P. 1
final_report

final_report

|Views: 1,152|Likes:
Published by Erdenetsogt Su

More info:

Published by: Erdenetsogt Su on Mar 10, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/16/2013

pdf

text

original

МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗАР

ТЭРГҮҮН ШАДАР САЙДЫН АЖЛЫН
АЛБА

БҮС НУТГИЙН ЭДИЙН
ЗАСГИЙГ ДЭМЖИХ ХӨТӨЛБӨР






ҮЙЛДВЭРЖҮҮЛЭЛТИЙН СУДАЛГАА:
өнөө ба ирээдүй
(Дархан-Уул, Завхан, Хэнтий аймгийн жишээн дээр)








УЛААНБААТАР 2009
1
ÀÃÓÓËÃÀ

Ñ
ÇÓÐÃÓÓÄ
Зураг 1. 1 Үйлдвэрлэл эрхлэгчид салбараар .............................................................................. 9

Зураг 2. 1. Дэлхийн улс орнуудын үйлдвэржүүлэлтийн хөгжлийн хандлага .......................... 12
Зураг 2. 2. Пенангийн үйлдвэржилтийн хөгжил, Малайз ......................................................... 16
Зураг 2. 3. Аж үйлдвэрийн салбарын бүтэц, % ......................................................................... 19
Ç
Зураг 4. 1.ДНБ үйлдвэрлэл/сая төг/ ........................................................................................... 98
Зураг 4. 2.ДНБ-ний бүтэц /хувиар/ ............................................................................................. 98
Зураг 4. 3 Нэг хүнд оногдох ДНБ /мян төг/ ................................................................................ 98
Зураг 4. 4 Хөдөлмөр эрхлэлт салбараар .................................................................................. 99
Зураг 4. 5 Малын тоо толгой/ мян тол/ ...................................................................................... 99
Зураг 4. 6 Малын бүтэц, 2008 он ............................................................................................... 99
Зураг 4. 7. Тариалсан талбай ургац ........................................................................................ 100
Зураг 4. 8. Ургацын бүтэц ......................................................................................................... 100
Зураг 4. 9 Хүний хөгжлийн эрэмбэ
1
......................................................................................... 100
Зураг 4. 10. Үйл ажиллагааны хандлага ................................................................................. 101
Зураг 4. 11 Бүтээгдэхүүний төрлөөр ...................................................................................... 101
Зураг 4. 12 ЖДҮ-ийн байршил /сумаар/ ................................................................................. 102
Зураг 4. 13 Аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүн /сая төг/ ......................................................... 102
Зураг 4. 14 Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний бүтэц .................................................................. 103
Зураг 4. 15. Техник технологийн өнөөгийн байдал ................................................................ 103
Зураг 4. 16. Хүчин чадал ашиглалтын байдал ........................................................................ 103
Зураг 4. 17 Үйлдвэрүүдэд учирдаг бэрхшээлүүд .................................................................... 104
Зураг 4. 18.Үйлдвэрлэгчдэд учирдаг бэрхшээл /төрийн удирдах ажилтаны/ ....................... 105
Зураг 4. 19.Техник, технологийн өөрчлөлт ............................................................................. 106
Зураг 4. 20. Борлуулалтын орлогод эзлэх нэмүү өртөг.......................................................... 106
Зураг 4. 21. Завхан аймгийн үйлдвэрүүдийн өнөөгийн байдлын зураглал .......................... 107
Зураг 4. 22. Зах зээл эрэлт ...................................................................................................... 108
Зураг 4. 23. Зураг Завхан аймгийн эрчим хүчний ирээдүй .................................................... 111
Зураг 4. 24 Эдийн засгийн өсөлтийн прогноз .......................................................................... 120
Зураг 4. 25. Салбарын бүтцийн өөрчлөлт ............................................................................... 120
Зураг 4. 26. Санхүүжилтийн зохистой хэлбэрүүд ................................................................... 121
Зураг 4. 27. Үйлдвэрлэгчдийн шаардлагатай санхүүжилтээ босгохоор төлөвлөсөн
аргууд ......................................................................................................................................... 123
Зураг 4. 28. Санхүүжилтийн хэмжээ ба зориулалт ................................................................. 123
Зураг 4. 29. Төрийн оролцоо .................................................................................................... 124
Зураг 4. 30. ТББ-ийн оролцоо .................................................................................................. 125
Зураг 4. 31 Иргэдийн оролцоо/ хувиар/ ................................................................................... 126

