò äýõ
45 õîíîãèéí õÿçãààðëàëò õýðõýí
¿éë÷ëýõýýñ õàìààðíà.
ÌÓ¯Õ-èéí 22-ð ç¿éëä 2000 îíä
îðóóëñàí íýìýëò ººð÷ëºëòèéí óòãàòàé
õîëáîîòîé ººð ãóðâàí àñóóäëûã
òîäðóóëàõ
øààðäëàãàòàé.
Íýãä,
“Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ ñàíàëûã
Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëñíýýñ
õîéø äº÷èí òàâ õîíîãèéí äîòîð”
ãýäýãò áóé ñàíàë àëü ñàíàë ãýäýã íü
òîäîðõîéã¿é áàéíà. Åðºíõèéëºã÷ººñ
ÓÈÕ ðóó àíõ îðóóëñàí ñàíàë ãýæ ¿çâýë
òýð ¿åýñ 45 õîíîã òîîëîãäîíî. Õýðýâ
àíõíû ñàíàë õóðààëò á¿òýëã¿é áîëñíû
äàðàà Åðºíõèéëºã÷èéí ç¿ãýýñ ÓÈÕ ðóó
îðóóëñàí ñàíàë àäèëõàí òîîöîãäîõ
áîë ñàíàë áîëãîíûã îðóóëñàí ¿åýñ ýíý
õóãàöàà òîîëîãäîõîîð áàéíà. Õî¸ðò,
“Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ ñàíàëûã
Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëñíýýñ
õîéø äº÷èí òàâ õîíîãèéí äîòîð Óëñûí
Èõ Õóðàë õýëýëöýí øèéäâýðëýæ
÷àäààã¿é” ãýäãèéí óòãà ÷ á¿ðõýã áàéíà.
Òóõàéí ñàíàë ÓÈÕ ðóó ºðãºí ìýä¿¿ëñýí
ºäðººñ õîéø ÓÈÕ óã ñàíàëûã äýìæèõ
ýñýõ øèéäâýð ãàðãààã¿é áàéäëûã
îéëãîæ
áîëîõîîð
áàéíà.
Ýñõ¿ë,
Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ ñàíàëûã
àíõ óäàà îðóóëñàí ºäðººñ õîéø 45
õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëæ
÷àäààã¿é áàéäàë ãýæ îéëãîãäîõûã ÷
¿ã¿éñãýõã¿é. Ãóðàâò, “Óëñûí Èõ Õóðàë
õýëýëöýí øèéäâýðëýæ ÷àäààã¿é áîë
ººðºº òàðàõ áóþó ýñõ¿ë Ìîíãîë Óëñûí
Åðºíõèéëºã÷ Óëñûí Èõ Õóðëûã òàðààõ
òóõàé øèéäâýð ãàðãàíà” ãýäýã íü
ñîíãîëò ºãñºí ¿¿ ýñõ¿ë çààâàë òàðàõ
ãýñýí óòãûã èëýðõèéëæ áàéíà óó ãýäýã
íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. Òýãíý, èíãýíý
ãýäýã íü õóóëüä èõýíõäýý¿¿ðýãæ¿¿ëñýí
óòãûã èëýðõèéëäýã ãýæ ¿çâýë ÓÈÕ
ýñõ¿ë Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ-ûã òàðààõ
øèéäâýðèéã çààâàë ãàðãàíà ãýñýí ¿ã.
Òèéì áîë ÓÈÕ áóþó ýñõ¿ë Åðºíõèéëºã÷
ãýæ õî¸óëàíã íü áè÷èõ øààðäëàãàã¿é
áàéñàí. ¯¿ðãèéã íýã ýòãýýäýä ºãºõºä
õàíãàëòòàé þì.

79

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

F. 5.Ñàéäûã
òîìèëîõ,
îãöðóóëàõòàé õîëáîãäñîí åðºíõèé
ñàéäûí ýðõ ìýäýë
Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõàä
ïàðëàìåíò åðºíõèé ñàéä ýñõ¿ë ò¿¿íèé
çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëñýí áàéõûã
øààðäàæ, èõýíõäýý çàñãèéí ãàçðûí
õºòºëáºð, á¿ðýëäýõ¿¿íèé àñóóäëûã
åðºíõèé ñàéäûí ìýäýëä ¿ëäýýõ íü
ò¿ãýýìýë.
Áðèòàíè,
Ïîðòóãàëè,
Áåëüãè,
Èòàëè, Ãðåê, Ñëîâàê, ×åõ, Ïîëüø,
Ðóìûí, Ëèòâà ãýñýí 10 óëñàä
ïàðëàìåíò
òîìèëîãäñîí
çàñãèéí
ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ ñàíàë
õóðààëò õèéäýã òóõàé ýíý ºã¿¿ëëèéí
1, 2-ð á¿ëýãò ºã¿¿ëñýí. Ýäãýýð óëñàä
ïàðëàìåíò íü õóâü ñàéäûã çºâøººðºõ
ýñýõýýð áóñ õàðèí åðºíõèé ñàéä, ñàéä
íàð, çàñãèéí õºòºëáºðèéã á¿õýëä íü
õ¿ëýýí çºâøººðºõ ýñýõ àñóóäëààð
ñàíàë õóðààëò ÿâóóëäàã. ªºðººð
õýëáýë, “çàñãèéí ãàçðûí íýã õóâèëáàðò
àíõààðàë õàíäóóëäàã áºãººä çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãààã
á¿õýëä íü øèíýýð ýõë¿¿ëýõã¿éãýýð
ïàðëàìåíò íü ýíý õóâèëáàðûí àëü
íýã òàë (åðºíõèé ñàéä, ñàéäûí ýðõëýõ
àñóóäàë, ýñõ¿ë áîäëîãî)-ûã ººð÷ëºõ
Òèéìýýñ,
áîëîìæã¿é
áàéäàã.”33
èéì òîãòîëöîîíä ñàíàë õóðààëò íü
ïàðëàìåíòûí ñîíãîëòûã õÿçãààðëààä
çîãñîõã¿é
áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõ
äàâóó áàéäëûã åðºíõèé ñàéäàä ºãäºã
áàéíà.Ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçàðò èòãýë
õ¿ëýýëãýñíýýñ õîéø Åðºíõèé ñàéä õóâü
ñàéäûã ººð÷ëºõººð áîë ñàíàëàà òºðèéí
òýðã¿¿íä òàíèëöóóëàõ áºãººä òºðèéí
òýðã¿¿í åðºíõèé ñàéäûí ñàíàëûí äàãóó
øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã.
Ãåðìàí, Ôèíëÿíä, Øâåä, ßïîí,
Èñïàíè, Óíãàð, Ýñòîí ãýñýí 7 óëñàä
ïàðëàìåíò íü çºâõºí åðºíõèé ñàéäûã
ñîíãîõ ýñýõ ñàíàë õóðààäàã. Òºðèéí
òýðã¿¿í ïàðëàìåíòûí ñîíãîñîí õ¿íèéã
åðºíõèé ñàéäààð òîìèëäîã. Èéíõ¿¿
òîìèëîãäñîí åðºíõèé ñàéä õýíèéã
ñàéäààð
òîìèëóóëàõ
âý
ãýäãèéã
ïàðëàìåíòààñ àñóóëã¿éãýý𠺺ðºº

øèéäâýðëýäýã. Ýäãýýð óëñóóäàä òºðèéí
òýðã¿¿í åðºíõèé ñàéäûí ñàíàë áîëãîñîí
õ¿íèéã ñàéäààð çààâàë òîìèëîõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýäýã. Æèøýý íü, Ãåðìàíû ¯íäñýí
õóóëèéí 64-ð ç¿éëä çààñíààð Õîëáîîíû
Åðºíõèéëºã÷
íü
Êàíöëåðûíñàíàë
áîëãîñíîîð ñàéäóóäûã òîìèëîõ ¸ñòîé.
ªºðººð
õýëáýë,
Êàíöëåðººðèéí
Çàñãèéí ãàçðûí ñàéäóóäûã ñîíãîæ
Åðºíõèéëºã÷èä
ñàíàë
áîëãîõ
áºãººä Åðºíõèéëºã÷ ñàíàë áîëãîñîí
õ¿íèéã çààâàë òîìèëîõ ¿¿ðýãòýé.
Åðºíõèéëºã÷ ñàéä íàðûã òîìèëîõ,
÷ºëººëºõ àñóóäëûã ººðèéí ¿çýìæýýð
øèéäâýðëýäýã
áàéâàë
Êàíöëåðûã
Åðºíõèéëºã÷ººñ õàìààðàëòàé áîëãîíî
ãýæ ¿çäýã.34 “Åðºíõèéëºã÷ íü óëñ
òºðèéí øàëòãààíààð ýíýõ¿¿ ñàíàëààñ
òàòãàëçàõ ÷àäàìæã¿é. Òýðýýð çºâõºí
õóóëèéí
áîëîí
¯íäñýí
õóóëèéí
øààðäëàãà õàíãààã¿é íýð äýâøèã÷èéã
òîìèëîõîîñ òàòãàëçàæ áîëíî.”35 “Õýðýâ
Õîëáîîíû Åðºíõèéëºã÷ íü àëü íýã
ñàéäûí òîìèëãîî Õîëáîîíû õóóëü ýñõ¿ë
¯íäñýí õóóëü çºð÷èíº ãýñýí ä¿ãíýëòýä
õ¿ðâýë ýíýõ¿¿ òàòãàëçëàà ¿íäýñëýë
áîëãîõ öîðûí ãàíö õóóëü ç¿éí õýì
õýìæýý áîë ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë õóóëü
áîëîí øóäàðãà ¸ñîíä çàõèðàãäàíà
ãýñýí ¯íäñýí õóóëèéí 20-ð ç¿éëèéí III
õýñãèéí åðºíõèé çààëò þì. Îäîîã õ¿ðòýë
Åðºíõèéëºã÷
Êàíöëåðûíñàíàëààñ
ýíýõ¿¿
õóóëü
ç¿éí
¿íäýñëýëýýð
òàòãàëçñàí
òîõèîëäîë
ãàðààã¿é
Åðºíõèéëºã÷ººð
áàéíà.”36Êàíöëåð
äàìæóóëàí ñàéäûã òîìèëîõ, îãöðóóëàõ
ýðõ ìýäýëòýé òºäèéã¿é ÿàìäûí òîî
áîëîí ñàéäûí õàðèóöàõ àñóóäëûã
òîäîðõîéëäîã.37
Òèéìýýñ,
Çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àñóóäàë
áîë Êàíöëåðûí ýðõ ìýäëèéí õ¿ðýýíä
Ganghof and Stecker, “Investiture Rules and Government
Formation in Germany,” 4.
35
Heun, The Constitution of Germnay: A Contextual
Analysis, 128.
36
Jorn Fischer and Andre Kaiser, “Hiring and Firing Ministers
Under Informal Constraints: Germany,” in The Selection of
Ministers in Europe: Hiring and Firing, ed. Keith Dowding
and Patrick Dumont, Routledge Advances in European
Politics (London and New York: Routledge, 2008), 21–22.
37
Ludger Helms, “Executive Leadership in Parliamentary
Democracy: The British Prime Minister and the German
Chancellor Compared,” German Politics 5:1 (September 20,
2007): 105.
34

Cheibub, Martin, and Rasch, “The Investiture Vote and
the Formation of Minority Parliamentary Governments,” 12.

33

80

Ñóäàëãààíû òîéì

áàãòäàã áºãººä Êàíöëåðûí ýðõ ìýäýë
ýâñëèéí õàìòðàã÷ áîëîí íàì äîòîðõ
ôðàêöààð ë õÿçãààðëàãääàã.38 Ýâñëèéí
õàìòðàã÷ íàìóóä íü ººð ººðñäèéí
ñàéäàä õýíèéã íýð äýâø¿¿ëýõèéã
øèéäâýðëýäýã áà Êàíöëåð áóñàä ýâñýã÷
íàìûí ñàéäûí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä
áàðàã îðîëöäîãã¿é áàéíà. Ãýõäýý,
Êàíöëåð “ïàðëàìåíò äàõü öººíõèéã
òºäèéã¿é îëîíõèéí-ôðàêöûã ººðèéí
¿éë àæèëëàãàà, çîðèëãî ÷èãëýëä íýãòãýõ
øààðäëàãà ãàðäàã þì.”39 Âàéìàðûí
ÁÍÓ-ààñ
ÿëãààòàé
íü
Ãåðìàíû
¯íäñýí õóóëü çºâõºí Åðºíõèé ñàéäûí
òîìèëãîîíä ñàíàë õóðààëãàäàã áºãººä
õóâü ñàéäûí ýñõ¿ë õàìòûí òîìèëãîîíû
ñàíàë õóðààëò õèéäýãã¿é.
Ïàðëàìåíòûí
áîëîí
õàãàñ
åðºíõèéëºã÷èéí
çàñàãëàëòàé
èõýíõ
óëñóóäàä
Åðºíõèé
ñàéä
ººðèéí òàíõèìûí ñàéäûã òîìèëîõ
òºäèéã¿é îãöðóóëàõ àñóóäëûã ãîëëîí
øèéäâýðëýäýã. Øâåäýä åðºíõèé ñàéä
ñàéäûã îãöðóóëàõ ýñýõèéã áèå äààí
øèéäâýðëýäýã.
Ãåðìàí,
Ôèíëÿíä,
ßïîí, Èñïàíè, Óíãàð, Ýñòîí, Áðèòàíè,
Ïîðòóãàëè, Áåëüãè, Ñëîâàê, ×åõ,
Ïîëüø, Ðóìûí, Ëèòâà, Èðëàíä ãýñýí 15
óëñàä òºðèéí òýðã¿¿í åðºíõèé ñàéäûí
ñàíàë áîëãîñíîîð ñàéäûã îãöðóóëäàã
áºãººä ýíý òîõèîëäîëä ïàðëàìåíòûí
çºâøººðºë
àâäàãã¿é
áàéíà.
Æèøýýëáýë, Ãåðìàíä “Åðºíõèéëºã÷
Êàíöëåðûí ñàíàë áîëãîñíîîð ñàéäûã
îãöðóóëàõ (¯íäñýí õóóëèéí 64-ð ç¿éë)
áºãººä Åðºíõèéëºã÷ óã õ¿ñýëòèéã
çààâàë áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé ó÷ðààñ ñàéä
íàð íü Êàíöëåðààñ õàðààò áàéäàã.”40
Áóíäåñòàã
õóâü
ñàéäûã
ýñõ¿ë
Êàíöëåðûãäàíãààð íü îãöðóóëàõûã
çºâøººðäºãã¿é.
Êàáèíåò
á¿õýëäýý
¿ëäýõ ýñõ¿ë á¿õýëäýý óíàõ ãýñýí
çàð÷èì ¿éë÷èëäýã. Áóíäåñòàã íü èòãýë
¿ë ¿ç¿¿ëýõ òóõàé êîíñòðóêòèâ ñàíàëààð
(áóþó çºâõºí äàðààãèéí Êàíöëåðûã
íýðëýñíèé äàðàà) Åðºíõèé ñàéäûã

÷ºëººëºõ çàìààð ë õóâü ñàéäûã àëáàí
¸ñîîð àëáàí òóøààëààñ íü çàéëóóëæ
÷àäíà (¯íäñýí õóóëèéí 67-ð ç¿éë). “Ýíý
çààëòûí çîðèëãî áîë ïàðëàìåíòûí
á¿ðýí õÿíàëòûã õàäãàëàõûí çýðýãöýý
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí âàêóóì ¿¿ñýõ
ýðñäýëýýñ ñýðãèéëýõ ÿâäàë þì.”41
Ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ àæèëëàãààíû ýõýí ¿åä
åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîæ, äàðàà íü ò¿¿íèé
îðóóëñàí çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºð
áîëîí á¿ðýëäýõ¿¿íä äàõèí ñàíàë
õóðààäàã òîãòîëöîî 1946 îíû Ôðàíöûí
¯íäñýí õóóëèéí ïðàêòèêò, ìºí 1989
îíû Ïîëüøèéí ¯íäñýí õóóëüä áàéæýý.
Èéì òîãòîëöîî îäîî Èðëàíä, Ñëîâåí,
Áîëãàð, Ìîíãîë ãýñýí äºðâºí óëñàä
áàéíà. Èðëàíäàä Äàéë Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿í÷ëýë äýýð ñàíàë õóðààäàã áîëñîí
íü òóõàéí óëñûí ò¿¿õýí îíöëîãîîñ
¿¿äýëòýé. 1919 îíû Èðëàíäûí ¯íäñýí
õóóëèéí äàãóó ïàðëàìåíò íü çàñãèéí
ãàçðûí òýðã¿¿í áîëîí õóâü ñàéä òóñ á¿ð
äýýð ñàíàë õóðààäàã áàéñàí.42 Ó÷èð
íü, “Ïàðëàìåíò Èðëàíäûã õýí óäèðäàõ
âý ãýäãèéã øèéäâýðëýõýä Áðèòàíèéí
Õààíûã îðîëöóóëàõã¿é áàéõûã õ¿ñýæ
áàéñàí.”43 Èðëàíäàä îäîî áóé ñàíàë
õóðààëòûí õîëèìîã õýëáýð íü èéì
ò¿¿õýí øàëòãààíòàé àæýý.
Áîëãàð, Ñëîâåí, Ìîíãîëä åðºíõèé
ñàéäûí ñàíàë áîëãîñíîîð ïàðëàìåíò
ñàéäûã òîìèëîîä çîãñîõã¿é îãöðóóëäàã.
Ýäãýýð ãóðâàí óëñóóä íü ïîñò
êîììóíèñò óëñóóä äîòðîîñ õàìãèéí
òîãòâîðã¿é çàñãèéí ãàçàðòàé óëñóóäàä
òîîöîãääîã (Õ¿ñíýãò 4-èéã ¿ç). Èòàëèä
Åðºíõèé ñàéä ñàéäûã îãöðóóëàõ
áîëîìæã¿é áàéäàã áàéíà.44Åðºíõèé
ñàéä õýíèéã ñàéäààð òîìèëóóëàõ âý
41
David P. Currie, The Constitution of the Federal Republic
of Germany, 1st ed. (University of Chicago Press, 1995),
140.
42
“Dail Constitution 1919-1922,” General Michael
Collins,
accessed
February
16,
2015,
http://
w w w. g e n e r a l m i c h a e l c o l l i n s . c o m / l i f e - t i m e s /
constitution-1919-1922/.
43
Cheibub, Martin, and Rasch, “To Invest or Not to
Invest? Modes of Government Selection in Parliamentary
Democracies and Their Origins,” 26.
44
Eoin O’Malley and Cavatorta, “Finding a Party and
Losing Some Friends: Overcoming the Weaknesses of the
Prime Ministerial Figure in Italy,” Contemporary Politics
10, no. 3–4 (December 2004): 277, http://dcu.ie/~omalle/
CPO103P007%5B1%5D.TP.pdf.

Fischer and Kaiser, “Hiring and Firing Ministers Under
Informal Constraints: Germany,” 23–24.
39
Д.Лүндээжанцан, Монгол Улс дахь төрийн эрх
мэдлийн хуваарилалт, 184.
40
Heun, The Constitution of Germnay: A Contextual
Analysis, 128–129.
38

81

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ýñõ¿ë àëü ñàéäûã ÷ºëººëºõ âý ãýäýã
äýýð ïàðëàìåíòààñ çºâøººðºë àâàõ
íü çàñãèéí ãàçðûã ïàðëàìåíòààñ èë¿¿
õàðààò áîëãîõûí çýðýãöýý çàñãèéí
ãàçðûí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîäîðõîéëîõ
åðºíõèé
ñàéäûí
ýðõ
ìýäëèéã
õÿçãààðëàæ, óëìààð çàñãèéí ãàçðûí
áîäëîãî, õºòºëáºðèéã ¿ð íºëººòýé
õýðýãæ¿¿ëýõýä òºâºãòýé áàéäàë ¿¿ñäýã.
Òèéìýýñ, èõýíõ ïàðëàìåíòûí áîëîí
õàãàñ åðºíõèéëºã÷èéí òîãòîëöîîíä
ïàðëàìåíò òîìèëîãäñîí çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñõ¿ë åðºíõèé ñàéäûã
ñîíãîõ íýã ñàíàë õóðààëò õèéõ áºãººä
õýí ñàéí áîëîõ âý ãýñýí àñóóäëûã
ïàðëàìåíò áóñ åðºíõèé ñàéä ìýääýã.

ãàçðûí á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèé (ñàéäûã
òîìèëóóëàõ ýñõ¿ë îãöðóóëàõ) òóõàé
ñàíàëàà
ýõëýýä
Åðºíõèéëºã÷òýé
çºâøèëöäºã. ÌÓ¯Õ-èéí 39-ð ç¿éëèéí
1.2-ò 2000 îíä îðóóëñàí íýìýëò
ººð÷ëºëòººð Åðºíõèé ñàéä Çàñãèéí
ãàçðûí á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèé ñàíàëàà
äîëîî õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèéëºã÷òýé
çºâøèëöºæ ÷àäààã¿é áîë óã ñàíàëàà
ÓÈÕ-ä ººðºº ºðãºí ìýä¿¿ëíý ãýñýí
çààëòûã íýìñýí. Èíãýñíýýð Åðºíõèé
ñàéä óã ñàíàëàà Åðºíõèéëºã÷èéí
îðîëöîîã¿éãýýð ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ
áîëîìæòîé áîëñîí. Ãýâ÷, Åðºíõèéëºã÷
Åðºíõèé ñàéäûí ñàéäààð òîìèëóóëàõ
ñàíàëààñ
òàòãàëçàõ
òîõèîëäîë
ãàð÷ áàéñàí íü ñàéäûí òîìèëãîîíä
Åðºíõèéëºã÷èéí íºëºº èõ áàéãààã
õàðóóëñàí. Æèøýý íü, Åðºíõèéëºã÷
Ö.Ýëáýãäîðæ ¯éëäâýð, õºäºº àæ,
àõóéí
ñàéäààð
ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿í
Ø.Ò¿âäýíäîðæèéã òîìèëîõ àñóóäëûã
çºâøèëöºõèéã õ¿ññýí Åðºíõèé ñàéä
Í.Àëòàíõóÿãèéí ñàíàëòàé 2014 îíû
6 ñàðûí 2-íä òàíèëöààä, óã ñàíàëààñ
òàòãàëçñàí.46
Åðºíõèé ñàéä Çàñãèéí ãàçðûí
á¿òýö,
á¿ðýëäýõ¿¿íèé
ñàíàëàà
Åðºíõèéëºã÷òýé çºâøèëöñºíèé äàðàà
ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëíý.ÓÈÕ Åðºíõèé
ñàéäûí ºðãºí ìýä¿¿ëñíýýð ñàéäàä íýð
äýâøèã÷ á¿ðèéã õýëýëöýæ èëýýð ñàíàë
õóðààæ, åðäèéí îëîíõèéí ñàíàëààð
øèéäâýðëýäýã áºãººä íýð äýâøèã÷ýýñ
òàòãàëçàæ áîëäîã (ÌÓ¯Õ-èéí 25-ð
ç¿éëèéí 1, 27-ð ç¿éëèéí 6, 39-ð ç¿éëèéí
3). Åðºíõèé ñàéä òîìèëîãäñîíîîñîî
õîéø 14 õîíîãèéí äîòîð ñàéä íàðûã
òîìèëóóëàõ ñàíàëàà ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëäýã.
Áàéíãûí õîðîîä ººðèéí ýðõëýõ
àñóóäëûí õ¿ðýýíä õàìààðàõ íýð
äýâøèã÷èéã ºðãºí ìýä¿¿ëñíýýñ
õîéø 3 õîíîãèéí äîòîð õýëýëöýæ
ñàíàë, ä¿ãíýëò ãàðãàõ, ¿¿íèé äàðàà
íýãäñýí õóðàëäààí õóðàëäàæ õ¿í
á¿ðýýð õýëýëöýí òóñ òóñàä íü èë
ñàíàë õóðààëò ÿâóóëæ îëîíõèéí

Ìîíãîë Óëñ
1992-2000 îíû õîîðîíä ÌÓ¯Õèéí 39-ð ç¿éëèéí 1.2, 25-ð ç¿éëèéí
1.6-ä çààñíû äàãóó Åðºíõèé ñàéä
Çàñãèéí ãàçðûí á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿í,
ò¿¿íä ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàëàà
Åðºíõèéëºã÷òýé çºâøèëöºí ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëæ ÓÈÕ óã ñàíàëûã øèéäâýðëýäýã
áàéñàí. Åðºíõèé ñàéä Çàñãèéí ãàçðûí
á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿í, ò¿¿íä ººð÷ëºëò
îðóóëàõ ñàíàëûã áèå äààí ãàðãàõ
ýðõã¿é áºãººä çààâàë Åðºíõèéëºã÷òýé
çºâøèëöºæ,
äàðàà
íü
ÓÈÕ-ààð
øèéäâýðë¿¿ëæ áàéñàí. Åðºíõèéëºã÷
áîëîí ÓÈÕ Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í
áîëãîõîîð Åðºíõèé ñàéäààñ ñàíàë
áîëãîñîí íýð äýâøèã÷ýýñ òàòãàëçñàíààñ
ººð õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëæ áàéñàí
òîõèîëäîë ãàð÷ áàéñàí. Æèøýýëáýë,
1998 îíû 4-ð ñàðûí 23-íä Ö.Ýëáýãäîðæ
Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîãäîîä Áàòëàí
õàìãààëàõûí
áîëîí
Áîëîâñðîëûí
ñàéäóóäàä íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿ì¿¿ñ íü
äýìæèãäýýã¿é òóë ººð õ¿ì¿¿ñèéã íýð
äýâø¿¿ëýí òîìèëóóëæ áàéæýý.45
Åðºíõèé ñàéä Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿íèéã òîìèëîõ ýñõ¿ë îãöðóóëàõ
àñóóäëûã áèå äààí øèéäâýðëýõ
á¿ðýí ýðõã¿é áºãººä ýíý òàëààð
Åðºíõèéëºã÷òýé
çºâøèëöºõ,
ÓÈÕààð
çºâøººð¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé
õýâýýð áàéíà. Åðºíõèé ñàéä Çàñãèéí

“Ерөнхийлөгч Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сайдаар УИХын гишүүн Ш.Түвдэндоржийг томилох Н.Алтанхуягийн
саналыг дэмжсэнгүй,” Sonin.mn, 2015.03.21-нд үзсэн,
http://sonin.mn/news/politics-economy/27497.

46

Nizam Ahmed and Philip Norton, Parliaments in Asia
(Routledge, 2013), 154.

45

82

Ñóäàëãààíû òîéì

äýìæëýã àâñàí íýð äýâøèã÷èéã
Çàñãèéí
ãàçðûí
ãèø¿¿íýýð
òîìèëîõ òóõàé òîãòîîë áàòëàõ
ó÷èðòàé. Áàéíãûí õîðîîíû áîëîí
íýãäñýí õóðàëäààí äýýð Óëñûí
Èõ Õóðëûí ãèø¿¿ä Åðºíõèé ñàéä
áîëîí íýð äýâøèã÷ýýñ ÷ºëººòýé
àñóóëò àñóóæ, ººðèéí ¿çýë áîäëîî
÷ºëººòýé èëýðõèéëæ, ¿ã õýëýõ
ýðõýýð õàíãàãäàíà.
Íýð äýâøèã÷ îëîíõèéí äýìæëýã
àâ÷ ÷àäààã¿é áîë Åðºíõèé ñàéä
7 õîíîãèéí äîòî𠺺ð õ¿íèé íýð
äýâø¿¿ëíý.
Ýíý
òîõèîëäîëä
äýýðõ
ïðîöåäóðààð
àñóóäëûã
øèéäâýðëýíý.47
ÓÈÕ Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîîä
çîãñîõã¿é ò¿¿íèé çàñãèéí ãàçàðò
õýí ñàéäààð àæèëëàõ âý ãýäãèéã íýã
á¿ð÷ëýí õýëýëöýæ øèéäâýðëýæ áàéíà.
̺í, Åðºíõèé ñàéä ñàéäûã áèå äààí
îãöðóóëàõ áîëîìæã¿é, çààâàë ÓÈÕ-ààð
çºâøººð¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Ýíý á¿ãä íü Åðºíõèé ñàéä áîëîí
ñàéäûã ÓÈÕ-ààñ õýò õàðààò áîëãîæ,
óëñ òºðèéí áîäëîãî, õºòºëáºðèéã ¿ð
íºëººòýé õýðýãæ¿¿ëýõ áàãàà á¿ðä¿¿ëýõ
áîëîìæèéã Åðºíõèé ñàéäàä ºãºõã¿é
áàéíà.

Èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàë õóðààëòààð
ïàðëàìåíòûí òàíõèìûí îëîíõè íü
çàñãèéí ãàçàð ýñõ¿ë ò¿¿íèé ãîë õóóëü
òîãòîîìæèéã äýìæýýã¿é áîë òóõàéí
çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõ äóóñãàâàð
áîëäîã. Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ
ñàíàë õóðààëò íü õýð ºíäºð áîñãîòîé âý
ãýäãýýðýý ãóðâàí àíãèëàãääàã: åðäèéí
îëîíõèéí ñàíàë, òóéëûí îëîíõèéí
ñàíàë, êîíñòðóêòèâ ñàíàë.
(1) Èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ åðäèéí
îëîíõèéí
ñàíàë.Ôèíëÿíä,
ßïîí,
Áðèòàíè, Èòàëè, Èðëàíä, Ìîíãîë ãýñýí
çóðãààí óëñàä ïàðëàìåíò ãèø¿¿äèéíõýý
åðäèéí îëîíõèéí ñàíàëààð çàñãèéí
ãàçàðò èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ çàìààð
îãöðóóëæ áîëäîã.
(2) Èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ òóéëûí
îëîíõèéí
ñàíàë.Øâåä,
Ïîðòóãàë,
Áåëüãè, Ãðåê, Ýñòîí, Ñëîâàê, ×åõ,
Ðóìûí, Ëèòâà, Áîëãàð ãýñýí 10 óëñàä
èéì òîãòîëöîî áàéäàã.49
(3) Èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ êîíñòðóêòèâ
ñàíàë. Èéì òîãòîëöîî íü Ãåðìàí,
Èñïàíè, Óíãàð, Ïîëüø, Ñëîâåí ãýñýí
òàâàí óëñàä áàéäàã. Ýäãýýð óëñàä
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äèéí
òóéëûí
îëîíõè çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë
¿ç¿¿ëýõèéã äýìæñýí áàéõ òºäèéã¿é
äàðààãèéí åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîñîí
òîõèîëäîëä çàñãèéí ãàçàð îãöîðäîã.
Êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëò Ãåðìàíû
óëñ òºðèéí ò¿¿õýíä õî¸ðõîí óäàà
ÿâàãäñàí: 1972 îíä Âèëëè Áðàíòûí
ýñðýã ñàíàë õóðààëò àìæèëòã¿é áîëñîí
áîë 1982 îíä Õåëìóò Øìèòèéí ýñðýã
ñàíàë õóðààëò àìæèëòòàé áîëæ ò¿¿íèéã
ÕåëìóòÊîëèîð ñîëüñîí.
Ïàðëàìåíò äàõü îëîí íàìóóä
ººð õîîðîíäîî çºð÷èë人íòýé áàéãàà
íºõöºëä çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë
¿ç¿¿ëýõ åðäèéí îëîíõè íü çàñãèéí
ãàçðûí òîãòâîðã¿é áàéäàë áèé áîëäîã.
Æèøýýëáýë, Ôðàíöèéí 3-ð ÁÍÓ (18751940) áîëîí 4-ð ÁÍÓ (1946-1958)-ûí
¿åä èéì íºõöºë ¿¿ñýæ çàñãèéí ãàçðûí
äóíäàæ íàñëàëò åñºí ñàðààñ äîîãóóð
áàéæýý. Õýäèéãýýð õàðüöàíãóé öººí
çàñãèéí ãàçàð èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ àëáàí

G. 6.Ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ48
Ïàðëàìåíò
çàñãèéí
ãàçàðò
èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàë õóðààäàã íü
ïàðëàìåíòûí õàãàñ åðºíõèéëºã÷èéí
çàñàãëàëûí íýã ¿íäñýí øèíæ. Èòãýë
¿ë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàë õóðààëò çàñãèéí
ãàçðûí á¿ðýí ýðõèéã äóóñãàâàð áîëãîõ
áîëîìæèéã
ïàðëàìåíòàä
ºãäºã.
Ч.Энхбаатар, “Гучин есдүгээр зүйл,” Монгол Улсын
Үндсэн хуулийн тайлбарбүтээлд (УБ: ХаннсЗайделийн
Сан, 2009), 200.
48
Засгийн газарт итгэл үл үзүүлэх харилцааг зохицуулсан
үндсэн хуулийн зохицуулалт нь бие даасан судалгааны
том сэдэв юм. Тухайлбал, энэ асуудлыг санаачлах
парламентын гишүүдийн тоо, шийдвэр гаргах босго,
нөхцөл, хугацаа, санал хураах асуудал (засгийн газар,
бодлого, хууль тогтоомж) зэрэг олон асуудал хөндөгддөг.
Мөн, парламентын санаачлагаар засгийн газарт итгэл
үл үзүүлэх санал хураалгах болон засгийн газар өөрт
нь итгэл үзүүлэх асуудлаар санал хураалгах хоёрыг
ялгаж болох бөгөөд энэ хоёрыг улс орнууд адилхан
эсхүл өөр өөрөөр зохицуулсан байдаг. Энэ судалгаанд
засгийн газрыг эмхлэн байгуулах ажиллагааг судлахтай
холбоотой хүрээнд л засгийн газарт итгэл үл үзүүлэх
санал хураалыг товчхон авч үзэв.
47

Winter, “The Role of Parliament in Government Formation
and Resignation,” 137.

49

83

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

¸ñíû ñàíàë õóðààëòààð óíàæ áàéñàí
áîëîâ÷ èõýíõ íü èéì ñàíàë õóðààëò
ÿâàãäàõ áîëîìæ á¿ðäýõýýñ ºìíº á¿ðýí
ýðõýý äóóñãàâàð áîëãîæ áàéñàí.50
Çàñãèéí ãàçðûí òîãòâîðã¿é áàéäàë
Âàéìàðûí ÁÍÓ-ûí ¿åèéí Ãåðìàíä ìºí
àæèãëàãäàæ áàéâ.
Ñóäàëæ áóé 21 óëñóóä áàðàã
á¿ãäýýðýý èòãýë ¿ç¿¿ëýõýä åðäèéí
îëîíõèéí ñàíàëààñ òàòãàëçñàí áàéíà.
Àðä÷èëàë òºëºâøñºí 9 óëñ íü èòãýë
¿ë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã òóéëûí îëîíõè
ýñõ¿ë êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëòààð
øèéäýõ çàìûã ñîíãîæýý. Ñóäëàãäàæ
áóé 10 ïîñò êîììóíèñò óëñààñ çºâõºí
Ìîíãîë çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ
àñóóäëûã åðäèéí îëîõ çîõèöóóëàëòòàé
áàéíà. Ïîñò êîììóíèñò óëñóóä òîäðîî
õàìãèéí òîãòâîðòîé çàñãèéí ãàçàðòàé
ãýæ ¿çýæ áîëîõ Ñëîâàê, Ýñòîí õî¸ðò
òóéëûí îëîíõèéí ñàíàë, Óíãàðò
êîíñòðóêòèâ ñàíàëààð øèéäâýðëýäýã
áàéíà (Õ¿ñíýãò 1, 2, 4-èéã ¿ç).
Ïàðëàìåíò
åðäèéí
îëîíõèéí
ñàíàëààð çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë
¿ç¿¿ëýõ áîëîìæòîé ¿åä çàñãèéí
ãàçàð
àìàðõàí
îãöðîõ
àéäàñòàé
áàéõ áºãººä áàòàëãààòàé îëîíõèéí
äýìæëýã àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà çàñãèéí
ãàçðûí õóâüä ýíý àéäàñ íü èë¿¿
ºíäºð áîëíî. Ïàðëàìåíòààñ èòãýë ¿ë
¿ç¿¿ëýõ ñàíàë õóðààëòûã õÿëáàðõàí
ÿâóóëæ îãöðóóëæ ìàãàäã¿é ãýñýí
àéäàñòàé íºõöºëä çàñãèéí ãàçàð óðò
õóãàöààíû, ¿ð íºëººòýé áîäëîãî
áîëîâñðóóëæ
òóóøòàé
õýðýãæ¿¿ëæ
÷àäàõã¿é,
õàðèí
ïàðëàìåíòûí
äýìæëýã àâàõàä øààðäëàãàòàé áîãèíî
õóãàöààíû àðãà õýìæýýíä àíõààðëàà
õàíäóóëíà.51Òèéìýýñ, ã¿éöýòãýõ ýðõ
ìýäëèéã áýõæ¿¿ëýõèéí òóëä çàñãèéí
ãàçðûã àìàðõàí îãöðóóë÷èõäàãã¿é áàéõ
¸ñòîé.
Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ
òóéëûí îëîíõèéí ñàíàë íü åðäèéí
îëîíõèéí ñàíàëààñ èë¿¿ õýö¿¿ ó÷ðààñ
çàñãèéí ãàçðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã
èë¿¿ õàíãàäàã. Ãýõäýý, ïàðëàìåíòûí

òóéëûí îëîíõè çàñãèéí ãàçàðò èòãýë
¿ç¿¿ëýõã¿é ãýäýã äýýð ñàíàë íýãäýæ
áîëîõ ÷ äàðààãèéí åðºíõèé ñàéä
äýýð ñàíàë íýãäýõã¿é áîë çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëæ ÷àäàõã¿é
áîëäîã. Êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëò
èéì ãàöààíààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëäýã.
Õýäèé òèéì ÷, êîíñòðóêòèâ ñàíàë
õóðààëòûí ñóë òàë íü çàñãèéí ãàçðûã
îãöðóóëàõ áàðàã áîëîìæã¿é áîëãîäîã.
Ïàðëàìåíò äàõü ñºðºã õ¿÷íèé íàìóóä
ìóó ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà
çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëñýí ÷
äàðààãèéí åðºíõèé ñàéä äýýð ñàíàë
íýãäýæ ÷àäàõã¿é òîõèîëäîëä óã çàñãèéí
ãàçàð á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëñýýð áàéõ
áîëíî. Òóéëûí îëîíõèéí ñàíàë õóðààëò
íü çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõàä åðäèéí
îëîíõèéí ñàíàë õóðààëòààñ èë¿¿ õýö¿¿
áîëãîõ áîëîâ÷ êîíñòðóêòèâ ñàíàë
õóðààëò øèã çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõàä
õýòýðõèé õýö¿¿ áîëãîõã¿é.52
Ìîíãîë Óëñ
Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ òàëààð
ÌÓ¯Õ-èéí 43-ð ç¿éëä ÓÈÕ “Çàñãèéí
ãàçðûã
îãöðóóëàõ
òóõàé
ººðºº
ñàíàà÷èëñàí áîëîí Åðºíõèéëºã÷èéí
ñàíàë, Åðºíõèé ñàéäûí ìýäýãäëèéã
õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø àðâàí òàâ õîíîãèéí
äîòîð Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ ýñýõèéã
õýëýëöýí øèéäâýðëýíý,” “Óëñûí Èõ
Õóðëûí ãèø¿¿äèéí äºðºâíèé íýãýýñ
äîîøã¿é íü Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ
òóõàé ñàíàëûã àëáàí ¸ñîîð òàâèâàë
Óëñûí Èõ Õóðàë õýëýëöýí øèéäâýðëýíý”
ãýæ òóñ òóñ çààñàí. ÌÓ¯Õ-èéí 27-ð
ç¿éëèéí 6-ä çààñíû äàãóó ÓÈÕ Çàñãèéí
ãàçðûã îãöðóóëàõ ýñýõ àñóóäëûã åðäèéí
îëîíõèéí
ñàíàëààð
øèéäâýðëýæ
èðñýí.53 ÓÈÕ-ûí õóðàëäààíä îðîëöñîí
ãèø¿¿äèéí îëîíõîîð Çàñãèéí ãàçðûã
îãöðóóëàõ áîëîìæòîé áàéãàà íü Çàñãèéí
ãàçðûí òîãòâîðòîé áàéäàëä íºëººëæ
áàéñàí. Ýíý æóðìààð ÓÈÕ Çàñãèéí
ãàçðûã îãöðóóëàõ ýñýõèéã øèéäâýðëýæ
áàéñàí çóðãààí òîõèîëäëûã õ¿ñíýãòýýð
õàðóóëáàë:
Мөн тэнд.
2000 оны нэмэлт өөрчлөлт УИХ-ын чуулганы болон
байнгын хорооны хуралдааныг гишүүдийнх нь дийлэнх
олонхи хүрэлцэн ирснээр хүчинтэйд тооцож байсныг
олонхи болгож бууруулсан бөгөөд нууц санал хураалтыг
ил болгож өөрчилсөн.
52

“Vote of Confidence | Government,” Encyclopedia
Britannica, accessed March 21, 2015, http://www.britannica.
com/EBchecked/topic/633033/vote-of-confidence.
51
Seyd, “Coalition Government in Britain: Lessons from
Overseas,” 57.
50

53

84

Ñóäàëãààíû òîéì

Åðºíõèé ñàéäûí
íýð
1. Ì.Ýíõñàéõàí

Ñàíàë õóðààñàí
îãíîî
1998.04.23

2. Ö.Ýëáýãäîðæ

1998.07.24

3. Æ.Íàðàíöàöðàëò

1999.07.22

4. Ö.Ýëáýãäîðæ

2006.01.13

5. Ì.Ýíõáîëä

2006.10.27

6. Í.Àëòàíõóÿã

2014.11.05

Ñàíàë õóðààëòûí ¿ð ä¿í
Ñàíàëààðàà îãöîðñîí
ÓÈÕ 39:37 õàðüöààòàé ñàíàëààð
îãöðóóëñàí.1
ÓÈÕ 42:22 õàðüöààòàé ñàíàëààð
îãöðóóëñàí.2
ÓÈÕ 39 õ¿íèé ñàíàëààð îãöðóóëàâ.3
ÓÈÕ 22:46 õàðüöààòàé ñàíàëààð
îãöðóóëààã¿é.4
ÓÈÕ 36:30 õàðüöààòàé ñàíàëààð
îãöðóóëñàí.5

õàðààò áóñ áàéëãàõûã ýðõ ìýäýë
õóâààðèëàõ çàð÷èì øààðääàã. Äýëõèéí
I äàéíû äàðàà áàòëàãäñàí Âàéìàðûí
ÁÍÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí 53, 54-ð
ç¿éëèéí äàãóó Åðºíõèéëºã÷ ñàéäóóäûã
áèå äààñàí ñîíãîäîã áàéñàí õýäèé ÷
Ïàðëàìåíòûí èòãýëèéã õ¿ëýýñýí áàéõûã
ñàéäóóäààñ øààðääàã áàéæýý. ¯¿ãýýð
ñàéäóóäûã çàéëóóëàõ ýðõ ìýäëèéã
ïàðëàìåíòàä ºãñºí áàéñàí ãýñýí ¿ã.
Òèéìýýñ, “Âàéìàðûí ¯íäñýí õóóëü íü
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí ñàéäóóäûã àðä
ò¿ìíýýñ ñîíãîãäñîí Ïàðëàìåíòààñ
õàðààò áîëãîõ çàìààð ýðõ ìýäëèéí
õóâààðèëàëòûã íýëýýí ñóëðóóëñàí
áàéæýý.”54
ªíººäºð Øâåä, Ýñòîí, Èòàëè,
Ñëîâàê, Ïîëüø, Ëèòâà, Èðëàíä, Ìîíãîë
ãýñýí 8 óëñàä ïàðëàìåíò íü õóâü ñàéäàä
èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ ñàíàë õóðààõ
áîëîìæòîé.Øâåä, Ãðåê, Ýñòîí, Ñëîâàê,
Ïîëüø, Ëèòâà ãýñýí çóðãààí óëñàä
õóâü ñàéäàä èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã
òóéëûí îëîíõîîð øèéäâýðëýäýã áîë
çºâõºí Èðëàíä, Ìîíãîë õî¸ðò åðäèéí
îëîíõîîð øèéäâýðëýäýã àæýý. Õóâü
ñàéäàä çºâõºí òóéëûí îëîíõîîð ñàéäàä
õàðèóöëàãà òîîöîõûã ïàðëàìåíòàä
çºâøººðäºã íü íýã òàëààñ ñàéäûã
òîãòâîðòîé àæèëëóóëàõ, íºãºº òàëààñ
ìóó àæèëëàñàí ñàéäàä õàðèóöëàãà
òîîöîõ áîëîìæ îëãîäîã.
Íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî
áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä ñàéäóóä
÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã ó÷ðààñ ýðõ
áàðèã÷ íàì ýñõ¿ë íàìóóä ñàéäûí àæëûã

Õýðýâ Ìîíãîëä Çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã òóéëûí
îëîíõèéí ñàíàëààð øèéäâýðëýäýã
áàéñàí áîë Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõûí
òóëä äîîä òàë íü 39 ãèø¿¿í ñàíàë
íýãäýõ ¸ñòîé áàéõ áàéñàí.Èéì íºõöºëä
36 õ¿íèé ñàíàëààð Í.Àëòàíõóÿãèéí
çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ áîëîìæã¿é
áàéõ áàéñàí áîë Ö.Ýëáýãäîðæèéí õî¸ð
çàñãèéí ãàçàð, Æ.Íàðàíöàöðàëòûí
çàñãèéí ãàçàð îãöðîõ áîëîìæòîé
áàéñàí.
H. 7.Ïàðëàìåíò õóâü ñàéäàä
èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ
Èõýíõ
ïàðëàìåíòûí
áîëîí
õàãàñ åðºíõèéëºã÷èéí òîãòîëöîîíä
ïàðëàìåíò õóâü ñàéäàä èòãýë ¿ë
¿ç¿¿ëýõ ýñýõ ñàíàë õóðààäàãã¿é áàéíà.
Ãåðìàí, Ôèíëÿíä, ßïîí, Èñïàíè, Óíãàð,
Áðèòàíè, Ïîðòóãàëè, Áåëüãè, Ãðåê, ×åõ,
Ðóìûí, Áîëãàð, Ñëîâåí ãýñýí 13 óëñàä
ïàðëàìåíò õóâü ñàéäàä èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ
ýñýõýýð ïàðëàìåíò ñàíàë õóðààõ
áîëîìæã¿é. Ñàéä íàðûã ïàðëàìåíòààñ
“Эвслийн засгийн газруудын эргэж задарсан түүх,”
Politics.news.mn, 2015.03.21-нд үзсэн, http://politics.news.
mn/content/127486.shtml.
2
“Mongolia’s Government 3rd To Fall In 15 Months,”
Tribunedigital-orlandosentinel,
accessed
March
21,
2015,
http://articles.orlandosentinel.com/1999-07-23/
news/9907220537_1_mongolia-government-ministers-15months.е
3
“Засгийн газар шөнө дунд огцров,” Нээлттэй
нийгэм форум, 2006.01.13, http://forum.mn/old/index.
php?coid=1237&cid=296.
4
“Засгийн газрыг огцруулахыг дэмжсэнгүй,” Нээлттэй
нийгэм форум, 2006.10.27, http://www.openforum.mn/old//
index.php?cid=179.
5
“Засгийн газрыг огцруулахыг дэмжсэн гишүүдийн хэн
нь хэн бэ,” Politics.news.mn, 2015.03.21-нд үзсэн, http://
politics.news.mn/content/194466.shtml.
1

Currie, The Constitution of the Federal Republic of
Germany, 135.

54

85

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

õàìãèéí ñàéí õèéõ ÷àäâàðòàé õ¿íèéã
òîìèëîõ, ýäãýýð ñàéä íü àæëàà ñàéí
õèéæ áàéãàà öàãò îãöîðäîãã¿é áàéõ
¸ñòîé.55 Ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿ä õ¿ññýí
öàãòàà åðäèéí îëîíõîîð õóâü ñàéäûã
îãöðóóëàõ ãýæ îðîëäîõ íü øààðäëàãà
õàíãàñàí ñàéä ÷ áîäëîãîî áîëîâñðóóëàõ,
õýðýãæ¿¿ëýõ
áîëîìæã¿é
áîëãîæ,
ñàéäûã ïàðëàìåíòààñ õýòýðõèé õàðààò
áîëãîäîã. Òèéìýýñ, òîãòâîðòîé çàñãèéí
ãàçàð á¿õèé ïàðëàìåíòûí àðä÷èëàëä
ïàðëàìåíò íü õóâü ñàéäûã îãöðóóëàõ
á¿ðýí ýðõã¿é áàéäàã. Ãýõäýý, àæëàà
ìóó õèéæ áàéãàà ñàéä îãò õàðèóöëàãà
õ¿ëýýäýãã¿é ãýñýí¿ã áèø. Ñàéä ñàéí
àæèëëàõã¿é áîë çàñãèéí ãàçàð á¿õýëäýý
îãöðîõ ýðñäýëòýé ó÷ðààñ Åðºíõèé ñàéä
óã ñàéäàä õàðèóöëàãà òîîöîõîîñ ººð
àðãàã¿é áîëäîã.

òóòàì äîîä òàë íü íýã ñàéäûã îãöðóóëàõ
ýñýõ àñóóäàë ÿðèãäàæ áàéì.
I. 8.Ñîíãóóëèéí òîãòîëöîî áà
çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àæèëëàãàà
Ìàæîðèòàð
ñîíãóóëèéí
òîãòîëöîîòîé
óëñóóäàä
çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãàà
õàðüöàíãóé ýíãèéí ÿâàãääàã áàéíà.
Èõýíõäýý
ñîíãîã÷èä
ïàðëàìåíòûí
ñóóäëûí îëîíõûã òîäîðõîé íýã óëñ
òºðèéí íàìä õóâààðèëàõ çàìààð
äàðààãèéí ïàðëàìåíòûí á¿ðýí ýðõèéí
õóãàöààíä àëü íàì çàñãèéí ýðõèéã
áàðèõ âý ãýäãèéã øèéäâýðëýäýã. Íàìûí
äàðãà íàð ñîíãóóëèéí ¿åä åðºíõèé ñàéä
áîëîõ òàëààð ñóðòàë÷èëäàã áºãººä
ÿëñàí íàìûí äàðãà øèíý çàñãèéí
ãàçðûí òýðã¿¿í áîëäîã. Çàñãèéí ãàçðûí
¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð íü òóõàéí
íàìûí ìºðèéí õºòºëáºðò òóëãóóðëàäàã
ó÷ðààñ õàðüöàíãóé òîäîðõîé áîëñîí
áàéäàã. Ãýâ÷, ÿìàð ñàéäàä õýíèéã
íýð äýâø¿¿ëýõ âý ãýäýã àñóóäàë áîë
ñîíãîã÷äûí ñîíãîëòîîð øèéäâýðëýëã¿é
¿ëääýã. Òóõàéëáàë, Èõ Áðèòàíè, Èñïàíè,
Ãðåê çýðýã óëñóóäàä çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí áàéãóóëàõ àñóóäàë ñîíãóóëèéí
ºäºð øèéäýãääýã áàéíà.56
Ñîíãóóëèéí ¿ð ä¿íä ïàðëàìåíòûí
íèéò ñóóäëûí îëîíõûã íýã ÷ íàì àâ÷
÷àääàãã¿é óëñóóäàä çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãàà èë¿¿
òºâºãòýé áîëäîã. Ïðîïîðöèîíàëü ýñõ¿ë
õîëèìîã
ñîíãóóëèéí
òîãòîëöîîòîé
óëñóóäàä îëîí íàìûí òîãòîëöîî
á¿ðýëääýã áóþó íýã íàì äàíãààð
ïàðëàìåíòûí îëîíõèéí ñóóäàë àâ÷
÷àäàõã¿é áàéõ íü ò¿ãýýìýë ó÷ðààñ
èõýíõäýý ýâñëèéí çàñãèéí ãàçàð
áàéãóóëäàã.57 Ýäãýýð óëñóóäàä çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõàä ñîíãóóëèéí
ä¿í õàðüöàíãóé áàãà íºëºº ¿ç¿¿ëäýã
áºãººä èíñòèòóòèéí õÿçãààðëàëò, óã
àæèëëàãààíä îðîëöîã÷äûí çîðèëãî,
íººö çýðýã îëîí õ¿÷èí ç¿éë íºëººëäºã.

Ìîíãîë Óëñ
ÓÈÕ õóâü ñàéäàä èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ
ýñýõ øèéäâýð ãàðãàæ îãöðóóëäàã. ÓÈÕûí ãèø¿¿í Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèéã
îãöðóóëàõ ñàíàë ãàðãàõ á¿ðýí ýðõòýé
(ÓÈÕ-èéí
òóõàé
õóóëèéí
7.1.12)
áºãººä ÓÈÕ óóë àñóóäëûã õýëýëöýæ
øèéäâýðëýäýã
(¯íäñýí
õóóëèéí
25-ð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí 6/). ÓÈÕûí ãèø¿¿ä ýñõ¿ë íàìûí á¿ëýã õóâü
ñàéäûã îãöðóóëàõ òóõàé ñàíàëûã
áàéíãà òàâüæ èðñýí. Æèøýýëáýë, 2012
îíä áàéãóóëàãäààä õî¸ð æèë îð÷èì
àæèëëàñàí Í.Àëòàíõóÿãèéí çàñãèéí
ãàçðûí ñàéä íàð áîëîõ Õ.Òýì¿¿æèí,
Í.Áàòáàÿð, ×.Óëààí íàðûã àëáàí
òóøààëààñ íü îãöðóóëàõàñóóäëûã ÓÈÕûí ãèø¿¿ä äàíãààðàà ýñõ¿ë õàìòðàí
ñàíàà÷èëæ, áàéíãûí õîðîîíû áîëîí
÷óóëãàíû õóðàëäààíààð õýëýëö¿¿ëæ
áàéñàí.Áèå äààã÷ ãèø¿¿ä Ö.Áàÿðñàéõàí
ñàéäûã îãöðóóëàõ òóõàé õºíäºíº ãýæ
ìýäýãäýë õèéæ áàéâ. Ýíäýýñ ¿çýõýä
Í.Àëòàíõóÿãèéí Çàñãèéí ãàçàð õî¸ð
æèë ãàðàí àæèëëàõàä äºðâºí ñàéäûã íü
îãöðóóëàõ àñóóäàë õºíäºãäºæ, ãóðâûíõ
íü àñóóäàë àëáàí ¸ñîîð õýëýëöýãäýæ
áàéæýý. ªºðººð õýëáýë, õàãàñ æèë

Winter, “The Role of Parliament in Government Formation
and Resignation,” 117–118.
57
Арент Лийпхарт, Ардчиллын хэв загвар: Гучин зургаан
орны төр засгийн хэлбэр ба илрэл, орч. Д.Ганбат (УБ,
2007), 140.
56

John D. Huber and Cecilia Martinez-Gallardo, “Replacing
Cabinet Ministers: Patterns of Ministerial Stability in
Parliamentary Democracies,” American Political Science
Review 102, no. 2 (May 2008): 169.

55

86

Ñóäàëãààíû òîéì

Æèøýýëáýë, 1949 îíîîñ õîéø Ãåðìàíû
Õîëáîîíû Çàñãèéí ãàçàð íü äàíäàà
ýâñëèéíõ áàéæ èðñýí áàéíà. “1949 îíä
Ýäåíàóð Êàíöëåðààð ñîíãîãäñîíîîñ
õîéø ãàíöõàí õ¿í ïàðëàìåíòûí
ñîíãóóëèéí äàðàà Êàíöëåðààð øèíýýð
òîìèëîãäñîí. Áóñàä á¿õ Êàíöëåð
ººðèéí á¿ðýí ýðõèéí ïàðëàìåíòûí
á¿ðýí ýðõèéí õóãàöààíä ýõýëñýí
áºãººä èõýíõ íü ïàðëàìåíòûí íàìààñ
ñîíãîãäñîí áàéíà.”58

èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ ñàíàë õóðààëòûã
ÓÈÕ õèéäýã òîãòîëöîîã áóñ õàðèí
Åðºíõèéëºã÷ Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã ÓÈÕ ðóó îðóóëæ, ÓÈÕ
ò¿¿íèéã Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ
ýñýõèéã øèéääýã òîãòîëöîîã Ìîíãîë Óëñ
1992 îíû ¯íäñýí õóóëèàðàà àâñàí. Ýíý
òîãòîëöîîíû öºì íü Åðºíõèé ñàéäûí
òîìèëãîî ó÷ðààñ ò¿¿íèéã áîëîâñðîíãóé
áîëãîõã¿éãýýð çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ àæèëëàãàà ¿ð íºëººòýé,
õàðèóöëàãàòàé
áîëîõã¿é.
Åðºíõèé
ñàéäûí
òîìèëãîîã
áîëîâñðîíãóé
áîëãîõûí òóëä Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã ñàíàë áîëãîõ, ýõíèé íýð
äýâøèã÷ ÓÈÕ-ûí äýìæëýã àâ÷ ÷àäààã¿é
áîë øèíý íýð äýâøèã÷èéã õýí ÿìàð
õóãàöààíä õýðõýí ÓÈÕ ðóó îðóóëàõ,
äàõèí ñàíàë õóðààëò àìæèëòã¿é áîë
ÿìàð ¿ð äàãàâàðò õ¿ðýõ âý ãýäãèéã
òîäîðõîé
áîëãîõ
øààðäëàãàòàé.
Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ àæèëëàãààã
îäîîãèéíõîîñ èë¿¿ òîäîðõîé áîëãîí
çîõèöóóëàõ õî¸ð õóâèëáàð áàéãààã
òàíèëöóóëæ õîîðîíä íü õàðüöóóëàí
õóðóóëúÿ.
Íýãä¿ãýýð õóâèëáàð. 1992 îíû
¯íäñýí õóóëü, 2000 îíä ò¿¿íä îðóóëñàí
íýìýëò ººð÷ëºëòèéí ãîë çàð÷ìûã
õàäãàëæ, Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ
îäîîãèéí ¿å øàò, æóðàìä äàðààõ
òîäðóóëãà õèéõ áîëîìæòîé:
− Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ-ä îëîíõè
ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñëýýñ íýð
äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã; àëü ÷ íàì,
ýâñýë îëîíõèéí ñóóäàë àâààã¿é áîë
õàìãèéí îëîí ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñýë
áóñàä íàì, ýâñýëòýé çºâøèëöºí íýð
äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã; õýðýâ õàìãèéí îëîí
ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñýë áóñàä íàì,
ýâñýëòýé çºâøèëöºæ Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâø¿¿ëæ ÷àäààã¿é áîë ÓÈÕ-ä
ñóóäàë àâñàí íàì, ýâñýë çºâøèëöºí
îëîíõîîðîî íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿íèéã
Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ ñàíàëûã òàâ
õîíîãèéí äîòîð ÓÈÕ-ä îðóóëàõ ¿¿ðýã
õ¿ëýýíý.Èéíõ¿¿ îðóóëñàí íýð äýâøèã÷
ÓÈÕ-ûí òóéëûí îëîíõèéí äýìæëýã
àâáàë Åðºíõèéëºã÷ ò¿¿íèéã ãóðâàí
õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëíî;

Ìîíãîë Óëñ
¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí 2000
îíû
íýìýëò
ººð÷ëºëòººñ
õîéø
Ìîíãîë Óëñàä 6 çàñãèéí ãàçàð ýìõëýí
áàéãóóëàãäñàí áºãººä ýäãýýð íü
á¿ãäýýðýý ýâñëèéí çàñãèéí ãàçàð
áàéñàí.
2004
îíû
ìàæîðèòàð
ñîíãóóëèéí òîãòîëöîîòîé áàéñàí àòàë
àëü ÷ íàì ÓÈÕ-ä îëîíõè áîëæ ÷àäàëã¿é
ýâñëèéí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëñàí.
2008 îíä ÌÀÕÍ îëîíõè áîëñîí ÷ ººðºº
ñàéí äóðààðàà áóñàä íàìòàé ýâñýæ
çàñãèéí ãàçðàà áàéãóóëñàí. 2012 îíû
ñîíãóóëèéã õîëèìîã (48 íü ìàæîðèòàð,
28 íü ïðîïîðöèîíàë) òîãòîëöîîãîîð
ÿâóóëñàí áºãººä ñîíãóóëèéí ¿ð ä¿íä àëü
÷ íàì ÓÈÕ-ä îëîíõè ñóóäàë àâààã¿éí
óëìààñ õàìãèéí îëîí ñóóäàë àâñàí
ÀÍ áóñàä íàì, ýâñýëòýé çºâøèëöºí
ýâñëèéí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëñàí.
Ñîíãóóëèéí õîëèìîã òîãòîëöîîã öààøèä
õàäãàëàõ õàíäëàãàòàé áàéãàà ó÷ðààñ
ÓÈÕ-ä íýã íàì îëîíõè áîëîõ áîëîìæ
õÿçãààðëàãäàæ ýâñëèéí çàñãèéí ãàçðóóä
áàéãóóëàãäàõ
õýðýãöýý
¿ðãýëæëýõ
òºëºâòýé áàéíà. Èéì íºõöºëä çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ òàëààðõ
¯íäñýí õóóëèéí çîõèöóóëàëò àëü áîëîõ
òîäîðõîé, ¿ð íºëººòýé áàéõ õýðýãòýé
þì.
J. 9.Ìîíãîë Óëñ äàõü Åðºíõèé
ñàéäûí òîìèëãîîã áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ õî¸ð õóâèëáàð
Åðºíõèéëºã÷
çàñãèéí
ãàçðûã
òîìèëæ äàðàà íü óã çàñãèéí ãàçàðò
Helms, “Executive Leadership in Parliamentary
Democracy: The British Prime Minister and the German
Chancellor Compared,” 109.

58

87

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

− ÓÈÕ Åðºíõèéëºã÷èéí îðóóëñàí
íýð äýâøèã÷èéã òóéëûí îëîíõîîð
ñîíãîîã¿é áîë Åðºíõèéëºã÷ ºìíºõ
çàð÷ìûí äàãóó ººð íýð äýâøèã÷èéã
äîëîî õîíîãèéí äîòîð ÓÈÕ-ä îðóóëíà.
Õî¸ð äàõ íýð äýâøèã÷ ÓÈÕ-ûí òóéëûí
îëîíõèéí äýìæëýã àâáàë Åðºíõèéëºã÷
ò¿¿íèéã ãóðâàí õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèé
ñàéäààð òîìèëíî;
− ÓÈÕ Åðºíõèéëºã÷èéí îðóóëñàí
õî¸ð äàõü íýð äýâøèã÷èéã òóéëûí
îëîíõîîð ñîíãîîã¿é áîë ÓÈÕ äîòðîîñîî
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã ñàíàë
áîëãîæ ñàíàë õóðààëò ÿâóóëíà.ÓÈÕ-ààñ
ñàíàë áîëãîñîí íýð äýâøèã÷ òóéëûí
îëîíõèéí äýìæëýã àâáàë Åðºíõèéëºã÷
ò¿¿íèéã ãóðâàí õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèé
ñàéäààð òîìèëíî;
− Åðºíõèé
ñàéäàä
íýð
äýâø¿¿ëñýí ýõíèé ñàíàëûã ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëñíýýñ õîéø 45 õîíîãèéí äîòîð
ÓÈÕ Åðºíõèé ñàéäûã òóéëûí îëîíõîîð
ñîíãîæ ÷àäààã¿é áîë Åðºíõèéëºã÷
õàìãèéí îëîí ñàíàë àâñàí íýð
äýâøèã÷èéã Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîõ
ýñõ¿ë ÓÈÕ-ûí óðüä÷èëñàí ñîíãóóëèéã
çàðëàõ øèéäâýðèéã äàðóé ãàðãàíà.
Õî¸ðäóãààð õóâèëáàð. Åðºíõèé
ñàéäûã òîìèëîõ òàëààðõ îäîîãèéí
çîõèöóóëàëòàä çàð÷ìûí øèíæòýé çàðèì
ººð÷ëºëò õèéñýí äàðààõ õóâèëáàðûã
ñîíãîõ áîëîìæòîé:
− Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ-ûí àíõäóãààð
÷óóëãàí
ýõýëñýí
ýñõ¿ë
Çàñãèéí
ãàçðûí á¿ðýí ýðõ äóóñãàâàð áîëñîí
ºäðººñ õîéø 14 õîíîãèéí äîòîð
ÓÈÕ äàõü íàìûí á¿ëã¿¿äèéí äàðãà
íàðòàé çºâëºëäñºíèé äàðàà ÓÈÕ-ûí
ñîíãóóëèéí ä¿íã õàðãàëçàí Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã ÓÈÕ-ä ñàíàë
áîëãîíî.
Åðºíõèéëºã÷èéí
ñàíàë
áîëãîñîí íýð äýâøèã÷ ÓÈÕ-ûí òóéëûí
îëîíõèéí äýìæëýã àâáàë Åðºíõèéëºã÷
ò¿¿íèéã ãóðâàí õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèé
ñàéäààð òîìèëíî;
− ÓÈÕ Åðºíõèéëºã÷èéí ñàíàë
áîëãîñîí íýð äýâøèã÷èéã òóéëûí
îëîíõîîð ñîíãîîã¿é áîë óã ñàíàë
õóðààëò ÿâàãäñàí ºäðººñ õîéø äîëîî
õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèéëºã÷ Åðºíõèé
ñàéäàä ººð õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëíý.

Õî¸ð äàõü íýð äýâøèã÷ ÓÈÕ-ûí òóéëûí
îëîíõèéí äýìæëýãèéã14 õîíîãèéí äîòîð
àâáàë Åðºíõèéëºã÷ ò¿¿íèéã ãóðâàí
õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëíî;
− Åðºíõèéëºã÷ äîëîî õîíîãèéí
äîòî𠺺ð õ¿íèéã Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâø¿¿ëýýã¿é ýñõ¿ë óã íýð äýâøèã÷
ÓÈÕ-ûí òóéëûí îëîíõèéí äýìæëýã
òîãòîîñîí õóãàöààíä àâ÷ ÷àäààã¿é
áîë ÓÈÕ äîòðîîñîî Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâø¿¿ëæ õàìãèéí îëîí ñàíàëààð
äýìæèãäñýí õ¿í ñîíãîãäîíî. Ñîíãîãäñîí
õ¿í ÓÈÕ-ûí òóéëûí îëîíõèéí ñàíàëûã
àâñàí áîë Åðºíõèéëºã÷ ò¿¿íèéã äîëîî
õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëíî. Ñîíãîãäñîí õ¿í òóéëûí
îëîíõèéí ñàíàëûã òîãòîîñîí õóãàöààíä
àâ÷ ÷àäààã¿é áîë Åðºíõèéëºã÷ äîëîî
õîíîãèéí äîòîð ò¿¿íèéã òîìèëîõ ýñõ¿ë
ÓÈÕ-ûí óðüä÷èëñàí ñîíãóóëèéã çàðëàõ
øèéäâýðèéí àëü íýãèéã ãàðãàíà.
Åðºíõèé ñàéäûã òîìèëîõ íýã
áîëîí õî¸ð äóãààð õóâèëáàðûã òàâàí
øàëãóóðààð õàðüöóóëàí ¿çüå. Íýãä¿ãýýð
õóâèëáàðûí
äàãóó
Åðºíõèéëºã÷
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã
ÓÈÕ ðóó ñàíàë áîëãîõäîî ÓÈÕ äàõü
îëîíõèéí ñàíàëûã áàðèìòëàõ ¸ñòîé
áîë õî¸ðäóãààð õóâèëáàðò Åðºíõèéëºã÷
îëîíõèéí ñàíàëûã õàðãàëçàíà. Àëü
àëèíûõ íü õóâüä ÓÈÕ-ûí îëîíõèéí
äýìæëýã àâàõ õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëýõèéã
Åðºíõèéëºã÷ººñ øààðäàæ áàéíà.
Õî¸ðäóãààð õóâèëáàð Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéí íýðèéã ýõëýýä
ÓÈÕ ðóó ººðºº øóóä îðóóëàõûã
Åðºíõèéëºã÷èä çºâøººðäºã ó÷ðààñ
íýãä¿ãýýð õóâèëáàðààñ äàâóó þì.
Íýãä¿ãýýð õóâèëáàðò ÓÈÕ äàõü îëîíõè
çºâøèëöºæ íýð äýâø¿¿ëýõ õ¿ðòýë ÿìàð
íýã ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæã¿é
òóë îëîíõè íýð äýâøèã÷èéã òîäðóóëàõã¿é
áîë çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àæèëëàãàà
ýõëýõã¿é,
óäààøðàõ
ýðñäýëòýé. ̺í, ÓÈÕ äàõü îëîíõè
áîëñîí íàì Åðºíõèé ñàéäàä õýíèéã íýð
äýâø¿¿ëýõ âý ãýäãýý øèéäýæ ÷àäàõã¿é
ýñõ¿ë ÓÈÕ-ûí íèéò ãèø¿¿äèéí îëîíõèéí
ñóóäëûã àëü ÷ íàì, ýâñýë àâààã¿é
áºãººä íýð äýâøèã÷èéã ãàðãàæ èðæ

88

Ñóäàëãààíû òîéì

÷àäàõã¿é áàéãàà òîõèîëäîëä Çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãààã
ãàöààíä îðíî. Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ àæèëëàãààíä èéì óäààøðàë,
ãàöàà ¿¿ñýõýýñ õî¸ðäóãààð õóâèëáàð
óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ
áîëîìæòîé.
Íýãýíò Åðºíõèéëºã÷èéí íýð äýâø¿¿ëýõ
á¿ðýí ýðõ ÓÈÕ äàõü îëîíõèéí
çºâøèëöºëòýé õàòóó óÿãäààã¿é ó÷ðààñ
ÓÈÕ-ûí àíõäóãààð ÷óóëãàí ýõýëñýí
ýñõ¿ë Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõ
äóóñãàâàð áîëñîí ºäðººñ õîéø 14
õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèéëºã÷ ººðºº
íýð äýâø¿¿ëæ Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ àæèëëàãààã ýõë¿¿ëæ ÓÈÕ-ä
õàðèóöëàãûã íü ¿¿ð¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
Åðºíõèéëºã÷ººñ ÓÈÕ äàõü îëîíõèéí
áàéð ñóóðèéã õàðãàëçàõûã øààðäàæ
áàéãàà áîëîâ÷ îëîíõè íýð äýâøèã÷
äýýð çºâøèëöºæ ÷àäàõã¿é áàéñàí ÷
íýð äýâø¿¿ëýõ ¸ñòîé. Õýíèéã ýõíèé
áàéäëààð
Åðºíõèé
ñàéäàä
íýð
äýâø¿¿ëýõ âý ãýäãèéã Åðºíõèéëºã÷ ãýñýí
òîäîðõîé íýã ñóáúåêò øèéäâýðëýíý.
Íýãýíò ÓÈÕ Åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîõ
ó÷ðààñ Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ äàõü îëîíõèéí
äýìæëýã àâàõ õàìãèéí ìàãàäëàëòàé
õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëíý.
Õî¸ð õóâèëáàð íü õî¸óëàà ÓÈÕûí òóéëûí îëîíõèéí äýìæëýã àâñàí
õ¿íèéã Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëóóëàõàä
÷èãëýæ áàéãààãààðàà íèéòëýã þì.
Åðºíõèéëºã÷ººñ
íýð
äýâø¿¿ëñýí
õ¿íèéã Åðºíõèé ñàéäààð ñîíãîõ ýñýõ
àñóóäëûã ÓÈÕ åðäèéí îëîíõîîð áèø
òóéëûí îëîíõîîð øèéäâýðëýæ áàéãàà
íü ÓÈÕ äàõü õ¿÷òýé îëîíõèéí äýìæëýã
àâñàí Çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëàõ
çºâøèëöëèéã õàíãàõ îðîëäëîãî õèéõèéã
Åðºíõèéëºã÷èä äààëãàæ, àìæèëòòàé
áîëâîë òóõàéí Çàñãèéí ãàçàð èë¿¿
òîãòâîðòîé, ¿ð íºëººòýé àæèëëàõ
íºõöºë áîëíî. Õýðýâ íýð äýâøèã÷èä
òóéëûí îëîíõèéí äýìæëýã àâ÷ ÷àäàõã¿é
áîë ñàíàë õóðààëòûí áîñãûã åðäèéí
îëîíõ, èë¿¿ îëîíõè áîëãîí áóóðóóëæ
áàéãàà íü ãàöàà ¿¿ñãýõýýñ ñýðãèéëæ,
çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
øààðäëàãûã ÷óõàë÷èëæ áóéí èëðýë.
Ýõíèé
õî¸ð
ñàíàë
õóðààëò
àìæèëòã¿é
ÿâàãäâàë
Åðºíõèé

ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ á¿ðýí ýðõ
Åðºíõèéëºã÷ººñ ÓÈÕ ðóó øèëæèõýýð
çîõèöóóëñàí íü õî¸ð õóâèëáàðûí ººð
íýãýí íèéòëýã òàë ìºí. Îäîîãèéí ¯íäñýí
õóóëèéí çîõèöóóëàëò íü Åðºíõèé
ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëýõ á¿ðýí ýðõèéã
çºâõºí Åðºíõèéëºã÷èä ýäë¿¿ëæ áàéãàà
(ÓÈÕ-ààñ íýð äýâø¿¿ëýõ áîëîìæã¿é)
ó÷ðààñ Åðºíõèéëºã÷ººñ îðóóëñàí íýð
äýâøèã÷ íàð ÓÈÕ-ûí îëîíõèéí äýìæëýã
îãò àâ÷ ÷àäàõã¿é áîë çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí áàéãóóëæ ÷àäàõã¿é áàéäàë
¿¿ñíý. Òèéìýýñ, ýíý ºã¿¿ëýëä ñàíàë
áîëãîæ áóé õî¸ð õóâèëáàð õî¸óëàà
çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àæèëëàãààã öàã àëäàëã¿é ýõë¿¿ëýõ,
ÓÈÕ äàõü íàìóóäûí çºâøèëöëèéã
õàíãàæ ÓÈÕ-ûí îëîíõèéí äýìæëýã
àâàõ õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëýõèéí òóëä
ýõíèé õî¸ð íýð äýâøèã÷èéã ÓÈÕ ðóó
îðóóëàõ á¿ðýí ýðõèéã Åðºíõèéëºã÷èä
ºã÷ áàéíà. Õýðýâ Åðºíõèéëºã÷èéí
ñàíàë áîëãîñîí íýð äýâøèã÷ ÓÈÕ
äàõü îëîíõèéí äýìæëýã àâààã¿é ýñõ¿ë
Åðºíõèéëºã÷ ýíý ¿¿ðãýý õóãàöààíäàà
áèåë¿¿ëýýã¿é áîë ÓÈÕ ººðºº äîòðîîñîî
íýð äýâø¿¿ëýõ á¿ðýí ýðõòýé áîëíî.
Ýíý íü ÓÈÕ-ààñ íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿í
äýýð ñàíàë õóðààõ áîëîìæèéã îëãîæ
áàéíà. Èíãýñíýýð ýõíèé ñàíàë õóðààëò
àìæèëòã¿é ÿâàãäñàí áîë äàðààãèéí
ñàíàë õóðààëòàä õýí íýð äýâø¿¿ëýõ
âý ãýäýã íü òîäîðõîé áîëîîä çîãñîõã¿é
ÓÈÕ äàõü îëîíõîä íºëººëºõ áîëîìæ
îëãîíî. Ãýõäýý, ÓÈÕ Åðºíõèé ñàéäàä
íýð äýâø¿¿ëýõ, ñîíãîõ àñóóäàëä
õàðèóöëàãàòàé õàíäàõã¿é áîë ººðºº
òàðàõ ýðñäýë õ¿ëýýíý.
Õî¸ð õóâèëáàðò ÓÈÕ äàõü ñàíàë
õóðààëò àìæèëòã¿é ÿâàãäâàë ÿìàð ¿ð
äàãàâàðò õ¿ðýõ âý ãýäãèéã òîäîðõîé
çîõèöóóëñàí. Çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ àæèëëàãàà çîõèõ æóðìûí
äàãóó ÿâàãäñàí ÷ àìæèëòàä õ¿ðýõã¿é
áîë ÓÈÕ-ûã òàðààõ ýðñäýëèéã ¿¿ñãýæ
áàéãàà íü ýíý àñóóäàë äýýðõ ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿äèéí õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëíý.
ÓÈÕ äàõü îëîíõè ÿìàð çàñãèéí ãàçàð
áàéãóóëàõ âý ãýäýã äýýð çºâøèëöºæ
÷àäàõã¿é áîë ººðºº òàðàõ ó÷ðààñ
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷ äýýð àëü

89

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

− ÓÈÕ Åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîõ ýñýõ
äýýð ñàíàë õóðààõ áºãººä ñîíãîãäñîí
õ¿íèéã Åðºíõèé ñàéäààð Åðºíõèéëºã÷
çààâàë òîìèëîõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ õýðýãòýé.
− Åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîõ ñàíàë
õóðààëòûã äàõèõ øààðäëàãà ãàðâàë
äàðààõ ¿å øàòààð ÿâóóëäàã áîëîõ
íü çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
àæèëëàãààã
èë¿¿
õàðèóöëàãàòàé
áîëãîæ, ãàöàà, óäààøðàëààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëíý. ÓÈÕ-ûí àíõäóãààð ÷óóëãàí
ýõýëñýí ýñõ¿ë Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí
ýðõ äóóñãàâàð áîëñîí ºäðººñ õîéø
14 õîíîãèéí äîòîð Åðºíõèéëºã÷
ÓÈÕ äàõü íàìûí á¿ëã¿¿äèéí äàðãà
íàðòàé çºâëºëäºæ ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéí
ä¿íã õàðãàëçàí Åðºíõèé ñàéäàä íýð
äýâøèã÷èéã ÓÈÕ-ä ñàíàë áîëãîíî.
Íýð äýâøèã÷ ÓÈÕ-ûí òóéëûí îëîíõè
ñàíàë àâààã¿é áîë äîëîî õîíîãèéí
äîòîð Åðºíõèéëºã÷ ººð õ¿íèéã íýð
äýâø¿¿ëíý. Åðºíõèéëºã÷ ýíý õóãàöààíä
ººð õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëýýã¿é ýñõ¿ë óã
íýð äýâøèã÷ ÓÈÕ-ûí òóéëûí îëîíõèéí
äýìæëýã àâààã¿é áîë ÓÈÕ äîòðîîñîî
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâø¿¿ëæ õàìãèéí
îëîí ñàíàë àâñàí õ¿í ñîíãîãäîíî.
Ñîíãîãäñîí õ¿í òóéëûí îëîíõèéí
ñàíàë àâààã¿é áîë Åðºíõèéëºã÷ äîëîî
õîíîãèéí äîòîð ò¿¿íèéã òîìèëîõ
ýñõ¿ë ÓÈÕ-ûí óðüä÷èëñàí ñîíãóóëèéã
çàðëàõ
øèéäâýðèéí
àëü
íýãèéã
ãàðãàíà.Åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîõ ñàíàë
õóðààëòûã èë áèø íóóöààð ÿâóóëáàë
õàðààò áóñ ñîíãîëò õèéõ áîëîìæèéã
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äýä îëãîíî.
− Åðºíõèé
ñàéäûí
ñàíàë
áîëãîñíîîð ñàéä íàðûã Åðºíõèéëºã÷
òîìèëîõ,
îãöðóóëàõ
áºãººä
Åðºíõèéëºã÷ óã ñàíàëààñ òàòãàëçàõ
ýðõã¿é áîëîõ íü ç¿éòýé. Íýãýíò ÓÈÕ-ûí
îëîíõèéí äýìæëýã àâààä òîìèëîãäñîí
Åðºíõèé ñàéä ººðèéí çàñãèéí ãàçðûí
á¿ðýëäýõ¿¿íä õýí àæèëëàõ âý, õýíèéã
ñàéäûí àëáàí òóøààëààñ íü ÷ºëººëºõ
âý ãýäýã äýýð Åðºíõèéëºã÷ áîëîí ÓÈÕààñ ÿìàð íýãýí çºâøººðºë àâàëã¿éãýýð
øèéääýã áîëñíîîð ÓÈÕ-ààñ çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãààíä
õýò õóòãàëäàõàà áîëüæ, çºâõºí Åðºíõèé

áîëîõ çºâøèëöºæ Åðºíõèé ñàéäààð
ñîíãîõûã ýðìýëçýõ áîëíî. Ãýõäýý,
ÓÈÕ-ûã òàðààõ ýðõ ìýäëèéã óðâóóëàí
àøèãëàæ óëñ òºðèéí äàâóó áàéäàë
áîëãîõ ÿâäëûã áàãàñãàõûí òóëä ÓÈÕ
øóóä òàðàõã¿é õàðèí Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕûã òàðààæ øèíý ñîíãóóëü çàðëàõ ýñõ¿ë
öººíõèéí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàõ
øèéäâýð ãàðãàíà. ̺í, Çàñãèéí ãàçðûã
ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãàà àìæèëòã¿é
áîëîõîä ÓÈÕ-ûã øóóä òàðààõ áóñ
öººíõèéí çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ ñîíãîëò ãàðãàæ áàéãàà
íü óëñ îðíû óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí
áîëîí áóñàä õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààð÷
òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ øèéäâýð
ãàðãàõ
áîëîìæèéã
Åðºíõèéëºã÷èä
îëãîæ áàéãàà þì.
K. Ä¿ãíýëò
Ïàðëàìåíòûí
áîëîí
õàãàñ
åðºíõèéëºã÷èéí àðä÷èëàëä çàñãèéí
ãàçàð íü ïàðëàìåíòààñ áèé áîëæ,
ïàðëàìåíòûí ºìíº èòãýë, õàðèóöëàãà
õ¿ëýýæ áàéäàã. Ïàðëàìåíò çàñãèéí
ãàçðûã
ýìõëýí
áàéãóóëàõ
áîëîí
îãöðóóëàõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëäýã.
Ýíý ºã¿¿ëëèéí õ¿ðýýíä àðä÷èëàë
òºëºâøñºí áîëîí ïîñò êîììóíèñò
21 óëñûí òîãòîëöîî äàõü çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ, îãöðóóëàõ
àæèëëàãààíû òàëààðõ ¿íäñýí õóóëèéí
çîõèöóóëàëòûã äîëîîí õýìæýýñýýð
õàðüöóóëàí ñóäàëæ, íèéòëýã áîëîí
ÿëãààòàé òàëûã õàðóóëñàí. ¯¿íä
òóëãóóðëàí Ìîíãîë Óëñ äàõü çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ, îãöðóóëàõ
àæèëëàãààíû òàëààðõ ¯íäñýí õóóëèéí
çîõèöóóëàëòàä àíàëèç õèéæ, äàâóó
áîëîí ñóë òàëûã ãàðãàæ èðñýí. Òóñ óëñ
ñîíãóóëèéí õîëèìîã òîãòîëöîîíä 2012
îíä øèëæèæ, ÓÈÕ îëîí íàìààñ á¿ðäýí
ýâñëèéí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëæ áàéõ
÷èã õàíäëàãàòàé áîëñîí íü çàñãèéí
ãàçðûã ýìõëýí áàéãóóëàõ àæèëëàãààã
áîëîâñðîíãóé
áîëãîõûã
øààðäàæ
áàéíà. ¯¿íèé òóëä òóëä äàðààõ òàâàí
òºðëèéí ººð÷ëºëò¿¿äèéã õèéõ íü ç¿éòýé
ãýäýã íü õàðüöóóëñàí ñóäàëãààíààñ
õàðàãäàæ áàéíà:

90

Ñóäàëãààíû òîéì

− Õóâü ñàéäûã îãöðóóëàõ ÓÈÕûí á¿ðýí ýðõèéã õàñàõ íü ç¿éòýé.
ßàãààä ãýâýë, õóâü ñàéäûã îãöðóóëàõ
ñàíàà÷èëãûã ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä äóðààðàà
ãàðãàõ, ÓÈÕ-ààñ óã àñóóäëûã õýëýëöýæ
èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõèéã øèéäâýðëýõ íü
Çàñãèéí ãàçàð áîëîí ò¿¿íèé ãèø¿¿äèéã
ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿äýýñ
õàðààò
áàéõ
íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëäýã.
Äýýðõ òàâàí ººð÷ëºëò õèéãäâýë
Ìîíãîë Óëñàä çàñãèéí ãàçðûã ýìõëýí
áàéãóóëàõ àæèëëàãàà ãàöààã¿é, øóóðõàé
ÿâàãäàæ, ÓÈÕ-ûí òóéëûí îëîíõèéí
äýìæëýã àëäñàíààñ áóñàä òîõèîëäîëä
Çàñãèéí ãàçàð òîãòâîðòîé àæèëëàæ,
ÓÈÕ-ààñ õàðüöàíãóé õàðààò áóñààð
õºãæëèéí áîäëîãîî îäîîãèéíõîîñ èë¿¿
¿ð
íºëººòýé,
òóóøòàéõýðýãæ¿¿ëýõ
íºõöºë á¿ðäýíý. Èíãýñíýýð Ìîíãîë
Óëñ äàõü ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë áýõæèæ,
íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí òóëãàìäñàí
àñóóäëûã ¿ð íºëººòýé øèéäâýðëýäýã
áîëæ, óëìààð àðä÷èëàëä èòãýõ îëîí
íèéòèéí èòãýë áýõæèíý.

ñàéä ýñõ¿ë Çàñãèéí ãàçàðò á¿õýëä íü
èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõèéã øèéäâýðëýæ,
èòãýë ¿ç¿¿ëñýí áîë ¿éë àæèëëàãààíû
õºòºëáºðºº ¿ð íºëººòýé, áèå äààí,
òîãòâîðòîé õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã
Çàñãèéí ãàçàðò îëãîíî.
− ÓÈÕ Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë
¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã åðäèéí îëîíõîîð
áèø òóéëûí îëîíõîîð øèéäâýðëýõ íü
÷óõàë. Ó÷èð íü, Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ë
¿ç¿¿ëýõ øèéäâýðèéã ÓÈÕ äàõü åðäèéí
îëîíõè ãàðãàæ áàéãàà íü Çàñãèéí ãàçðûã
ÓÈÕ-ààñ õýò õàìààðàëòàé áîëãîæ,
Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû
òîãòâîðòîé áàéäëûã àëäàãäóóëäàã.
Èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ òóéëûí îëîíõèéí
ñàíàë õóðààëò íü åðäèéí îëîíõèéí
ñàíàëààñ
èë¿¿
çàñãèéí
ãàçðûí
òîãòâîðòîé áàéäëûã õàìãààëàõ áîëîâ÷
ìóó àæèëëàæ áàéãàà Çàñãèéí ãàçàðò
õàðèóöëàãà òîîöîõ áîëîìæèéã îëãîæ
áàéãààãààðàà êîíñòðóêòèâ ñàíàëààñ
äàâóó.

---o0o---

91

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ÓÈÕ-ÛÍ ÃÈد¯Í ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÃÈد¯ÍÈÉ
ÀËÁÀÍ ÒÓØÀÀËÛà ÕÀÂÑÐÀÍ Ã¯ÉÖÝÒÃÝÕ ÒÓÕÀÉ1

õàìààð÷ áóé ýñýõ ãýõ ìýò àñóóëòóóä àð
àðààñàà óðãàí ãàðäàã.
Ò¿¿õýí òàëààñàà ýíý àñóóäàë
õýâëýë
ìýäýýëëèéí
õýðýãñëýýð
“äîðäóóëñàí äîëîîí ººð÷ëºëò” õýìýýí
íýðëýãäýõ áîëñîí Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëüä 2000 îíä îðóóëñàí
íýìýëò ººð÷ëºëòòýé ãîëëîí õîëáîãääîã.
¯íäñýí õóóëü òîãòîîã÷ 1992 îíä Ìîíãîë
óëñûí øèíý, àðä÷èëñàí ¯íäñýí õóóëèéã
áàòëàõäàà óã õóóëèéí Õîðèí åñ ä¿ãýýð
ç¿éëèéí 1 äýõ õýñýãò “Óëñûí Èõ Õóðëûí
ãèø¿¿í á¿ðýí ýðõèéíõýý õóãàöààíä
óëñûí òºñ⺺ñ öàëèí àâíà. Óëñûí Èõ
Õóðëûí ãèø¿¿í íü õóóëèàð òîãòîîñîí
¿¿ðýãò íü ¿ë õàìààðàõ áóñàä àæèë,
àëáàí òóøààë õàâñàð÷ áîëîõã¿é.”
ãýæ õóóëü÷èëñàí áàéñíûã 2000 îíû
12 äóãààð ñàðûí 14-íèé ºäºð Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò,
ººð÷ëºëòººð “Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í
á¿ðýí ýðõèéíõýý õóãàöààíä óëñûí
òºñ⺺ñ öàëèí àâíà. Óëñûí Èõ Õóðëûí
ãèø¿¿í íü Åðºíõèé ñàéä, Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿íýýñ áóñàä, õóóëèàð
òîãòîîñîí ¿¿ðýãò íü ¿ë õàìààðàõ àæèë,
àëáàí òóøààë õàâñàð÷ áîëîõã¿é.”
õýìýýí ººð÷ëºí íàéðóóëñàí.
Ýíý ººð÷ëºëò áàòëàãäàõ õ¿ðòýëõ
õóãàöààíä áóþó 1992.07.06-íû ºäºð
ÓÈÕ-ûí òóõàé õóóëèéã, 1993.05.06-íû
ºäºð Çàñãèéí ãàçðûí òóõàé õóóëèéã
áàòëàõäàà ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿íèé àëáàí òóøààëûã
õàâñðàí ã¿éöýòãýæ áîëîõ àãóóëãàòàé
çààëòóóä îðóóëñíûã ¯íäñýí õóóëèéí
öýö 1996 îíä, ìºí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé
ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëèéí
àäèëòãàõ çààëòûã 1998 îíä õÿíàí
õýëýëöýæ, ¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºí
õýìýýí
ä¿ãíýí
õ¿÷èíã¿é
áîëãîæ
áàéæýý. 2000 îíû ¯íäñýí õóóëèéí
íýìýëò ººð÷ëºëòèéí äàðàà õýä õýäýí
Çàñãèéí ãàçàð ñîëèãäîæ, ÓÈÕ-ûí

1

Õóóëü÷, ¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí ñóäëàà÷
(LL.M) Ä.¯¿ðöàéõ

1. Îðøèë
Õóóëü òîãòîîõ áîëîí ã¿éöýòãýõ
ýðõ ìýäýë õîîðîíäûí õÿíàëò-òýíöëèéí
àñóóäàëä õàìààðàõ íýãýí àñóóäàë
áîë íèéòèéí äóíä õýëæ çàíøñàíààð
“äàâõàð äýýëèéí” àñóóäàë áóþó ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿í Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé àëáàí
òóøààëûã õàâñðàí ã¿éöýòãýõ òóõàé
àñóóäàë þì.
Ìîíãîë Óëñûí óëñ òºð, íèéãìèéí
àìüäðàëä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áàãàã¿é
íºëººëñºí,
õýëýëöýãäñýí
ýíýõ¿¿
àñóóäëûí ó÷èð õîëáîãäëûã ¯íäñýí
õóóëèéí ýðõ ç¿éí áîëîí óëñ òºð
ñóäëàëûí òàëààñ ñóäëàí õàðóóëàõ,
áîëîìæèò øèéäëèéí õóâèëáàðûã ñàíàë
áîëãîõîä ýíýõ¿¿ íèéòëýëèéí çîðèëãî
îðøèíî.
“Äàâõàð äýýë”-íèé àñóóäàë ¿íýõýýð
ìîíãîë òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàëä
íºëººëæ áóé ýñýõ, Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëèéí ñóóðü çàð÷èì áîëîõ
òºðèéí ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëò,
õÿíàëò òýíöëèéí çàð÷èìòàé íèéöýæ
áóé ýñýõ, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ÷ºëººò
ìàíäàòûí çàð÷èì, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí
òîî ãýõ ìýòòýé õýðõýí óÿëäàæ, õàðèëöàí
Шинжлэх ухаан, технологийн сангийн санхүүжилттэй,
Улаанбаатар бодлогын судалгааны төвийн захиалгаар
гүйцэтгэж буй “Гүйцэтгэх эрх мэдлийн харьцуулсан
судалгаа” төслийн хүрээнд зохиогч энэхүү өгүүллийг
бичсэн.

1

92

Ñóäàëãààíû òîéì

Àðä÷èëñàí
òîãòîëöîîíä
øèëæñýíýýñ õîéøõ Çàñãèéí ãàçðóóäàä
õý÷íýýí ñàéä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé àëáàí
òóøààëûã õàâñðàí ã¿éöýòãýæ áàéñàí
òàëààð äîîðõ õ¿ñíýãòýýð2 ¿ç¿¿ëüå.

ãèø¿¿ä Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé
àëáàí òóøààëûã õàâñðàí ã¿éöýòãýñýýð
èðñýí. Ýíý õóãàöààíä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé àëáàí
òóøààëûã õàâñðàí ã¿éöýòãýõ íü òºðèéí
ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëòàä íºëººëæ,
ïàðëàìåíòûí
õÿíàëòûã
ñóëðóóëæ
áàéíà ãýñýí ¿çýë áîäëóóä ãàðñààð
èðñýí òóë 2011.01.12-íû ºäºð ÓÈÕ-ûí
äàðãà Ä.Äýìáýðýëèéí çàõèðàìæààð
“Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýñýõ àñóóäëûã
ñóäëàõ ¿¿ðýã á¿õèé àæëûí õýñýã”èéã Òºðèéí áàéãóóëàëòûí Áàéíãûí
õîðîîíû äàðãààð àõëóóëàí áàéãóóëæ
àæèëëóóëàâ. Ò¿¿í÷ëýí ÓÈÕ-ûí çàðèì
ãèø¿¿ä Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í íýãýí
çýðýã ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé àëáàí òóøààëûã
ã¿éöýòãýõèéã õÿçãààðëàõ àãóóëãà á¿õèé
ººð÷ëºëòèéã ¯íäñýí õóóëüä îðóóëàõ
òóõàé òºñë¿¿äèéã ñàíàà÷èëæ áàéñàí
áîëîâ÷ áàòëàãäàæ ÷àäààã¿é áàéíà.
2012 îíû ñîíãóóëèéí äàðàà ÀÍûí äàðãà, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Í.Àëòàíõóÿã
Åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîãäîæ, ÀÍ,
ÌÀÕÍ-̯ÀÍ-ûí “Øóäàðãà ¸ñ” ýâñýë,
Èðãýíèé Çîðèã Íîãîîí íàìûí ãóðâàëñàí
ýâñëèéí “Øèíý÷ëýëèéí” ãýõ òîäîòãîëòîé
Çàñãèéí ãàçðûã íèéò 19 ñàéäòàéãààð
áàéãóóëàõàä õî¸ðîîñ áóñäàä íü ÓÈÕûí ãèø¿¿ä òîìèëîãäñîí þì.
2013
îíîîñ
Ìîíãîë
Óëñûí
Åðºíõèéëºã÷ Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í
íýãýí çýðýã ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé àëáàí
òóøààëûã ã¿éöýòãýõèéã õÿçãààðëàõ
àñóóäëûã õºíäºí òàâüæ, ¯íäñýí õóóëüä
ººð÷ëºëò îðóóëàõã¿éãýýð øèéäâýðëýõ
áîëîìæòîé ãýæ ¿çýí Çàñãèéí ãàçðûí
òóõàé áîëîí ÓÈÕ-ûí òóõàé õóóëüä
ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëèéí
òºñë¿¿äèéã ñàíàà÷ëàí ÓÈÕ-ä ºðãºí
áàðüñàí. Ýäãýýð õóóëèéí òºñë¿¿äèéã
õýëýëöýõ ýñýõ àñóóäëûã ÓÈÕ äýìæñýí
áºãººä ÓÈÕ-ä ñóóäàëòàé íàìóóäûí äóíä
åðºíõèé óëñ òºðèéí çºâøèëöºë ¿¿ñýýä
áàéãàà áîëîâ÷ òîäîðõîé øàëòãààíû
óëìààñ áàòëàãäààã¿é áàéíà.

Çàñãèéí ãàçàð
/Àæèëëàñàí
õóãàöàà/
Ï.Æàñðàé
/1992.7.21 –
1996.7.19/
Ì.Ýíõñàéõàí
/1996.7.19 –
1998.4.23/
Ö.Ýëáýãäîðæ
/1998.4.23 –
1998.12.9/
Æ.Íàðàíöàöðàëò
/1998.12.9 –
1999.7.22/
Ð.Àìàðæàðãàë
/1999.7.30 –
2000.7.26/
Í.Ýíõáàÿð
/2000.7.26 –
2004.8.20/
Ö.Ýëáýãäîðæ
/2004.8.20 –
2006.1.13/
Ì.Ýíõáîëä
/2006.1.25 –
2007.11.22/
Ñ.Áàÿð
/2007.11.22 –
2008.9.11/
Ñ.Áàÿð
/2008.9.11 –
2009.10.28/
Ñ¿.Áàòáîëä
/2009.10.29 –
2012.8.9/
Í.Àëòàíõóÿã
/2012.8.9 –
2014.11.5/
×.Ñàéõàíáèëýã
/2014.11.21-íýýñ
õîéø/

ÇÃ-ûí
ãèø¿¿äèéí
íèéò òîî

ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿í
ñàéäûí òîî

19

5

10

0

10

10

10

0

1

1

13

4

18

13

17

15

16

8

15

11

15
14
/2012.1.20/

12
9
/2012.1.27/

19

17

19

10

Äýýðõ õ¿ñíýãòýýñ ¿çýõýä õóóëü
òîãòîîã÷èéí óëñ òºðèéí õ¿ñýë çîðèã
¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí øèéäâýð¿¿äýýð
õÿçãààðëàãäàæ áàéñàí þì óó ýñâýë
åðºíõèé ñàéä íü óëñ òºðèéí ¿çýë
áîäëîîðîî
òºðèéí
ýðõ
ìýäëèéí
Эх
сурвалж:
Ж.Амарсанаа,
О.Батсайхан,
А.Түвшинтулга, Монгол Улсын Засгийн газар: Түүхэн
товчоон 1911-2012, УБ, 2013; Монгол Улсын парламент
/1990-2000/, УБ, 2000; Ч.Энхбаатар, Д.Солонго нар,
Монгол Улсад ардчиллыг бэхжүүлэхэд Үндсэн хуулийн
гүйцэтгэсэн үүрэг: Дүн шинжилгээний тайлан, УБ, 2014.

2

93

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Äýýðõ
çààëòóóäààð
ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿íýýð ñîíãîãäñîí èðãýí õàâñðàí
ã¿éöýòãýæ áîëîõ áà áîëîõã¿é àæèë,
àëáàí òóøààëûí àñóóäëûã çîõèöóóëñàí
áîë ¿¿íýýñ ãàäíà ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íýýð
ñîíãîãäîæ áîëîõã¿é àæèë, àëáàí
òóøààë ãýæ áàéíà. ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéí
òóõàé õóóëèéí 26 äóãààð ç¿éëèéí
26.6-ä “Óëñ òºðèéí àëáàí õààã÷ààñ
áóñàä òºðèéí àëáàí õààã÷, òºðèéí
áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò, òºðèéí
áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé
õóóëèéí ýòãýýäèéí óäèðäàõ àëáàí
òóøààëòàí Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿íä
íýð äýâøèõ áîë ñîíãóóëèéí æèëèéí
íýãä¿ãýýð ñàðûí íýãíèé ºäðººñ ºìíº
òºðèéí àëáàíààñ áîëîí àæèë, àëáàí
òóøààëààñàà ÷ºëººëºãäñºí áàéíà.” ãýæ
çààñàí. Ýíý çîõèöóóëàëò íü óëñ òºð,
ýðõ ç¿éí ìýäëýã, áîëîâñðîë ºíäºðòýé,
íèéò ñîíãîã÷äûí 10 îð÷èì õóâèéã
ýçëýõ õýñãèéí óëñ òºðèéí îðîëöîîíû
ýðõèéã õÿçãààðëàñàí, ¿íäñýí õóóëèéí
çºð÷ëèéí øèíæòýé, àðä÷èëñàí ¸ñîíä
¿ë íèéöýõ çîõèöóóëàëò ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí 2012 îíû 3 äóãààð ñàðûí 7-íû
ºäºð áàòëàãäñàí Õóóëü÷èéí ýðõ ç¿éí
áàéäëûí òóõàé õóóëü áîëîí ýíý õóóëèéí
äàãóó 2013 îíä øèíýýð áàéãóóëàãäñàí
Ìîíãîëûí
Õóóëü÷äûí
Õîëáîîíû
ä¿ðìýýð
õóóëü÷äûí
óëñ
òºðèéí
èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîí
óëñ òºðèéí àëáàí òóøààë ýðõëýõ ýðõèéã
õÿçãààðëàñàí çîõèöóóëàëòûã îðóóëñàí
íü ìºí äýýðõèéí àäèë ¿ð äàãàâàðòàé
ãýæ ¿çýæ áîëíî.
¯íäñýí õóóëèéã õýëýëöýõ ÿâöàä
Àðäûí Èõ Õóðàë äýýð Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿ä á¿ãäýýðýý, ýñâýë Óëñûí Áàãà
Õóðëààñ òýð ¿åä áàéãóóëàãäààä áàéñàí
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿ä øèã ãóðàâíû
íýã íü ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿í áàéõ
øààðäëàãà òîãòîîõ ýñýõ àñóóäëûã
õýëýëöñýí áîëîâ÷ ýíý òóõàé ÿìàð ÷
çîõèöóóëàëò õèéãäýýã¿é áàéíà.3
¯íäñýí
õóóëèéí
ø¿¿õèéí
øèéäâýðèéã ¯íäñýí õóóëèéí õýì
õýìæýýíèé òàéëáàð ãýäýã óòãààð íü
¿íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí ýõ ñóðâàëæ

õóâààðèëàëòûí çàð÷ìûã ÷óõàë ãýæ
¿çýæ áàéñíààñ áóñàä ¿åä êàáèíåòèéí
ãèø¿¿äèéí
äèéëýíõ
íü
ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿íèé àëáûã õàâñðàí ã¿éöýòãýæ
áàéæýý.
2. Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí
Õîðèí åñä¿ãýýð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñýãò
äýýð äóðäàãäñàí íýìýëò ººð÷ëºëòººð
“...Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í íü Åðºíõèé
ñàéä, Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íýýñ áóñàä,
õóóëèàð òîãòîîñîí ¿¿ðýãò íü ¿ë õàìààðàõ
àæèë, àëáàí òóøààë õàâñàð÷ áîëîõã¿é.”
ãýñýí çîõèöóóëàëòûã îðóóëñàí.
̺í 2006 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí
26-íû ºäºð áàòëàãäñàí Ìîíãîë Óëñûí
Èõ Õóðëûí òóõàé õóóëèéí øèíý÷èëñýí
íàéðóóëãûí
7
äóãààð
ç¿éëèéí
7.1.25-ä “Åðºíõèé ñàéä, Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿íýýð
òîìèëîãäâîë
õàâñðàí
àæèëëàõ;”-ûã ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé á¿ðýí
ýðõ áîëãîí õóóëü÷èëæýý. Óã õóóëèéí 35
äóãààð ç¿éëèéí 35.9-ä “Ãèø¿¿í Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿íýýð òîìèëîãäâîë Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿íèé öàëèí õàíãàìæèéã
àâàõ áºãººä Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿íèé
òºñºâò òóññàí áóñàä çàðäëûã çàõèðàí
çàðöóóëàõ ýðõòýé”, 36 äóãààð ç¿éëä
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í íü á¿ðýí ýðõèéíõýý
õóãàöààíä óëñ òºðèéí íàìûí ñîíãóóëüò
àëáàí òóøààë, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí
ñîíãóóëüò àëáàí òóøààë, áàãøëàõ
áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëààñ
ãàäíà Åðºíõèé ñàéä, Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿íèé àëáàí òóøààëûã õàâñðàí
ã¿éöýòãýõ ýðõòýé áàéõ, Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿íýýð òîìèëîãäñîí áîë ò¿¿íèé
÷óóëãàíû àæèëëàãààíä îðîëöîõ æóðìûã
Åðºíõèé ñàéäûí ñàíàëûã õàðãàëçàí
Óëñûí Èõ Õóðëûí äàðãûí çàõèðàìæààð
áàòëàõààð òóñ òóñ çîõèöóóëñàí.
Ò¿¿í÷ëýí 1993 îíû 5 äóãààð ñàðûí
6-íû ºäºð áàòëàãäñàí Ìîíãîë Óëñûí
Çàñãèéí Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 20 äóãààð
ç¿éëèéí 1 äýõ õýñýãò 2001 îíû 6 äóãààð
ñàðûí 21-íèé ºäºð îðóóëñàí íýìýëò,
ººð÷ëºëòººð “...Óëñûí Èõ Õóðëûí
ãèø¿¿í Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íýýð
òîìèëîãäâîë ãèø¿¿íèéõýý á¿ðýí ýðõèéã
õýâýýð õàäãàëíà” ãýñýí çîõèöóóëàëòûã
òóñãàæýý.

Ч.Энхбаатар, Д.Солонго нар, Монгол Улсад ардчиллыг
бэхжүүлэхэд Үндсэн хуулийн гүйцэтгэсэн үүрэг: Дүн
шинжилгээний тайлан, УБ, 2014, 15 дахь тал.

3

94

Ñóäàëãààíû òîéì

áîëãîí àâ÷ ¿çäýã, èæèë òºñòýé ìàðãààíûã
øèéäâýðëýõäýý õàðãàëçäàã äýëõèéí
ýðõ ç¿éò òºðòýé óëñóóäûí íèéòëýã
æèøèã áàéäàã òóë ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í
ÿìàð àæèë, àëáàí òóøààë õàâñðàí
àæèëëàæ áîëîõ ýñýõ òóõàé àñóóäëûã
øèéäâýðëýñýí ¯íäñýí Õóóëèéí Öýöèéí
øèéäâýð¿¿äèéí àãóóëãûã òóõàéëàí àâ÷
¿çýõ ¸ñòîé.
¯¿íä Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í
Ö.Òºðìàíäàõ ¯íäñýí õóóëèéí õîëáîãäîõ
çààëòûã çºð÷ñºí ýñýõ òóõàé 1994.01.12íû ºäðèéí 03 äóãààð ä¿ãíýëò, Óëñûí
Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í Ö.Ýëáýãäîðæ,
Ä.Ãàíáîëä, Ñ.Çîðèã íàð ¯íäñýí õóóëèéí
õîëáîãäîõ çààëòûã çºð÷ñºí ýñýõ
òóõàé 1994.02.23-íû ºäðèéí 04 ä¿ãýýð
ä¿ãíýëò, Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í
Ñ.Çîðèã ¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºí ýñýõ
òóõàé 1994.06.15-íû ºäðèéí 06 äóãààð
ä¿ãíýëò, Óëñûí Èõ Õóðëûí õóóëèéí 22
äóãààð ç¿éëèéí 1 ä¿ãýýð çààëò Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 29 ä¿ãýýð
ç¿éëèéí 1 ä¿ãýýð çààëòûã çºð÷ñºí
òóõàé ìàðãààíû òàëààðõ 1996.07.17-íû
ºäðèéí ä¿ãíýëò, ýíý àñóóäëûã ýöýñëýí
øèéäâýðëýñýí 1996.09.07-íû ºäðèéí 06
äóãààð òîãòîîë, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ýðõ
ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëèéí õîëáîãäîõ
çààëò, ò¿¿íèéã ¿íäýñëýí ãàðñàí ÓÈÕ-ûí
òîãòîîëóóä ¿íäñýí õóóëèéí 29 ä¿ãýýð
ç¿éëèéí 1 äýõ çààëòûã çºð÷ñºí ýñýõ
òóõàé ìàðãààíû òàëààð 1998.10.23-íû
ºäðèéí 09 ä¿ãýýð ä¿ãíýëò, ýíý àñóóäëûã
ýöýñëýí øèéäâýðëýñýí 1998.11.24íèé ºäðèéí 02 äóãààð òîãòîîë çýðýã
õàìààðíà.
Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîë Óëñûí Èõ
Õóðëààñ 1999 îíû 12 äóãààð ñàðûí
24-íèé ºäºð áàòàëñàí “Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò,
ººð÷ëºëò” íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí íýãä¿ãýýð ç¿éëèéí 2-ò çààñàí
“Àðä÷èëñàí ¸ñ, øóäàðãà ¸ñ, ýðõ ÷ºëºº,
òýãø áàéäàë, ¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã
õàíãàõ, õóóëü äýýäëýõ íü òºðèéí ¿éë
àæèëëàãààíû ¿íäñýí çàð÷èì ìºí”,
Æàðàí íàéìäóãààð ç¿éëèéí 1-ä çààñàí
“¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõ ñàíàà÷èëãûã õóóëü ñàíàà÷ëàõ
ýðõ
á¿õèé
áàéãóóëëàãà,
àëáàí

òóøààëòàí ãàðãàõ áºãººä ñàíàëûã
¯íäñýí Õóóëèéí Öýö Óëñûí Èõ Õóðàëä
ºðãºí ìýä¿¿ëæ áîëíî”,
Äàëäóãààð
ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí “¯íäñýí õóóëüä
õóóëü, çàðëèã, òºðèéí áàéãóóëëàãûí
áóñàä øèéäâýð íèéò áàéãóóëëàãà,
èðãýíèé ¿éë àæèëëàãàà á¿ðíýý íèéöñýí
áàéâàë çîõèíî” ãýñýí çààëòóóäûã òóñ
òóñ çºð÷ñºí áàéíà ãýñýí ¿íäýñëýë
á¿õèé ìàðãààíûã 2000.3.15-íû ºäðèéí
õóðàëäààíààðàà
õÿíàí
õýëýëöýýä
“1.Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 1999 îíû
12 äóãààð ñàðûí 24-íä Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõäàà Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí
òóõàé õóóëü, Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí
õóðàëäààíû äýãèéí òóõàé õóóëü, Õóóëü,
Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä øèéäâýðèéí
òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ
æóðìûí òóõàé õóóëèéí õîëáîãäîõ
çààëòóóäûã çºð÷ñºí íü ¯íäñýí õóóëèéí
íýãä¿ãýýð
ç¿éëèéí
2;
äàëäóãààð
ç¿éëèéí 1 äýõ çààëòàä íèéöýýã¿é áàéíà;
2.Óëñûí Èõ Õóðàë ¯íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõäàà ¯íäñýí
õóóëèéí æàðàí íàéìäóãààð ç¿éëèéí 1
äýõ çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã
¯íäñýí õóóëèéí Öýöýä îëãîîã¿é áàéíà.”
ãýñýí ¿íäýñëýëýýð ¯íäñýí õóóëèéã
çºð÷ñºí õýìýýí ä¿ãíýñýí.
2000 îíû 7 äóãààð ñàðûí 28íû ºäºð Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû
õóðàëäààíààð ¯íäñýí õóóëèéí Öýöèéí
03 òîîò ä¿ãíýëòèéã õýëýëöýõ ÿâöäàà
¯íäñýí Õóóëèéí Öýö íü ¯íäñýí õóóëü,
Öýöèéí òóõàé áîëîí Öýöýä ìàðãààí
õÿíàí
øèéäâýðëýõ
àæèëëàãààíû
òóõàé õóóëüä çààñàí ººðèéí á¿ðýí
ýðõýä
¿ë
õàìààðàõ
àñóóäëààð
ä¿ãíýëò ãàðãàñàí, ¯íäñýí õóóëüä
îðóóëñàí íýìýëò, ººð÷ëºëò ¯íäñýí
õóóëüòàé íèéöýæ áàéãàà ýñýõèéã
ìàãàäëàí øàëãàõ, ä¿ãíýëò ãàðãàõ
ÿìàð ÷ ýðõ ¯íäñýí õóóëèéí Öýöýä
áàéõã¿é ãýñýí ¿íäýñëýë¿¿ä ãàðãàæ, óã
ä¿ãíýëòèéí òàëààð õ¿ëýýí çºâøººðºõ,
çºâøººðºõã¿é áàéõ òóõàé ÿìàð íýãýí
øèéäâýð ãàðãàõ áîëîìæã¿é õýìýýãýýä
îðõèñîí áàéäàã.
Ãýâ÷
2000.11.29-íèé
ºäºð
¯íäñýí Õóóëèéí Öýö èõ ñóóäëûí

95

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

õóðàëäààíààðàà Ìîíãîë Óëñûí èðãýí
Ñ.Íàðàíãýðýë íàðûí ãîìäëîîð óã
ìàðãààíûã äàõèí õÿíàí õýëýëöýýä 1999
îíû 12 äóãààð ñàðûí 24-íèé ºäðèéí
õóðàëäààíààð áàòàëñàí Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ, ¯íäñýí
õóóëèéí öýöèéí òîãòîîë ãàðãàí ýöýñëýí
øèéäâýðëýñýí áàéíà.
3. Îíîëûí ¿íäýñëýë
Ìîíãîë Óëñûí òºð íü ¯íäñýí
õóóëèéíõàà àãóóëãààð Ïàðëàìåíòûí
Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí õýëáýðòýé
áîëîõûã õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû
õóâüä íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðäºã
áîëñîí4 ãýæ ¿çýæ áîëîõ áºãººä
ïàðëàìåíòûí ñîíãîäîã ÷èã ¿¿ðã¿¿äèéã5
õýðýãæ¿¿ëýõýä ïàðëàìåíòûã á¿ðä¿¿ëýã÷
ãèø¿¿äèéí ýðõ ç¿éí áàéäàë õýðõýí
òîäîðõîéëîãäñîí áàéõ íü îíöãîé à÷
õîëáîãäîëòîé. Ìàíàé óëñûí ¿íäñýí
õóóëèéí ýðõ ç¿é äýõ çîõèöóóëàëò áîëîí
òóëãàìäààä áóé áýðõøýýëèéí òàëààñ
àâ÷ ¿çâýë ïàðëàìåíòûí áóñàä òºðèéí
áàéãóóëëàãóóäûã ýìõëýí áàéãóóëàõ
áîëîí
õÿíàëòûí
÷èã
¿¿ðã¿¿äýä
àíõààðëàà õàíäóóëàõ øààðäëàãàòàé
áîëíî.
Ýðõ ç¿éí îíîë, íîì çîõèîëä
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿í íýãýí çýðýã
Çàñãèéí
ãàçðûí
ãèø¿¿í
áàéõûã
çºâòãºñºí, ¿ã¿éñãýñýí ÿíç á¿ðèéí ¿çýë
áîäëóóä áàéäàã áºãººä ¿¿íèéã äîð
õ¿ñíýãòýýð õóðààíãóéëàí ¿ç¿¿ëüå.

Äýìæñýí

Ýñýðã¿¿öñýí

ÿéöýòãýõ
áîëîí
õóóëü
òîãòîîõ
ýðõ
ìýäë¿¿ä
íü
õîîðîíäîî
íÿãò
õàìòûí àæèëëàãààã
ø à à ð ä ä à ã
ïàðëàìåíòûí
çàñàãëàëûí
¿çýë
áàðèìòëàëòàé
çºð÷èëääºã òàëòàé1
áºãººä
äèéëýíõ
ïàðëàìåíòûí
ç à ñ à ã ë à ë ò à é
îðíóóäàä ã¿éöýòãýõ
áîëîí õóóëü òîãòîîõ
ýðõ
ìýäëèéí
áàéãóóëëàãóóäûí
õ à ð è ë ö à à ã
áýõæ¿¿ëýõèéí òóëä
çºâõºí çºâøººðººä
çîãñîõã¿é
ìºí
èäýâõòýé
äýìæäýã
áàéíà.2

Ýðõ
ìýäëèéí
õóâààðèëàëò
òàëààñ
ººðèéíõ íü êàáèíåòèéí
¿éë
àæèëëàãààíä
õÿíàëò òàâèõ ÷èã ¿¿ðýã
á¿õèé
áàéãóóëëàãàäàà
ãèø¿¿í íü áîëæ îðæ
èðñíýýð
Çàñãèéí
ãàçàð
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé ìàíäàò á¿õèé
ãèø¿¿äèéíõýý
òîîãîîð
ººðèé㺺
õàìãààëàõ
ñàíàëòàé áîëíî ãýñýí
¿ã. Äýëõèéí óëñóóäòàé
õàðüöóóëàõàä
“áàãà
òàëðóóãàà áàéãàà”3 ìàíàé
óëñûí
ïàðëàìåíòàä
ýíýõ¿¿ íºëººëºë èë¿¿
íîöòîéãîîð àæèãëàãääàã
áºãººä ýíý íü ÷ “äàâõàð
äýýëèéí”
àñóóäëûã
õºíäºí
òàâèõ
ãîë
¿íäýñëýë áîëæ áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí ýðõ ìýäëèéí
òºâëºðºë íýã õ¿í äýýð
¿¿ñýõ,
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé
àæëûã
îðõèãäóóëàõ, ïàðëàìåíò
10
ãàðóé
÷àäâàðëàã
ãèø¿¿äýý Çàñãèéí ãàçàðò
àëäñàíàà𠺺ðèéíõ íü
÷àäàâõ ñóëàðäàã ãýõ ìýò
ñºðºã òàëóóäòàé4 ãýæ
¿çäýã áàéíà.
Êàáèíåòèéí
çàð÷ìààð
àæèëëàäàã,
Åðºíõèé
ñàéäûí
÷èãëýë,
óäèðäëàãàä àæèëëàäàã
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í íü
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ÷ºëººò
ìàíäàòûí
çàð÷ìûã
õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é
ãýäýã íü òîäîðõîé þì.
ªºðººð õýëáýë ººðèéí
õ¿ñýë çîðèãèéí ÷ºëººòýé
èëýðõèéëæ,
¯íäñýí
õóóëüä çààñíààð “àðä
ò¿ìíèé ýë÷ ìºí áºãººä
íèéò èðãýí, óëñûí àøèã
ñîíèðõëûã
ýðõýìëýí
áàðèìòëàõ” áîëîìæ õîìñ
áîëíî.

Ameller, M., Parliaments, London, 1966, p. 69.
Marc van der Hulst, The parliamentary mandate: A global
comparative study, Inter-parliamentary Union, Geneva,
2000, p. 48
3
Д.Лүндээжанцан, Монгол улс дахь төрийн эрх мэдлийн
хуваарилалт, УБ, 2014, 242 дахь тал
4
Marc van der Hulst, The parliamentary mandate:A global
comparative study, Inter-parliamentary Union, Geneva,
2000, p. 48
5
Uwe Schneider in: Landtag von Sachsen-Anhalt: Bericht der
Enquete-Kommission „Rechtliche und materielle Sicherstellung
der Ausübung des Landtagsabgeordnetenmandats“, (Magdeburg)
1998 (= Drucksache 2/4631 vom 18.02.1998), Anlage 2, S. 19.

Ñóäàëãààíû òîéì
Ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé
ìàíäàò
Çàñãèéí
ãàçðûí
ãèø¿¿íèé
àëáàí
ò ó ø à à ë ò à é
õàðøëàõã¿é
ãýæ
¿çäýã ñóäëàà÷èä ýíý
áàéäàë ïàðëàìåíòûí
çàñàãëàëòàé óëñûí
íèéòëýã õýâ øèíæ
áîëñîí
áºãººä
ïàðëàìåíòààñ
ñîíãîãäîõ áóñ õàðèí
òºðèéí
òýðã¿¿í
òîìèëäîã, ïàðëàìåíò
Çàñãèéí
ãàçðûí
ãèø¿¿íä
èòãýë
¿ç¿¿ëýõ
ýñýõ
íü
îíöûí õàìààðàëã¿é
íºõöºëä
àñóóäàë
ä à ã ó ó ë à õ ã ¿ é
5
õýìýýäýã.
Óëñ
òºðººñ
õîë
ì ý ð ã ý æ ë è é í
õ¿ì¿¿ñèéí
êàáèíåò
á¿ðýëäýæ,
óëìààð
òºðèéí óäèðäëàãûí
àâòîðèòàð
õýëáýð
äàëä áàéäëààð ¿¿ñíý
ãýñýí áîëãîîìæëîë
áàéäàã.

Ò¿¿í÷ëýí ñàéä íàð
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿í
áàéõ
íü
òýäýíä
íàìûí
á¿ëãýýð
äàìæóóëàí íºëººëºõ
áîëîìæ
á¿ðäýæ,
ïàðëàìåíòûí
íºëººëëèéí
áîëîí
óäèðäëàãûí áîëîìæ
íýìýãäýíý ãýæ ¿çäýã.

Ãýâ÷ ýíý íü àìüäðàë
äýýð
íîòëîãääîãã¿é
áàéíà.Òóõàéëáàë
Ëþêñåíáóðã,
Ãîëëàíä,
Íîðâåãè, Øâåä, Ôðàíö
çýðýã óëñóóäàä ¿¿íèéã
çºâøººðäºãã¿é
áºãººä
ìºí ë ïàðëàìåíòààñ
îíöûí õàìààðàëã¿éãýýð
Åðºíõèé ñàéäûí ñàíàë
áîëãîñíîîð
òºðèéí
òýðã¿¿í íü òîìèëäîã.
Õàðèí Äàíè, Èõ Áðèòàíè,
Èðëàíä, Èòàëè, Ôèíëàíä,
Èñïàíè, Àâñòðè, ÕÁÍÃÓ
çýðýã
óëñàä
¿¿íèéã
çºâøººðäºã áàéíà.6

Äýìæèã÷äèéí
äàðààãèéí
íýã
¿íäýñëýë íü òóõàéí
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿í
Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿í áîëæ,
ººðèéí ïàðëàìåíòûí
ì à í ä à ò à à ñ
òàòãàëçëàà
ãýõýä
Çàñãèéí ãàçàð íü
îãöðîõ, ººðºº îãöðîõ
çýðýã
òîõèîëäîëä
ýðãýýä
äàðààãèéí
ñîíãóóëü
õ¿ðòýë
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿í
áîëîõ
áîëîìæã¿é
áîëîõ ýðñäýë ¿¿ñíý
ãýäýã.9

¯¿íèé ýñðýã àðãóìåíò
íü êàáèíåòèéí ãèø¿¿í
áîëñîí
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿í
íü
ººðèéí
ìàíäàòûã äàðààãèéíõàà
õ¿íä
ºãñíººð
ýíý
àñóóäàë
øèéäýãäýõ
áà
ñîíãóóëèéí
õóâü
òýíö¿¿ëñýí òîãòîëöîîòîé
íºõöºëä ìàø õÿëáàð
øèéäýõ
áîëîìæòîé
àñóóäàë ãýæ ¿çäýã áàéíà.7
Èõýíõ
ïàðëàìåíòûí
çàñàãëàëòàé
óëñóóä
ñîíãóóëèéí
õóâü
òýíö¿¿ëñýí òîãòîëöîîíû
ýëåìåíòèéã
ò¿ëõ¿¿
õóóëü÷èëñàí áàéäàã.
Ãýòýë áîäèò áàéäàë äýýð
õàðèí ÷ ýñðýãýýðýý áóþó
ñàéä íàð ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äýä
íºëººëºõ
áîëîìæ íü äàâàìãàé
áàéõûí
çýðýãöýý
òýä
êàáèíåòûíõàà
ïàðëàìåíòûí ìàíäàòã¿é
ñàéä
íàðààñ
äàâóó
áàéäàëòàé
áàéäàã
áàéíà.8

1
2

Б.Чимид, Төр, нам, эрх зүйн шинэтгэлийн эгзэгтэй
асуудал, 1-р дэвтэр, УБ, 2008, 45 дахь тал,
Д.Лүндээжанцан, Монгол улс дахь төрийн эрх мэдлийн
хуваарилалт, УБ, 2014, 250 дахь тал г. м.
5
Walter Bagehot, The English Constitution, 1964 (First
edition 1867), p. 151; Isensee/Kirchhof, Handbuch des
Staatsrechts, Band 2, Heidelberg, 1987, S.349.
4

96

Die EU-Staaten im Vergleich. Strukturen, Prozesse,
Politikinhalte, hrsg. von Oscar W. Gabriel und Frank
Brettschneider, Bonn 1994, S. 41, 55, 348, 478.
7
Jochen Weichold, Ministeramt und Parlamentsmandat, in:
UTOPIE kreativ, Berlin, Heft 112 (Februar 2000), S. 158166.
8
Johannes Koehler: Die Inkompatibilität in Bayern.
Untersuchungen über die Frage der Unvereinbarkeit der
gleichzeitigen aktiven Ausübung des öffentlichen Dienstes und
eines Landtagsmandates, München 1963, S. 47.

ͺ㺺 òàëààñ ýäãýýð
àëáàí
òóøààëûã
õàâñðàí
ã¿éöýòãýõýä
àæëûí à÷ààëëûã äàâàõ
áîëîìæ õîìñ áºãººä
õîîðîíäîî
çºð÷èëäºæ,
àëü íýãèéã íü ç¿é ¸ñîîð
ã¿éöýòãýõã¿é
áàéõàä
õ¿ðãýíý. Ìýäýýæ õýðýã
èõýâ÷ëýí ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé àëáàí òóøààë
îðõèãäîæ, òóõàéí ìàíäàò
ýçýìøèã÷ ñàíàë ºãäºã,
ºãºõ人
êàáèíåòèéí
ãèø¿¿íèé õóâèàð ºãäºã ë
ñóáüåêò áîëæ, òýð õýðýýð
ò¿¿íýýð òºëººë¿¿ëæ áóé
ñîíãîã÷äûí ñàíàë, äóó
õîîëîé
ïàðëàìåíòûí
òàíõèìä ýçã¿éääýã ñºðºã
òàëòàé.
Õýðýâ
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé
ñóóäëàà
àëäñàíààð
àìüäðàë
íü õýö¿¿ä÷èõýýð, óëñ
òºðèéí çàì ìºð íü
ìóõàðäàëä îð÷èõîîð õ¿í
þì áîë åðººñ òºðèéí
ºíäºð àëáàí òóøààëä
àæèëëàõàä òîõèðîìæòîé
ãýäýã íü ýðãýëçýýòýé
ãýæ
òàéëáàðëàäàã.
ͺ㺺òýýã¿¿ð
ñ¿¿ëèéí
¿åä
çàðèì
óëñóóä
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í
áîëñîí
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé îðîíä íºõºõ
ãèø¿¿íèéã ïàðëàìåíòàä
îðóóëæ èðýýä, òóõàéí
çàñãèéí
ãàçàð
ýñâýë
ñàéä
îãöîðñíû
äàðàà
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íýý
ñýðãýýæ
áîëäîã
çîõèöóóëàëòûã
õóóëü÷èëñíààð
ýíýõ¿¿
àñóóäëûã øèéäâýðëýæ,
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿í
íýãýí
çýðýã
çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿í áàéõûã
õîðèãëîæ ýõýëñýí áàéíà.
Òóõàéëáàë,
Øâåä,
Áåëãè çýðýã óëñóóäàä
/1995 îíû ñîíãóóëèàñ
Ýñòîíè
óëñ
õîéø/10,
¯íäñýí õóóëèàðàà èéì
çîõèöóóëàëòûã òóñãàæýý.

6

9
Thomas Würtenberger, in: Landtag von Sachsen-Anhalt:
Bericht der Enquete-Kommission „Rechtliche und materielle
Sicherstellung der Ausübung des Landtagsabgeordnetenmandats“,
(Magdeburg) 1998, Anlage 1, S. 13.
10
Marc van der Hulst, The parliamentary mandate: A global
comparative study, Inter-parliamentary Union, Geneva,
2000, p. 48-49

97

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ
Çàñãèéí
ãàçðûí
ãèø¿¿í
áîëîõ
õýìæýýíèé óëñ òºð÷
ãýäýã áîë ìýäýýæ
õýðýã òóõàéí íàìûí
ëèäåð¿¿ä áàéäàã.
Ìàíàé
óëñûí
õóâüä
90-ýýä
îíû
òîãòîëöîîíû
øèëæèëòèéí äàðààõ
¿åä
óëñ
òºðèéí
íàìóóä,
ÿëàíãóÿà
øèíýýð ¿¿ññýí óëñ
òºðèéí íàìóóä õ¿íèé
íººö,
òîãòîëöîîíû
õóâüä
õàðüöàíãóé
áýõæèæ,
òºëºâøèæ
àìæààã¿é áàéñíààñ
Çàñãèéí
ãàçðûí
ãèø¿¿í
áîëãîõûã
õ¿ññýí
áîëîâñîí
õ¿÷íýý
ñîíãóóëüä
ºðñºëä¿¿ëýõã¿é
õàäãàëàí ¿ëäýõ íü
õîõèðîëòîé,
áàðàã
áîëîìæã¿é áàéñàíòàé
õîëáîîòîéãîîð
èéì
àãóóëãàòàé
çîõèöóóëàëòûã
õàäãàëàõûí
òºëºº
òýìöýæ áàéñàí ãýæ
ä¿ãíýæ áîëîõ þì.

2015 ¹1 (51)

¿éë ÿâö íü áóñàä ç¿¿í åâðîïûí øèíýýð
àðä÷èëàãäñàí óëñóóäûí äîòîð ¿ëãýð
æèøýý áîëîõóéöààð õóðäàöòàé, ¿ð
íºëººòýé áàéãàà óëñ áîëîõûíõ íü õóâüä
àíõààðàí ¿çñýí áîëíî.

Õàðèí ýä¿ãýýãèéí 20
æèëèéí
ïàðëàìåíòàò
¸ñíû
ò¿¿õèéí
ºíäºðëºãººñ
õàðàõàä
èéì áýðõøýýë ¿¿ñýõ
ìàãàäëàë
õàðüöàíãóé
áàãàññàí
áîëîâ
óó.
ͺ㺺òýýã¿¿ð
ÓÈÕ-ûí
ñîíãóóëèéí òîãòîëöîîíä
ººð÷ëºëò
îðæ,
õóâü
òýíö¿¿ëñýí ñîíãóóëèéí
ýëåìåíò íýãýíò îðæ èðñýí
áîëîõîîð äýýðõ ¿¿ñýæ
áîëîõ
ýðñäýë¿¿äèéí
çàðèìûíõ íü ìàãàäëàë
íýëýýä áóóðñàí ãýæ ¿çýæ
áîëíî.

ÕÁÍÃÓ
ÕÁÍÃÓ-ûí õ¿÷èí òºãºëäºð õóóëü
òîãòîîìæèéí õ¿ðýýíä Áóíäåñòàãèéí
ãèø¿¿íèé
ìàíäàòòàé
Õîëáîîíû
Åðºíõèéëºã÷èéí,
Áóíäåñðàòûí
ãèø¿¿íèé,
Áàòëàí
õàìãààëàõûí
àñóóäàë õàðèóöñàí àëáàí òóøààëòíû,
òºðèéí àëáàí õààã÷ áîëîí àæèëòíû
(äýýä
ñóðãóóëèéí
áàãø
áîëîí
õóãàöààòàé ñîíãóóëüò òºðèéí àëáàí
õààã÷ õàìààðàõã¿é), öýðãèéí àëáàí
õààã÷èéí ÷èã ¿¿ðãèéã õàâñðàí ã¿éöýòãýæ
áîëîõã¿é. Ò¿¿í÷ëýí øàøíû íîìëîã÷îîð,
àæ àõóéí íýãæ áîëîí ñîíèðõëûí
õîëáîîäîä àæèëëàõûã õîðèãëîñîí.
Õàðèí Åâðîïûí ïàðëàìåíòûí þì óó
ìóæ óëñûí ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿íèé
(äàâõàð ìàíäàò), Õîëáîîíû Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿íèé, èõýíõ òîõèîëäîëä
ìóæ óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé
àëáàí òóøààëûã õàâñðàí ã¿éöýòãýõèéã
çºâøººðäºã.6 Ãýâ÷ ýíýõ¿¿ çîõèöóóëàëò
íü ÕÁÍÃÓ-ûí ¿íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí
áè÷ìýë õýì õýìæýýíä òóñààã¿é, õàðèí
Âàéìàðûí ÁÍÓ-ûí ïàðëàìåíòàò ¸ñíîîñ
¿¿äýëòýé ¿íäñýí õóóëèéí çàíøëûí õýì
õýìæýý þì.7Òèéìýýñ ÷ çàðèì ñóäëàà÷èä
Áðåìåí áîëîí Õàìáóðã ìóæ óëñóóäûí
¯íäñýí õóóëü äàõü ìóæ óëñûí Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿í Ëàíäòàãèéí ìàíäàòòàé
áàéõûã õîðèãëîñîí çîõèöóóëàëòûã
Õîëáîîíû óëñûí ò¿âøèíä õýðýãëýõ íü
¿íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿éí õóâüä ÿìàð íýã
àñóóäàëã¿é ãýæ ¿çñýí áàéäàã.8
ÕÁÍÃÓ-ûí Áóíäåñòàã íü òóõàéí
ñîíãóóëèéí
¿ð
ä¿íãýýñ
õàìààð÷

4. Ãàäààä îðíóóäûí òóðøëàãà
Ñóäàëãààíû äààëãàâðûí äàãóó
ãàäààä îðíóóäûí òóðøëàãà õýñýãò
ÕÁÍÃÓ,
Ôèíëàíä,
Ýñòîíè
çýðýã
óëñóóäûã ñîíãîæ, äýýðõ àñóóäëûã
õýðõýí øèéäâýðëýñýí òàëààð ñóäëàëàà.
Ýäãýýð óëñóóäûã ñîíãîõäîî:
- ÕÁÍÃÓ-ûã
ñîíãîäîã
ïàðëàìåíòûí çàñàãòàé, õºãæèíã¿é,
ýäèéí çàñàã, óëñ òºð, íèéãìèéí
òîãòîëöîî íü ýä¿ãýý õàìãèéí òîãòâîðòîé
áàéãàà áîëîí òóñ óëñûí ¯íäñýí õóóëü íü
äýëõèéí îëîí óëñóóäàä ¿ëãýð äóóðàéë,
çàãâàð áîëæ áóéí õóâüä,
- Ôèíëàíä Óëñûã ¯íäñýí õóóëèéí
àãóóëãà, òºðèéí áàéãóóëëûí õýëáýð,
òºðèéí ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëò
íü ìàíàé óëñòàé òºñòýé äýýð ìºí ë
äýëõèéí õºãæèíã¿é îðîí, ìàíàé óëñûí
àäèë ºðãºí óóäàì ãàçàð íóòàã, öººí õ¿í
àìòàé áîëîõûíõ õóâüä,
- Ýñòîíè óëñûã ìàíàé óëñûí
àäèë
ñîöèàëèñò
òîãòîëöîîíîîñ
øèíýýð àðä÷èëàãäñàí, õóó÷èí ÇÕÓ-ûí
íºëººëºëä áàéñàí, öººí õ¿í àìòàé,
àðä÷èëñàí ýðõ ç¿éò òºðèéã òºëºâø¿¿ëýõ

Norbert Achterberg, Parlamentsrecht, 1984, S. 232 ff.
Edzard Schmidt-Jortzig: Das rechtliche Fundament der
Ministerkompatibilität unter dem Grundgesetz. In: Zeitschrift
für die gesamte Staatswissenschaft, Tübingen, 1974, Nr. 1, S.
139/140.
8
Wolfgang Schreiber: Handbuch des Wahlrechts zum Deutschen
Bundestag. Kommentar zum Bundeswahlgesetz, Köln, Berlin,
Bonn, München 1994, S. 567.; Hans Herbert von Arnim:
Entschädigung und Amtsausstattung. In: Parlamentsrecht und
Parlamentspraxis in der Bundesrepublik Deutschland, hrsg. von
Hans-Peter Schneider und Wolfgang Zeh, Berlin und New York
1989, S. 545.
6
7

98

Ñóäàëãààíû òîéì

600
ãàðóé
ãèø¿¿íòýé
áàéõààð
õóóëü÷ëàãäñàí áàéäàã òóë öººí õýäýí
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿ä íü Áóíäåñòàãààñ
ãàðàõ øèéäâýð, ñàíàë õóðààëòàä
òºäèéëºí èõ õýìæýýãýýð íºëººëäºãã¿é
áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ îð÷èí ¿åèéí
ïàðëàìåíòûí àðä÷èëàë áîë íàìóóäûí
àðä÷èëàë ó÷ðààñ ïàðëàìåíòûí ìàíäàò
íü “íàìä õàìààðàëòàé ìàíäàò”9áîëñîí,
ýä¿ãýýãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èíä òóõàéí
íàìûí òýðã¿¿í ýãíýýíèé óëñ òºð÷èä
èéíõ¿¿ õàâñðàí àæèëëàõ õàíäëàãà
äàâàìãàéëäàã10çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çâýë
òýäíèé íàìûí á¿ëýãòýý íºëººëºõ
íºëººëëèéã äóòóó ¿íýëýõ íü çîõèñã¿é
þì.
Ýä¿ãýý
Õîëáîîíû
Çàñãèéí
ãàçðûí 16 ñàéäûí 13 íü Áóíòåñòàãèéí
ãèø¿¿íýýð õàâñðàí àæèëëàæ áàéíà.
Ãåðìàíû ýðõ ç¿éí íîì çîõèîëóóäàä
èéíõ¿¿ õàâñðàí ã¿éöýòãýõ íü õóâü
õ¿íä õàìààðàë á¿õèé ýðõ ìýäëèéí
õóâààðèëàëòûã ¿ã¿éñãýæ11, õàðèëöàí
õÿíàëò-òýíöâýðòýé
áàéõ
çàð÷ìûã
àëäàãäóóëæ áàéíà ãýñýí ø¿¿ìæëýë12
äàâàìãàéëæ áàéíà.
ÕÁÍÃÓ-ûí òºðèéí ýðõ ç¿é äýõ íýã
ºâºðìºö çîõèöóóëàëò íü ïàðëàìåíò
äàõü òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ãýñýí
àëáàí òóøààë þì. Ïàðëàìåíò äàõü
òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûí àëáàí
òóøààëûã 1966 îíû ñ¿¿ëýýð Èõ ýâñýë
áàéãóóëàãäàõ ¿åä òîõèðîëöñîí áºãººä
1967 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 6-íû ºäºð
áàòëàãäñàí Ïàðëàìåíò äàõü òºðèéí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûí ýðõ ç¿éí áàéäëûí
òóõàé
õóóëèàð
áàòàëãààæóóëæýý.13
ßàìíû òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
íü òºðèéí ìýðãýøñýí àëáàí õààã÷äûí
õàìãèéí äýýä øàòíû àëáàí òóøààëòàí
áàéäàã áîë ïàðëàìåíò äàõü òºðèéí
íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íü öýâýð óëñ
òºðèéí àëáàí òóøààëòàí áºãººä äýýð
äóðäñàí õóóëèéí 1 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 1-ä

çààñíààð Õîëáîîíû êàíöëåðûíõààñ
áóñàä íü (1999 îíîîñ õîéø) çààâàë
Áóíäåñòàãèéí ãèø¿¿í áàéõ ¸ñòîé
áàéíà.14 Ýíýõ¿¿ àëáàí òóøààëûã áóé
áîëãîõûí ¿íäñýí çîðèëãî íü Çàñãèéí
ãàçðûã ïàðëàìåíòòàé õîëáîõ, òóõàéí
ñàëáàðûí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé
ïàðëàìåíòûí ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä
ã¿éöýòãýâýë çîõèõ àæèë, ¿¿ðãèéã
õºíãºâ÷ëºõ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ÿâäàë
þì. Èéíõ¿¿ ñàéäûí àæëûã õºíãºâ÷ëºõ
ÿâäàë íü ñàéäàä ïàðëàìåíòûí ç¿ãýýñ
òàâüñàí àñóóëãàä ïàðëàìåíò äàõü
òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà õàðèóëàõ
áàéäëààð èõýâ÷ëýí èëýðäýã áàéíà.15
ͺ㺺 òàëààñ ýíýõ¿¿ àëáàí òóøààëûã
õàøèæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñ õîæèìîî ñàéä
áîëîõ íü ýëáýã áàéäàã òóë ïàðëàìåíò
äàõü òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð
àæèëëàõ íü òýäýíä èðýýä¿éä ñàéäûí
àëáàí òóøààë õàøèõ áýëòãýë áîëäîã
õýìýýí ¿çýæ “ñàéäûí ñóðãóóëü” ÷
ãýæ íýðëýõ íü áèé. ̺í íýã ñàéä õýä
õýäýí ïàðëàìåíò äàõü òºðèéí íàðèéí
áè÷ãèéí äàðãàòàé áàéæ áîëäîã áºãººä
òºñâèéí çàðäëûí õýìíýëòèéí ¿¿äíýýñ
òýäíèéã èë¿¿ö àëáàí òóøààëòíóóä,
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé
íºõºí
îëãîâîð(öàëèí, çàðäàë) äýýð íýìæ
òºñ⺺ñ èõ çàðäàë ãàðãàæ áàéíà ãýñýí
ø¿¿ìæëýë áàñ äàãàëääàã áàéíà.
Ôèíëàíä
Ôèíëàíä óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí
24-ð ç¿éëä çààñíààð òóñ óëñûí
ïàðëàìåíò (Eduskunta) 4 æèëèéí
õóãàöààòàé ñîíãîãäñîí 200 ãèø¿¿íýýñ
á¿ðäýíý.
̺í õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëä
çààñíààð
öýðãèéí
àëáàí
õààã÷
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿íýýð ñîíãîãäîæ
áîëîõã¿é, õàðèí Òºðèéí çºâëºë16èéí õóóëü ç¿éí àñóóäàë õàðèóöñàí

Jörn Ipsen, Der Staat der Mitte: Verfassungsgeschichte der
Bundesrepublik Deutschland, München, 2009, S. 37.
Мөн тэнд, S. 41.
11
Hartmut Maurer, Staatsrecht I, 4. Auflage, München 2005, S.
379.
12
Epping, in: v. Mangoldt/Klein/Starck, GG II, Art. 66, Rn. 19
13
https://www.bundestag.de/blob/196246/9fb8672550d4
44bcaae6904e9019f8fe/kapitel_06_04_parlamentarische
_staatssekret__re-data.pdf,
2015.02.09-ний
өдрийн
байдлаар.
9

http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/
parlstg_1974/gesamt.pdf,
2015.02.09-ний
өдрийн
байдлаар.
15
https://www.bundestag.de/blob/196246/
9fb8672550d444bcaae6904e9019f8fe/kapitel_06_04_
p arlamentarische_staatssekret__re-data.pdf 2015.03.19ний өдрийн байдлаар.
16
Финланд улсын Засгийн газрыг (valtioneuvosto) ийнхүү
нэрлэдэг байна.
14

10

99

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

êàíöëåð17, ïàðëàìåíòûí õóóëü ç¿éí
àñóóäàë õàðèóöñàí àëáàí òóøààëòàí18,
äýýä ø¿¿õèéí áîëîí çàõèðãààíû
õýðãèéí äýýä ø¿¿õèéí ãèø¿¿í, Åðºíõèé
ïðîêóðîð, ÁÍÓ-ûí åðºíõèéëºã÷èéí
àëáàí
òóøààëóóäûã
Ôèíëàíäûí
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íýýð
õàâñðàí
ã¿éöýòãýæ áîëîõã¿é õýìýýí õóóëü÷èëñàí
áàéíà. Ýäãýýð õàâñðàí ã¿éöýòãýõèéã
õîðèãëîñîí àëáàí òóøààëä òóõàéí
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿í òîìèëîãäñîí þì
óó ñîíãîãäñîí áîë ò¿¿íèé ïàðëàìåíòûí
ìàíäàò õ¿÷èíã¿é áîëíî.
Ò¿¿í÷ëýí ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿íèé
ìàíäàò
Åâðîïûí
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íýýð àæèëëàõ áîëîí öýðãèéí
àëáà
õààõ
õóãàöààíä
òàñàëäàõ
òîõèîëäëóóäûã óã õóóëèéí 28 äóãààð
ç¿éëä õóóëü÷èëñàí áàéäàã. Åâðîïûí
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íýýð
àæèëëàõ
áîëñíû óëìààñ òàñàëäñàí òîõèîëäîëä
ò¿¿íèé
ìàíäàòûã
ò¿¿íèé
îðëîã÷
õýðýãæ¿¿ëíý ãýæ çîõèöóóëæýý.
Ôèíëàíä óëñûí õóâüä Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿íèé àëáàí òóøààëûã
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé
àëáàí
òóøààëòàé õàðøëàõã¿é ãýæ ¿çäýã áºãººä
Ôèíëàíäûí ýä¿ãýýãèéí Çàñãèéí ãàçðûí
17 ñàéäààñ 14 íü òóñ óëñûí ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé àëáàí òóøààëûã õàâñðàí
ýðõýëäýã áàéíà. Ãýõäýý Ôèíëàíä óëñûí
¯íäñýí õóóëèéí 48 äóãààð ç¿éëèéí
2 äàõü ºã¿¿ëáýðò çààñíààð Çàñãèéí
ãàçðûí ãèø¿¿íèé ¿¿ðãèéí õàâñðàí
ã¿éöýòãýæ áóé ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿í
íü ïàðëàìåíòûí áàéíãûí õîðîîäûí
ãèø¿¿í áàéõûã õîðèãëîñîí áàéíà .
Финланд улсын үндсэн хуулийн 69 дүгээр зүйлд
зааснаар Ерөнхийлөгчөөс томилогддог хууль зүйн
өндөр мэргэшилтэй хууль зүйн асуудал хариуцсан албан
хаагч ба түүний орлогч Засгийн газарт ажиллах бөгөөд
тэрээр Засгийн газрын хуралдаанд оролцож, гаргах гэж
буй шийдвэр нь хууль зүйн хувьд үндсэн хууль болон
бусад хууль тогтоомжид нийцэж буй эсэхийг урьдчилан
хянах, дүгнэлт гаргах чиг үүрэгтэй юм. /Maartje de Visser,
Constitutional Review in Europe: A Comparative Analysis,
2014, P. 20/
18
Финланд улсын үндсэн хуулийн 38, 109 дүгээр
зүйлүүдэд зааснаар шүүх болон бусад төрийн алба,
албан хаагчид хуулийн дагуу ажиллаж, үүргээ биелүүлж
буй эсэхэд хяналт тавих чиг үүрэг бүхий парламентын
хууль зүйн асуудал хариуцсан албан тушаалтныг хоёр
орлогчтойгоор 45 жилийн хуагцаагаар парламентаас
сонгодог байна. Эдгээр нь парламентын гишүүн байж
болохгүй.
17

Ýñòîíè
Ýñòîíè óëñûí õóâüä Óëñûí
õóðëûí ãèø¿¿í íü ººð ÿìàð íýã òºðèéí
àëáàí òóøààëûã õàâñðàí ã¿éöýòãýõèéã
¯íäñýí õóóëèéíõàà 63 äóãààð ç¿éëýýð
õîðèãëîñîí áàéäàã. ªºðººð õýëáýë
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé àëáàí
òóøààëûã
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé
àëáàí òóøààëòàé õàðøèëíà ãýæ ¿çýæ,
òºðèéí ýðõ ìýäëèéí õóâààðèëàëòûí
õàòóó çàð÷ìûã ìºðäëºã áîëãîäîã ãýñýí
¿ã þì. Ýñòîíè óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 64
ä¿ãýýð ç¿éëä “Óëñûí õóðëûí ãèø¿¿íèé
ìàíäàòûã òóõàéí ãèø¿¿í çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿íýýð òîìèëîãäìîãö ò¿äãýëç¿¿ëýõ
áºãººä Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íýýñ
÷ºëººëºãäñºíººð ýðãýí ñýðãýýãäýíý”
ãýæ çààæýý. Èéíõ¿¿ ò¿äãýëç¿¿ëñýí
òîõèîëäîëä õóóëüä çààñàí æóðìûí
äàãóó íºõºõ ãèø¿¿í ò¿¿íèé îðîíä
Óëñûí õóðàëä îðæ èðýõ áà òýðýýð
ãèø¿¿íèé á¿õ ýðõ, ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
áºãººä òóõàéí ìàíäàò íü ò¿äãýëçñýí
ãèø¿¿íèé ìàíäàòûã ýðãýí ñýðãýýñíýýð
íºõºõ ãèø¿¿íèé èòãýìæëýë äóóñãàâàð
áîëîõîîð
çîõèöóóëñàí
ºâºðìºö
çîõèöóóëàëòûã òóñãàæýý.
5. ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí òîîíû
õàìààðàë
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í ÓÈÕûí
ãèø¿¿íèé
ìàíäàòûã
õàâñðàí
õýðýãæ¿¿ëýõ íü ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí
òîî õàðüöàíãóé öººí ìàíàé óëñûí õóâüä
Çàñãèéí ãàçðàà õÿíàõ ïàðëàìåíòûí
õÿíàëòûã ñóëðóóëæ, Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿ä îëíîîð ïàðëàìåíòàä áàéõ ¿åä
ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàí áàðàã Çàñãèéí ãàçðûí
õóðàëäààí øèã áîëæ, òýäíèé ñàíàëààð
àñóóäàë øèéäýãäýõýä õ¿ðýýä áàéíà
ãýñýí ø¿¿ìæëýë äàãóóëäàã.19
1991 îíä Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéã õýëýëöýí áàòëàõ ÿâöàä “102,
76, 55 ãýñýí ãýñýí ãóðâàí òîîí äýýð
îëîíõè, öººíõ áîëæ 233 äåïóòàò áóþó
68 õóâèéí ñàíàëààð 102 ãýñýí òîîí äýýð
òîãòñîí áîëîâ÷ õî¸ðäóãààð õýëýëö¿¿ëýã
Б.Чимид, Төр, нам, эрх зүйн шинэтгэлийн
эгзэгтэй асуудал, 1-р дэвтэр, УБ, 2008, 24 дэх тал,
Д.Лүндээжанцан, Монгол улс дахь төрийн эрх мэдлийн
хуваарилалт, УБ, 2014, 81 дэх тал.

19

100

Ñóäàëãààíû òîéì

äýýð äàõèí ñàíàë õóðààæ 76 áîëãîñîí
áàéíà.”20
¯íäñýí õóóëèéí Õîðèí íýãä¿ãýýð
ç¿éëèéí 1 äýõ õýñýãò çààñíààð ÓÈÕ
íýã òàíõèìòàé, 76 ãèø¿¿íòýé áàéíà.
̺í
õóóëèéí
Õîðèí
äîëäóãààð
ç¿éëèéí 6 äàõü çààëòûã 2000 îíû
¯íäñýí õóóëèéí íýìýëò, ººð÷ëºëòèéí
õóóëèàð “Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû
áîëîí Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíûã
ãèø¿¿äèéí îëîíõè íü õ¿ðýëöýí èðñíýýð
õ¿÷èíòýéä ¿çýæ, õóðàëäààíä îðîëöñîí
ãèø¿¿äèéí
îëîíõèéí
ñàíàëààð
àñóóäëûã øèéäâýðëýíý. Åðºíõèé ñàéä,
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèéã òîìèëîõ
òóõàé àñóóäàë, ò¿¿í÷ëýí õóóëüä
ººðººð çààãààã¿é áîë áóñàä àñóóäëûã
ñàíàëàà èëýýð ãàðãàæ øèéäâýðëýíý.”
ãýñýí àãóóëãàà𠺺ð÷èëñºí. Ýíýõ¿¿
ººð÷ëºëòººð ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíû èðöèéã
èéíõ¿¿ áóóðóóëñàí áîëîí õóóëü òîãòîîõ
¿éë àæèëëàãàà áàéíãûí õîðîîäîä
òºâëºðºí ÿâàãääàã çýðãýýñ øàëòãààëàí
Çàñãèéí ãàçàð ïàðëàìåíò äàõü ººðèéí
ãèø¿¿äýýðýý
äàìæóóëàí
ººðèé㺺
õàìãààëàõ
îëîíõèéã
õÿëáàðõàí
á¿ðä¿¿ëýõ, èíãýñíýýð ïàðëàìåíòûí
õÿíàëòûí
ìåõàíèçì
àæèëëàõ
áîëîìæã¿é áîëîõ ýðñäýëòýé íºõöºë
áàéäàë, ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä ¿¿ñýõ þì.
Ïàðëàìåíò õý÷íýýí ãèø¿¿äýýñ
á¿ðäýõ íü õàìãèéí çîõèñòîé áîëîõûã
òîãòîîõäîî çàñàãëàëûí õàðèóöëàãà
áîëîí òºëººëëèéã õàìãèéí çîõèñòîéãîîð
òýíöâýðæ¿¿ëýõýä
àíõààðàõ
¸ñòîé.
Ìýäýýæ õýðýã òóõàéí ïàðëàìåíòûí äýã,
æóðàì, íýã áîëîí õî¸ð òàíõèìòàé ýñýõ,
áàéíãûí õîðîîäûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã,
á¿ðýí ýðõèéí õóãàöàà, ñîíãóóëèéí
òîãòîëöîî ãýõ ìýò áóñàä îëîí ç¿éëèéã
õàðãàëçàí ¿çýõ ¸ñòîé.
Îíîëûí õóâüä ÀÍÓ-ûí óëñ òºð
ñóäëàà÷ Ðýéí Òààãåïåðà, Ìýòþ Øóãàðò
íàð óëñóóäûí ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí
òîîã òîäîðõîéëîõ òîìü¸îã ãàðãàñàí
áºãººä ¿¿íèéã íü óëñ òºð ñóäëàëä
“êóáèéí ÿçãóóðèéí õóóëü” /cube root
law/ ãýæ íýðëýäýã. Ýíýõ¿¿ òîìü¸îãîîð
Д.Лүндээжанцан, Монгол улс дахь төрийн эрх мэдлийн
хуваарилалт, УБ, 2014, 242 дахь тал; БНМАУ-ын АИХ-ын
12 дахь удаагийн сонгуулийн II хуралдааны тэмдэглэл,
XXII боть, 10 дахь тал. ХН-249.

20

áîë òóõàéí óëñûí ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äèéí òîî íü õ¿í àìûã íü 1/3
çýðýãò äýâø¿¿ëñýíòýé òýíö¿¿ áàéõàä
òºëººëºõ ÷àäâàð áîëîí ñîíãîãäñîí
ãèø¿¿íèé àæëûí à÷ààëàëä òîõèðíî ãýæ
¿çäýã.21 Ýíýõ¿¿ òîîöîîëîë íü ÷ äýëõèéí
óëñóóäûí ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí
äóíäàæ òîîòîé íèéöäýã áàéíà.22
Ýíýõ¿¿
òîîöîîëëîîð
áîäâîë
ìàíàé ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí òîî íü:
3.000.0001/3 = 137
áàéõ íü çîõèìæòîé ãýæ ¿çýõýýð áàéíà.
Ìîíãîë óëñòàé îéðîëöîî áóþó
5 ñàÿàñ äîîø õ¿í àìòàé àðä÷èëñàí
óëñóóäûí
õ¿í
àì,
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé òîîã äàðààõ õ¿ñíýãòýýð
õàðüöóóëàí àâ÷ ¿çüå.
Óëñ

Õ¿í àì

Ôèíëàíä
Íîðâåãè
Èðëàíä

5,3 ñàÿ
5,1 ñàÿ

Ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé òîî
200
169

4,6 ñàÿ

166

Øèíý çåëàíä
Ëèòâà
Ëàòâè
Ýñòîíè

4,4 ñàÿ
2,9 ñàÿ
2,0 ñàÿ
1,3 ñàÿ

120+
141
100
101

/Äîîä õóðàë/

Äýýðõ
õàðüöóóëàëòààñ
¿çâýë
Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿äèéí
òîî õàðüöàíãóé áàãà áàéãàà íü õàðàãäàæ
áàéíà.
Äýýð ¯íäñýí õóóëèàðàà ìóæ óëñûí
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í Ëàíäòàãèéí
ìàíäàòòàé
áàéõûã
õîðèãëîñîí
çîõèöóóëàëòòàé õýìýýí äóðäàãäñàí
ÕÁÍÃÓ-ûí Áðåìåí, Õàìáóðã ìóæ
óëñóóä íü õîò ìóæ óëñóóä áºãººä õ¿í
àìûí õóâüä Áðåìåí íü 2011.12.31-íèé
áàéäëààð 661.30123, õàðèí Õàìáóðã íü
2013.12.31-íèé áàéäëààð 1.746.34224
õ¿í àìòàé áàéíà. Ãýòýë ïàðëàìåíòûí
Taagepera, Rein, & Shugart, Matthew Soberg (1989),
Seats and Votes –The Effects and Determinants of Electoral
Systems, pp. 173-183.Taagepera, Rein (1972), The Size of
National Assemblies, pp. 385-401.
22
Review into the size of the act legislative assembly: Report
by the expert reference group, Canberra, 2013, p. 19.
23
http://landesportal.bremen.de/aktuelle-zahlen-33805795,
2015.03.19-ний өдрийн байдлаар.
24
http://www.statistik-nord.de/daten/bevoelkerung-undgebiet/dokumentenansicht/bevoelkerung-in-hamburg-2013/
2015.03.19-ний өдрийн байдлаар.
21

101

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ãèø¿¿äèéí òîî íü Áðåìåíä 83,
Õàìáóðãò 121 áàéãàà þì. ̺í ÕÁÍÃÓûí õàìãèéí îëîí õ¿í àìòàé ìóæ óëñ
áîëîõ Íîðäðàéí Âåñòôàëåí íü 17.57
ñàÿ25 õ¿í àìòàé áºãººä ýä¿ãýýãèéí
ïàðëàìåíò íü 237 ãèø¿¿íòýé áàéíà.
Õ¿í àìûí òîî áîëîí ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äèéí òîîíû õàðüöàà íü Òààãåïåðà
íàðûí “êóáèéí ÿçãóóðèéí õóóëü”-òàé
íèéöýæ áàéãàà áîëîâ÷ õàðüöàíãóé öººí
òîîíû ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿íòýéí õóâüä
Õàìáóðã, Áðåìåí ìóæ óëñóóä èéíõ¿¿
õàâñðàí
ã¿éöýòãýõèéã
õîðèãëîñîí
áàéíà.
ͺ㺺
òàëààñ
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äèéí òîî èõ áàéõ íü ìýäýýæ
õýðýã òºñâèéí çàðäàëòàé õîëáîîòîé
àñóóäàë ãýäãèéã äàâõàð áîäîëöîõ
øààðäëàãàòàé.
Íèéãìèéí
õàðèëöàà
íàðèéí
òºâºãòýé, óÿëäàà õîëáîîòîé áîëñîí
ýä¿ãýýãèéí
íºõöºëä
ïàðëàìåíòûí
àðä÷èëàë á¿õèé òºðèéí áàéãóóëàëòûí
õýëáýðòýé
óëñóóä
á¿õ
àñóóäëûã
ïàðëàìåíòûíõàà íýãäñýí ÷óóëãàíààðàà
õýëýëöýí øèéäâýðëýõ áîëîìæ õîìñ
ãýäýã íü õýíä ÷ îéëãîìæòîé. Òèéìýýñ íýã
òàëààñ ïàðëàìåíòûí ¿éë àæèëëàãààíû
÷àäàâõûã áýõæ¿¿ëýõ, íºãºº òàëààñ
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí ìýðãýøñýí
áàéäëûã õàíãàõûí òóëä õóóëü òîãòîîõ
¿éë àæèëëàãààíû ãîë öºì íü áàéíãûí
õîðîîä äýýð ÿâàãääàã áàéíà.
Ãýòýë Ìîíãîë Óëñûí ¿íäñýí
õóóëèéí Õîðèí äîëäóãààð ç¿éëèéí 6
äàõü õýñýãò “Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû
áîëîí Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíûã
ãèø¿¿äèéí
îëîíõè
íü
õ¿ðýëöýí
èðñíýýð õ¿÷èíòýéä ¿çýæ, õóðàëäààíä
îðîëöñîí
ãèø¿¿äèéí
îëîíõèéí
ñàíàëààð àñóóäëûã øèéäâýðëýíý.”,
Õîðèí íàéìäóãààð ç¿éëèéí 2 äàõü
õýñýãò “Áàéíãûí õîðîîíû á¿ðýí ýðõ,
çîõèîí áàéãóóëàëò, ¿éë àæèëëàãààíû
æóðìûã Óëñûí Èõ Õóðàë òîãòîîíî.”
õýìýýí òóñ òóñ õóóëü÷èëñàí. ¯¿íèé
äàãóó 2006.1.26-íû ºäºð áàòëàãäñàí
Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí òóõàé
õóóëèéí øèíý÷èëñýí íàéðóóëãûí 22
http://de.statista.com/statistik/daten/studie/71085
/umfrage/verteilung-der-einwohnerzahl-nachbundeslaendern/ 2015.03.19-ний өдрийн байдлаар.

25

äóãààð ç¿éëä Áàéíãûí õîðîî íü 10-19
ãèø¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéõ áºãººä
ãèø¿¿í íýãýí çýðýã ãóðâààñ äýýøã¿é
Áàéíãûí
õîðîîíä
õàðüÿàëàãäàí
àæèëëàæ áîëîõîîð çîõèöóóëàãäñàí.
̺í õóóëèéí 19 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 3 äàõü
õýñãýýð ÓÈÕ íü 8 Áàéíãûí õîðîîòîé
áàéõààð õóóëü÷èëñàí.
ÓÈÕ-ûí
õóóëü
òîãòîîõ
¿éë
àæèëëàãààíû æèøãýýñ õàðàõàä ãîë
õýëýëö¿¿ëýã,
ñàíàëóóä
áàéíãûí
õîðîîí äýýð ãàð÷, ÷óóëãàíû íýãäñýí
õóðàëäààíààð
çºâõºí
çàð÷ìûí
çºð¿¿òýé
ñàíàëóóäààð
õýëýëöýýä
áàòàëäàã. Ãýòýë ¯íäñýí õóóëèéí Õîðèí
äîëäóãààð ç¿éëèéí 6 äàõü õýñýãò
2000 îíä îðóóëñàí äýýðõ ººð÷ëºëòèéí
äàãóó Áàéíãûí õîðîîíû 19 ãèø¿¿íèé
îëîíõè áóþó 10 ãèø¿¿í èðñíýýð õóðàë
õ¿÷èíòýéä òîîöîãäîæ, òýäíèé îëîíõè
áóþó 6 ãèø¿¿íèé ñàíàëààð óëñ, íèéãìèéí
÷óõàë àñóóäëóóä øèéäýãäýõ, ýíýõ¿¿
6 ãèø¿¿ä íü Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿ä
áàéõ òîõèîëäîëä ïàðëàìåíò õÿíàëòàà
àëäàõ áîäèò íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëñýí
áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿ä 3 õ¿ðòýë áàéíãûí õîðîîíä
õàðüÿàëàãäàæ áîëîõ çîõèöóóëàëò íü
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí à÷ààëëûã õýò
íýìýãä¿¿ëýõ, òîäîðõîé ñàëáàð áîëîí
àñóóäëààð ìýðãýøñýí áàéõ îð÷èí
¿åèéí ïàðëàìåíòàò ¸ñíû øààðäëàãàä
íèéöýõã¿é áàéõ òàëòàé. Ãýâ÷ ýíý
çîõèöóóëàëò íü ïàðëàìåíò äàõü
öººíõèéã òºðèéí áîäëîãî òîäîðõîéëîõ,
õóóëü
òîãòîîõ
¿éë
àæèëëàãààíä
õ¿ðòýýìæòýé
îðîëöîõ
áîëîìæèéã
á¿ðä¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõûã
ìºí äóðäàõ íü ç¿éòýé þì.
ÕÁÍÃÓ-ûí
Áóíäåñòàãèéí
¿éë
àæèëëàãààíû æóðìûí 57 äóãààð
ç¿éëä çààñíààð Áàéíãûí õîðîîäûí
á¿ðýëäýõ¿¿í,
ãèø¿¿äèéí
òîîã
ïàðëàìåíò äàõü íàìûí á¿ëã¿¿äèéí
õ¿÷íèé õàðüöààã õàäãàëñàí áàéäëààð
Áóíäåñòàã ººðºº òîãòîîõ áºãººä íýã
ãèø¿¿í çàð÷ìûí õóâüä íýã ë áàéíãûí
õîðîîíû á¿ðýëäýõ¿¿íä îðîõ ¸ñòîé
áàéíà. Íàìûí á¿ëã¿¿ä ººðèéí òóõàéí
áàéíãûí õîðîîíû á¿ðýëäýõ¿¿íä îðîõ
ãèø¿¿äýý áîëîí òýäíèéã òºëººëºõ

102

Ñóäàëãààíû òîéì

ãèø¿¿äýý
òîìèëîõ
áà
á¿ëýãã¿é
ãèø¿¿äèéã Áóíäåñòàãèéí åðºíõèéëºã÷
òîìèëäîã áàéíà.
Ýíý á¿ãäýýñ ä¿ãíýõýä ìàíàé
óëñûí õóâüä íýãä, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí
òîîã íýëýýä õýìæýýãýýð íýìýãä¿¿ëýõ,
Çàñãèéí
ãàçðûí
ãèø¿¿í
ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿íèé ìàíäàòûã õàâñðàí ã¿éöýòãýõ
çîõèöóóëàëòûã
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äèéí òîîòîé óÿëäóóëàí ýðãýí
õàðàõ, Áàéíãûí õîðîîíû ãèø¿¿äèéí
òîîã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîí ÓÈÕ äàõü
íàì ýâñëèéí á¿ëã¿¿äèéí õ¿÷íèé
õàðüöààã õàðãàëçàí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã
íü òîäîðõîéëîõ, ýíý òîõèîëäîëä ÓÈÕûí íýã ãèø¿¿í íýã ë áàéíãûí õîðîîíä
õàðüÿàëàãääàã
áàéõààð
ººð÷ëºõ
øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çëýý.
Ä¿ãíýëò
Çàñãèéí
ãàçðûí
ãèø¿¿í
ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿íèé
àëáàí
òóøààëûã õàâñðàí ã¿éöýòãýõ íü:
- Òºðèéí
ýðõ
ìýäëèéí
õóâààðèëàëòûí çàð÷èìòàé íèéöýõã¿é,
- Ïàðëàìåíòûí õÿíàëòûí ¿ð
ä¿íòýé õýðýãæèëòýä ñºðºã íºëººòýé,
- Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí
ãèø¿¿äèéí òîî õàðüöàíãóé öººí ó÷èð
äýýðõ ñºðºã íºëººëºë íü èë¿¿ õ¿÷òýé
èëýð÷, óëìààð çàñàãëàëûí õÿìðàëä
õ¿ðãýõ õ¿ðòýë íîöòîé áàéäëààð èëýð÷
áàéãàà,
- Äýëõèéí
óëñóóäûí
æèøèã,
óëñ òºð, ýðõ ç¿éí íîì çîõèîëä ¿¿íýýñ
òàòãàëçàõ õàíäëàãà èëýð÷ áàéãàà,
- Çàñãèéí ãàçàð áîëîí ïàðëàìåíò
õîîðîíäûí
õàìòûí
àæèëëàãàà,

õàðèëöàí õàìààðëûã ººð áóñàä óëñ òºð,
ýðõ ç¿éí àðãà õýðýãñýë, çîõèöóóëàëòààð
øèéäâýðëýõ áîëîìæ íýýëòòýé áºãººä
òýäãýýð íü èéíõ¿¿ õàâñðàí ã¿éöýòã¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé õàðüöóóëàí ¿çâýë èë¿¿
¿ð íºëººòýé, èë¿¿ æèí äàðàõ íü èëýðõèé
áàéãàà,
- Ìîíãîëûí óëñ òºð, ýðõ ç¿éí
ñàëáàðûí ñóäëàà÷èä, óëñ òºð÷äèéí
ç¿ãýýñ èéíõ¿¿ õàâñðàí ã¿éöýòãýõèéã
çîõèìæã¿é
ãýäãèéã
óäàà
äàðàà
ø¿¿ìæèëæ,
ººð÷ëºõ
ñàíàà÷èëãûã
óäàà äàðàà ãàðãàæ, äèéëýíõ íü èéì
çºâøèëöºëä õ¿ðýýä áàéãàà çýðãýýñ
¿çâýë èéíõ¿¿ õàâñðàí ã¿éöýòãýõèéã
õîðèãëîí ººð÷ëºõ, ìàãàäã¿é áîëîìæèò
áàãà õýìæýýíä õ¿ðòýë áóóðóóëàõ
øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð óðãàí ãàðñàí
õýìýýí ä¿ãíýæ áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîë Óëñûí Èõ
Õóðëûí ãèø¿¿äèéí òîîã 108 áîëãîâîë
- ºðãºí óóäàì íóòàã äýâñãýðò
òàðõàí íóòàãëàäàã, õàðüöàíãóé öººí
õ¿í àìòàé ìàíàé óëñûí àðä ò¿ìíèéã
òºëººëºõ ïàðëàìåíòûí ÷àäàìæ,
- ÓÈÕ-ûí íýã ãèø¿¿íèé àæëûí
à÷ààëàë,
- ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ÿâöàä ãîë
áýðõøýýë ¿¿ñãýýä áóé ïàðëàìåíò äàõü
Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿äèéí øèéäâýð
ãàðãàëòàä
íºëººëºõ
íºëººëëèéã
áóóðóóëàõ,
- óëìààð ïàðëàìåíòûí õÿíàëò ¿ð
ä¿íòýé õýðýãæèõýä äºõºì áîëîõ,
- ò¿¿í÷ëýí áèëýãäýëò ÷àíàðààðàà
÷ ãýñýí çîõèñòîé òîî õýìæýý áîëíî
õýìýýí ñàíàë áîëãîæ áàéíà.

---o0o---

103

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ҪѪ ÁÀÒËÀÕ ¯ÉË ßÂÖ ÄÀÕÜ
ÏÀÐËÀÌÅÍÒÛÍ ÎÐÎËÖÎÎ
çàñàãò òºñâèéí îðëîãûã á¿ðä¿¿ëýõ,
ã¿éöýòãýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâøººðºë
îëãîõ, íýã ¿ãýýð õýëáýë òºñâèéã
õýëýëöýí áàòëàõàä îðøäîã.Ïàðëàìåíò
ýíýõ¿¿ ¿¿ðãýý ¿ð ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëæ
áàéãàà ¿åä çàñãèéí ãàçðûí ¿éë
àæèëëàãààíû èë òîä áàéäàë õàíãàãäàæ,
õàðèóöëàãàòàé áàéäàë äýýøèëäýã ãýæ
¿çäýã.

1

Төсвийн мөчлөгийн үндсэн үе шатууд
I. Төсөв боловсруулах: Гүйцэтгэх засгаас
төсвийн төслийг нэгтгэж гаргах
II. Төсөв батлах: Хууль тогтоох байгууллагаас
төсвийн төслийг хэлэлцэж, батлах
III. Төсвийн гүйцэтгэл: Гүйцэтгэх засгаас
төсвийн бодлогыг хэрэгжүүлэх
IV. Гүйцэтгэлийн аудит ба үнэлгээ: Төсвийн
зарлагын бодит гүйцэтгэлийг тооцож, үр дүнд
үнэлэлт өгөх

Óëààíáààòàð áîäëîãûí ñóäàëãààíû
òºâèéí ÿéöýòãýõ çàõèðàë Ý.Ýíõãýðýë

Îðøèë
Àðä÷èëñàí
îðíóóäàä
òºðèéí
òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààí äàõü
ïàðëàìåíòûí îðîëöîî, õÿíàëòûí à÷
õîëáîãäîë õàðüöàíãóé ºíäºð áºãººä
ýíý
÷èãëýëýýðõ
ã¿éöýòãýõ
çàñàã,
ïàðëàìåíòûí õàðèëöààã ñóäëàà÷èä
ìýðãýæëèéí áà àðä÷èëñàí çàð÷èì
õîîðîíäûí õàðèëöàí òýíöâýð ýñâýë
ñºðãºë人í2 ãýæ òîìü¸îëîõ íü ýëáýã.
Îð÷èí ¿åèéí îëîí óëñûí íèéòëýã
æèøãýýñ ¿çýõýä òºñâèéí õ¿ðýýíä
ïàðëàìåíòûí á¿ðýí ýðõ íü óëñûí
òºñâèéã õýëýëöýí áàòëàõ, ò¿¿íèé
îðëîãûí
á¿ðäýëò,
çàðöóóëàëòûã
õÿíàõàä îðøäîã áàéíà.
Òºñâèéí ìº÷ëºãèéí ¿å øàò á¿ðò
ïàðëàìåíòûí
îðîëöîî
õàðèëöàí
àäèëã¿é.
Äýëõèéí
èõýíõ
îðîíä
òºñâèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ, òºñâèéí
ã¿éöýòãýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿åä ã¿éöýòãýõ
çàñãèéí ¿¿ðýã, îðîëöîî äàâàìãàéëäàã.
Õàðèí ýíý õ¿ðýýíä õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí ¿¿ðýã íü òºñâèéí
õÿíàëòûã
õýðýãæ¿¿ëýõ,
ã¿éöýòãýõ
Шинжлэх ухаан, технологийн сангийн санхүүжилттэй,
Улаанбаатар бодлогын судалгааны төвийн захиалгаар
гүйцэтгэж буй “Гүйцэтгэх эрх мэдлийн харьцуулсан
судалгаа” төслийн хүрээнд зохиогч энэхүү өгүүллийг
бичсэн.
2
The Role of Parliament in the Budget Process, Warren
Krafchik and Joachim Wehner, Institute for Democracy in
South Africa: Budget Information Service

Òºñºâ íü óëñ îðíû õºãæèë
äýâøèë, àðä èðãýäèéí àìüäðàë,
èðýýä¿éí ñàéí ñàéõàíä øóóä íºëººòýé
áîëîõûí õóâüä ò¿¿íèéã õýëýëöýí
áàòëàõ íü òóõàéí æèëèéí óëñ òºðèéí
õ¿ðýýíèé õàìãèéí ÷óõàë àæèëëàãàà
ìºí. Ýíý ÷ óòãààðàà òºñºâ áàòëàõ ¿åä
ïàðëàìåíòûí îðîëöîî ÷óõàì ÿìàð
öàð õ¿ðýý, õýì õýìæýýòýé áàéõ íü
òºñâèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã
íýìýãä¿¿ëæ, ñàíõ¿¿ãèéí ñàõèëãà
áàòûã õàäãàëàõàä òóñòàé âý ãýñýí
àñóóëò ç¿é ¸ñîîð òàâèãääàã. Íýã òàëààñ
ã¿éöýòãýõ çàñàã çîõèõ õÿíàëòã¿éãýýð
òºñâèéí õýò ºðãºí õ¿ðýýòýé ýðõ
ìýäýë ýäëýõ íü àâëèãà öýöýãëýõ
áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëäýã áîë íºãºº
Төсөв нь гүйцэтгэх засгийн зүгээс дэвшүүлж буй
бодлого, үйл ажиллагааны тэргүүлэх чиглэлийг
мөнгөн дүнгээр илэрхийлсэн илэрхийлэл, эдийн
засгийн бодлогын үндсэн хэрэгсэл мөн.

1

òàëààñ ïàðëàìåíòûí õýò îðîëöîî íü
òºñâèéí ñàõèëãà áàò, áîäëîãûí íýãäìýë

104

Ñóäàëãààíû òîéì

áàéäëûã áóóðóóëàõ ýðñäýëòýé3 áàéäàã.
Èéìä ã¿éöýòãýõ áîëîí õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãûí òºñâèéí ýðõ ìýäëèéí
çîõèñò òýíöâýðèéã îëîõ íü óëñ òºðèéí
õèéãýýä ñàíõ¿¿ãèéí õàðèóöëàãàòàé
áàéäëûã õàíãàõàä íýí à÷ õîëáîãäîëòîé.
Ìàíàé óëñ ÷ ìºí ýíý ìýò
ìýòãýëöýýíèéã òîéðîîã¿é.Óëñûí Èõ
Õóðëààñ (ÓÈÕ) æèë á¿ðèéí òºñâèéã
õýëýëöýí áàòëàõ ¿åä Çàñãèéí ãàçðààñ
ºðãºí ìýä¿¿ëñýí òºñâèéí òºñëèéí
áîëîâñðóóëàëòûí
÷àíàð,
ìàêðî
ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äòýé õýðõýí
óÿëäàæ
áàéãàà
òàëààð
ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿ä, ìýðãýæëèéí õ¿ðýýíèé ç¿ãýýñ
ýðãýëçýõ íü íèéòëýã ¿çýãäýë áîëñîí.
Òóõàéëáàë,ÓÈÕ óëñûí íýãäñýí òºñâèéí
2015 îíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë,
2016-2017 îíû òºñâèéí òºñººëëèéí
òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé
õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöýõ ýñýõ òàëààð
õýëýëöýõ ¿åä ãèø¿¿äèéí ç¿ãýýc ìàêðî
ýäèéí çàñãèéí ñóóðü ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áîäèò
áóñ, óëñûí íèéò ºðèéí ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü
õýìæýýã áóðóó òîîöñîí, Ñàíãèéí ÿàìíû
õàðèó òàéëáàðûã õàíãàëòã¿é õýìýýí
ø¿¿ìæèëæ áóöààñàí4. Òºñºâ, òºñâèéí
òîäîòãîëûã õýëýëöýõ ¿åýð ÷ ìºí òºñòýé
ø¿¿ìæëýë¿¿ä ãàð÷ áàéâ.
ͺ㺺 òàëààñ òºñºâ õýëýëöýí
áàòëàõ ¿åä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä óëñ òºðèéí
àøèã ñîíèðõîë, òóñ òóñûí òîéðãèéí
õýðýãöýý øààðäëàãûã ýí òýðã¿¿íä
òàâüäãààñ Çàñãèéí ãàçðûí áîäëîãûí
íýãäìýë áàéäàë àëäàãäàæ, ñàíõ¿¿ãèéí
õàðèóöëàãà
ñóëàð÷
áàéíà
ãýñýí
ø¿¿ìæëýë îðøñîîð áàéíà.
Ïàðëàìåíòûí àðä÷èëàë á¿õèé
îðíóóäàä òºñâèéí òºñºë íü íýã ¸ñîíäîî
ñîíãóóëüä îëîíõèéí ñàíàë àâñàí íàì
ýâñýë, òýäíýýñ ýìõëýí áàéãóóëñàí
çàñãèéí ãàçà𠺺ðèéí áîäëîãî, ìºðèéí
õºòºëáºðèéã
õýðýãæ¿¿ëýõèéí
òóëä
òºëºâëºñºí ¿éë àæèëëàãààíû ìºíãºí
Budget Institutions and Fiscal Responsibility: Parliaments
and the Political Economy of the Budget Process in Latin
America, Carlos Santiso, The International Bank for
Reconstruction and Development/The World Bank, 2005
4
“Сангийн сайдгүй Засгийн газрын санаачилсан
“төсвийн эцэг” хуулийн төслүүдийг УИХ буцаалаа”,
http://zaluu.com/politics/?r_205
“Ё.Отгонбаяр: Өр тавихаас өөр арга зам хайх
хэрэгтэй” http://politics.eagle.mn/content/read/27365.htm
3

…2015 оны төсөвт тойргийн сонирхол
нэлээд орсон.Тиймдээ ч төсөв оновчтой болж
чадаагүй.Тэгэхээр төсвийн зарлага, санхүүжилт
дээрээ ач холбогдол өгч анхаарах, төсвийн
тэргүүлчлэл гэж ярьдаг ойлголтыг тууштай
хэрэгжүүлэх шаардлагатай.
УИХ-ын гишүүн С.Дэмбэрэл “Дансны нууцад
халдсан олон заалтыг арилгах ёстой”,
2015.02.25

èëýðõèéëýë ìºí. Ãýòýë æèë æèëèéí
òºñâèéí õýëýëö¿¿ëãèéí ¿åýð ÓÈÕûí ãèø¿¿ä ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí
ñàíàë çºâëºìæèéã ¿ë õàéõðàõ, Çàñãèéí
ãàçðààñ ºðãºí ìýä¿¿ëñýí òºñºëä äóð
ìýäýí íîöòîé ººð÷ëºëò îðóóëàõ áàéäàë
óæèãàðñàí íü ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýëä ç¿é
áóñààð õàëäàæ, Çàñãèéí ãàçà𠺺ðèéí
áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã ¿ð ä¿íòýé
õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã õÿçãààðëàõûí
ñàöóó ýðãýýä õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîã
òîäîðõîéã¿é áîëãîæ áàéíà.
…тойргийн ашиг сонирхол, жалга довны
үзэл газар авсан манай нөхцөлд УИХ-ын гишүүн
өөрийн тойрог дээр ахмад настнуудын гар
цайлгах, тоглоомын талбайг засах гэх мэтээр
аахар шаахар асуудлаар сонгогчдын итгэлийг
тогтоон барьсаар байдаг нь харагдаж байна.
Улс төр судлаач Ц.Мөнхцэцэг “Сүүдрийн
засгийн газар эрх баригч хүчнийг хянах
бодлогын механизм болох нь”, 2007.03.08

Ñ¿¿ëèéí 10 õ¿ðýõã¿é æèëèéí
õóãàöààíä ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçðààñ
óóë óóðõàéí òºñë¿¿ä õýðýãæ¿¿ëýõ,
ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ
÷èãëýëýýð òîìîîõîí øèéäâýð¿¿äèéã
ãàðãàæ õýðýãæ¿¿ëñýí. Ìîíãîë Óëñûí
íèéò ãàäààä ºðèéí õýìæýý 2014 îíû
9 ä¿ãýýð ñàðûí 30-íû áàéäëààð 5.5
òýðáóì àì.äîëëàðò õ¿ðñýí áºãººä
Õºãæëèéí áàíêíààñ 2011-2014 îíû
õîîðîíä 2.8 òýðáóì àì.äîëëàðûí
ãàäààä ºð, çýýë, çàñãèéí ãàçðûí
áàòàëãààã ãàðãóóëñàí íü óëñûí ºðèéí
äàðàìòûã
íîöòîéãîîð
íýìýãä¿¿ëæ
áàéíà5. Óëìààð ÎÓÂÑ, Äýëõèéí áàíêíû
øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí äàãóó Ìîíãîë
Óëñûí ãàäààä ºðèéí ýðñäýë ñ¿¿ëèéí
æèë¿¿äýä îãöîì íýìýãäýæ ãàäààä
ºðèéí ýðñäýë äóíäæààñ äýýã¿¿ð ãýñýí
àíãèëàëä áàãòàõ áîëæ, S&P, Moody’s,
Fitch çýðýã áàéãóóëëàãóóäààñ ìàíàé
Нээлттэй нийгэм форум, “Монгол Улсын 2015 оны
төсвийн төсөл Тойм дүгнэлт”

5

105

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

óëñûí çýýëæèõ çýðýãëýëèéã äàõèí
áóóðóóëæ, ºíäºð ýðñäýëòýé ãýñýí
àíãèëàëä áàãòààñàí.
Ãýâ÷ óëñ îðíû èðýýä¿éí õºãæèë,
àðä ò¿ìíèé àìüäðàëä íîöòîé ¿ð íºëºº
á¿õèé èéì øèéäâýð¿¿ä ýðõ ç¿éí ÷óõàì
ÿìàð õýì õýìæýýíä òóëãóóðëàõ âý ãýäýã
ºíººã õ¿ðòýë òîäîðõîéã¿é áàéíà.
Çàñãèéí ãàçàð 2015 îíû òºñâèéí
òºñëèéã àíõ ºðãºí áàðèõäàà Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí
òóñãàé øààðäëàãûí “óëñûí ºð” ãýñýí
îéëãîëòûã “çàñãèéí ãàçðûí ºð”áîëãîí
ººð÷èëæ, Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí
¿ëäýãäëèéí íýðëýñýí ä¿í íü òóõàéí
æèëèéí îíû ¿íýýð òîîöñîí ÄÍÁ-èé
70%-èàñ õýòðýõã¿é áàéõ ãýñýí íýìýëò
ººð÷ëºëòèéã òóñãàñàí áàéñàí. ªºðººð
õýëáýë ºðãºí áàðüñàí òºñºâò íèéö¿¿ëýí
Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé
õóóëèéí òóñãàé øààðäëàãûã ººð÷ëºõ
îðîëäëîãî õèéæýý6. Óëìààð 2015 îíû
2 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäºð áàòëàãäñàí
ªðèéí óäèðäëàãûí òóõàé õóóëèíä
Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé
õóóëüä çààñàí óëñûí ºð ãýäýã íýðøëèéã
Çàñãèéí ãàçðûí ºð áîëãîæ ººð÷èëñºí
áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí, ªðèéí óäèðäëàãûí
òóõàé õóóëèéã õýëýëöýõ ¿åä ¿¿ññýí
íºõöºë áàéäëûã äóðäàæ áîëíî. Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí äàãóó
ºðèéí òààçûí õýìæýýã ººð÷ëºõèéí òóëä
ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíä îðîëöñîí
ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ðîîñ äîîøã¿é
õóâèéí äýìæëýãèéã õ¿ëýýñýí áàéõ
øààðäëàãàòàé áàéäàã. Ãýòýë ìºí îíû
2 äóãààð ñàðûí 13-íû ºäºð õóðàëäñàí
¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí äóíä ñóóäëûí
õóðàëäààíààð “ãóðàâíû õî¸ð” ãýñýí
áîñãûã ººð÷èëæ, ãèø¿¿äèéí åðäèéí
îëîíõîîð øèéääýã áàéõààð òîãòîîæýý.
Õýäèé
ýäãýýð
øèéäâýð¿¿ä
ýäèéí
çàñãèéí
íºõöºë
áàéäàë,
öàã
¿åèéí
õýðýãöýý
øààðäëàãûã
òóñãàñàí áîëîâ÷ õàíãàëòòàé òîîöîî
ñóäàëãààíä òóëãóóðëàñàí, óëñ îðíû
óðò õóãàöààíû ýðõ àøèãò íèéöñýí ýñýõ
íü ýðãýëçýýòýé. Ò¿¿í÷ëýí ¯íäñýí õóóëü
áîëîí õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæóóäàä
6

Ibis

ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî òîäîðõîéëîõ,
òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí òîìîîõîí øèéäâýð
ãàðãàõ ¿åä òºðèéí äýýä áàéãóóëëàãûí
¿éë àæèëëàãààã ÿâöóó á¿ëãèéí àøèã
ñîíèðõîë, óëñ òºðèéí ëîááèçìîîñ
õàìãààëàõ, èðãýäèéí íèéòëýã ýðõ àøèã
õºíäºãäºõººñ ñýðãèéëñýí õÿçãààðëàëò
ºíººã õ¿ðòýë òºëºâøººã¿é áàéíà7 ãýñýí
ñóäëàà÷äûí ä¿ãíýëòèéã ýíä äàâòàæ
áîëîõ þì.
Ýíý ºã¿¿ëýëä òºñºâ õýëýëöýí
áàòëàõ ¿åä ïàðëàìåíò áîëîí ã¿éöýòãýõ
çàñàã ýðõ ç¿éí ÿìàð õýì õýìæýý
áàðèìòàëäàã, ÿìàð ïðîöåäóð ÿâàãääàã
òàëààð òóñãàéëàí àâ÷ ¿çñýí áºãººä
äàðààõ àãóóëãûã õàìàðñàí. ¯¿íä:
• Îëîí óëñûí õýìæýýíä ã¿éöýòãýõ
çàñãààñ áîëîâñðóóëæ, ºðãºí ìýä¿¿ëñýí
òºñâèéí òºñëèéã õýëýëöýí áàòëàõ ¿éë
ÿâö
• Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëààð
òºñºâ õýëýëöýí áàòëàõ ¿éë ÿâö
• Ä¿ãíýëò
Îëîí óëñûí ÷èã õàíäëàãà
Ñóäëàà÷äûí ¿çýæ áóéãààð õóóëü
òîãòîîõ áîëîí ã¿éöýòãýõ çàñãèéí
òºñâèéí ýðõ ìýäýë, îðîëöîîíû öàð
õ¿ðýýíä íºëººëºõ õýä õýäýí õ¿÷èí ç¿éë
áàéäãààñ òóõàéí îðíû ò¿¿õ, ñî¸ëûí
îíöëîã øèíæ, óëñ òºðèéí íºõöºë
áàéäàë, ¯íäñýí õóóëèéí çîõèöóóëàëò,
ïàðëàìåíòûí á¿òýö, òºñºâ áàòëàõ ¿éë
ÿâö ãîë ¿¿ðýãòýé áàéäàã àæ8.
Þóíû ºìíº ¯íäñýí õóóëèàð
òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóâààðèëñàí
çîõèöóóëàëò òºñâèéí ¿éë àæèëëàãàà
äàõü õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ çàñãèéí
¿¿ðýã îðîëöîîíä èõýýõýí íºëººòýé.
ÀÍÓ çýðýã Åðºíõèéëºã÷èéí çàñàãëàëòàé
îðíóóäûí õóâüä ïàðëàìåíò áîäëîãî
áîëîâñðóóëàõ,
òºñºâ
áàòëàõ
àæèëëàãààíä ãîëëîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.
Õàðèí Áðèòàíèéí Âåñòìèíñòýðèéí
òîãòîëöîî á¿õèé îðíóóäàä ã¿éöýòãýõ
çàñãèéí òýðã¿¿í íü ïàðëàìåíòààñàà
Ж.Сайнхишиг, “Үндсэн хууль ба эдийн засгийн
бодлогын шийдвэр гаргалт: Монгол Улсад эдийн
засгийн бодлогын үндсэн дүрэм шаардлагатай юу?”,
“Үндсэн хууль ба эрх зүйт ёс” илтгэлийн эмхтгэл, 2014
8
Role of the Legislative in the Budget Process: Recent
trends and innovations, Paul Posner and Chung-Keun Park,
OECD Journal on Budgeting, Volume 7 – No. 3, 2007.
7

106

Ñóäàëãààíû òîéì

òîäîðäîã, ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçðàà
äýìæèõ áè÷èãäýýã¿é ¿¿ðãèéã õ¿ëýýäýã
òóë òºñºâò íºëººëºõ ÷àäàìæ õàðüöàíãóé
ñóë.
Óëñ òºðèéí íàìûí òîãòîëöîî
ïàðëàìåíò, ã¿éöýòãýõ çàñãèéí åðºíõèé
õàðèëöààíä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.
Óëñûí òºñâèéã õýëýëöýí áàòëàí ¿éë
àæèëëàãààíä òóõàéí îðíû óëñ òºðèéí
íàìûí òîãòîëöîî, òºëºâøèë ìºí àäèë
èõýýõýí íºëººëäºã áàéíà.Òóõàéëáàë,
õ¿÷òýé õî¸ð íàìûí òîãòîëöîîòîé
îðíóóäàä
ïàðëàìåíòûí
íºëºº
õàðüöàíãóé áàãà, ã¿éöýòãýõ çàñàã íü
ïàðëàìåíòûí îëîíõèéí äýìæëýãèéã
èõýíõäýý õ¿ëýýñýí áàéäàã9 áºãººä
óëìààð èéì îðíóóäàä ïàðëàìåíò
òºñâèéí òºñëèéã áóöààõ, çàð÷ìûí
øèíæòýé òîìîîõîí ººð÷ëºëò õèéõ íü
çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõã¿é
áàéãààòàé èæèë ãýæ ¿çäýã.Ýñðýãýýð,
ñóë õî¸ð íàìûí áîëîí îëîí íàìûí
òîãòîëöîîòîé
îðíóóäàä
ã¿éöýòãýõ
çàñàã íü ïàðëàìåíòûí äîòîðõ äàõü
áèå äààñàí òîãëîã÷èäòîé çºâøèëöºõ
øààðäëàãàòàé áàéäàã òóë õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëàãûí íºëºº õàðüöàíãóé ºíäºð
áàéäàã áàéíà.
¯¿íèé çýðýãöýý, ïàðëàìåíòûí
ººðèéí á¿òýö, õóóëèàð õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã
íü òºñºâ õýëýëöýí áàòëàõ ÿâö, ãîðèìä
òîäîðõîé íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.Ïàðëàìåíòûí
á¿òöèéí
õóâüä
õî¸ð
òàíõèìòàé
ïàðëàìåíò, ÿëàíãóÿà õî¸ð òàíõèìûí
àëü íýãíèé îëîíõè ñºðºã õ¿÷èí áóþó
ººð íàìààñ á¿ðäñýí, óëñ òºðèéí õóâüä
õàðèëöàí àäèëã¿é áàéð ñóóðüòàé áàéõ
çýðýã òîõèîëäîëä òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ íºëºº
èõñýõ õàíäëàãàòàé áàéíà.Òóõàéëáàë,
Àâñòðàëè,
Ãåðìàí
çýðýã
îðíû
ïàðëàìåíòûí äýýä òàíõèìûã ñîíãîõ
ãîðèì, ñîíãóóëüò õóãàöàà íü äîîä
òàíõèìààñàà ÿëãààòàé áàéäàã òóë îëîí
íàìûí òºëººë뺺ñ á¿ðäýõ ìàãàäëàë
õàðüöàíãóé ºíäºð áàéäàã.
Òºñºâ áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ ¿éë
àæèëëàãààí äàõü óëñ òºð, ìýðãýæëèéí
àøèã ñîíèðõëîîñ òóñ òóñ ¿¿äýëòýé
ïàðëàìåíò áîëîí ã¿éöýòãýõ çàñãèéí
îðîëöîîíû çîõèñò õýì õýìæýýíèé
9

Ibis

àñóóäàë îëîí óëñûí ñóäëàà÷äûí
àíõààðëûã ç¿é ¸ñîîð òàòñààð èðñýí.
Ýíý õ¿ðýýíä ñóäëàà÷èä äàðààõ õî¸ð
÷èã õàíäëàãûã ãîëëîí äóðäñàí áàéäàã.
¯¿íä:
• Òºñâèéí
ýðõ
ìýäëèéã
ã¿éöýòãýõ çàñàãò òºâëºð¿¿ëýõ
(Òºñâèéí
ýðõ
ìýäëèéí
òºâëºðºë):Òºñâèéí
ýðõ
ìýäëèéã
ã¿éöýòãýõ çàñàãò áóþó ìýðãýæëèéí
á¿òöýä òºâëºð¿¿ëýõ íü òºñâèéí ñàõèëãà
áàòûã áýõæ¿¿ëæ, çàðöóóëàëòûí óÿí
õàòàí áàéäëûã õàíãàäàã ãýæ ¿çäýã (Von
Hagen 1992; Alesina áà Perotti 1995,
1996; Hallerberg áà Von Hagen 1999).
• Òºñâèéí àêòèâèçì (òºñâèéí
¿éë àæèëëàãàà äàõü ïàðëàìåíòûí
îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëæ, õÿíàëòûã
äýìæèõ):Òºñâèéí ¿éë àæèëëàãààíä
ïàðëàìåíò èäýâõòýé îðîëöîõ íü
òºñâèéí óäèðäëàãûí èë òîä áàéäëûã
íýìýãä¿¿ëæ,
¿ð
ä¿íòýé
õÿíàëò
õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæîîð õàíãàäàã ãýæ
¿çäýã.
Äýýðõ õî¸ð õàíäëàãûí äàâóó,
ñóë òàëûã äàðààõ õ¿ñíýãòýä òîéìëîí
õàðóóëàâ.
Õ¿ñíýãò 1. Ïàðëàìåíòààñ òºñºâ
áàòëàõ ýðõèéí ÷èã õàíäëàãà
Äàâóó òàë

Ñóë òàë

Òºñâèéí
ýðõ
ìýäëèéí
òºâëºðºë

• Èë òîä áàéäàë
• Òºñâèéí ñàõèëãà
àëäàãäàõ
áàò
• Ò¿øìýä¿¿äèéí
• Áîäëîãîä
íºëºº èõñýõ
ñóóðèëñàí
• Áîäëîãûí
õóâààðèëàëò
íýãäìýë áàéäàë,
• Óÿí õàòàõ áàéäàë,
òºñâèéí óÿëäàà
òºñâèéí ¿ð àøèãòàé
çàðèì òàëààð
óäèðäëàãà
àëäàãäàõ

Òºñâèéí
àêòèâèçì

• Õóóëü ¸ñíû õ¿ëýýí
çºâøººðºãäºõ
õàíäëàãà ºíäºð
• Èë òîä,
õàðèóöëàãàòàé
áàéäëûã õàíãàõ

• Äàãàëäàõ
ìýðãýæëèéí óð
÷àäâàð áàãà
• Òºñâèéí ñàõèëãà
áàò ñóëðàõ
• Óëñ òºðèéí íºëºº
èõñýõ

Ýõ ñóðâàëæ: Ï.Àìàðæàðãàë, “Ïàðëàìåíòààñ
òºñºâ áàòëàõ íü: Ìýðãýæëèéí áîëîí óëñ òºðèéí
èíñòèòóöèéí óÿëäàà” èëòãýëä òóëãóóðëàí
áîëîâñðóóëàâ (2014.12.05).

Åðºíõèé人
õóóëü
áàéãóóëëàãà òºñºâò ººð÷ëºëò
ºðãºí õ¿ðýýòýé ýðõ ýäëýõ ¿åä
àëäàãäàë, ºðèéí àñóóäëààðõ

107

òîãòîîõ
îðóóëàõ
òºñâèéí
Çàñãèéí

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ãàçðûí áîäëîãûí íýãäìýë áàéäàë
àëäàãäàõ
ýðñäýëòýé
ãýæ
¿çäýã.
Èéìä õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãààñ
õàðèóöëàãàã¿é
øèéäâýð
ãàðãàõ
ýðñäýëèéã áóóðóóëàõûí òóëä þóíû ºìíº
íèéò îðëîãî, íèéò çàðëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí
áàëàíñ çýðýã òºñâèéí åðºíõèé õýì
õýìæýýíèé õèéãýýä òºñâèéí àëäàãäëûã
íºõºõ àðãà çàì, òýð òóñìàà íýìæ çýýë
àâàõ áîëîìæèéã áóóðóóëñàí ºðãºí
õ¿ðýýòýé õÿçãààðëàëòóóäûã òîãòîîõ íü
ç¿éòýé10.
Óëñ îðíóóäûí ïàðëàìåíòûã òºñºâò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýðõèéí öàð õ¿ðýýãýýð
äàðààõ áàéäëààð àíãèëäàã.

àæèëëàãàà, õºãæëèéí áàéãóóëëàãûí
(OECD) ãèø¿¿í îðíóóäûí ïàðëàìåíòààñ
òºñºâò ººð÷ëºëò îðóóëàõ õýì õýìæýý11
ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÀÀÑ ÌÝį¯ËÑÝÍ ÒªÑÂÈÉÍ
ҪѪËÄ ÏÀÐËÀÌÅÍÒÀÀÑ ªªÐ×˪ËÒ
ÎÐÓÓËÀÕ ÕÝÌ ÕÝÌÆÝÝ
Àëèâàà
Àâñòðàëè

¯íäñýí õýâ øèíæ

Òºñâèéí òºñëèéã
áóöààõ, ººð÷ëºëò
Òºñºâ
îðóóëàõ, òºñâèéí
ñàíàà÷ëàõ
øèíý òºñºë
áîëîâñðóóëàõ ýðõòýé.
Òºñâèéí òºñºëä
Òºñºâò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ,
ººð÷ëºëò
áóöààõ ýðõòýé.
îðóóëàõ

Êàíàä

X

Äàíè

X

Ôèíëÿíä

X

Ôðàíö

X

Ãåðìàí
Ãðåê

X
X

Óíãàð

X

Èñëàíä

X

Èðëàíä

X

Èòàëè

ÀÍÓ

АНУ-ын холбооны төсвийн гол гол хуулиуд

ÁÍÑÓ

X

Meêñèê

X

• Үндсэн хууль 1789.
• Төсвийн алдагдлын эсрэг хууль 1905.
• Төсөв болон нягтлан бодох бүртгэлийн тухай
хууль 1921.
• Конгрессоос төсөв болон зарцуулалтыг
зохицуулах тухай хууль 1974.
• Ерөнхий хянан шалгагчийн тухай хууль 1978.
• Холбооны менежерийн санхүүгийн ил тод,
хариуцлагатай байдлын тухай хууль 1982.
• Төсвийн
тэнцвэртэй
байдал,
төсвийн
алдагдлыг хянах тухай хууль 1985.
• Төсвийн хэрэгжилтийн тухай хууль, 1990,
1997.
• Санхүүгийн ерөнхий захирагчийн тухай хууль
1990.
• Холбооны зээлийн шинэчлэлийн тухай хууль
1990.
• Засгийн газрын үйл ажиллагаа, үр дүнгийн
тухай хууль 1993.
• Засгийн газрын менежментийн шинэчлэлийн
тухай хууль 1994.
• Холбооны санхүүгийн үйл ажиллагааны үр
дүнг дээшлүүлэх тухай хууль 1996.

X

Íèäåðëàíä

Ãåðìàí,
Ôðàíö,
Ïîëüø,
ÁÍÑÓ,
Øâåä

Øèíý
Çåëàíä

Õ¿ñíýãò 3. Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí

X
X

Íîðâåãè

X

Ïîëüø

X

Ïîðòóãàëü

X

Èñïàíè

X

Øâåä

X

Øâåéöàðü

X

Òóðê
Èõ Áðèòàíè

X
X

ÀÍÓ
Íèéò
Ýçëýõ %

X
6

17

4

22%

63%

15%

ªã¿¿ëëèéí äàðààõ õýñýãò àíãèëàë
òóñ á¿ðýýñ çàðèì îðíûã òºëººëºë
áîëãîí àâ÷ äýëãýð¿¿ëýí ñóäëàâ.¯¿íä,
“Àëèâàà
ººð÷ëºëòã¿é”
àíãèëëààñ
Àâñòðàëè, Èõ Áðèòàíè, ßïîí, “Áàãà
çýðýã ººð÷ëºëòòýé” àíãèëëààñ ÁÍÔÓ,
ÕÁÍÃÓ, ÁÍÑÓ, “Òîìîîõîí ººð÷ëºëòòýé”
àíãèëëààñ ÀÍÓ-ûã æèøýý áîëãîí àâñàí
áîëíî.
Àìåðèêèéí Íýãäñýí Óëñ
ÀÍÓ-ûí
Êîíãðåññûí
õóâä
Åðºíõèéëºã÷ººñ
ºðãºí
ìýä¿¿ëñýí
òºñâèéí
òºñëèéã
çºâõºí
“ñàíàë”
òºäèéä ¿çäýã áºãººä íýí ÿëàíãóÿà
“The Legal Framework for Budget Systems” OECD
Journal on Budgeting, Special Issue, Volume 4, No. 3, 2004.

11

“Should Advanced Countries Adopt a Fiscal Responsibility
Law?” Ian Leinert, IMF Working Paper, 2010

108

Êîíãðåññûí îëîíõûã ñºðºã õ¿÷èí
á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà ¿åä Åðºíõèéëºã÷èéí
òºñºë “dead on arrival” áóþó öààøèä
äýìæëýã õ¿ëýýí àìüäðàõ íàéäâàðã¿é
ãýãääýã12. Êîíãðåññò Åðºíõèéëºã÷èéí
òºñºëä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ á¿ðýí
ýðõ áàéäàã áà ýíý ýðõèéíõýý äàãóó
Êîíãðåññ òºñâèéã ººðèéí õ¿ññýíýýð
ººð÷èëæ “ººðèéí ãýñýí” òºñëèéã øèíýýð
áèé áîëãîäîã. Êîíãðåññûí ýíýõ¿¿ äàâóó
ýðõ íü “òºðèéí ñàíãààñ ãàðàõ àëèâàà
çàðëàãà íü çºâõºí õóóëèàð òîãòîîñîí
õóâààðèëàëòûí äàãóó õèéãäýíý” ãýñýí
¯íäñýí õóóëèéí çààëòàä òóëãóóðëàäàã
áàéíà. ̺í ýíý çààëòàä ¿íäýñëýí
ã¿éöýòãýõ çàñãèéí òýðã¿¿í-Åðºíõèéëºã÷
óëñûí òºñâèéã çàðöóóëàõûí òóëä
Êîíãðåññîîñ çºâøººðºë àâäàã.

X

ßïîí

Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà,
õºãæëèéí áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿í 27
îðíû ïàðëàìåíòûã ¿çýõýä Çàñãèéí
ãàçðààñ ìýä¿¿ëñýí òºñâèéí òºñëèéã îãò
ººð÷ëºëòã¿é áóþó ìàø áàãà õýìæýýíèé
ººð÷ëºëòòýé áàòàëäàã 6 (22%), òºñâèéí
çàðëàãûí õýìæýý íýìýãä¿¿ëýëã¿éãýýð
ç¿éë çààëò õîîðîíä øèëæ¿¿ëýõ ãýõ
ìýò çàðèì ººð÷ëºëò îðóóëàí áàòàëäàã
17 (63%), çàð÷ìûí øèíæòýé òîìîîõîí
ººð÷ëºëò îðóóëæ áàòàëäàã 4 (15%)
îðîí áàéíà.
10

X
X

×åõ

Һ뺺ëºë

Òºñâèéí òºñëèéã
áóöààõ, ººð÷ëºëò
ªìíºä
îðóóëàõ, òºñâèéí
Àôðèê, Èõ
Òºñºâ
øèíý òºñºë
Áðèòàíè,
áàòëàõ
áîëîâñðóóëàõ ýðõã¿é,
Àâñòðàëè,
çàñãèéí ãàçðààñ
ßïîí
îðóóëæ èðñýí òºñâèéã
çºâõºí áàòàëíà.
Ýõ ñóðâàëæ: Krafckik, Warren and Joachim Wehner,
“Empowering the Representatives.” South African
Journal of Economics, vol.66(3) 1998. pp. 512-541.

Òîìîîõîí

X

Àâñòðè

Õ¿ñíýãò 2. Ïàðëàìåíòààñ òºñºâò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýðõèéí öàð õ¿ðýý

Ýðõ
ìýäýë

Áàãà çýðýã
ººð÷ëºëòã¿éãýýð

Ñóäàëãààíû òîéì

www.gpoaccess.gov/uscode/browse.html;
The Senate
www.senate.gov/~budget/democratic/budgetlaws.
html; CRS, 2001.

Õîëáîîíû çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí
òºñëèéí
àñóóäëààð
òóñãàéëàí
õóðàëääàãã¿é áºãººä òºñºëä ñàíàë àâàõ
àæèëëàãààã õóóëèàð áóñ ÿàì õîîðîíäûí
ä¿ðýì æóðìûí äàãóó ÿâóóëäàã. Òºñâèéí
òºñëèéã Åðºíõèéëºã÷ æèë á¿ðèéí 2
12

Blöndal, Kraan and Ruffner, 2003

äóãààð ñàðûí ýõíèé Äàâàà ãàðèãò
Êîíãðåññò ºðãºí áàðèõ áà ýõëýýä
òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí õîðîîä
òºñëèéã õýëýëöýíý. Óëìààð Êîíãðåññûí
äýýä, äîîä òàíõèì õýëýëöýí áàéð
ñóóðèà íýãòãýñíýýð òºñâèéí íèéò
çàðëàãûã ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýëýýð
àíãèëñàí, õîëáîãäîõ çààâðóóä á¿õèé
Òºñâèéí òóõàé òîãòîîë (Õîëáîîíû
òºñºâ)-ûã ãàðãàõ áºãººä óã òîãòîîë íü
õóóëü áèø òóë Åðºíõèéëºã÷ ìóòàðëàí
áàòàëãààæóóëäàãã¿é.
Óëìààð
óã
òîãòîîëûí äàãóó Êîíãðåññûí õîðîîä
òóñ
òóñûí
õàðèóöñàí
÷èãëýëèéí
äàãóó òóõàéí æèëèéí ÿàì, àãåíòëàã,
õºòºëáºð¿¿äèéí òºñâèéã õýëýëöýõ áà
òýäãýýð íü òóõàéí æèëèéí Òºñâèéí
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé 12 òóñäàà õóóëü
(Appropriations Bills) áîëîí áàòëàãääàã
áàéíà.
Áàòëàãäñàí
òºñºâò
õîëáîîíû
çàñãèéí ãàçà𠺺ð÷ëºëò îðóóëàõ ýðõ
íýí õÿçãààðëàãäìàë.ªºð÷ëºëò îðóóëàõ
òîõèîëäîëä
Êîíãðåññîîñ
çààâàë
óðüä÷èëàí çºâøººðºë àâàõ áà äàðàà íü
òàéëàãíàõ ¿¿ðýãòýé.Êîíãðåññ Òºñâèéí
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéã áàòëàõäàà
èõýâ÷ëýí äàõèí õóâààðèëàëò õèéõ
íºõöºëèéã çààõ áºãººä çºâøººðºãäºõ
ìºíãºí ä¿í õàðüöàíãóé áàãà áàéäàã.
¯íäñýí õóóëèéí äàãóó çýýë
àâàõ àæèëëàãàà Êîíãðåññûí á¿ðýí
ýðõýä õàìààðíà.ªðèéí òààçûã õóóëü
òîãòîîõ åðäèéí àæèëëàãààíû äàãóó
øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä øèíý÷ëýí
òîãòîîõ áîëîìæòîé.
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ôðàíö Óëñ
Òóñ óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó
òºñºâòýé õîëáîîòîé äàâóó ýðõèéã
ã¿éöýòãýõ
çàñàã
ýäýëäýã.¯íäñýí
õóóëèéã 1958 îíä øèíý÷ëýõèéí ºìíº
òºñºâòýé õîëáîîòîé ã¿éöýòãýõ çàñãèéí
ýðõ ìýäýë èõýýõýí õÿçãààðëàãäìàë
áàéñàí áºãººä ¯íäýñíèé àññàìáëåéí
õîðîîäîîñ
óðüä÷èëàí
çàñâàðëàæ
áàòàëãààæóóëñàí òºñâèéã Ñàíãèéí ñàéä
ºðãºí ìýä¿¿ëäýã áàéñàí.Õàðèí ¯íäñýí
õóóëèéí ººð÷ëºëòººð ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí ýðõ ìýäýãäýë õóìèãäàæ,
òºñºâ
áîëîâñðóóëàõ,
õýðýãæ¿¿ëýõ

109

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

îíöãîé ýðõèéã ã¿éöýòãýõ çàñàãò ºãñºí
áàéíà.Ãýâ÷ ýíý ººð÷ëºëòººñ ¿¿äýí
ïàðëàìåíòûí õÿíàëò òàâèõ ÷àäàìæ
ìóóäñàí, ã¿éöýòãýõ çàñãèéí òºñâèéí
ñàõèëãà áàò ñóëàðñàí ãýñýí ¿íäýñëýëýýð
ïàðëàìåíòûí ýðõ ìýäëèéã òîäîðõîé
õýìæýýíä íýìýãä¿¿ëñýí Òºñâèéí òóõàé
îðãàíèê õóóëèéã 2001 îíä áàòàëñàí
áàéíà.
¯íäñýí õóóëèéí äàãóó Åðºíõèé
ñàéä çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààòàé
õîëáîãäóóëàí
ïàðëàìåíòûí
ºìíº
õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã áºãººä Òºñâèéí
òóõàé îðãàíèê õóóëèéí äàãóó òºñâèéí
òºñëèéã Åðºíõèé ñàéäûí óäèðäëàãà
äîð
Ñàíãèéí
ñàéä
õàðèóöàí
áîëîâñðóóëäàã.ßàì õîîðîíä òºñâèéí
òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ, ñàíàë ñîëèëöîõ
àæèëëàãàà äîòîîä æóðìûí äàãóó
ÿâàãääàã.
Õýäèéãýýð Òºñâèéí òóõàé îðãàíèê
õóóëüä òºñâèéí òºñëèéã Åðºíõèéëºã÷ººð
äàðãàëóóëñàí Ñàéä íàðûí çºâëºëººð
õýëýëö¿¿ëíý ãýæ çààñàí áàéäàã ÷
õýðýãæèëò íü òóõàéí ¿åèéí óëñ òºðèéí
íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëàí õàðèëöàí
àäèëã¿é.Òóõàéëáàë,
Åðºíõèéëºã÷,
Åðºíõèé ñàéä íàð íýã íàìûíõ áîë Ñàéä
íàðûí çºâëºëººð òºñâèéí òºñëèéã
õýëýëöýõ ¿åä Åðºíõèéëºã÷ ýöñèéí
øèéäâýð ãàðãàíà.Õàðèí Åðºíõèéëºã÷,
Åðºíõèé ñàéä íà𠺺ð íàìààñ ãàðñàí
òîõèîëäîëä ýöñèéí øèéäâýðèéã Ñàéä
íàðûí çºâëºëèéã àõëàã÷èéí õóâüä
Åðºíõèé ñàéä ãàðãàõ áîëîìæòîé
áîëäîã13.
¯íäñýí õóóëèàð ïàðëàìåíòûí 2
òàíõèì á¿ðèéí òºñâèéí õýëýëö¿¿ëãèéí
¿ðãýëæëýõ
õóãàöààã
õÿçãààðëàñàí
áàéäàã. Ïàðëàìåíò òºñâèéí òºñëèéã
æèë á¿ðèéí 10 äóãààð ñàðä õ¿ëýýí àâàõ
áà ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó ¯íäýñíèé
àññàìáëåé 40 õîíîã, Òºñâèéí îðãàíèê
õóóëèéí äàãóó Ñåíàò 20 õîíîãèéí
õóãàöààíä
õýëýëö¿¿ëãèéã
ÿâóóëæ
ýöýñëýõ ¿¿ðýãòýé. Óëìààð ïàðëàìåíò
òºñâèéí òºñëèéã àíõ õ¿ëýýí àâñíààñ
õîéø 70 õîíîãèéí äîòîð áàòëàõ
¿¿ðýã õ¿ëýýíý. ¯¿íä ïàðëàìåíòûí
“The Legal Framework for Budget Systems” OECD
Journal on Budgeting, Special Issue, Volume 4, No. 3, 2004.

13

òàíõèì òóñ á¿ðèéí òºñâèéí õîðîîäîîð
õýëýëöýõ õóãàöàà ìºí áàãòàõ áºãººä
õîðîîä ýíý õóãàöààíä áàãòàí íýãäìýë
øèéäâýðò õ¿ð÷ ÷àäààã¿é òîõèîëäîëä
¯íäñýí õóóëèéí äàãóó Åðºíõèé ñàéä óã
àñóóäëààð Õàìòàðñàí õîðîî áàéãóóëàõ
ýðõòýé. Ïàðëàìåíòûí äýýä äîîä òàíõèì
¯íäñýí õóóëüä çààñàí ïðîöåäóðûí
äàãóó òºñâèéã õýëýëöýí, 70 õîíîãèéí
äîòîð íýãäìýë áàéð ñóóðüä õ¿ð÷
áàòàëæ ÷àäààã¿é òîõèîëäîëä Åðºíõèé
ñàéä Ñàéä íàðûí çºâëºëòýé çºâøèëöºí
Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîë ãàðãàñíààð óã
òºñºë õ¿÷èí òºãºëäºð áîëíî.
БНФУ-ын төсвийн голлох хуулиуд







Үндсэн хууль 1958.
Төсвийн тухай органик хууль 2001.
Нийгмийн хамгааллын санхүүжилтийн тухай
органик хууль 1996
Нийгмийн хамгааллын тухай хууль.
Хөндлөнгийн аудитын тухай хууль 1994-95.
Орон нутгийн засаг захиргааны тухай хууль.
Төсвийн байгууллагын нягтлан бодох
бүртгэлийн тухай хууль 1962.
Зарлагын бүтцийг хянах тухай хууль 1922.
www.legifrance.gouv.fr.

ÁÍÔÓ-ûí
¯íäñýí
õóóëèàð
ïàðëàìåíò øèíýýð çàðëàãûí òºðºë
áèé áîëãîõ, íèéò çàðëàãûí õýìæýýã
íýìýãä¿¿ëýõ,
îðëîãûí
õýìæýýã
áóóðóóëàõûã õîðèãëîäîã áà Òºñâèéí
òóõàé îðãàíèê õóóëèéí äàãóó çºâõºí
òºñâèéí çàðëàãûí ç¿éë õîîðîíä
øèëæ¿¿ëýõ ýðõòýé.Ò¿¿í÷ëýí ¯íäñýí
õóóëèéí äàãóó Åðºíõèé ñàéä Ñàéä
íàðûí çºâëºëòýé çºâøèëöñºíèé äàãóó
òºñºâ, íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí
ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëèéã çàñãèéí
ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäàë
áîëãîæ ¯íäýñíèé àññàìáëåéä òàâèõ
ýðõòýé.Èíãýñíýýð ¯íäýñíèé àññàìáëåé
24 öàãèéí äîòîð èòãýë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã
õýëýëöýõ áà òýãýýã¿é òîõèîëäîëä
òºñâèéã áàòëàãäñàíä òîîöäîã áàéíà.
¯íäñýí õóóëèéí ÷óõàì ýíý çààëòûã
àøèãëàí 1990-ýýä îíû ýõýýð Çàñãèéí
ãàçàð òºñºâ àìæèëòòàé áàòëóóëæ
áàéâ14.
14

110

Hubert, 1996

Ñóäàëãààíû òîéì

ÁÍÔÓ íü Åâðîïûí õîëáîîíû
ãèø¿¿í òóë Ìààñòðèõòûí ãýðýýíèé
äàãóó òºñâèéí àëäàãäàë ÄÍÁ-èé 3%èàñ èë¿¿ã¿é, óëñûí ºð ÄÍÁ-èé 60%-èàñ
õýòðýõã¿é áàéõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã.
Õîëáîîíû
Á¿ãä
Íàéðàìäàõ
Ãåðìàí Óëñ
ÕÁÍÃÓ-ä 2009 îíû øèíý÷ëýëýýñ
ºìíº ¯íäñýí õóóëèàð “àëòàí ä¿ðýì”
áóþó õºðºí㺠îðóóëàëòûí çàðëàãûã
çýýëýýð
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
áîëîìæèéã
áàòàëãààæóóëñàí
áàéñàí.Õàðèí
2009 îíä òóñ óëñûí ïàðëàìåíòààñ
¯íäñýí õóóëèéí ººð÷ëºëòèéã áàòàëæ,
Çàñãèéí ãàçðûí çýýëëýãýýíèé çàð÷èìä
¿å
øàòòàé
øèíý÷ëýë
õèéæýý.Óã
øèíý÷ëýëýýð ¯íäñýí õóóëèíä ººð÷ëºëò
îðóóëæ, õîëáîîíû áîëîí ìóæ óëñûí
çàñãèéí ãàçðààñ òàâèõ ºðèéí òààçûã
çààñàí áºãººä õîëáîîíû çàñãèéí ãàçàð
2016 îí ãýõýä òºñâèéí íèéò àëäàãäëûã
ÄÍÁ-èé 0.35% áîëãîæ áóóðóóëàõ, 16
ìóæ óëñ òóñ á¿ð 2020 îí ãýõýä òºñâèéí
àëäàãäàëã¿é áîëîõîîð çààæ, óëìààð
íèéò ÄÍÁ-èé 83%-òàé òýíöýýä áóé
ºðèéí õýìæýýã îãöîì áóóðóóëàõ çîðèëãî
òàâüñàí áàéíà.15

áîëîí
Áóíäåñðàòàä
íýãýí
çýðýã
õ¿ðã¿¿ëíý ãýæ çààñàí áàéäàã. Èíãýñíýýð
ïàðëàìåíòàä òºñºâ õýëýëöýõ 4 ñàð
îð÷ìûí õóãàöàà íîãääîã áàéíà.
Òºñºâò îðóóëàõ ñàíàëàà Áóíäåñðàò
Õîëáîîíû Êàíöëåðò õ¿ðã¿¿ëýõ áà
Êàíöëåð Ñàíãèéí ÿàìàíä äàìæóóëäàã.
Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë Ñàíãèéí
ÿàìÁóíäåñðàòûí
ñàíàëûã
ººðèéí
ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õàìò Êàíöëåðààð
äàìæóóëàí
Çàñãèéí
ãàçðààð
áàòëóóëàõààð
õ¿ðã¿¿ëäýã.Çàñãèéí
ãàçðààñ áàòàëñíû äàðàà Êàíöëåð óã
ñàíàëûã Áóíäåñòàãò õ¿ðã¿¿ëäýã áàéíà.
Ïàðëàìåíò
òºñºâò
ººð÷ëºëò
îðóóëàõ ýðõèéã òóñ óëñûí ¯íäñýí
õóóëèàð
èõýýõýí
õÿçãààðëàñàí.
Õîëáîîíû çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàë
áîëãîñîí òºñâèéí çàðëàãûã ºñãºõ,
îðëîãûã áóóðóóëàõ, øèíýýð çàðëàãûí
òºðºë áèé áîëãîõ çýðýãò Çàñãèéí
ãàçðààñ óðüä÷èëàí çºâøººðºë àâñàí
áàéõ øààðäëàãàòàé. Çàñãèéí ãàçàð
Áóíäåñòàãò ýíý ñàíàë õóðààëòûã
õîéøëóóëàõ øààðäëàãà òàâèõ ýðõòýé

ХБНГУ-ын төсвийн гол гол хуулиуд

ЗАРИМ ОРНЫ ҮНДСЭН ХУУЛЬ ДАХЬ
ТӨСВИЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ
Франц

• Үндсэн хууль 1949.
• Эдийн засгийн тогтвортой байдал, өсөлтийг
дэмжих тухай хууль 1967.
• Төсвийн зарчмын тухай хууль 1969.
• Холбооны төсвийн тухай хууль 1969.
• Холбооны аудитын шүүхийн тухай хууль
1985.
• Холбооны болон орон нутгийн засгийн
газрын харилцааг зохицуулсан хуулиуд.
• Нийгмийн хамгааллын сангийн тухай
хуулиуд.

Герман

www.bundesrechnungshof.de/en/
veroeffentlichung/800.html.

ÕÁÍÃÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó
ïàðëàìåíò òºñâèéã ñàíõ¿¿ãèéí æèë
ýõëýõýýñ ºìíº áàòëàõ ¸ñòîé áºãººä ìºí
õóóëüä òºñâèéí òºñëèéã Áóíäåñòàãèéí
íàìðûí ÷óóëãàíû ýõíèé õóðàëäààíààñ
õîéø 1 äîëîî õîíîãèéí äîòîð Áóíäåñòàã
Reforming the Constitutional Budget Rules in Germany,
Federal Ministry of Finance – Economics Department,
September 2009

15

111

Парламентаас төсөвт өөрчлөлт
оруулах
эрхийн
хязгаарлалт.
Үндсэн хуулийн (1958) 40 дэх зүйлийн
дагуу парламентын гишүүдээс санал
болгож буй төсвийн өөрчлөлт нь
төсвийн орлого буурах, эс бөгөөс
зарлагын бодит өсөлт, нэр төрөл
нэмэгдэхэд хүргэх үр дагавартай
тохиолдолд тэрхүү саналыг хүлээн
авахыг хориглоно гэж заасан.
Алтан
дүрэм—буюу
бүтцийн
алдагдлын дүрэм. Үндсэн хуулинд
(1949) төсвийн “алтан дүрэм”-ийг
баримталдаг байв. Харин 2009
оны шинэчлэлээр төсвийн шинэ
дүрмийг баталсан: үүнд холбооны
засгийн газар болон муж улсууд
нэмэлт зээллэг авалгүйгээр төсвийн
орлого, зарлагын тэнцвэрт байдлыг
хангахаар
хуульчилсан
бөгөөд
ингэхдээ төсөвт нөлөөлөх хүчин
зүйлсийн хэлбэлзлийг харгалзан
үзэх аж. Түүнчлэн уг шинэчлэлийн
хүрээнд холбооны засгийн газар, муж
улсын хоорондох төсвийн харилцааг
уялдуулах үүрэг бүхий Төсвийн
тогтвортой
байдлын
зөвлөлийг
шинээр байгуулахаар Үндсэн хуулинд
заасан.

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Польш

Өрийн
тааз,
парламентаас
төсөвт
өөрчлөлт
оруулах
эрхийн хязгаарлалт. Маастрихтын
гэрээнд заасанчлан нийт өр ДНБий 60%-иас хэтрэхгүй байх заалтыг
Үндсэн хуулинд (1997) оруулсан.
Түүнчлэн төсвийн алдагдлын хэмжээг
нэмэгдүүлэх эрх зөвхөн засгийн
газарт байх ба парламент зөвхөн
төсвийн орлого, зарлагын бүтцийг
өөрчлөх эрхтэй гэж заасан байдаг.
Сингапур Төсвийн тэнцвэртэй байдлын
дүрэм. Үндсэн хуулинд (1965) засгийн
газар өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд
төсвийн тэнцэвртэй байдлыг хангана
гэж заасан. Ингэхдээ зөвхөн валютын
нөөцөөс (хөрөнгө оруулалтын тусгай
санг оруулаад) хийсэн хөрөнгө
оруулалтын орлогын талаас илүүгүй
хувийг л төсвийн орлого гэж тооцдог.
Түүнчлэн Үндсэн хуулинд өмнөх
хуримтлалаараа төсвийн алдагдлыг
нөхөхийг зөвшөөрсөн “аврах гарц”
гэгдэх заалт байдаг
Швейцарь Үндсэн хуулиар (1999) орлого,
зарлагын
тэнцвэртэй
байдлыг
хангана гэж заасан. Тухайн жилийн
төсвийн нийт зарлагын таазыг
хүлээгдэж буй орлогын хэмжээ, эдийн
засгийн нөхцөл байдлыг харгалзан
үзсэний
дагуу
парламентаас
батална. Зарлагын таазаас хэтэрсэн
тохиолдолд нэмэлт зарлагаа дараа
дараагийн
жилүүдээс
нөхөхөөр
зохицуулдаг.

áºãººä òýãñýí òîõèîëäîëä ººðèéí
ñàíàëûã 6 äîëîî õîíîãèéí äîòîð
Áóíäåñòàãò õ¿ðã¿¿ëíý. Ò¿¿í÷ëýí Çàñãèéí
ãàçàð
Áóíäåñòàãèéí
ñàíàà÷èëñàí
ººð÷ëºëò õóóëü áîëîí áàòëàãäñàíààñ
õîéø 4 äîëîî õîíîãèéí äîòîð äàõèí
ñàíàë õóðààëò ÿâóóëàõûã øààðäàõ
ýðõòýé áºãººä ýíý òîõèîëäîëä ìºí
àäèë 6 äîëîî õîíîãèéí äîòîð Çàñãèéí
ãàçàð çºâøººð뺺 àëáàí ¸ñîîð ºãºõ
áà ýñðýã òîõèîëäîëä óã òºñºâ õ¿÷èí
òºãºëäºð áîëäîã áàéíà.
Òóñ óëñûí õóâüä óëñ òºðèéí íºõöºë
áàéäàë õèéãýýä ýâñëèéí çàñãèéí ãàçàð
áàéãóóëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé
áàéäàã çýðãýýñ íü ¿¿äýí òºñâèéí
çàðèì ¿éë àæèëëàãàà ¯íäñýí õóóëèéí
çîõèöóóëàëòààñ ãàäóóð ÿâàãäàõ íü
áèé.
Çàñãèéí
ãàçðûã
á¿ðä¿¿ëýã÷
íàìóóäûí õîîðîíä õèéõ Ýâñëèéí
ãýðýý 1990-ýýä îíîîñ õîéø óëàì á¿ð
äýëãýðýíã¿é áîëñîîð áàéãàà áºãººä

¯íäñýí õóóëèàñ ãàäíà òºñâèéí íýìýëò
çîõèöóóëàëòóóäûã àãóóëàõ áîëñîí.16
ÕÁÍÃÓ íü ¯íäñýí õóóëèàð çààñàí
ñàíõ¿¿ãèéí õýì õýìæýýã áàðèìòëàõûí
ñàöóó ÁÍÔÓ-ûí íýãýí àäèë Ìààñòðèõòûí
ãýðýýíèé äàãóó òºñâèéí àëäàãäàë ÄÍÁèé 3%-èàñ èë¿¿ã¿é, óëñûí ºð ÄÍÁ-èé
60%-èàñ õýòðýõã¿é áàéõ ¿¿ðýã äàâõàð
õ¿ëýýäýã.
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñ
Òóñ óëñûí ¯íäñýí õóóëèàð òºñâèéí
¿éë àæèëëàãààíû ãîë îðîëöîã÷èä,
åðºíõèé çàð÷ìóóäûã çààñàí áàéäàã.
ßàìäààñ èð¿¿ëñýí ñàíàëûã 6-8
äóãààð ñàðûí õîîðîíä Òºëºâëºëò,
òºñâèéí ÿàìàíä òºâëºð¿¿ëýí ÿàìä
õîîðîíä çºâøèëöºõ ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëñíû
äàðàà
íýãäñýí
òºñºë
õýëáýðýýð
ýöýñëýí
áîëîâñðóóëæ
Åðºíõèéëºã÷èä õ¿ðã¿¿ëäýã. Óëìààð
òºñëèéã Òºðèéí çºâëºëººð õýëýëöýí
çºâøººð÷,
Åðºíõèéëºã÷
ìóòàðëàí
ñàíõ¿¿ãèéí æèë ýõëýõýýñ 90 õîíîãèéí
ºìíº ¯íäýñíèé àññàìáëåéä õ¿ðã¿¿ëäýã
áàéíà.
БНСУ-ын төсвийн гол гол хуулиуд








Үндсэн хууль 1948.
Үндэсний ассамблейн тухай хууль 1948.
Төсөв, нягтлан бодох бүртгэлийн тухай
хууль 1961.
Сангийн удирдлагын тухай ерөнхий хууль
1991.
Аудитын хорооны тухай хууль 1963.
Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн төсөв,
удирдлагын тухай хууль 1961.
Зарлагын удирдлагын тухай хууль 2002.
Төрийн сангийн удирдлагын тухай хууль
2002; Засгийн газрын хөрөнгийн тухай
хууль 1950, Өрийн тухай хууль 1949.
Орон нутгийн захиргаа, төсөв санхүүгийн
тухай хуулиуд.
www.mpb.go.kr
www.assembly.go.kr/index.jsp
www.bai.go.kr.

¯íäýñíèé àññàìáëåé òºñâèéí
õýëýëö¿¿ëãèéã 10 äóãààð ñàðûí ýõýýð
ýõëýõ áà ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó òºñâèéã
ñàíõ¿¿ãèéí æèë ýõëýõýýñ 30 õîíîãèéí
ºìíº áàòëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã. Ò¿¿í÷ëýí
“The Legal Framework for Budget Systems” OECD
Journal on Budgeting, Special Issue, Volume 4, No. 3, 2004.

16

112

Ñóäàëãààíû òîéì

¯íäñýí õóóëèàð ¯íäýñíèé àññàìáëåé
çàðëàãûí õýìæýýã çºâõºí áóóðóóëàõ
ýðõòýé
áºãººä
Çàñãèéí
ãàçðûí
çºâøººðºëã¿éãýýð òîäîðõîé çàðëàãûí
õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ áóþó øèíýýð áèé
áîëãîõûã õîðèãëîäîã.
Çàñãèéí ãàçàð áîíä ãàðãàõ áîëîí
ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð äàãàâàð á¿õèé ãýðýý
õýëöýë áàéãóóëàõ ¿åä ¯íäýñíèé
àññàìáëåéãààñ óðüä÷èëàí çºâøººðºë
àâíà ãýæ ¯íäñýí õóóëèíä çààñàí
áàéäàã.Ò¿¿í÷ëýí 1949 îíä áàòëàãäñàí
ªðèéí òóõàé õóóëèíä áîíäûí áîëîí
ºðèéí
óäèðäëàãûí
çîõèöóóëàëòûã
äýëãýðýíã¿é îðóóëñàí.Òóõàéëáàë, óã
õóóëèéí äàãóó çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàõ
áîíäûí õýìæýý, çàñãèéí ãàçàð òºðèéí
ºì÷èò êîðïîðàöèéí ºìíººñ áàòàëãàà
ãàðãàõ çýðýãò ¯íäýñíèé àññàìáëåéãààñ
óðüä÷èëàí çºâøººðºë àâàõ áà çàñãèéí
ãàçàð óëñûí íèéò ºðèéí òàëààð
äýëãýðýíã¿é òàéëàí áýëäýæ ¯íäýñíèé
àññàìáëåéä
òàíèëöóóëàõ
¿¿ðýã
õ¿ëýýäýã áàéíà.
ÁÍÑÓ-ûí õóâüä ºðèéí òààç, çàñãèéí
ãàçðûí àâ÷ áîëîõ çýýëèéí õýìæýýã
õÿçãààðëàñàí õóóëèéí çîõèöóóëàëò
áàéäàãã¿é.
Èõ Áðèòàíè
Èõ Áðèòàíè áè÷ìýë ¯íäñýí õóóëü
áàéõã¿é áºãººä òºñâèéí ¿éë àæèëëàãààã
àíõäàã÷ õèéãýýä õî¸ðäîã÷ õóóëü
òîãòîîìæîîð çîõèöóóëäàã.
Çàñãèéí ãàçàð íü îëîíõèéí
á¿ëãýýð
äàìæóóëàí
ïàðëàìåíòûí
¿éë àæèëëàãàà, õîðîîäûí á¿òöèéã
òîãòîîäîã òóë òºñâèéí àñóóäëààð ÷
ìºí äàâóó ýðõ ýäýëäýã.Òóñ óëñûí
ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçðààñ ìýä¿¿ëñýí
òºñâèéí òºñºëä ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýðõ
íýí õÿçãààðëàãäìàë áºãººä çàñãèéí
ãàçðààñ ñàíàë áîëãîæ áóé çàðëàãûí
õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ, øèíýýð çàðëàãà
ñàíàà÷ëàõ ýðõã¿é.Íèéòèéí òàíõèìûí
Äýãèéí äàãóó óëñûí òºñºâ áàòëàõ ¿åä òóñ
òàíõèìûí íºëººã èõýýõýí õÿçãààðëàñàí
áºãººä Ëîðäûí òàíõèìûí õóâüä
òºñºâòýé õîëáîîòîé àëèâàà øèéäâýð
ãàðãàõ ýðõ îãò áàéäàãã¿é áàéíà.

Èõ Áðèòàíèéí òºñâèéí ãîëãîë õóóëèóä






Òàòâàðûí áîëîí Àóäèòûí ãàçðûí òóõàé
õóóëèóä, 1866, 1921.
Ïàðëàìåíòûí òóõàé õóóëèóä, 1911, 1949.
¯íäýñíèé ºðèéí òóõàé õóóëü, 1968.
¯íäýñíèé àóäèòûí òóõàé õóóëü, 1983.
Îðîí íóòãèéí çàñãèéí ãàçðûí òóõàé
õóóëèóä.
Ñàíõ¿¿ãèéí òóõàé õóóëü, 1998.
Çàñãèéí ãàçðûí íººöèéí òóõàé õóóëü, 2000.
www.government-accounting.gov.uk
www.hmso.gov.uk

Íèéòèéí
òàíõèìààñ
òºñºâò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàë ãàðãàñàí
òîõèîëäîëä ýíý ñàíàë áàòëàãäàõûí
òóëä ýðõ áàðèã÷ íàìûí ãèø¿¿äèéí
äýìæëýãèéã õ¿ëýýñýí áàéõ ¸ñòîé áºãººä
íàìûí äîòîðõ èéì õàãàðàë Çàñãèéí
ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäàëä
õ¿ðãýäýã áàéíà.Èéì òîõèîëäîë Äýëõèéí
I äàéíààñ õîéø ãàðààã¿é, õàðèí òºñºâò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàë õàìãèéí ñ¿¿ëä
1980-ààä îíû ñ¿¿ëýýð ãàð÷, àìæèëòã¿é
áîëñîí õýìýýí òýìäýãëýãäæýý.Èéìýýñ
ýðõ áàðèã÷, ñºðºã õ¿÷íèé àëü àëèíààñ
òºñºâò ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàë
ãàðãàõ íü õîâîð áºãººä ãàðãàñàí ÷
áàòëàãääàãã¿é àæ17.
Àâñòðàëè
Àâñòðàëèéí
ïàðëàìåíòûí
òºñâèéí ýðõ íü òóñ óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí íàðèéâ÷èëñàí õÿçãààðëàëò,
Âåñòìèíñòýðèéí óëàìæëàëò óëñ òºðèéí
ñî¸ë, õî¸ð õ¿÷òýé óëñ òºðèéí íàìûí
òîãòîëöîî, ñîíãóóëèéí ìàæîðèòàðè
òîãòîëöîî çýðãýýñ õàìààðàí íýí
õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã18.
Õýäèéãýýð Àâñòðàëèéí ¯íäñýí
õóóëü òºñºâ áàòëàõ á¿ðýí ýðõèéã
ïàðëàìåíòàä
îëãîñîí,
òºñâèéí
çàðëàãûí èõýíõ õýñãèéã ñàíõ¿¿æèëòèéí
òóñãàé õóóëèóäààð äàìæóóëàí áàòàëäàã
õýäèé ÷ ïàðëàìåíò òºñâèéí áîäèò
17
“The Legal Framework for Budget Systems” OECD
Journal on Budgeting, Special Issue, Volume 4, No. 3, 2004.
18
Budgeting in Australia, Jón R. Blöndal, Daniel Bergvall, Ian
Hawkesworth and Rex Deighton-Smith, OECD Journal on
Budgeting, Volume 8 – No. 2, 2008

113

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ýðõ ìýäýë ýäýëäýãã¿é.Ýíý íü ¯íäñýí
õóóëèàð “ñàíõ¿¿ãèéí ñàíàà÷èëãà” áóþó
òºñâèéí çàðëàãàòàé õîëáîîòîé àëèâàà
ñàíàà÷èëãà ãàðãàõ ýðõèéã çºâõºí
Çàñãèéí ãàçàð ýäýëíý ãýæ çààñàíòàé
õîëáîîòîé19.Ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿ä
øèíýýð çàðëàãà ñàíàà÷ëàõ ýðõã¿é
òºäèéã¿é çàðëàãûí íèéò õýìæýýã
íýìýãä¿¿ëýõã¿é áàéñàí ÷ òºñâèéí ç¿éë
çààëòûí õîîðîíä øèëæ¿¿ëýõ ýðõã¿é
áàéäàã.

äýýä òàíõèì áîëîõ Ǻâëºõ¿¿äèéí
òàíõèìààñ äàâóó ýðõòýé áàéíà ãýæ
çààñàí áàéíà.Ò¿¿í÷ëýí, òóñ óëñûí
Àóäèòûí õîðîîã áàéãóóëàõ òàëààð
¯íäñýí õóóëüä çààñàí áàéäàã.
Японы төсвийн голгол хуулиуд




Австралийн төсвийн гол гол хуулиуд



Үндсэн хууль 1900.
Санхүүгийн удирдлага, хариуцлагатай
байдлын тухай хууль 1997
Commonwealth Authorities and Companies
Act 1997
Төсвийн ил тод байдлыг дүрмийн тухай
хууль1998

Засгийн газар, Сангийн яам, Аудитын
хорооны цахим хуудсууд

“Budgeting in Australia”,
Mr. Lembit Suur, Australian Department of
Finance and Deregulation

Ò¿¿í÷ëýí òºñâèéí íèéò çàðëàãûí
75% íü Òºñâèéí “òóñãàé” (òóñãàé
çîðèëãî, òºñºë õºòºëáºðò çîðèóëñàí)
ñàíõ¿¿æèëòèéí õóóëü òîãòîîìæîîð
áàòëàãääàã áºãººä ïàðëàìåíò åð人
¿ëäñýí 25%-èéí çàðëàãûã “ýíãèéí”
ñàíõ¿¿æèëòèéí õóóëü òîãòîîìæîîð
õóóëèàð
ãàðãàõ
áàòàëäàã20.Òóñãàé
çàðäàë íü òºñâèéí áàðèìò áè÷èãò
òóñãàãäàæ, ïàðëàìåíòûí õÿíàëòàä
õàìðàãääàã õýäèé ÷ òýäãýýðò ººð÷ëºëò
îðóóëàõûí òóëä õóóëèíä íýìýëò
ººð÷ëºëò
îðóóëàõ
øààðäëàãàòàé
áîëäîã ó÷èð òºñºâò ººð÷ëºëò îðóóëàõ
ïàðëàìåíòûí
ýðõýä
ïðîöåäóðûí
äàâõàð õÿçãààðëàëò áîëäîã áàéíà.
ßïîí
ßïîíû òºñâèéí ýðõ ç¿éí îð÷èí
íü ¯íäñýí õóóëü áîëîí áóñàä õóóëèàñ
á¿ðääýã.¯íäñýí õóóëèàð òàòâàð áîëîí
çàñãèéí ãàçðûí çàðëàãûã çºâõºí
õóóëèàð òîãòîîíî ãýæ çààñíààñ ãàäíà
ïàðëàìåíòûí äîîä òàíõèì áîëîõ
Һ뺺ëºã÷äèéí òàíõèìûí øèéäâýð
Parliament of Australia http://www.aph.gov.au/About_
Parliament/House_of_Representatives/Powers_practice_
and_ procedure/00_-_Infosheets/Infosheet_10_-_Budget_
and_financial_legislation
20
Ibis
19

Үндсэн хууль 1946.
Нийтийн санхүүгийн тухай хууль 1947.
Парламентын тухай хууль 1947.
Аудитын хорооны тухай хууль 1947.
Орон нутгийн удирдлага, төсөв, татварын
тухай хуулиуд.

¯íäñýí õóóëèàð çîõèöóóëààã¿é
òºñâèéí õàðèëöààã Íèéòèéí ñàíõ¿¿ãèéí
òóõàé õóóëèàð ãîëëîí çîõèöóóëäàã.
Ïàðëàìåíòûí òºñâèéí ¿éë àæèëëàãààã
Ïàðëàìåíòûí
òóõàé
õóóëèàð
çîõèöóóëäàã áºãººä äèéëýíõ áóñàä
îðîíä çàñãèéí ãàçðûí òºñâèéí ¿éë
àæèëëàãààã äîòîîä ä¿ðýì æóðìààð
çîõèöóóëäàã áîë ßïîíä óã àæèëëàãààã
Íèéòèéí ñàíõ¿¿ãèéí òóõàé õóóëèàð
çîõèöóóëäàã áàéíà.
Æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí ýõýýð
Çàñãèéí ãàçðààñ “Òºñºâ áîëîâñðóóëàõ
àæèëëàãààíä
áàðèìòëàõ
åðºíõèé
çàð÷ìóóä”-ûã ãàðãàäàã. Ñàíãèéí ÿàì
òýäãýýð çàð÷ìûí äàãóó, áóñàä ÿàì
àãåíòëàãóóäòàé çºâøèëöºí òºñâèéí
òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ áà ìºí ñàðûí
ýöýñò Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí òºñëèéã
áàòàëæ, 1 ä¿ãýýð ñàðä Ïàðëàìåíòàä
õ¿ðã¿¿ëíý.
¯íäñýí
õóóëüä
çààñíààð
Һ뺺ëºã÷äèéí
òàíõèì
òºñâèéí
õýëýëö¿¿ëãèéã ýõýëæ õèéäýã.ßïîíû
ïàðëàìåíòààñ òºñºâò ººð÷ëºëò îðóóëàõ
ýðõèéã Ïàðëàìåíòûí òóõàé õóóëèàð
çîõèöóóëäàã áºãººä Һ뺺ëºã÷äèéí
òàíõèìä äîð õàÿæ 50 ãèø¿¿í (50/480),
Ǻâëºõ¿¿äèéí òàíõèìä äîð õàÿæ 20
(20/242) ãèø¿¿íèé äýìæëýã àâñàí
áàéõ ¸ñòîé. Ò¿¿í÷ëýí, ìºí õóóëèéí
äàãóó òºñâèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ
ñàíàë ãàðñàí òîõèîëäîëä Òºñâèéí

114

Ñóäàëãààíû òîéì

áàéíãûí
õîðîî
Çàñãèéí
ãàçðûí
ñàíàëûã óðüä÷èëàí àâäàã áàéíà.
Ïàðëàìåíòûí çàñàãëàë á¿õèé èõýíõ
îðíû íýãýí àäèë ßïîíû Çàñãèéí ãàçàð
íü ïàðëàìåíòûí îëîíõèéí äýìæëýãýýñ
øóóä õàìààðàëòàé, Çàñãèéí ãàçàð
áîëîí ïàðëàìåíòûí á¿ðýëäýõ¿¿í íü
íÿãò óÿëäñàí áàéäàã òóë òºñºâò íîöòîé
ººð÷ëºëò îðóóëàõ íü Çàñãèéí ãàçàðò
èëòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàë õóðààëòòàé
ä¿éöäýã. Òèéìýýñ õýäèéãýýð Çàñãèéí
ãàçàð ïàðëàìåíòààñ òºñºâò îðóóëñàí
ººð÷ëºëòºä õîðèã òàâèõ áè÷ìýë õýì
õýìæýý áàéõã¿é áîëîâ÷ Çàñãèéí ãàçðààñ
ìýä¿¿ëñýí àíõíû òºñºëä òîìîîõîí
ººð÷ëºëò îðóóëàëã¿éãýýð áàòàëäàã
áàéíà21.
¯íäñýí õóóëèéí äàãóó Çàñãèéí
ãàçàð çýýë àâàõ, çýýëèéí áàòàëãàà
ãàðãàõòàé
õîëáîîòîé
õàðèëöààíä
îðîõäîî ïàðëàìåíòààñ çºâøººðºë àâàõ
¸ñòîé.Ò¿¿í÷ëýí Íèéòèéí ñàíõ¿¿ãèéí
òóõàé õóóëèàð çàñãèéí ãàçðûí áîíä
áîëîí
çýýëëýãèéí
çîðèóëàëòûã
õÿçãààðëàñàí áºãººä òóõàéëáàë çºâõºí
ïàðëàìåíòûí òîãòîîëä çààñàí õýìæýý
á¿õèé òºñâèéí ¿éë àæèëëàãààíä
çàðöóóëàõ ¸ñòîé ãýõ÷ëýí çààñàí áàéäàã.
Èíãýõäýý çàñãèéí ãàçàð ìºí ýðãýí
òºëºëòèéí òºëºâëºãººã ïàðëàìåíòàä
äàãàëäóóëàí ºãºõ ¸ñòîé áàéäàã áàéíà.

Ïàðëàìåíòûí òºñâèéí ýðõ
ìýäýë Ìîíãîëä
Ìîíãîë Óëñûí Òºñâèéí òóõàé
õóóëèíä òºñºâ ãýæ “òºðèéí ÷èã ¿¿ðãèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿ãèéí
ýõ ¿¿ñâýðèéã áèé áîëãîõ çîðèëãîîð
òºðèéí
ìýäýëä
õóðèìòëóóëàí
õóâààðèëæ, çàðöóóëàõ õºðºíãº, îðëîãî,
çàðëàãà, ºð, òºëáºð, ñàíõ¿¿ãèéí àìëàëò
áîëîí ¿¿ðýã, òýäãýýðòýé õîëáîãäñîí
ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà, õýðýãæ¿¿ëýõ
àðãà õýìæýý, ò¿¿íä øààðäàãäàõ îðö,
õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí íèéëáýð öîãö”-ûã,
óëñûí òºñºâ ãýæ “Óëñûí Èõ Õóðëààñ
áàòàëñàí,
Çàñãèéí
ãàçàð
áîëîí
óëñûí òºñºâò õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí
åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí á¿ðä¿¿ëæ,
õóâààðèëàí
çàðöóóëàõ
òºñºâ”-èéã
îéëãîíî õýìýýí çààñàí áàéäàã. ̺í
õóóëèéí äàãóó Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí
òºñºâ íü óëñûí òºñºâ, îðîí íóòãèéí
òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí
òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñ⺺ñ
á¿ðäýíý ãýæ çààæýý.

Ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé îðíóóäûí
õóâüä ïàðëàìåíò òºñºâò çàð÷ìûí øèíæòýé
òîìîîõîí ººð÷ëºëò îðóóëàõ íü çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàëòàé ä¿éöäýã.
Øèíý Çåëàíä, Èõ Áðèòàíè çýðýã
îðíóóäûí ïàðëàìåíòûí òóõàé õóóëü, æóðàìä óã
õÿçãààðëàëòûã îðóóëñàí áàéäàã áîë Àâñòðàëè,
Êàíàä çýðýã îðíóóäàä ïàðëàìåíò íü çàðëàãûí
õýìæýýã áóóðóóëñàí, áàãà õýìæýýíèé ººð÷ëºëò
õèéñíýýñ áóñàä òîõèîëäîëä çàñãèéí ãàçðààñ
ìýä¿¿ëñýí òºñâèéã á¿òíýýð íü áàòëàõ ¿¿ðýãòýé
áàéäàã.

Ìàíàé óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
ÓÈÕ-ûí á¿ðýí ýðõèéí òóõàé 25 äóãààð
ç¿éëèéí 7 äàõü õýñýãò “Òºðèéí ñàíõ¿¿,
çýýë, àëáàí òàòâàð, ìºíãºíèé áîäëîãî,
óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéí
¿íäñýí ÷èãèéã òîäîðõîéëæ, Çàñãèéí
ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð,
óëñûí òºñºâ, ò¿¿íèé ã¿éöýòãýëèéí
òàéëàíã áàòëàõ” ýðõòýé ãýæ çààñíààñ
ººð òºñâèéí òàëààð òóõàéëàí çààñàí
çîõèöóóëàëò áàéõã¿é. Ò¿¿í÷ëýí ¯íäñýí
õóóëèéí 20 äóãààð ç¿éëä “Óëñûí Èõ
Õóðàë áîë òºðèéí ýðõ áàðèõ äýýä
áàéãóóëëàãà ìºí…” õýìýýí çààñàí
íü ÓÈÕ òºðèéí áóñàä èíñòèòóö

Монгол Улсын төсвийн гол гол хуулиуд




21
“The Legal Framework for Budget Systems” OECD
Journal on Budgeting, Special Issue, Volume 4, No. 3,
2004

115

Үндсэн хууль 1991.
Төсвийн тухай хууль
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль
2010
Өрийн удирдлагын тухай хууль 2015
Тухайн жилийн Төсвийн тухай хууль болон
Нийгмийн даатгалын сангийн төсвийн
тухай хууль

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Ñóäàëãààíû òîéì

(Åðºíõèéëºã÷, Çàñãèéí ãàçàð)-ýýñ äàâóó ýðõòýé áºãººä òºñâèéí àñóóäàë ÷ ìºí ¿¿íä
áàãòàõ ìýò îéëãîãäîæ áàéíà.
Òºñâèéí òóõàé õóóëèéí äàãóó Òºñâèéí æèë íü òóõàéí îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí
01-íèé ºäºð ýõýëæ, òóõàéí îíû 12 äóãààð ñàðûí 31-íèé ºäºð äóóñãàâàð áîëíî.
Çàñãèéí ãàçàð äàðàà æèëèéí äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë, óëñûí
ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñëèéã 5 äóãààð ñàðûí 1-íèé
ºäðèéí äîòîð ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ áà ÓÈÕ ò¿¿íèéã 6 äóãààð ñàðûí 1-íèé äîòîð
áàãòàí áàòëàõ ¸ñòîé áàéäàã. Óëìààð ÿàìä, àãåíòëàãóóä èðýõ æèëèéí òºñºâò
òóñãàõ ñàíàëàà æèë á¿ðèéí 8 äóãààð ñàðûí 15-íû äîòîð Ñàíãèéí ÿàìàíä èð¿¿ëýõ
áà Ñàíãèéí ÿàì ñàíàëóóäûã íýãòãýí 9 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû äîòîð Çàñãèéí ãàçàðò
ìýä¿¿ëíý. Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí òºñëèéã òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òóñ á¿ðýýð
õýëýëöýýä 10 äóãààð ñàðûí 1-íèé äîòîð ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëäýã áàéíà. Õàðèí ÓÈÕ
æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã õýëýëöýí 11 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû äîòîð áàòëàõ

15.1.Óëñûí Èõ Õóðàë íü äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë
áîëîí æèëèéí òºñºâò, ýñõ¿ë Çàñãèéí ãàçðààñ Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëñýí ýäãýýð áàðèìò áè÷ãèéí òºñºëä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ,
øèíý õºòºëáºð íýìæ òóñãàõ òîõèîëäîëä óã àñóóäàë íü ìàêðî ýäèéí
çàñãèéí òºëºâ áàéäàëä áîëîí òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã áàðèìòëàõàä
õýðõýí íºëººëºõ òàëààð Çàñãèéí ãàçðààð ¿íýëãýý õèéëãýæ, ä¿ãíýëò
ãàðãóóëæ áîëíî.

Õ¿ñíýãò 4. ÓÈÕ-ûí òºñâèéí ýðõ ìýäýëòýé õîëáîîòîé õóóëèéí çààëòóóä
#

Õóóëü ýðõ ç¿éí àêò
Çààëòóóä
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí 25 äóãààð ç¿éëèéí 7: Òºðèéí ñàíõ¿¿, çýýë, àëáàí òàòâàð, ìºíãºíèé
õóóëü
áîäëîãî, óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéí ¿íäñýí ÷èãèéã
òîäîðõîéëæ, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð, óëñûí òºñºâ,
ò¿¿íèé ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíã áàòëàõ.
Òºñâèéí òóõàé õóóëü
9 ä¿ãýýð ç¿éë.Óëñûí Èõ Õóðëûí á¿ðýí ýðõ
9.1.Óëñûí Èõ Õóðàë òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
9.1.1.Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 9.1.1-ä çààñíû äàãóó
äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã áàòëàõ;

18.3.Íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýë íü òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã ýíý
õóóëèéí 8.1-ä çààñíààñ áóñàä øàëòãààíààð õàíãààã¿é íü Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëèéí ĺ÷èí ãóðàâäóãààð ç¿éëèéí 4-ò çààñíû äàãóó Çàñãèéí
ãàçðûã îãöðóóëàõ òóõàé ñàíàë ãàðãàõ ¿íäýñëýë áîëíî.
18.4.Óëñûí Èõ Õóðàë äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë,
æèëèéí òºñºâ áàòëàõ, òýäãýýðò íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõäàà òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãûã õàíãààã¿é íü Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí Ãó÷èí ãóðàâäóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí 1-ä
çààñíû äàãóó õîðèã òàâèõ á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ ¿íäýñëýë áîëíî.
19.3.Ýíý õóóëèéí 6.1.4-ò çààñàí òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã ¿å
øàòòàéãààð õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð ºíººãèéí ¿íý öýíýýð èëýðõèéëñýí
óëñûí íèéò ºðèéí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ýçëýõ õóâü õýìæýýã 2015
îíû òºñâèéí æèëä îäîî áàéãàà ò¿âøèíä íü áóþó 58.3 õóâèàñ, 2016
îíû òºñâèéí æèëä 55 õóâèàñ, 2017 îíû òºñâèéí æèëä 50 õóâèàñ, 2018
îíû òºñâèéí æèëýýñ ýõëýí 40 õóâèàñ òóñ òóñ õýòð¿¿ëýõã¿é áàéíà…
19.7.Óëñûí Èõ Õóðëûí íýãäñýí õóðàëäààíä îðîëöñîí ãèø¿¿äèéí
ãóðàâíû õî¸ðîîñ äîîøã¿é õóâèéí ñàíàëààð ýíý õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëæ áîëíî.
ªðèéí óäèðäëàãûí òóõàé 7.1.1.òºñºâ, ìºíãºíèé áîäëîãûí õ¿ðýýíä Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí
õóóëü
óäèðäëàãûí äóíä õóãàöààíû ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èã (öààøèä ñòðàòåãèéí
áàðèìò áè÷èã ãýõ)-èéã áàòëàõ;

9.1.2.äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëæ óëñûí
ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë, óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí
äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ, òýäãýýðèéí
òîäîòãîëûã õýëýëöýæ, áàòëàõ;

7.1.2.äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë áîëîí ñòðàòåãèéí
áàðèìò áè÷èãò ¿íäýñëýí òóõàéí òºñâèéí æèëä Çàñãèéí ãàçðûí øèíýýð
¿¿ñãýõ ºðèéí øèíý õýìæýýã òºñâèéí õàìò áàòëàõ;

9.1.3.íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã õýëýëöýí, óëñûí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã
áàòëàõ;

7.1.3.äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë áîëîí ñòðàòåãèéí
áàðèìò áè÷èãò ¿íäýñëýí òóõàéí òºñâèéí æèëä Çàñãèéí ãàçðûí øèíýýð
ãàðãàõ ºðèéí áàòàëãààíû äýýä õýìæýýã òîãòîîõ;

9.1.4.òºñâèéí õºðºíãèéí çàðöóóëàëò, ¿ð ä¿íä õÿíàëò òàâèõ;
9.1.5.Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ ãàðãàõ çºâøººðºë îëãîõ.
22.6.4.òºñºâ áàòëàõ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà íü òºñâèéã øàòëàë á¿ðýýð,
ò¿¿íä õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷, òýäãýýðèéí
õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, õ¿ðýõ ¿ð ä¿í, õºðºí㺠îðóóëàëòûí áîëîí
êîíöåññûí ãýðýýãýýð õýðýãæ¿¿ëýõ òºñºë, àðãà õýìæýý, òóñãàé ñàí, îðëîãî,
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýð á¿ðýýð íü áàòëàõ;
Òºñâèéí
òîãòâîðòîé 9.1.1. äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã ýíý õóóëèéí 11.1.3áàéäëûí òóõàé õóóëü
ò çààñíû äàãóó òîîöñîí ãîë íýð òºðëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí ¿íèéã òóñãàæ
òîäîðõîéëñîí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãûí õýìæýý, òºñâèéí òóñãàé
øààðäëàãàä íèéö¿¿ëæ õóóëü÷ëàí áàòëàõ;
9.1.2. æèëèéí òºñºâ áàòëàõ, ò¿¿íä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõàä ýíý
õóóëèéí 11.1.3-ò çààñíû äàãóó òîîöñîí ãîë íýð òºðëèéí ýðäýñ áàÿëãèéí
¿íèéã òóñãàæ òîäîðõîéëñîí òºñâèéí òýíöâýðæ¿¿ëñýí îðëîãûí õýìæýý,
äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëýõ;
9.1.3. ýíý õóóëèéí 8 äóãààð ç¿éëä çààñíûã ¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òºñâèéí
òóñãàé øààðäëàãûí ¿éë÷ëýëèéã ò¿ð õóãàöààãààð ò¿äãýëç¿¿ëýõ øèéäâýðèéã
ãàðãàæ, òóõàéí æèëèéí òºñâèéí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ;
9.1.4. ýíý õóóëèéí 10.1.6-ä çààñàí õºòºëáºðèéã õýëýëöýí áàòëàõ, ò¿¿íèé
õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ…

116

7.1.4.Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýëèéí òàëààð òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõ;
7.1.5.Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýëèéí ãýðýýã ñî¸ðõîí áàòëàõ;
7.1.6.íèéãìèéí ¿ð ºãººæòýé, óëñûí òºñºâò ýðãýí òºëºãäºõ ÷àäâàðã¿é
òºñºë, àðãà õýìæýýã çýýëëýãèéí ìºí㺺ð ýðãýí òºëºãäºõ íºõöºëã¿éãýýð
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýñýõèéã òóõàéí æèëèéí òºñâèéí õóóëèàð øààðäëàãàòàé
òîõèîëäîëä òóõàé á¿ð øèéäâýðëýõ;
7.1.7.çýýëëýãèéí õºðºí㺺ð ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí òºñºë, àðãà õýìæýýíèé ¿ð
ä¿íã òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíãèéí õàìò õýëýëöýõ, õýðýãæèëòòýé
õîëáîãäóóëàí ÷èãëýë ºãºõ;
7.1.8.ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷ãèéí õýðýãæèëòèéí òàëààðõ Çàñãèéí
ãàçðûí òàéëàíã õýëýëöýõ, ºðèéí óäèðäëàãûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí
õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ;
7.1.9.õóóëüä çààñàí áóñàä á¿ðýí ýðõ.

ªºðººð õýëáýë ÓÈÕ-ä òºñºâ
õýëýëöýí áàòëàõ 2 ñàð õ¿ðýõã¿é õóãàöàà
íîãääîã áàéíà.Õàðèí ÓÈÕ-ààñ òºñâèéí
òºñëèéã õýëýëöýí áàòëàõ, òºñºëä
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ¿åä áàðèìòëàõ
áè÷ìýë õýì õýìæýý ìàíàé óëñàä
áàéõã¿é.

Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé
õóóëüä ÓÈÕ äóíä õóãàöààíû òºñâèéí
õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë áîëîí æèëèéí
òºñºâ, òýäãýýðèéí òºñºëä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ, øèíý õºòºëáºð íýìæ
òóñãàõ òîõèîëäîëä Çàñãèéí ãàçðààð
¿íýëãýý õèéëãýæ, ä¿ãíýëò ãàðãóóëæ
áîëíî ãýæ çààñàí íü Çàñãèéí ãàçðààñ

117

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ñàíàë àâàõ ¿¿ðýã áóñ õàðèí ÓÈÕ-ûí
òààëëûí àñóóäàë áîëãîæýý. Ò¿¿í÷ëýí
¯íäñýí õóóëèéí 33 äóãààð ç¿éëèéí
1 äýõ õýñãèéí 1 äýõ çààëò, Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 18
äóãààð ç¿éëèéí 4 äýõ õýñýãò çààñíààð
Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ òºñâèéí
òóõàé õóóëüä õýñýã÷ëýí áîëîí á¿õëýýð
íü õîðèã òàâèõ ýðõòýé õýäèé ÷ óã
õîðèãèéã ÷óóëãàíä îðîëöñîí ãèø¿¿íèé
ãóðàâíû õî¸ð íü äýìæýýã¿é òîõèîëäîëä
òºñºâ õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð ¿ëääýã.
ªðèéí óäèðäëàãûí òóõàé õóóëèéí
äàãóó Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí àëäàãäàë,
ºðèéã äàõèí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çýðýã
çîðèëãîîð çýýëëýã õèéõ, ºðèéí áàòàëãàà
ãàðãàõ ýðõòýé áºãººä ýíý òîõèîëäîëä
ÓÈÕ-ààñ óðüä÷èëàí çºâøººðºë àâíà.
Çàñãèéí ãàçàð æèë á¿ð ºðèéí äýýä
õýìæýýã øèíý÷ëýí òîãòîîõ áà èíãýõäýý
Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé
õóóëèéí 6.1.4-ò çààñàí õýì õýìæýýã
áàðèìòëàõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Òºñâèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü íü
ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçðûí òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí
øèéäâýðèéí ãîë õýì õýìæýýã àãóóëäàã
áºãººä óã õóóëüä ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíû
íýãäñýí
õóðàëäààíä
îðîëöñîí
ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ðîîñ äîîøã¿é
õóâèéí ñàíàëàà𠺺ð÷ëºëò îðóóëíà
ãýñýí áîñãî çààñíààð “îðãàíèê õóóëü”
ãýæ áîëîõ ìýò. Ãýâ÷ óã áîñãûã ¯íäñýí
õóóëèéí öýöèéí øèéäâýðýýð õ¿÷èíã¿é
áîëãîñíîîð òóñ õóóëèíä ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿äèéí ýíãèéí îëîíõèéí ñàíàëààð
ººð÷ëºëò îðóóëàõ, ººðººð õýëáýë
ýðõ áàðèã÷ óëñ òºðèéí õ¿÷èí ººðèéí
õ¿ñëýýð òºñâèéí ñóóðü õýì õýìæýýã
ººð÷ëºõ áîëîìæòîé áîëñîí.
Ä¿ãíýëò
1. Îëîí óëñûí æèøèã
Óëñûí òºñâèéí à÷ õîëáîãäëûã óëñ
îðíû íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé
áàéäàë, öààøäûí õºãæèë äýâøèëä
÷óõàë íºëºº á¿õèé áîäëîãûí áàðèìò
áè÷èãòýé ä¿éö¿¿ëýí ¿çýõ íü íèéòëýã
áàéíà. Íýí ÿëàíãóÿà ïàðëàìåíòûí
àðä÷èëñàí çàñàãëàë á¿õèé îðíóóäàä
òºñºâ õýëýëöýí áàòëàõ ¿åä ýðõ áàðèã÷

óëñ òºðèéí íàì, ýâñëýýñ îëîíõèéã
íü
á¿ðä¿¿ëæ
áàéãàà
ïàðëàìåíò
çàñãèéí ãàçðûíõàà ºðãºí ìýä¿¿ëñýí
òºñâèéí òºñºëä òîìîîõîí ººð÷ëºëò
îðóóëàõ, áàéð ñóóðü çºð÷èë人íòýé
áàéõ íü çàñãèéí ãàçà𠺺ðèéí ýðõ
ìýäëèéí õ¿ðýýíä ìºðèéí õºòºëáºðºº
õýðýãæ¿¿ëýõ ÷àäàìæã¿é áàéíà õýìýýí
íýã ¸ñîíäîî èòãýë ¿ë ¿ç¿¿ëæ áàéãààòàé
çàð÷ìûí õóâüä àäèë áàéäàã àæ.
Ìàíàé îðíû õóâüä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä
Çàñãèéí ãàçðààñ ºðãºí ìýä¿¿ëñýí
òºñâèéí
àñóóäëààð
áîäëîãûí
õýëýëö¿¿ëýã
ºðí¿¿ëýõýýñ
èë¿¿òýé
¿çýìæýýðýý ººð÷ëºëò îðóóëäàã áàéäàë
ãàçàð àâñàí íü ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýëä
íîöòîéãîîð õàëäàæ, Çàñãèéí ãàçàð
áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààãàà ¿ð ä¿íòýé
õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã õÿçãààðëàæ
áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî.Óëìààð ýíý íü ýðõ
ìýäëèéí õÿíàëò-òýíöýë, õàðèóöëàãûí
òîãòîëöîîã ãàíõóóëæ, èéì øèéäâýðòýé
õîëáîãäóóëàí òºðèéí àëü èíñòèòóöè,
àëáàí òóøààëòàí õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ
íü òîäîðõîéã¿é áîëãîõ ýðñäýëèéã áèé
áîëãîæ áàéíà.
2. Òºñâèéí ýðõ ìýäëèéí õýì
õýìæýý
Æèøýý áîëãîí àâñàí óëñóóä, îëîí
óëñûí íèéòëýã æèøãýýñ ¿çýõýä àðä÷èëñàí
îðíóóä çàñàãëàëûí õýëáýðýýñ ¿ë
õàìààðàí ¯íäñýí õóóëü áóþó ò¿¿íòýé
àäèëòãàõ õóóëü òîãòîîìæäîî òºðèéí
äýýä áàéãóóëëàãóóäûí òºñâèéí ýðõ
ìýäýë, ¿éë àæèëëàãààíû çàð÷ìóóäûã
òîäîðõîé õýìæýýãýýð îðóóëäàã áàéíà.
Çàðèì îðíû õóâüä ïàðëàìåíòààñ òºñºâ
õýëýëöýí áàòëàõ õóãàöàà, îðóóëæ
áîëîõ ººð÷ëºëòèéí õýì õýìæýýã
õÿçãààðëàñàí áàéäàã áîë Ãåðìàí,
Ïîëüø çýðýã îðíóóäàä ºðèéí òààç,
òºñâèéí àëäàãäëûí òîîí õýìæýýã
¯íäñýí õóóëèíäàà òóñãàéëàí çààñàí
æèøýý õ¿ðòýë áàéíà.Èíãýñíýýð òºñºâ
ñàíõ¿¿ãèéí ñóóðü õýì õýìæýýíä àëèâàà
ÿâöóó á¿ëýãëýë, íàì ýâñýë äóð ìýäýí
ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýðñäýë áàãàñ÷,
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë õàðüöàíãóé áèå
äààñàí, ìýðãýæëèéí áàéõ ¿íäñýí
íºõöºë á¿ðääýã ãýæ ¿çýæ áîëîõ íü.

118

Ñóäàëãààíû òîéì

3. Ïàðëàìåíòûí á¿òýö, òºñºâ
õýëýëöýí áàòëàõ õóãàöàà
Ïàðëàìåíò
íýã
ýñâýë
õî¸ð
òàíõèìòàé áàéõ, ïàðëàìåíòûí ¿éë
àæèëëàãààíû äýã ãîðèì, òºñâèéí
àñóóäàë
ýðõýëñýí
õîðîîäûí
÷àäàâõ çýðãýýñ ãàäíà õóóëèéí äàãóó
ïàðëàìåíòààð òºñºâ õýëýëöýí áàòëàõ
õóãàöààã õýðõýí òîãòîîñîí, òýð íü
òºñâèéí õýëýëö¿¿ëãèéã óë ñóóðüòàé
õèéõýä õàíãàëòòàé ýñýõ, òºñâèéã
çààñàí õóãàöààíä áàãòàí áàòëààã¿é
òîõèîëäîëä ãàðàõ ¿ð äàãàâàð çýðýã íü
òºñºâ õýëýëöýõ ¿åýðõ ïàðëàìåíòûí
îðîëöîîíä ìºí íºëººëäºã áàéíà
Òóõàéëáàë, òºñºâ õýëýëöýí áàòëàõ

õóãàöààíû õóâüä Îëîí óëñûí âàëþòûí
ñàí çýðýã áàéãóóëëàãóóäààñ ñàíàë
áîëãîæ áóé ñàéí òóðøëàãóóäàä Çàñãèéí
ãàçàð òºñâèéí òºñëèéã ñàíõ¿¿ãèéí
æèë ýõëýõýýñ 2-4 ñàðûí ºìíº ºðãºí
áàðèõ íü ïàðëàìåíòààð òºñâèéí
õýëýëö¿¿ëýã óë ñóóðüòàé ÿâàãäàõ,
áîäëîãûí õóâèëáàðóóä äýýð ñàíàë
ñîëèëöîõ õàíãàëòòàé õóãàöàà îëãîäîã22
ãýæýý. Ìàíàé óëñûí õóâüä ýíý õóãàöàà
Àâñòðàëè, Èõ Áðèòàíè çýðýã òºñâèéí
õýëýëö¿¿ëýã
íýí
õÿçãààðëàãäìàë
õ¿ðýýíä, åðºíõèé áàéäëààð ÿâàãääàã
îðíóóäòàé èæèë áàéãàà íü õàðàãäàæ
áàéíà (Õ¿ñíýãò 5-ûã ¿ç).
“Should Advanced Countries Adopt a Fiscal Responsibility
Law?” Ian Leinert, IMF Working Paper, 2010

22

Õ¿ñíýãò 5. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí îðíóóäûã çàðèì ¿ç¿¿ëýëòýýð
õàðüöóóëñàí íü
ÓËÑ

Ñîíãóóëèéí òîãòîëöîî

1

ÀÍÓ

Õî¸ð øàòòàé ìàæîðèòàð

2

ßïîí

3

ÕÁÍÃÓ

4

ÁÍÔÓ

Çýðýãöýý õîëèìîã
Ïðîïîðöèîíàëü
äàâàìãàéëñàí õîëèìîã
Õî¸ð øàòòàé ìàæîðèòàð

5

ÁÍÑÓ

Çýðýãöýý õîëèìîã

#

6
7
8

Èõ Áðèòàíè

Ìàæîðèòàð

Àâñòðàëè

Øèëæèõ ñàíàëòàé
ìàæîðèòàð

Ìîíãîë

Çýðýãöýý õîëèìîã

ÓÒ íàìûí
òîãòîëöîî
Õî¸ð íàì

Ïàðëàìåíòûí
á¿òýö
Õî¸ð òàíõèì

Òºñºâ õýëýëöýí
áàòëàõ õóãàöàà*
6 ñàð

Õî¸ð íàì

Õî¸ð òàíõèì

2-3 ñàð

Îëîí íàì

Õî¸ð òàíõèì

4 ñàð

Õî¸ð òóéëò
Õî¸ð íàìûí õýâ
øèíæ äàâàìãàé

Õî¸ð òàíõèì

70 õîíîã

Íýã òàíõèì

90 õîíîã

Õî¸ð íàì

Õî¸ð òàíõèì

Õóóëèéí õóãàöàà
áàéõã¿é, 0-2 ñàð

Õî¸ð íàì

Õî¸ð òàíõèì

2 ñàð

Õî¸ð íàìûí õýâ
øèíæ äàâàìãàé

Íýã òàíõèì

1.5 ñàð

4. Ñîíãóóëèéí òîãòîëöîî, óëñ
òºðèéí íàìûí òºëºâøèë, ýâñëèéí
ãýðýýíèé íºõöºë¿¿ä
Ïàðëàìåíòààñ òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ
íºëºº íü ïàðëàìåíò äàõü õ¿÷íèé
õàðüöàà áóþó ºðãºí óòãààðàà óëñ
òºðèéí íàìûí òºëºâøèë, ñàõèëãà
áàòòàé õîëáîãääîã áàéíà.Ýíý íü ýðãýýä
òóõàéí óëñàä îëîí íàìûí áîëîí õî¸ð
íàìûí òîãòîëöîîòîé äàâàìãàéëäàã
ýñýõ, ñîíãóóëèéí òîãòîëöîîòîé ìºí
õîëáîãäîíî.Ýâñëèéí çàñãèéí ãàçàðòàé
çàðèì îðíû õóâüä (èõýâ÷ëýí Ãåðìàí,
Íèäåðëàíä, Äàíè ã.ì) çàñãèéí ãàçàð
áàéãóóëàãäàõààñ
ºìíº
õèéãääýã
ýâñëèéí
ãýðýýíä
ýäèéí
çàñàã,

ñàíõ¿¿ãèéí åðºíõèé íºõöºëººñ ãàäíà
òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òîîí
¿ç¿¿ëýëòèéã òóñãàæ ºãºõ íü áèé (æèøýý
íü Äàíè, Íèäåðëàíä, Ôèíëÿíäûí 2007
îíû Ýâñëèéí ãýðýýí¿¿ä).Õýäèéãýýð ýðõ
ç¿éí àêò áèø, ñàéí äóðûí ãýæ áîëîõ ÷
ýäãýýð ãýðýý íü ïàðëàìåíò, çàñãèéí
ãàçðûí òºñâèéí øèéäâýðò òîäîðõîé
õýìæýýíèé íºëºº ¿ç¿¿ëäýã áàéíà.

119

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

ÏÀÐËÀÌÅÍÒÛà ÒÀÐÀÀÕ ¯ÍÄÝÑËÝË ÁÀ
ÊÎÍÑÒÐÓÊÒÈÂ ÌÅÕÀÍÈÇÌ1

Õàðüöóóëñàí ¿íäñýí õóóëü
ñóäëàà÷ (LL.M) Î.Ìàøáàò
Ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé áàéíà
ãýäýã ïàðëàìåíò á¿õíèéã ìýääýã, îãò
õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é áàéíà ãýñýí
¿ã áèø. Ýðõ ìýäëèéã õóâààðèëàõ
çàð÷ìûã áàðèìòàëæ ¿íäñýí õóóëüäàà
òóíõàãëàñàí á¿õ óëñ ýðõ ìýäýë
õîîðîíäûí õÿíàë–òýíöëèéã õàíãàõûí
òóëä òýäãýýð ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëæ
áàéãàà áàéãóóëëàãà á¿ðò, òóõàéëàí,
ïàðëàìåíò, çàñãèéí ãàçàð õî¸ðò
òîäîðõîé áîëçîëòîé õàðèóöëàãà /ñàíêö/
õ¿ëýýëãýäýã çîõèöóóëàëò ò¿ãýýìýë
áàéäàã.
Õàðèí ìàíàé ¿íäñýí õóóëüä èéì
õàðèóöëàãûí ìåõàíèçì ñóë. ¯íäñýí
õóóëèéí 22 äóãààð ç¿éëèéí 2 äàõü
õýñýãò ÓÈÕ-ûã òàðààõ øèéäâýðèéã
“ººðºº ãàðãàõ” òóõàé çààñàí íü áàðàã
õýðýãæèõ áîëîìæã¿é ãýæ áîëíî. ̺í
õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí
6-ä çààñàí åðºíõèé çîõèöóóëàëòûã
óäèðäëàãà áîëãîí Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë
¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã ÿìàðâàà õÿçãààðëàëò,
áîëçîëã¿éãýýð õýëýëöýí ºäèéã õ¿ðëýý.
Ïàðëàìåíò òàðàõ õàðèóöëàãûã
/ñàíêö/ ÿìàð íºõöºëä /ãèïîòåç/ ÿìàð
òîõèîëäîëä /äèñïîçåö/ õýí õýðýãëýæ
áàéíà ãýäãèéã òîäðóóëàí ñóäàëáàë
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéã öààøèä

áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé þì. ÿéöýòãýõ ýðõ
ìýäëèéí
áàéãóóëëàãàä
õ¿ëýýëãýõ
ýöñèéí õàðèóöëàãà áîë “èòãýë ¿ç¿¿ëýõ
ýñýõ” àñóóäëûã ñºõºæ, îãöðóóëàõ ÿâäàë
áàéäàã áîë õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãàä
õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà íü ïàðëàìåíòûã
òàðààõ ÿâäàë ìºí.
¯íäñýí õóóëü ñóäëàà÷èä Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí õóóëèàð ýðõ ìýäëèéí
õÿíàëò –òýíöëèéã ñàéí õàíãàæ ÷àäààã¿é
ãýæ ø¿¿ìæèëäýã, ãýõäýý õýðõýí õàíãàõ
ìåõàíèçìûí òàëààð òîäîðõîé ñóäàëñàí
ñàíàë òºäèéëºí ãàðãàæ áàéãààã¿é.
Ýíý
ñóäàëãààíû
õ¿ðýýíä,
ïàðëàìåíòûã
ÿìàð
¿íäýñëýëýýð
òàðààäàã âý ãýäýã àñóóëòàä ãàäààä
îðíóóäûí ¿íäñýí õóóëèéã õàðüöóóëàõ
çàìààð õàðèóëò àâ÷ ïàðëàìåíòûã òàðààõ
áîëçëóóäûã ýðõ ìýäýë õóâààðèëàõ
çàð÷ìûí
õ¿ðýýíä
òàéëáàðëàõûã
çîðüëîî. Ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé
îðîíä õóóëü òîãòîîõ – ã¿éöýòãýõ ýðõ
ìýäëèéí
õÿíàëò-òýíöëèéã
õàíãàæ
áàéäàã ãîë çîõèöóóëàëòûí íýã áîëîõ
èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ òóõàé êîíñòðóêòèâ
ñàíàë õóðààëòûí à÷ õîëáîãäëûí òàëààð
òîâ÷ ºã¿¿ëíý.
Õàðüöóóëàëò
õèéõ
øàëãóóðûã
Ìîíãîë Óëñûí òºðèéí áàéãóóëëûí
îíöëîãò äºõºìòýéã áîäîëöîí ñîíãîëîî.
¯¿íä:
-
Ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé
-
Áè÷ìýë ¿íäñýí õóóëüòàé
-
Ðîì-Ãåðìàíû ýðõ ç¿éí ñèñòåìèéã
ãîëëîí õàðãàëçëàà.
Èíãýýä Åâðîïûí ïàðëàìåíòûí
çàñàãëàëòàé 22 îðîí á¿ãä, ò¿¿íýýñ
ãàäíà
Ýäèéí
çàñãèéí
õàìòûí
àæèëëàãàà,
õºãæëèéí
áàéãóóëëàãà
/OECD/-ûí ãèø¿¿í õýä õýäýí óëñûí
æèøýýã íýìæ òàòñàí íü ýðõ ç¿éò òºð,
àðä÷èëñàí äýãëýìòýéãýýñ áîëæ íèéòëýã
ñóäëàãääàãèéã õàðãàëçëàà.

Шинжлэх ухаан, технологийн сангийн санхүүжилттэй, Улаанбаатар бодлогын судалгааны төвийн захиалгаар гүйцэтгэж
буй “Гүйцэтгэх эрх мэдлийн харьцуулсан судалгаа” төслийн хүрээнд зохиогч энэхүү өгүүллийг бичсэн.

1

120

Ñóäàëãààíû òîéì

Ïàðëàìåíòûí çàñàãòàé óëñàä
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí áàéãóóëëàãàòàé
õàðüöàõàä ïàðëàìåíòàä óëñ òºðèéí
ýðñäýë ¿¿ñãýõ çàìààð ïàðëàìåíòçàñãèéí ãàçðûí õàðèëöààíä ýðõ ìýäëèéí
õÿíàëò-òýíöëèéã
õàíãàõ
ìåõàíèçì
ò¿ãýýìýë áàéäàã. Óëñ òºðèéí ýðñäýëèéí
¿íäñýí õýëáýð áîë ïàðëàìåíòûã
òàðààõ ÿâäàë áºãººä ïàðëàìåíòûã
òàðààõ íü ò¿¿íä õ¿ëýýëãýæ áàéãàà óëñ
òºðèéí õàðèóöëàãà øèíæòýé áàéäàã.
Åðºíõèé人, èéì õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ
õî¸ð ¿íäñýí íºõöºë áàéãàà íü:
- Á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàõã¿éä
õ¿ðýõ,
- Çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëæ ÷àäàõã¿é
áóþó õýâèéí àæèëëàõàä íü ñààä
õèéõ
ýäãýýð þì.
Çàñãèéí
ãàçðûã
áàéãóóëæ
÷àäàõã¿é áóþó õýâèéí àæèëëàõàä íü
ñààä õèéñíýýñ ïàðëàìåíòàä òîîöîõ
õàðèóöëàãà áîë ýðõ ìýäëèéí õÿíàëòòýíöëèéã õàíãàõòàé øóóä õîëáîîòîé
áàéíà. Òèéìýýñ ÷ óëñ òºðèéí ¿éë
ÿâöûí îëîí òàëò áàéäëààñ øàëòãààëàí
õýä õýäýí äèñïîçåöèéã äóðäëàà.
Ïàðëàìåíòûã òàðààõ ººð ºâºðìºö
øààðäëàãà áàñ àæèãëàãäàíà. Ýäãýýð íü
æèøýýëáýë, ¯íäñýí õóóëèéí òîäîðõîé
ç¿éë çààëòûã íýìýõ, ººð÷ëºõ òóõàé
õóóëèéí ýõíèé õýëýëö¿¿ëãèéã áàòàëñàí
ïàðëàìåíò òàðæ, äàðààãèéí ïàðëàìåíò
õóóëèéí õî¸ðäóãààð õýëýëö¿¿ëãèéã
õèéæ áàòëàõòàé õîëáîîòîé, ýñâýë
ïàðëàìåíòààñ òîãòîîñîí õóóëü àðä
íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí ä¿íãýýñ çºðæ,
àðä ò¿ìíèé òºëººëºë áîëæ ÷àäàõã¿é
áàéõ ãýõ ìýò òîäîðõîé çîõèöóóëàëò
áàéõ àæýý.
Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ
òóõàé êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëò áîë
ïàðëàìåíò – çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí
õÿíàëò – òýíöëèéã õàíãàõ öîãö àòëàà
ºâºðìºö ìåõàíèçì áîëíî. Êîíñòðóêòèâ
ìåõàíèçì äàíãààðàà ïàðëàìåíòàä
õàðèóöëàãà òîîöîõ ¿íäýñëýë îãò áèø,
õàðèí èòãýë ¿ç¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé
çîõèöóóëàëòûí
íýã
õýñýã
áîëæ
ïàðëàìåíò îãöðîõ ýðñäýë õ¿ëýýäýã
îíöëîãèéíõ íü õóâüä ñóäàëãààíä íýã
á¿ëýã áîëãîí îðóóëñàí áîëíî.

1. Ïàðëàìåíò á¿ðýí ýðõýý
õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéõ
Ïàðëàìåíòûí
õî¸ð
àòðèáóò
– íýãä: õóóëü áàòëàõ, õî¸ðò: òºñºâ
áàòëàõ ÿâäàë þì. Ýíý ¿íäñýí àæëàà
ÿìàð
÷
òîõèîëäîëä
öàëãàðäàæ
áîëîõã¿é, öàëãàðäâàë, ¿íäñýí àæëàà
õèéæ ÷àäàõã¿é áàéãàà áàéãóóëëàãûã
øèíýýð áàéãóóëàõàä ýðõã¿é õ¿ðíý.
Àëèâàà
óëñûí
ò¿¿õýíä
áàéñàí
õóðàë, çºâëºãººíèé õýëáýð ýíý õî¸ð
îíöëîãèéã õî¸óëàíã íü õàíãàäàã íü
öººí: æèøýýëáýë, Ìîíãîëûí ýçýíò
ã¿ðíèé ¿åèéí õóðàëäàé õààíûã ñîíãîäîã
áàéñàí ÷ õóóëü áàòàëäàãã¿é, òºñºâ ÷
áàòàëäàãã¿é áàéñàí ó÷èð ïàðëàìåíò
ãýæ òîîöîæ áîëîõîîðã¿é þì. ßìàð
÷ ïàðëàìåíòûí ¿éë àæèëëàãààãàà
ÿâóóëàõ õýëáýð íü õóðàëäààí áàéäàã,
õóðàëäàæ
÷àääàãã¿é
ïàðëàìåíòûã
àæëàà õèéæ ÷àäàõã¿é áàéãààä òîîöîõ
íü ìàðãààíã¿é.
Òèéìýýñ ïàðëàìåíò á¿ðýí ýðõýý
õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéõ ÿâäëûã
äàðààõ ãóðâàí ¿íäýñëýëýýð ¿çäýã íü
àæèãëàãäàæ áàéíà:
- Òºñºâ áàòàëæ ÷àäàõã¿é áîë
- Òîäîðõîé íºõöºëä õóóëü áàòàëæ
÷àäàõã¿é áîë
- ×óóëãàí õóðàëäàæ ÷àäàõã¿é áîë
Ýäãýýðèéã òîäðóóëæ ¿çüå.
à\ Òºñºâ áàòàëæ ÷àäàõã¿é áîë
Áðèòàíèä ïàðëàìåíò àíõ ¿¿ñýõäýý
òàòâàð òºëºã÷- ãàçðûí ýçäèéí òºëººëºë
õààíû çàñãèéí ãàçðûí òàòâàð, ¿éë
àæèëëàãààíû çàðäàëä õÿíàëò òàâèõ
çîðèëãîòîé áàéæýý. ¯¿íòýé õîëáîîòîé
òºñºâ ãýäýã îéëãîëò áèé áîëæ, ò¿¿íèéã
çààâàë ïàðëàìåíò áàòàëæ áàéõ æèøèã
òîãòîæ, óëìààð òàòâàð òîãòîîæ, òºñºâ
áàòëàõ ÿâäàë ïàðëàìåíòûí ººðèéíõ
íü àòðèáóò áîëæýý. Òèéìýýñ àëèâàà
ïàðëàìåíò òºñ⺺ áàòàëæ ÷àäàõã¿é áîë
ïàðëàìåíò áàéõ ¿íäñýí øèíæýý àëäàæ
áàéãàà ÿâäàë ìºí.
Òºñºâ áàòàëæ ÷àäààã¿é ãýäýã
¿íäýñëýëèéã
õóãàöààãààð
õýìæèæ
çîõèöóóëäàã ÿâäàë ò¿ãýýìýë, õàðèí
õóãàöààã õààíààñ ýõýëæ òîîëîõ âý
ãýäãýýðýý õî¸ð õýëáýðòýé áàéíà.
Íýãä, òºñâèéí æèë ýõýë÷õýýä
áàéõàä òºñ⺺ áàòëààã¿é áàéãààã
áîëçîë áîëãîñîí òàë õàðàãäàæ áàéíà.

121

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

Æèøýýëáýë, Ýñòîíû ¯íäñýí õóóëèéí
119 ä¿ãýýð ç¿éëä
Ñàíõ¿¿ãèéí
æèë
ýõýëñíýýñ
õîéø õî¸ð ñàðûí äîòîð ïàðëàìåíò
/Ðèèãèêîãó/
óëñûí
òºñâèéã
áàòàëæ ÷àäààã¿é áîë Åðºíõèéëºã÷
ïàðëàìåíòûí ýýëæèò áóñ ñîíãóóëü
çàðëàíà
ãýæ çààæýý.
Õî¸ðò, òºñâèéã ºðãºí áàðüñàí
ºäðººñ õîéø òîäîðõîé õóãàöààíû
äîòîð òºñ⺺ áàòàëæ ÷àäààã¿éã áîëçîë
áîëãîñîí áàéäàã àæýý. Æèøýýëáýë
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Õîðâàò Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí 104 ä¿ãýýð ç¿éëä:
Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ
ýñýõ
àñóóäëûã
ñºõººä
áàòàëæ
÷àäààã¿é áóþó óëñûí òºñâèéã ºðãºí
áàðüñàí ºäðººñ õîéø 120 õîíîãèéí
äîòîð áàòàëæ ÷àäààã¿é áîë Çàñãèéí
ãàçðûí ñàíàë áîëãîñíîîð ïàðëàìåíò
äàõü
íàìóóäûí
òºëººëºã÷èäòýé
çºâëºëäñºíèé äàðàà Åðºíõèé ñàéäòàé
ãàðûí ¿ñýã õàìò çóðæ Á¿ãä Íàéðàìäàõ
Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ ïàðëàìåòíûã
òàðààíà.
ãýæ çààæýý.
Òºñ⺺ õóãàöààíä íü áàòëààã¿é áîë
ïàðëàìåíòûã òàðààäàã æèøèã öººíã¿é
áàéãààã, ÿëàíãóÿà Ýñòîí, Õîðâàò çýðýã
óëñûí 1990 îíîîñ õîéø áàòëàãäñàí
¿íäñýí õóóëèàñ õàðæ áîëîõîîð áàéíà.
á/ Õóóëü áàòàëæ ÷àäààã¿é áîë
.Õóóëü áàòàëñàí áóþó áàòëààã¿éíõ
íü òºëºº ïàðëàìåíòûã òàðààõ óòãàã¿é
ìýò ýõëýýä õàðàãäàíà. Õóóëü òîãòîîõ
ÿâäàë áîë ïàðëàìåíòûí àòðèáóòûí íýã
ìºí. Õóóëü áîë õ¿í íýã á¿ðò çààâàë
¿éë÷èëíý, õàðèí õ¿í íýã á¿ðò çààâàë
¿éë÷ëýõ õýì õýìæýýã òýð õ¿ì¿¿ñèéí
òºëººëºë áàòëàõ ¸ñòîé. Èéì ë
çîðèëãîîð ïàðëàìåíòûã áàéãóóëäàã
áºãººä õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë áîë
ïàðëàìåíò õýíòýé ÷ õóâààëöàõã¿é
ýðõýëäýã ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðýã ìºí.
Ãýõäýý
òîäîðõîé
õóóëèéã
áàòëàõààñ çàñãèéí ãàçàð îãöðîõ ýñýõ
øóóä õàìààð÷ áàéãàà áîë àñóóäàë ýðõ
ìýäýë õîîðîíäûí õÿíàë-òýíöýëòýé
õîëáîãäîæ àðàé ººð áîëíî.
Çàñãèéí ãàçàð áîäëîãûí òîäîðõîé
àñóóäëûã ïàðëàìåíò çºâøººðºõã¿é
áîë îãöîðíî õýìýýí òóëãàæ, óëñ òºðèéí

àëõàì õèéäýã ÿâäàë àðä÷èëàë òîãòñîí
ºðíºäèéí îðíóóäàä öººí áîëîâ÷ ãàðäàã
áàéíà. Ýíý òàëààð Ôðàíöûí ¯íäñýí
õóóëèéí 49 ä¿ãýýð ç¿éëä ïðîöåññûã
íàðèéí çîõèöóóëæýý:
Ñàéä
íàðûí
Ǻâëºëòýé
òîõèðñíûõîî äàðàà Åðºíõèé ñàéä
Çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºð, áîäëîãûí
¿íäñýí ÷èãëýëèéã èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ
àñóóäàë áîëãîí ¯íäýñíèé Àññåìáëýéä
òàâüæ áîëíî.
¯íäýñíèé Àññåìáëýé Çàñãèéí
ãàçàðò èëòãýë ýñ ¿ç¿¿ëýõ òóõàé
õýëýëöýí
õàðèóöëàãàä
òàòàæ
áîëíî. ¯íäýñíèé Àññåìáëýéí íèéò
ãèø¿¿íèé àðàâíû íýãýýñ äîîøã¿é
ãèø¿¿í ãàðûí ¿ñýã çóðààã¿é áîë ýíý
àñóóäëûã õýëýëöýõã¿é. Àñóóäëûã ºðãºí
áàðüñíààñ õîéø äº÷èí íàéìàí öàãèéí
äîòîð õýëýëöýæ áîëîõã¿é. Èòãýë
¿ç¿¿ëýõã¿é ãýñýí ñàíàëûã ë çºâõºí
òîîëîõ áºãººä òàíõèìèéí íèéò
ãèø¿¿íèé äèéëýíõèéí ñàíàëûã àâààã¿é
áîë áàòëàãäñàíä òîîöîõã¿é. Ýýëæèò
÷óóëãàíû ¿åýð íýã ãèø¿¿í èòãýë
¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäëûã ãóðàâ õ¿ðòýë
óäàà, ýýëæèò áóñ ÷óóëãàíû ¿åä ãàíö
óäàà ñºõºæ áîëíî.
Ñàéä
íàðûí
Ǻâëºëòýé
òîõèðñíûõîî äàðàà Åðºíõèé ñàéä
õóóëèéí òîäîðõîé òºñºë áàòëóóëàõ
ÿâäëûã èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäàë
áîëãîí ¯íäýñíèé Àññåìáëåéä òàâüæ
áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä àñóóäëûã ºðãºí
áàðüñíààñ õîéø õîðèí äºðâºí öàãèéí
äîòîð äýýð äóðäñàí èòãýë ¿ç¿¿ëýõ
ýñýõ æóðìààð õýëýëöýõ áºãººä ýñ
áºãººñ õóóëèéí òºñëèéã áàòëàãäñàíä
òîîöíî.
ªºðººð õýëáýë, ïàðëàìåíò òóõàéí
õóóëèéã áàòëàõã¿é áîë çàñãèéí ãàçàðò
èëòãýë ¿ç¿¿ëýýã¿é õýðýã áîëæ åðºíõèé
ñàéä îãöîðíî.
Çàñãèéí ãàçàð îðøèí òîãòíîõ
ýñýõýý èéíõ¿¿ çîëüæ, õóóëü áóþó
òºñâèéí òºñëèéã ºðãºí áàðèàä áàéõàä
àñóóäëûã øèéäýæ ÷àäàõã¿é áàéõ ÿâäëûã
ïàðëàìåíò ýðõ ìýäëýý õýðýãæ¿¿ëæ
÷àäàõã¿é áàéãààä òîîöîæ áîëîõ þì.
Èéì áàéäàë óæãèðàõààñ ñýðãèéëæ,
ïàðëàìåíòàä
õàðèóöëàãà
òîîöîõ
çîõèöóóëàëò ñ¿¿ëèéí ¿åèéí çàðèì
¿íäñýí õóóëüä òóñãàæýý. Æèøýýëáýë
ÁÍ Ñëîâàê Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 102

122

Ñóäàëãààíû òîéì

äóãààð ç¿éëèéí å õýñýãò ïàðëàìåíòûã
òàðààõ õýä õýäýí ¿íäýñëýë çààñàí
áàéãààãààñ:
å/ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñëîâàê Óëñûí
¯íäýñíèé çºâëºë äàðààõ òîõèîëäîëä
òàðæ áîëíî ….., õýðýâ Çàñãèéí ãàçàð
èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäàëòàé
õîëáîîòîé ºðãºí áàðüñàí õóóëèéí
òºñëèéã ãóðâàí ñàðûí äîòîð áàòàëæ
÷àäààã¿é áîë, ...
ãýæ çààæýý. ̺í ÁÍ ×åõ Óëñûí
¯íäñýí õóóëèéí 35 äóãààð ç¿éëèéí á
õýñýãò èéì çààëò áàñ èéì çîõèöóóëàëòûí
æèøýý ìºí.
Õóóëü áàòëàõ ÿâäàë ïàðëàìåíòûí
õýíòýé ÷ õóâààëöàõã¿é ¿íäñýí àæèë ìºí
áîëîâ÷ òîäîðõîé õóóëèéã áàòëàõã¿é
áîë çàñãèéí ãàçàð îãöðîõ òóõàé àñóóäàë
áîëáîë ýíý õýðýã çºâõºí õóóëü òîãòîîõ
àæèë áèø, ýðõ ìýäëèéí õÿíàë- òýíöëèéí
àñóóäàë áîëæ õóâèðíà – èéì àñóóäëûã
øèéäýæ ÷àäàõã¿é áîë ïàðëàìåíò
òàðàõäàà òóëäàã àæýý.
áîë

â/ ×óóëãàí õóðàëäàæ ÷àäàõã¿é

Ïàðëàìåíò àæèëëàäàã ¿íäñýí
õýëáýð áîë ÷óóëãàí – ÷óóëãàí õóðàëäàæ
÷àäàõã¿é áîë ¿¿íèéã á¿ðýí ýðõýý
õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà õýðýã
õýìýýí ¿çýõ ÿâäàë áèé. Æèøýýëáýë,
ÁÍ×Ó-ûí ¯íäñýí õóóëèéí 35 äóãààð
ç¿éëä:
ñ\ Òýíõèìèéí ÷óóëãàí áîëîìæèò
åðäèéí õóãàöààíààñ èë¿¿ òàñàðñàí,
d\ Òýíõèìèéí ÷óóëãàí òàñðààã¿é,
õóðàëäààíä äóóäñààð áàéñàí áîëîâ÷
ãóðâàí ñàðààñ äýýø õóãàöààíä èðö
õ¿ðýýã¿é áîë1
õýìýýí
ïàðëàìåíòûã
òàðààõ
¿íäýñëýëèéã çààæ ºãñºí áàéäàã.
Èéì çîõèöóóëàëò 1990 îíîîñ õîéø
áàòëàãäñàí Ç¿¿í Åâðîïûí çàðèì îðíû
¿íäñýí õóóëüä àæèãëàãäàíà. Òóõàéëáàë,
ÁÍÑëîâàê Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 102
äóãààð ç¿éëèéí å õýñýãò:
å/ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñëîâàê Óëñûí
¯íäýñíèé çºâëºë äàðààõ òîõèîëäîëä
òàðæ áîëíî ….., õýðýâ ÷óóëãàíû
õóðàëäààí òàñðààã¿é àãààä ýíý
õóãàöààíä õóðàëäààíä èðýõèéã áàéíãà
äóóäñààð áàéñàí áîëîâ÷ õóðàëäàõã¿é
“Constitution of Czech Republic,” http://www.oefre.unible.
ch/law/icl/cz00000.html орч.

1

áàéñààð ÁÍ Ñëîâàê Óëñûí ¯íäýñíèé
çºâëºë øèéäâýð ãàðãàæ ÷àäàëã¿é
ãóðâàí ñàð áîëñîí áóþó ÁÍ Ñëîâàê
Óëñûí ¯íäýñíèé çºâëºëèéí ÷óóëãàí
¯íäñýí õóóëèàð çºâøººðºãäñºíººñ
îëîí óäàà òàñàëäñàí áîë ...
ãýæ çààæýý. Á¿ãä Íàéðàìäàõ
Ìîëäàâ Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 85
äóãààð ç¿éëä:
1/ Çàñãèéí ãàçðàà á¿ðä¿¿ëæ
÷àäààã¿é
áóþó
õóóëü
òîãòîîõ
àæèëëàãààã òàñàëäóóëààä 3 ñàð
áîëáîë Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîëäàâ
Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ ïàðëàìåíò äàõü
ôðàêöóóäòàé çºâëºëäñºíèé äàðàà
ïàðëàìåíòûã òàðààæ áîëíî.
ãýæ çààñíûã ìºí ÿìàð íýã
áàéäëààð õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäëýý
õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàëã¿é 3 ñàð áîëîõ
õýìýýí òàéëáàðëàæ, ýíý õ¿ðýýíä
îéëãîæ áîëîõîîð áàéíà.
2. Çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëæ
÷àäàõã¿é áóþó õýâèéí àæèëëàõàä íü
ñààä õèéõ
ÿéöýòãýõ ýðõ ìýäýë õýâèéí
àæèëëàõàä ñààä õèéæ, õºíäëºí㺺ñ
îðîõ, ýðõøýýëäýý îðóóëàõ, õÿíàõ
ãýñýí ïàðëàìåíòûí àëèâàà ñàíààðõàë
ýðõ
ìýäýë
õóâààðèëàõ
çàð÷ìûã
õºñºðä¿¿ëñýí
õýðýã
ìºí.
Èéì
îðîëäëîãûã òàñëàõ, çàñãèéí ãàçðûí
õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã óëñ òºðèéí
òýìöëèéí çîëèîñ áîëîõîîñ ñýðãèéëýõ
¿¿äíýýñ ïàðëàìåíòûã òàðààõ ÿâäàë
ò¿ãýýìýë áàéíà.
Ïàðëàìåíòûí çàñãèéí ¿íäñýí
øèíæ áîë çàñãèéí ãàçðûã ïàðëàìåíòààñ
áàéãóóëäàã
ÿâäàë
þì:
ýíý
íü
çàñãèéí ãàçðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã
ïàðëàìåíòûí äîòîîä óëñ òºðæèëòººñ
øóóä õàìààðàëòàé áîëãîäîã îíöëîãòîé.
Åâðîïûí îëîí îðîí, òóõàéëáàë,
Áåëüãè, Äàíè ìýò õààíò çàñàãòàé îðîí,
Ãåðìàí, Óíãàð, ×åõ, Ýñòîí, Ëàòâè ãýõ
ìýò á¿ãä íàéðàìäàõ óëñ ïàðëàìåíò
äàõü óëñ òºðæèëòººñ çàñãèéí ãàçðûí
áóþó ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí òóñãààð
áàéäëûã õàìãààëàõ ìåõàíèçìûã ¿íäñýí
õóóëüäàà çààñàí áàéäàã.
Àæèãëàâààñ, ïàðëàìåíòûã òèéí
òàðààõàä: íýãä¿ãýýðò, çàñãèéí ãàçðûã
áàéãóóëæ ÷àäààã¿é áîë: õî¸ðäóãààðò,
çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëñíû äàðàà

123

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

øèíýýð
çàñãèéí
ãàçàð
áàéãóóëæ
÷àäààã¿é áîë ãýñýí õî¸ð ¿íäñýí
¿íäýñëýëèéã íèéäýì äóðäñàí áàéíà.
Øèíýýð çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëàõ,
îãöîðñíû äàðàà áàéãóóëàõ õî¸ð çýðâýñ
õàðâàë òºñòýé ìýò áîëîâ÷ çàð÷ìûí
òîìîîõîí ÿëãààòàé þì.
- Çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëæ ÷àäàõã¿é
ÿâäàë áîë ïàðëàìåíò ýðõ ìýäëýý
õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà õýðýã
þì,
- Çàñãèéí ãàçðûã áàéí áàéí îãöðóóëæ
áàéãàà ÿâäàë áîë ã¿éöýòãýõ
ýðõ ìýäëèéí ¿éë àæèëëàãààã
òàñàëäóóëæ áàéãàà ÿâäàë þì.
Ïàðëàìåíòûã òàðààõ ýíý õî¸ð
¿íäýñëýëèéã ñóäëàí ¿çüå.
à. Çàñãèéí ãàçðàà áàéãóóëæ
÷àäàõã¿é îãöðîõ íºõöºë
Øèíý ñîíãóóëèàð áàéãóóëàãäñàí
ïàðëàìåíò äàõü íàìóóä õîîðîíäîî
çºâøèëä õ¿ð÷ çàñãèéí ãàçðàà áàéãóóëæ
÷àäàõã¿é áîë òýð ïàðëàìåíòûã á¿ðýí
ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ ÷àäâàðã¿éä òîîöîæ
òàðààäàã áàéíà. Æèøýýëáýë: ÁÍÓÓûí õóó÷èí ¯íäñýí õóóëèéí2 28 äóãààð
ç¿éëä:
Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõèéí
õóãàöàà äóóññàí ¿åä, Åðºíõèéëºã÷
Åðºíõèé ñàéäàä íýð äýâøèã÷èéã àíõ
òàíèëöóóëñíààñ õîéø 40 õîíîãèéí
äîòîð Ïàðëàìåíò Åðºíõèé ñàéäûã
ñîíãîîã¿é áîë3
õýìýýõ áîëçîë îðóóëñàí áîë,
ÁÍ×Ó-ûí ¯íäñýí õóóëèéí 35 äóãààð
ç¿éëä:
a\ Äåïóòàòûí òýíõèì õýðýâ
òºëººëºã÷äèéí òýíõèìèéí äàðãààñ
ñàíàë áîëãîæ Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí
Åðºíõèéëºã÷èéí òîìèëñîí Åðºíõèé
ñàéäûí òîëãîéëñîí øèíý Çàñãèéí
ãàçðûí ìºðèéí õºòºëáºðò èòãýë
¿ç¿¿ëýýã¿é áîë,
БНУУ анхны үндсэн хуулиа 1949 онд баталсан бөгөөд
коммунист дэглэм нуран унасны дараа 1989 онд нэмэлт
өөрчлөлт оруулжээ. Энэ хууль гуйвалтгүй хэрэгжсээр
2011 онд шинэ үндсэн хуулиар солигдсон байна.
2011 оны шинэ үндсэн хуулийг ардчилсан бус хэмээн
шүүмжлэх нь олонтаа, харин 1989 онд нэмэлт өөрчлөлт
оруулсан 1949 оны үндсэн хуулийг ардчилсан үндсэн
хуулийн тоонд оруулдаг бөгөөд “Унгарын хуучин үндсэн
хууль”хэмээн энэ судалгаанд нэрлэн, эш татсан болно.
3
Constitution of Republic of Hungary, International
Constitutional Library http://www.oefre.unible.ch/law/icl/
hu00000.html орч.
2

b\ Äåïóòàòûí òýíõèì Çàñãèéí
ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ òóõàé
Çàñãèéí ãàçðûí ñàíàëûã ãóðâàí ñàðûí
äîòîð øèéäýæ ÷àäààã¿é áîë4
ãýñýí áîëçîë îðóóëñàí áàéíà.
Çàðèì òîõèîëäîëä ïàðëàìåíò ýðõ
ìýäëýý ýäýëæ ÷àäàõã¿é áîë ýðõ ìýäëèéã
íü ººð ñóáüåêò ðóó øèëæ¿¿ëæ çàñãèéí
ãàçðûã áàéãóóëàõ áºãººä àëü àëü íü
á¿òýõã¿é áîë ïàðëàìåíòàà òàðààäàã
òºâºãòýé çîõèöóóëàëò ÷ áàéõ àæýý.
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ýñòîí Óëñûí ¯íäñýí
õóóëüä øèíý ñîíãóóëèàð áàéãóóëàãäñàí
ïàðëàìåíòûã äîòîîä çºâøèëä õ¿ðãýõ,
øóóä òàðààõààñ çàéëñõèéñýí çàðèì
áîëîìæèéã áàñ îëãîñîí áàéäàã. Òóñ
óëñûí ¿íäñýí õóóëèéí 89 ä¿ãýýð ç¿éëä
çààñíààð:
- Åðºíõèéëºã÷ Åðºíõèé ñàéäûã
òîìèëíî,
- Åðºíõèé
ñàéä
õºòºëáºðºº
Ïàðëàìåíòàä
òàíèëöóóëíà.
Ïàðëàìåíò òýð õºòºëáºð äýýð
õýëýëö¿¿ëýãã¿é ñàíàë õóðààæ,
o Äýìæâýë, Åðºíõèé ñàéä òýíõèìèéí
á¿ðýëäýõ¿¿íýý
Åðºíõèéëºã÷èä
òàíèëöóóëíà,
o Äýìæèõã¿é
áîë,
Åðºíõèéëºã÷
äàõèí íýð äýâø¿¿ëíý.
o Åðºíõèéëºã÷èéí íýð äýâø¿¿ëñýí
õ¿íèéã Ïàðëàìåíò äýìæýýã¿é áîë
íýð äýâø¿¿ëýõ ýðõ Ïàðëàìåíòàä
øèëæèíý.
- Ïàðëàìåíòàä íýð äýâø¿¿ëýõ ýðõ
øèëæñýíèé äàðàà:
o Ïàðëàìåíò
äîòðîîñîî
íýð
äýâø¿¿ëýýä, ñîíãîæ ÷àäààã¿é áîë,
o Íýð äýâøèã÷ òîãòñîí õóãàöààíäàà
òýíõèìèéí
á¿ðýëäýõ¿¿íýý
Åðºíõèéëºã÷èä
òàíèëöóóëæ
÷àäààã¿é áîë
Åðºíõèéëºã÷
Ïàðëàìåíòûã
òàðààíà
ãýñýí
íàðèéí
òºâºãòýé
ïðîöåññûã òîäîðõîéëæýý.5
Ýäãýýðýýñ
¿çâýë
øèíý
áàéãóóëàãäñàí ïàðëàìåíòààñ çàñãèéí
ãàçðàà
áàéãóóëæ
÷àäàõã¿é
áîë
ïàðëàìåíòûã òàðààõ ÿâäàë ò¿ãýýìýë
áàéíà.
Ýðõ
ìýäýë
õóâààðèëàõ
ñèñòåìä çàñãèéí ãàçðûã ñîíãîõûí òóëä
ïàðëàìåíòààñ
íèéãìèéã
òºëººëºí
4
“Constitution of Czech Republic,” http://www.oefre.unible.
ch/law/icl/cz00000.html орч.
5
Constitution of Republic of Estonia http://www.oefre.
unible.ch/law/icl/es00000.html орч.

124

Ñóäàëãààíû òîéì

óëñ òºðèéí çºâøèëä õ¿ðýõèéã çààâàë
øààðääàã. Ïàðëàìåíòàä ñóóäàëòàé
íàìóóä äîòðîî òèéì çºâøèëä õ¿ðâýë
íèéãìèéã òºëººëºí çàñãèéí ãàçàðò
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéã èòãýìæëýõ
ýðõ îëäîã áàéíà. ¯íäñýí õóóëüä
èéì çîõèöóóëàëò ñóóëãàõ ÿâäàë áîë
ïàðëàìåíòûí ýðõ ìýäëèéã õÿçãààðëàõ
àÿòàé çîõèöóóëàëò ìºí.
á. ÿéöýòãýõ ýðõ ìýäýë õýâèéí
àæèëëàõàä ñààä õèéõ
Àëèâàà
ïàðëàìåíòûí
õóâüä
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë õýâèéí àæèëëàõàä
ñààä õèéäýã ¿íäñýí õýëáýð áîë çàñãèéí
ãàçðûã îãöðóóëàõ, èòãýõ ¿ç¿¿ëýõ
òóõàé àñóóäëûã õºíäºõ ÿâäàë áàéíà.
Ïàðëàìåíòûã ýíý ¿íäýñëýëýýð òàðààõ
òóõàéëñàí áîëçëûã óëñ á¿ð ÿíç ÿíçààð
òóñãàñàí áàéõ àãààä åðºíõèéä íü
áàãöàëæ ¿çâýë:
- íýãä, èòãýë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäàë ñºõñºí
äàâòàìæ:
- õî¸ðò, îãöðóóëñàí áîëîâ÷ øèíýýð
áàéãóóëàõ àñóóäàë äýýð ñàíàë
íýãäýæ ÷àäàõã¿é áàéõ:
- ãóðàâò, èòãýë ýñ ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëààð
òîõèðñîí ïàðëàìåíòûí
îëîíõè
çàäðàõ
çýðýã
¿íäýñëýëèéã
òîäîðõîéëîí çààñàí áàéíà.
1/ Èòãýë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã
ñºõñºí äàâòàìæ
Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ
àñóóäëûã áàéí áàéí ñºõºæ òàâèõ
ÿâäàë áîë ïàðëàìåíò çàñãèéí ãàçðûí
¿éë àæèëëàãàà, ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë
ð¿¿ õºíäëºí㺺ñ îðæ, òàñàëäóóëæ,
ñààòóóëæ áàéãàà õýðýã þì. ÁÍÓÓ-ûí
õóó÷èí ¯íäñýí õóóëèéí 28 äóãààð ç¿éëä:
Ïàðëàìåíò
á¿ðýí
ýðõèéíõýý
õóãàöààíä àðâàí õî¸ð ñàðûí äîòîð
äºð⺺ñ äîîøã¿é óäàà çàñãèéí ãàçàðò
èòãýë ýñ ¿ç¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàñàí
áîë6
ãýñýí ¿íäýñëýë äóðäñàí áàéíà. Ýíý
çààëò çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëàõ á¿ðýí
ýðõýý äàëèìäóóëàí ïàðëàìåíòààñ
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí àæèëëàãààíä
íºëººëºõ, ïàðëàìåíò äàõü óëñ òºðæèëò
çàñãèéí
ãàçðûí
¿éë
àæèëëàãààã
òàñàëäóóëàõààñ ñýðãèéëñýí ÿâäàë ìºí.

2/ Îãöðóóëñàí áîëîâ÷ øèíýýð
áàéãóóëàõ
àñóóäëààð
ñàíàë
íýãäýõã¿é áàéõ
Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëñàí áîëîâ÷
øèíý Åðºíõèé ñàéäûã ñîíãîæ ÷àäàõã¿é
áîë ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë ýçã¿éðýõ
àþóë òóëãàðäàã. Óëñ îðíûã èéì àþóëä
îðóóëæ ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýëä õàëäñàí
ïàðëàìåíòàä
õàðèóöëàãà
òîîöîæ,
òàðààõ àñóóäàë òàâèãääàã áàéíà. Èéì
ýðñäýëèéã õààõ ¿¿äíýýñ èõýíõ óëñàä
çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã
òàâüñíû äàðàà òîäîðõîé õóãàöààíû
äîòîð äàðààãèéí çàñãèéí ãàçðûã
áàéãóóëàõûã ¿¿ðýã áîëãîæ, ÷àäàõã¿é
áîë îãöðîõîîð çîõèöóóëñàí áàéíà.
Æèøýýëáýë, ÕÁÍÃÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí
67-ð ç¿éëèéí õî¸ðò:
Èòãýë
¿ç¿¿ëýõ
ñàíàëûã
õýëýëöñýíýýñ õîéø äº÷èí íàéìàí
öàãèéí äîòîð ñîíãîíî.
ãýæ õÿçãààðëàñàí áàéõ áºãººä
ýñ ÷àäâàë 68 äóãààð ç¿éëèéí äàãóó
îãöðîõîä õ¿ðäýã áàéíà. Èéì õÿçãààðûã
48 öàãààñ 8 ºäºð õ¿ðòýë õóãàöààòàé
ÿíç á¿ð òàâüæ ºãäºã7 áîë Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëèéí 22 äóãààð ç¿éëèéí 2
äàõü õýñýãò “45 ºäºð” õýìýýí íýëýýí
ñóíãóó õóãàöàà çààñàí áàéíà.
3/ Èòãýë ýñ ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëààð
òîõèðñîí ïàðëàìåíòûí îëîíõè
çàäðàõ
Ïàðëàìåíò äàõü íàìóóäûí çºâøèë
áîë íèéãìèéí çºâøëèéã èëýðõèéëäýã
– ãàãöõ¿¿ èéì çºâøèëä õ¿ð÷ áàéæ
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí ¿éë àæèëëàãààíä
õºíäëºí㺺ñ îðîõ ýðõòýé áîëíî. Èéì
çºâøèëä õ¿ðýõã¿é áîë ïàðëàìåíòàä
óëñ òºðèéí õàðèóöëàãà îíîîæ, òàðààíà.
ªºðººð õýëáýë, Çàñãèéí ãàçðûã
îãöðóóëàõààð òîõèðñîí ïàðëàìåíòûí
îëîíõè çàäàð÷, èòãýë ¿ç¿¿ëýõýýð
øèéäâýë
çàñãèéí
ãàçàð
õýâèéí
àæèëëàõàä ñààä õèéñýí ïàðëàìåíò
òàðàõ ýðñäýë õ¿ëýýäýã áàéíà. ÕÁÍÃÓûí 68 äóãààð ç¿éëä:
Áóíäåñêàíöëåðûí îðóóëñàí èòãýë
¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäàë Áóíäåñòàãèéí
ãèø¿¿äèéí îëîíõèéí ñàíàëûã àâ÷
÷àäààã¿é
áîë
Áóíäåñåðºíõèéëºã÷
Áóíäåñêàíöëåðûí ñàíàëààð õîðèí
7

6

Constitution of Republic of Hungary http://www.oefre.
unible.ch/law/icl/hu00000.html орч.

Reuven Y. Hazan,”Analysis: Israel`s new constructive
vote of no-confidence” The Ksennet https://www.knesset.
gov.il/spokesman/eng/PR_eng.asp?PRID=11200

125

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

íýã õîíîãèéí äîòîð Áóíäåñòàãèéã
òàðààíà.8
ãýæ çààæýý. Õýðýâ çàñãèéí ãàçðûí
òýðã¿¿í ïàðëàìåíò ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë
ð¿¿ õýò îðæ áàéíà õýìýýí ¿çâýë èòãýë
¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäëûã õºíäºæ, óëìààð
ïàðëàìåíòûã îãöðóóëàõ õ¿ðòýë ýðõ
îëæ áàéãàà ÿâäàë áîë õóóëü òîãòîîõ,
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí õàðèëöàí õÿíàëòýíöëèéã õàíãàõ ÷óõàë ìåõàíèçì þì.
Èéì ýðñäýë ¿¿ñãýõ íü ïàðëàìåíòûí
çàñàãòàé îðîíä ã¿éöýòãýõ çàñãèéí áèå
äààñàí áàéäëûã õàíãàõ ÷óõàë õºø¿¿ðýã
áîëæ áàéíà.
4. Ïàðëàìåíòûã òàðààõ áóñàä
¿íäýñëýë
Á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàõã¿é
áàéõ, Çàñãèéí ãàçàðòàé õàðèëöàõ
õÿíàë-òýíöëèéã õàíãàõ çýðãýýñ ãàäíà
ïàðëàìåíòûã òàðààõ ººð õýä õýäýí
ñîíèðõîëòîé ¿íäýñëýë õàðüöóóëñàí
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ õàðàãäàæ
áàéãààã òîéìëîâîë:
- ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõòàé õîëáîîòîé
- Ïàðëàìåíòûí
øèéäâýð
á¿õ
íèéòèéí ñàíàë àñóóëãààñ çºðºõ
çýðýã áºãººä ýäãýýðèéã òóñ òóñàä
íü àâ÷ ¿çüå.
à/ ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõûã
õÿçãààðëàñàí
õàòóó
çîõèöóóëàëò íýëýýí îëîí îðîíä
áèé: ãýâ÷ ¿íäñýí õóóëüä ººð÷ëºëò
îðóóëàõûí òóëä ïàðëàìåíòûã ººðºº
òàðàõûã øààðääàã õàòóó çààëò çàðèì
îðîíä áàéíà. Ýíý çààëòûí îíöëîã íü
ïàðëàìåíòàä õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýä
îãò ÷èãëýýã¿é, õàðèí ¿íäñýí õóóëèéã
õàìãààëàõàä ÷èãëýñýí áàéäàãò îðøèíî.
Æèøýýëáýë, Èñëàíäûí ¿íäñýí
õóóëèéí 79 ä¿ãýýð ç¿éëä:
Ýíý ¿íäñýí õóóëüä îðóóëàõ íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéí òºñëèéã ïàðëàìåíòûí /
Àëüòèíãè/ ýýëæèò áîëîí ýýëæèò
áóñ ÷óóëãàíä îðóóëæ áîëíî. Òºñºë
áàòëàãäìàãö
ïàðëàìåíò
äàðóé
òàðæ, øèíý ñîíãóóëü ÿâóóëíà. Øèíýýð
áàéãóóëàãäñàí ïàðëàìåíò òºñëèéã
ººð÷ëºëã¿é áàòàëáàë Á¿ãä Íàéðàìäàõ
Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ ñî¸ðõîí áàòàëæ,
8

“Grundgesetz fuer Bundesrepublik Deutschland,” 91.

¯íäñýí õóóëèéí àäèë õ¿÷èí òºãºëäºð
áîëíî...
ãýæ çààæýý. Èéì çîõèöóóëàëò ãàíö
¿¿ãýýð çîãñîõã¿é, Íåäåðëàíäûí ¿íäñýí
õóóëèéí 137 äóãààð ç¿éëä çààñíààð:
1.
¯íäñýí
õóóëüä
íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü
/ïàðëàìåíòûí àêò/ áàòëàãäàíà.
2. Äýýðõ çîðèëãîîð ºðãºí áàðüñàí
òºñëèéã Äîîä òýíõèì Õààíû íýðèéí
ºìíººñ áóþó ººðººð ºðãºí áàðüñàí
òºñºë áîëãîí õýä õýä òóñãààðëàæ
áîëíî.
3. Íýãä¿ãýýð õýñýãò äóðäñàí
òºñëèéã íèéòýëñíèé äàðàà Äîîä
òàíõèì òàðíà.
4.
Äîîä
òýíõèì
øèíýýð
á¿ðýëäñýíèé
äàðàà
ïàðëàìåíòûí
/States General/ õî¸ð òýíõèì ýíý
ç¿éëèéí íýãä¿ãýýð õýñýãò äóðäñàí
òºñëèéí õî¸ðäóãààð õýëýëö¿¿ëãèéã
õèéíý. Ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ðûí
ñàíàë
àâ÷
äýìæèãäâýë
õóóëèéã
áàòëàãäñàíä òîîöíî.
5.
¯íäñýí
õóóëüä
íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõààð ºðãºí áàðüñàí
òºñºë ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ðûí
ñàíàë àâ÷ äýìæèãäâýë Äîîä òàíõèì
Õààíû íýðèéí ºìíººñ áóþó ººðººð
ºðãºí áàðüñàí òºñºë áîëãîí õýä õýä
òóñãààðëàæ áîëíî.
ãýæ çààæýý. Öààø íü, äýýðõ
òºñëèéã õî¸ðäóãààð õýëýëö¿¿ëýã, ñàíàë
àñóóëãààð äýìæñýí äýìæèãäýýã¿éã
õàðãàëçàí íýãòãýæ, òóñãààðëàñàí øèíý
òºñºë ãàðãàæ, ¯íäñýí õóóëèéí ç¿éë
çààëòûí äóãààðûã ººð÷ëºí òóñãàæ
äàõèí ñàíàë õóðààæ, ãèø¿¿äèéí
ãóðàâíû õî¸ðûí ñàíàëûã àâñíû äàðàà
Õààí ñî¸ðõîí áàòëàõûã 138 äóãààð
ç¿éëäýý çààæýý.
Íåäåðëàíäûí
¿íäñýí
õóóëüä
íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ èéì õàòóó
ïðîöåäóðòàé
áîëîâ÷
òóõàé
á¿ð
ïàðëàìåíòûí äîîä òýíõèì òàðààä áàéæ
áîëäîãã¿é òóë íýìýëò ººð÷ëºëòèéã
ïàðëàìåíòûí
ýýëæèò
ñîíãóóëèéã
òààðóóëàí áàòàëäàã æèøèã ïðàêòèêò
òîãòñîí àæýý.
á/ Ïàðëàìåíòûí øèéäâýð á¿õ
íèéòèéí ñàíàë àñóóëãààñ çºðºõ
Ïàðëàìåíò
àðä
ò¿ìíèé
òºëººëëèéí
áàéãóóëëàãûí
õóâüä

126

Ñóäàëãààíû òîéì

ãàðãàñàí øèéäâýðèéã íü àðä ò¿ìíèé
õ¿ñýë çîðèãèéí èëýðõèéëýë ãýæ ¿çäýã.
Ãýòýë ïàðëàìåíòûí ãàðãàñàí øèéäâýð
á¿õ íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí ä¿íòýé
çºðâºë òóõàéí ïàðëàìåíò àðä ò¿ìíýý
òºëººëºõ ÷àäâàðã¿éã õàðóóëàõ áºãººä
óëñ òºðèéí ¿ð ä¿íä íü ïàðëàìåíò òàðàõ
¸ñòîé áîëíî.
Ýíý òóõàé Ýñòîíû ¿íäñýí õóóëèéã
æèøýýëáýë 105 äóãààð ç¿éëä:
Ïàðëàìåíò õóóëü áîëîí óëñûí
÷óõàë áóñàä àñóóäëûã á¿õ íèéòèéí
ñàíàë àñóóëãààð øèéä¿¿ëýõ ýðõòýé.
Ñàíàë àñóóëãààð îëîíõèéí ñàíàë
àâñíààð àðä ò¿ìýí àñóóäëûã øèéäíý.
Ñàíàë
àñóóëãààð
áàòàëñàí
õóóëèéã Åðºíõèéëºã÷ ñî¸ðõîíî.
Ñàíàë àñóóëãûí øèéäâýð òºðèéí
á¿õ áàéãóóëëàãàä çààâàë áèåëýãäñýí
øèíæòýé áàéíà.
Ïàðëàìåíòûí
áàòàëæ,
á¿õ
íèéòèéí ñàíàë àñóóëãààð øèéä¿¿ëñýí
àñóóäàë îëîíõèé ñàíàë àâ÷ ÷àäàõã¿é
áîë
Åðºíõèéëºã÷
ïàðëàìåíòûí
ýýëæèò áóñ ñîíãóóëü çàðëàíà.
ãýæýý.
Ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿ä
ñàíàë òýíöñýí áóþó ñàíàë õóðààëò
óëñ òºðèéí ãàöààíä îðñîí òîõèîäîëä
“õàéíàà õàãàëàõ” àñóóäëûã Áðèòàíèä
ïàðëàìåíòûí ñïèêåð, ÀÍÓ-ä ñåíàòûí
ñïèêåðèéí ñàíàë ºãñºí òàëä øèéääýã
íèéòëýã æèøèã áèé: õàðèí Ýñòîíèé
¿íäñýí õóóëèéí äàãóó èéì àñóóäëûã
ñàíàë àñóóëãààð øèéääýã áàéíà.
Á¿õ íèéòèéí ñàíàë àñóóëãàòàé
õîëáîîòîéãîîð
ïàðëàìåíò
òàðäàã
çààëò çàðèì óëñûí ¿íäñýí õóóëüä
åðºíõèéëºã÷òýé õîëáîîòîé òàâèãääàã
áàéíà. Æèøýý íü: Èñëàíä ïàðëàìåíòûí
çàñàãëàëòàé áîëîâ÷ á¿õ àðä ò¿ìíèé
ñîíãóóëèàð Åðºíõèéëºã÷èéã ñîíãîäîã
áºãººä ò¿¿íèéã îãöðóóëàõ àñóóäëûã
ïàðëàìåíò øèéäýýä, äàðàà íü àðä
íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëäàã áàéíà:
¯íäñýí õóóëèéíõ íü 11 ä¿ãýýð ç¿éëä:
....
Åðºíõèéëºã÷èéã õóãàöààíààñ ºìíº
îãöðóóëàõ àñóóäëûã Ïàðëàìåíòûí
ãèø¿¿äèéí äºðºâíèé ãóðâààð øèéäýæ
á¿õ
íèéòèéí
ñàíàë
àñóóëãààð
áàòàëíà. Ïàðëàìåíò èéì øèéäâýð
ãàðãàñíààñ õîéø õî¸ð ñàðûí äîòîð
ñàíàë àñóóëãûã ÿâóóëíà. Ïàðëàìåíò
ýíý àñóóäëûã õýëýëöýæ ýõýëñíýýñ

ýõëýýä àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí
ä¿í ãàðòàë Åðºíõèéëºã÷ á¿ðýí ýðõýý
õýðýãæ¿¿ëæ áîëîõã¿é.
Õýðýâ ïàðëàìåíòûí øèéäâýðèéã
àðä
íèéòèéí
ñàíàë
àñóóëãààð
äýìæèõã¿é áîë ïàðëàìåíò òàðæ, øèíý
ñîíãóóëü çàðëàíà.
ãýæýý. Õàðèí Ëàòâèéí ¿íäñýí
õóóëüä ýñðýãýýðýý Åðºíõèéëºã÷ íü
ïàðëàìåíòûã òàðààõ àñóóäëûã àðä
íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëäàã. Òóñ
óëñûí ¿íäñýí õóóëèéí 48 äóãààð ç¿éëä:
Åðºíõèéëºã÷ ïàðëàìåíòûã /Ñýéì/
òàðààõ ñàíàë äýâø¿¿ëæ áîëíî. Ýíý
ñàíàëààð á¿õ íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà
ÿâóóëíà. Ñàíàë àñóóëãààð òàëààñ
èë¿¿ õóâü íü ïàðëàìåíòûã òàðààõûã
äýìæâýë
ïàðëàìåíòûã
òàðñàíä
òîîöîæ øèíý ñîíãóóëü çàðëàõ áºãººä,
ñîíãóóëèéã ïàðëàìåíò òàðñàí ºäðººñ
õîéø õî¸ð ñàðûí äîòîð ÿâóóëíà.
ãýýä, õàðèí 50 äóãààð ç¿éëä:
Á¿õ
íèéòèéí
ñàíàë
àñóóëãààð òàëààñ èë¿¿ õóâü íü
ïàðëàìåíòûã òàðààõûí ýñýðã¿¿öâýë
Åðºíõèéëºã÷èéã îãöîð÷ ò¿¿íèé á¿ðýí
ýðõèéí õóãàöààã äóóñòàë ã¿éöýòãýõ
øèíý Åðºíõèéëºã÷èéã ïàðëàìåíòààñ
ñîíãîíî
ãýæýý.
Èéìýðõ¿¿
áàéäëààð
“õàéíàà
õàãàëàõ” çîðèëãîîð á¿õ àðä ò¿ìíèé
ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëæ, ïàðëàìåíò àðä
ò¿ìíèéõýý õ¿ñýë çîðèãèéã èëýðõèéëæ
áàéãàà
ýñýõèéã
õàðæ,
òàðààäàã
ìåõàíèçì öººíã¿é áàéíà.
5. Çàñãèéí ãàçðûí òîãòâîðòîé
áàéäëûã õàíãàñàí ¿íäñýí õóóëèéí
çîõèöóóëàëò
à. Êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçìûí
îíöëîã
Ïàðëàìåíòààñ çàñãèéí ãàçàðòàé
õàðèëöàõàä äàâàìãàé áàéäàë îëæ
àâàõààñ ñýðãèéëýõ ãîë ìåõàíèçì
áîë êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçì þì. Ýë
ìåõàíèçìûã ÕÁÍÃÓ-ûí 1948 îíû ¯íäñýí
õóóëüä àíõ ñóóëãàñàí ãýæ ¿çäýã áºãººä
Çàñãèéí ãàçàð îëîí äàõèí ñîëèãäîæ,
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë ýçã¿éðýõýýñ
ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð õèéãäæýý. Õîæèì
ýíý ñèñòåìèéã Èñïàíè, Ñëîâåíè,
Óíãàð, Ïîëüø, Áåëüãè, Èçðàéëü óëñ
àâñàí áàéíà. Èñïàíèä Ôðàíêîãèéí

127

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

äýãëýì óíàñíû äàðàà, Ñëîâåíè, Óíãàð,
Ïîëüøèä êîììóíèñò äýãëýì óíàñíû
äàðàà àâñàí áîë Áåëüãè, Èçðàéëü çýðýã
àðä÷èëàë òºëºâøñºí îðíóóä 1995, 2001
îíä òóñ òóñ àâñàí íü ñîíèðõîëòîé þì9.
Çàñãèéí
ãàçðûã
îãöðóóëàõàä
ïàðëàìåíò äîòîð óëñ òºðèéí çºâøèëä
õ¿ðýõ, ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí çàëãàìæ
÷àíàðûã õàäãàëàõàä ýíý ìåõàíèçì
÷óõàë ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Äýýðõ çîðèëãîîñ
øàëòãààëæ êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçì õýä
õýäýí îíöëîãòîé áàéäàã:

Ïàðëàìåíò
Çàñãèéí
ãàçðûã
îãöðóóëàõ àñóóäàë ñºõºõ òîîëîí
ººðºº òàðàõ ýðñäýë õ¿ëýýäýã

Åðºíõèé ñàéäûã îãöðóóëàõûí
ºìíº ò¿¿íèéã çàëãàìæëàõ õ¿í
äýýð óðüä÷èëàí ñàíàë õóðààæ
áàòàëãààæóóëäàã,
Çàñãèéí
ãàçàð îãöîðìîãö ò¿¿íèéã äàõèí
õýëýëöýõã¿éãýýð øóóä òîìèëäîã.

Ýíý
ÿâöàä
Åðºíõèéëºã÷
ñàíàà÷èëãààðàà
îðîëöîõ
áîëîìæã¿é áàéäàã
ÿéöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí áèå äààñàí
áàéäëûã ïàðëàìåíò ãàãöõ¿¿ óëñ òºðèéí
á¿ðýí çºâøëèéí ¿íäñýí äýýð õºíäºíº,
òèéíõ¿¿ õºíäºõ人 ã¿éöýòãýõ ýðõ
ìýäëèéí òàñðàëòã¿é àæèëëàõ, çàëãàìæ
÷àíàðûã àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ ¸ñòîé
áèëýý. Óíãàðûí õóó÷èí ¯íäñýí õóóëèéí
39-À äóãààð ç¿éëä ýíý àãóóëãûã õàìãèéí
õÿëáàð îéëãîãäîõóéöààð òîìü¸îëñîí
áàéäàã íü:
1\
Åðºíõèé
ñàéäàä
èòãýë
¿ç¿¿ëýõ òóõàé ñàíàëûã ìºí òóøààëä
îðîíä íü ñîíãîõ õ¿íèé íýðèéí õàìò
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí òàâíû íýãýýñ
äîîøã¿éí äýìæëýãýýð áè÷ãýýð ãàðãàíà.
Õýðýâ ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí îëîíõè
èòãýë ¿ç¿¿ëýõýýñ òàòãàëçâàë ñàíàëä
íýð äýâøñýí õ¿íèéã øóóä Åðºíõèé
ñàéäààð ñîíãîãäñîíä òîîöíî.10
õýìýýí
çààæýý.
Ýíý
çààëò
ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äèéí òîäîðõîé
õýñýã:
- íýãä, çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ
àñóóäëààð:
- õî¸ðò, øèíý åðºíõèé ñàéäààð
òîìèëîõ íýð äýâøèã÷ äýýð
óëñ òºðèéí çºâøèëä çààâàë
9

Hazan,”Analysis , URL

10

Constitution of Republic of Hungary http://www.
oefre.unible.ch/law/icl/hu00000.html орч.

õ¿ðýõèéã
øààðäñàí
áàéíà.
Èéì
òîäîðõîé çºâøèë áàéãàà ÿâäàë
-
íýã òàëààñ, ïàðëàìåíòàä
õóó÷èí, øèíý åðºíõèé ñàéäûí õîîðîíä
òîäîðõîé ñîíãîëò õèéõ áîëîìæ îëãîæ:
-
íºãºº
òàëààñ,
çàñãèéí
ãàçðûã áàéí áàéí îãöðóóëàõ, óëìààð
ïàðëàìåíòààñ õàðààò áîëîõ ýðñäýëèéã
áóóðóóëæ áàéãàà þì.
Ìàíàé óëñàä çàñãèéí ãàçðûã
îãöðóóëæ,
øèíý
çàñãèéí
ãàçðûã
áàéãóóëàõ
çóóð
“ñàéäûí
¿¿ðýã
ã¿éöýòãýã÷” õýìýýõ çàâñðûí ýëåìåíò
ãàð÷, ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí õýâèéí
àæèëëàãàà áàéí áàéí òàñàëääàã
áàéäëààñ ñýðãèéëýõýä èéì ìåõàíèçì
÷óõàë ¿¿ðýãòýé þì.
Çàñãèéí ãàçðûí çàëãàìæ ÷àíàðûã
õàäãàëàõûí
òóëä
êîíñòðóêòèâ
ìåõàíèçìûã öàãèéí õÿçãààðòàé òàâèõ
ÿâäàë ¿ð àøèãòàé þì. ÕÁÍÃÓ-ûí
¯íäñýí õóóëèéí 67 äóãààð ç¿éëä:
1. Áóíäåñòàã, Áóíäåñêàíöëåðò
èòãýë ¿ç¿¿ëýõ òóõàé àñóóäëûã
õýëýëöýæ áîëîõ áºãººä
èíãýõäýý, ãèø¿¿äèéí îëîíõèéí
ñàíàëààð Áóíäåñêàíöëåðûí
çàëãàìæëàã÷èéã
óðüä÷èëàí ñîíãîæ, íýðèéã
Áóíäåñåðºíõèéëºã÷èä
õàäãàëóóëñíû äàðàà
Áóíäåñêàíöëåðûã ÷ºëººëíº.
Áóíäåñåðºíõèéëºã÷
çàëãàìæëàã÷èéã
Áóíäåñêàíöëåðààð ñîíãîãäñîíä
òîîöîæ òîìèëíî.
2. Èòãýë
¿ç¿¿ëýõ
ñàíàëûã
õýëýëöñýíýýñ õîéø äº÷èí íàéìàí
öàãèéí äîòîð ñîíãîíî.
õýìýýí çààæýý. Ýíý ç¿éëèéí ýõíèé
çààëò áîë êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçìûã
òóñãàæ, çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõûí
òóëä îðîíä íü òîìèëîãäîõ íýð äýâøèã÷
äýýð óðüä÷èëàí óëñ òºðèéí òîõèðîëöîî
õèéõèéã øààðäñàí áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûã
îãöðóóëæ,
øèíý
Áóíäåñêàíöëåðûã
ñîíãîõ ÿâäàë öàãèéí õÿçãààðòàé áàéõ
òóõàé çààñàí õî¸ð äàõü çààëò ã¿éöýòãýõ
ýðõ ìýäëèéã ýçã¿éäýõ, òàñàëäàõààñ
ñýðãèéëñýí,
óëìààð
áèå
äààñàí
áàéäàë, õÿíàë-òýíöëèéã õàäãàëàõàä
÷èãëýñýí áàéíà. Èéì çààëò 1998 îíä
Ö. Ýëáýãäîðæèéí òýðã¿¿ëñýí Çàñãèéí
ãàçðûí òýíõèì îãöîðñíîîñîî õîéø

128

Ñóäàëãààíû òîéì

çóðãààí ñàðûí òóðø ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
áàéäëààð àæèëëàæ, øèíý Åðºíõèé
ñàéä òîìèëîãäîëã¿é õýò ñóíæèð÷
áàéñàí øèã ÿâäëààñ ñýðãèéëýõýä ÷óõàë
à÷ õîëáîãäîëòîé þì.
Õýðýâ Áóíäåñêàíöëåðò èòãýë ýñ
¿ç¿¿ëýõ, äàðààãèéí Áóíäåñêàíöëåðèéã
ñîíãîõ ÿâäàë ñóíæèð÷, öàãòàà àìæèõã¿é
áîë ïàðëàìåíò óëñ òºðèéí õàðèóöëàãà
õ¿ëýýíý. Òóñ óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 68
äóãààð ç¿éëä:
Áóíäåñêàíöëåðûí îðóóëñàí èòãýë
¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäëûã Áóíäåñòàãèéí
ãèø¿¿äèéí îëîíõèéí ñàíàëûã àâ÷
÷àäààã¿é
áîë
Áóíäåñåðºíõèéëºã÷
Áóíäåñêàíöëåðûí ñàíàëààð õîðèí
íýã õîíîãèéí äîòîð Áóíäåñòàãèéã
òàðààíà.
Èíãýñíýýð
çàñãèéí
ãàçðûã
îãöðóóëàõ òîîëîí ïàðëàìåíò ººðºº
òàðàõ ýðñäýë õ¿ëýýæ áàéãàà þì. ¯¿íä
êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçìûí ººð íýã îíöëîã
îðøèíî.
á. Èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ åðäèéí
áîëîí êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëò
Èòãýë
¿ç¿¿ëýõ
ýñýõ
òóõàé
êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëòûã ¯íäñýí
õóóëüäàà òóñãàñàí îðíóóäàä Çàñãèéí
ãàçðûã îãöðóóëàõ àñóóäàë õàðüöàíãóé
öººí õºíäºãäñºí áàéíà. ÕÍÁÃÓ-ûí1948
îíîîñ, Èñïàíèä 1978 îíîîñ õîéø òóñ
á¿ð õî¸ðõîí óäàà, ñ¿¿ëèéí ¿åä ýíý
ñèñòåìèéã àâñàí îðíóóäààñ õàìãèéí
îëîí íü Ñëîâåíèä 1991 îíîîñ õîéø
õî¸ðõîí óäàà ë çàñãèéí ãàçàðò èòãýë
¿ç¿¿ëýõ ýñýõ òóõàé àñóóäëûã õºíäæýý.
Èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ êîíñòðóêòèâ
ñàíàë õóðààëò, îãöðóóëñàí õóâü
Îðîí

Îí

Ãåðìàí
Èñïàíè
Óíãàð
Ñëîâåíè
Ïîëüø

2 /1949/
2 /1978/
1 /1989/
2 /1991/
1 /1992/

Äóíäàæ
/æèëýýð/
0,03
0,06
0,04
0,09
0,05

Áàòëàãäñàí
1
0
1
2
0

Îãöðóóëñàí
50%
0
100%
100%
0

Èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ òóõàé åðäèéí
áîëîí êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëòûí
àìæèëò ¿ð ä¿íãèéí òàëààð Èçðàéëèéí
Êíåññýòýä
/ïàðëàìåíò/
çîðèóëæ
Õîâðîéí èõ ñóðãóóëèéí ïðîôåññîð
Ðþâýí
Õàçàíû
õèéñýí
ñóäàëãàà
èõýýõýí ñîíèðõîë òàòàæ áàéíà. Èòãýë
¿ç¿¿ëýõ ýñýõ àñóóäëûã ºíäºð áîñãîòîé
áîëîâ÷ åðäèéí æóðìààð ñàíàë õóðààõ

ÿâäàë êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëòòàé
àäèë çàñãèéí ãàçðûí òîãòâîðòîé
áàéäëûãõàíãàæ áàéãàà òºäèéã¿é ºíäºð
áîñãîòîé êîíñòðóêòèâ ñàíàë õóðààëò
ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí äàâàìãàéëàëä
õ¿ðãýæ
áîëçîøã¿éã
àíõààðóóëñàí
áàéíà11.
Êîíñòðóêòèâ
ìåõàíèçìûã
àâ÷
õýðýãëýýã¿é óëñóóäûí çîõèöóóëàëò ÿíç
á¿ð áàéäàã áºãººä äîòîð íü áîñãîòîé,
áîñãîã¿é ãýæ àíãèëæ áîëîõîîð áàéíà.
Èòãýë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã ñàíàà÷ëàõàä
Øâåä, Ïîðòóãàëü óëñûí ¿íäñýí õóóëüä
Çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ
àñóóäëûã ïàðëàìåíòûí íèéò ãèø¿¿íèé
10-20%-èéí ñàíàëààð õýëýëöýæ, 50%ýýñ äýýø õóâèéí ñàíàëààð îãöðóóëàõ
áîëçîë çààñàí áàéäàã àæýý. Èéìýðõ¿¿
áîñãî òàâüñàí, àðä÷èëàë ºíº óäààí
òîãòñîí îðíóóäûí çàñãèéí ãàçàð
õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé àæèëëàæ áàéãàà
áîë áîñãî òàâèàã¿é îðíóóäûí çàñãèéí
ãàçàð áàéí áàéí îãöîð÷ áàéãààã õàðæ
áîëíî.12
Èòãýë ¿ç¿¿ëýõ åðäèéí ñàíàë
õóðààëò, îãöðóóëñàí õóâü
Äóíäàæ
/æèëýýð/
Íîðâåãè
23 /1980/ 0,6
Äàíè
3 /1901/
0,02
Àâñòðè
166 /1926/ 1,9
Øâåä
5 /1901/
0,04
Ïîðòóãàëü 26 /1976/ 0,7
Îðîí

Îí

Áàòëàãäñàí
0
3
0
0
1

Îãöðóóëñàí õóâü
0
100%
0
0
3,8%

Õàçàíû
íîòîëñíîîð
áîñãîòîé
åðäèéí ñèñòåì, êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçì
õî¸ð òºñòýé ¿ð ä¿íä õ¿ðãýæ áàéãàà
÷ æèøýýëæ àâñàí îðíóóäûã íü
àíõààðóóøòàé
áàéíà.
Êîíñòðóêòèâ
ìåõàíèçìûã àâñàí íü àðä÷èëëûã
ñýðãýýí òîãòîîñîí, õàðèí áîñãîòîé
åðäèéí çîõèöóóëàëòûã õýðýãëýæ áàéãàà
íü óëàìæëàëò àðä÷èëñàí îðíóóä áàéíà.
Àðä÷èëëûã ñýðãýýí òîãòîîñîí îðíóóä
óëàìæëàëò
àðä÷èëñàí
îðíóóäòàé
èæèë ¿ð ä¿í ãàðãàæ áàéãàà íü ººðºº
êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçìûí à÷ õîëáîãäëûã
õàðóóëæ áàéíà.
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
çàñãèéí ãàçàðò èòãýë ¿ç¿¿ëýõ ýñýõ
àñóóäëààð òóñãàéëñàí çààëò áàéõã¿é
òóë èòãýë ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëûã áîñãîã¿é
õýëýëöäýã îíöëîãòîé. ¯íäñýí õóóëèéí
25 äóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñýã,6-ð
çààëòûí
11
12

129

Hazan,”Analysis , URL
Мөн тэнд

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ

2015 ¹1 (51)

6/ Åðºíõèé ñàéä, Çàñãèéí ãàçðûí
ãèø¿¿ä, õóóëüä çààñíààð Óëñûí
Èõ Õóðàëä àæëàà øóóä õàðèóöàí
òàéëàãíàäàã áóñàä áàéãóóëëàãûí
á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîìèëîõ, ººð÷ëºõ,
îãöðóóëàõ;
ãýñíèéã
óäèðäëàãà
áîëãîí
àñóóäàëä õàíäàæ èðëýý. Íýãýíò ÿìàð
íýã õÿçãààð ¿ã¿é òóë ÓÈÕ-ûí îëîíõ
Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ àñóóäëûã
ÿìàð íýã õÿçãààðëàëòã¿é õýëýëöýæ
èðñýí áºãººä 2012-2014 îíû õîîðîíä
Í.Àëòàíõóÿãèéí çàñãèéí ãàçðûã íèéò
çóðãààí óäàà, áàðàã ë óëèðàë òóòàì
õýëýëöñýí æèøýý áèé.
6. Ä¿ãíýëò
Ïàðëàìåíòûã òàðààõ õýä õýäýí
¿íäýñëýëèéã
ãàäààä
îðíóóäûí
¿íäñýí õóóëüä òóñãàñàí áàéäàã àæýý.
Òýäãýýðèéã åðºíõèéä íü áàãöàëáàë:
- Ïàðëàìåíò ýðõ ìýäëýý õýðýãæ¿¿ëæ
÷àäàõã¿é áàéõ ÿâäàë: ýíý íü
÷óóëãàíû õóðàëäààí òàñðààä õýò
óäàõ áóþó èðö õ¿ðýõã¿é áàéíãà
òàñàëäàõ ãýñýí õî¸ð òºðëèéí
äèñïîçåöòýé áàéíà.
- Ïàðëàìåíò
Çàñãèéí
ãàçðàà
áàéãóóëæ ÷àäàõã¿é áóþó õýâèéí
¿éë àæèëëàãààíä íü ñààä áîëîõ
ÿâäàë: ýíý íü äîòðîî õýä õýäýí
äèñïîçåöòýé áàéíà.
ÓÈÕ-Çàñãèéí
ãàçðûí
õîîðîíä
õÿíàëò–òýíöëèéã õàíãàõ
çîðèëãûí
¿¿äíýýñ ïàðëàìåíò – çàñãèéí ãàçàð
õî¸ðûí õàðèëöààíààñ ïàðëàìåíòàä
¿¿ñýõ õàðèóöëàãûí ìåõàíèçì áèäýíä
èë¿¿ ñîíèðõîëòîé áàéíà. Òèéìýýñ äýýðõ
õàðèóöëàãààñ õî¸ð äàõü õýñãèéã íü
äýëãýðýíã¿é ¿çâýë äàðààõ äèñïîçåöèéã:
- “Øèíý ñîíãóóëèéí äàðàà Çàñãèéí
ãàçðàà áàéãóóëæ ÷àäààã¿é áîë”
- Çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóë÷õààä øèíý
çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëæ ÷àäàõã¿é
áîë ãýñýí íºõöºëèéã òîäîðõîé öàã
õóãàöààíû áîëçîëòîéãîîð
- Çàñãèéí
ãàçðàà
îãöðóóëúÿ
ãýñýí
àñóóäëààð
òîõèðñîí
ïàðëàìåíòûí îëîíõ çàäàðâàë
ãýñýí íºõöëèéã èòãýë ýñ ¿ç¿¿ëýõ
àñóóäëûã ïàðëàìåíòàä äýìæýýã¿é
ñàíàë õóðààëòûí ä¿í ãýñýí
áîëçîëòîéãîîð

-

Çàñãèéí
ãàçðûã
îãöðóóëàõ
äàâòàìæèéí áîëçîëòîéãîîð çààæ
ºãñºí áàéíà.
Òàðààõ
ñóáúåêò
èõýâ÷èëýí
óëñûí åðºíõèéëºã÷ áàéíà.
Ãýõäýý
ïàðëàìåíòûã òàðààõ ýðõèéã åðºíõèéëºã÷
øóóä ýäëýõã¿é, èõýâ÷ëýí òîäîðõîé
íºõöºë /ãèïîòåç/ ¿¿ññýíèé äàðàà
åðºíõèé ñàéäûí ñàíàë áîëãîñíîîð /
äèñïîçåö/ èéì øèéäâýð ãàðãàäàã
áàéíà.
Ïàðëàìåíòûí
çàñàãëàëòàé
óëñàä åðºíõèéëºã÷ èõýâ÷ëýí ýðõ ìýäýë
äóíäûí òýíöâýðèéã õàíãàõ ÷èã ¿¿ðýãòýé
ýëåìåíò áàéäàã ó÷èð ñàíàà÷èëãààðàà
àñóóäàëä õàíäàõ ÿâäëûã õîðèãëîñîí
áàéäàã îíöëîãòîé.
Ãýõäýý ïàðëàìåíò òàðàõ ÿâäàë
õàðüöàíãóé öººí áàéäàã àæýý. Õàìãèéí
îëîí óäàà ïàðëàìåíò òàðñàí òîõèîëäîë
Èòàëèä áàéõ áºãººä 1948 îíä ¯íäñýí
õóóëèà áàòàëñíààñ õîéø 1972, 1976,
1979, 1983, 1987, 1994, 1996, 2008, 2013
îíä íèéò 9 óäàà ïàðëàìåíòûã òàðààñàí
áàéíà. Åðºíõèé ñàéäàä èòãýë ¿ç¿¿ëýõ
ýñýõòýé
õîëáîîòîéãîîð
Ãåðìàíû
Áóíäåñòàã 1972, 1982, 2005 îíä òóñ á¿ð
òàðàõ äýýðýý òóëæ áàéæýý. Õàðèí 1990
îíîîñ õîéø ¿íäñýí õóóëèà áàòàëñàí
Ç¿¿í Åâðîïûí îðíóóäàä ïàðëàìåíò
òàðæ áàéñàí òîõèîë ãàðñàíã¿é.
Çàñãèéí
ãàçðûã
îãöðóóëàõ,
ïàðëàìåíòàä õàðèóöëàãà òîîöîõ õî¸ð
àñóóäëûã óÿëäóóëñàí çîõèöóóëàëòûí
îíîâ÷òîé õóâèëáàð áîë êîíñòðóêòèâ
ìåõàíèçì àæýý. Óëñ òºðèéí ºíö㺺ñ
õàðâàë “åðºíõèé ñàéäûã ø¿¿ìæèëæ
áîëíî,
õàðèí
îãöðóóëàõäàà
áîëãîîìæòîé
áàéõûã
ñàíóóëñàí”
çîõèöóóëàëò þì.
ÿéöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí òîãòâîðòîé
áàéäëûã õàíãàõàä ýíý ìåõàíèçì
òóéëûí ¿ð ä¿íòýé áàéíà. Çàñãèéí
ãàçðûã îãöðóóëàõ êîíñòðóêòèâ áèø
áîëîâ÷ õàòóó íºõöºëòýé çîõèöóóëàëò
íü êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçìòàé òºñòýé ¿ð
íºëººòýé áàéíà. Ãýõäýý õàòóó íºõöºëòýé
åðäèéí ìåõàíèçìûã àðä÷èëàë ºíº
óäààí òîãòñîí óëàìæëàëòàé îðíóóä: Íîðâåãè, Äàíè, Øâåä çýðýã óëñ àøèãëàæ
áàéãàà áîë êîíñòðóêòèâ ìåõàíèçìûã
àðä÷èëëûã ñýðãýýí òîãòîîñîí îðíóóä –
ýðò ¿åýñ íü æèøýýëáýë Ãåðìàí, Èñïàíè,
ñ¿¿ë ¿åýñ íü æèøýýëáýë êîììóíèçì
óíàñíû äàðààõ Ïîëüø, Ñëîâåíè, Óíãàð
àøèãëàæ áàéíà.

130