Зураг 5. 1. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний бүтцийн өөрчлөлт .............................................. 134
Зураг 5. 2. Нийт малын тоо ...................................................................................................... 134
Зураг 5. 3. Тариалсан талбай, га ............................................................................................. 135
Зураг 5. 4. Хураасан ургац, тн .................................................................................................. 135
2
Зураг 5. 5. Үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн тоо ................................................................................ 136
Зураг 5. 6.Үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн үйл ажиллагааны байдал ............................................. 136
Зураг 5. 7. Уул уурхайн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлт ................................................................ 137
Зураг 5.8. Үйлдвэрлэгчдэд тулгарч байгаа бэрхшээл ............................................................ 140
Зураг 5. 9. Үйлдвэрлэгчдэд тохиолдож байгаа бэрхшээл, төрийн ба төрийн бус
байгууллагын тодорхойлсноор ................................................................................................ 140
Зураг 5.10. Хэрэглэгчдийн хэрэгцээг хангаж байгаа байдал ................................................. 141
Зураг 5.11. Орон нутгийн бүтээгдэхүүнүүд импортыг орлох чадвар ..................................... 141
Зураг 5. 12. Орон нутагт үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг сайжруулах санал ....................... 141
Зураг 5. 13. Хэнтий аймгийн өнөөгийн үйлдвэрүүдийн зураглал .......................................... 144
Зураг 5. 14. Зүүн бүсийн аймгуудын хүн амын сүү, сүүн бүтээгдэхүүний хэрэгцээ ............. 145
Зураг 5. 15. Зүүн бүсийн аймгуудын хүн амын гурил, гурилан бүтээгдэхүүний хэрэгцээ .... 145
Зураг 5. 16. Хэнтий аймгийн хүн амын төмс, хүнсний ногооны хэрэгцээ, ............................. 146
Зураг 5. 17. Махны нөөцийн судалгаа ..................................................................................... 148
Зураг 5. 18. Байгалийн болон дагалдах нөөц баялагийн ашиглалт ...................................... 150
Зураг 5. 19. Хэнтий аймагт хөгжих ирээдүйтэй өнөөгийн үйлдвэрүүдийн зураглал ........... 153
Зураг 5. 20. Хэнтий аймагт хөгжих шинэ үйлдвэрүүдийн зураглал ....................................... 155
Зураг 5. 21. Салбарын бүтцийн өөрчлөлт ............................................................................... 156
Зураг 5. 22. Үйлдвэрлэлийн өсөлт ........................................................................................... 158
Зураг 5. 23. Шаардагдаж байгаа хөрөнгө оруулалтын хэмжээ .............................................. 158
Зураг 5. 24 Санхүүжилтийн боломжит хувилбарууд .............................................................. 159
Зураг 5. 25. Үйлдвэржүүлэлтэнд банк санхүүгийн байгууллагуудын оролцоо ..................... 159
Зураг 5. 26. Үйлдвэржүүлэлтэнд төрийн байгууллагын оролцоо .......................................... 160

Õ¯ÑÍÝÃÒ¯¯Ä

Хүснэгт 1. 1 Судалгаанд хамрагдагсадын тоо ............................................................................ 8
Хүснэгт 1. 2. Судалгааны төлөөлөх чадвар ................................................................................ 9

Хүснэгт 2. 1 Аж үйлдвэрийн салбарын эдийн засагт эзлэх байр суурь ................................. 18

Хүснэгт 3.1.Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, (сая төг, 2000 оны зэрэгцүүлэх
үнээр) ........................................................................................................................................... 21
Хүснэгт 3.2.Үйлдвэрлэгчдийн техник технологийн өнөөгийн байдал ..................................... 24
Хүснэгт 3. 3. Үйлдвэрүүдийн хүчин чадал ашиглалтын хувь ................................................... 24
Хүснэгт 3.4.Хүчин чадлаа бүрэн ашиглаж чадахгүй байгаа шалтгаан ................................... 25
Хүснэгт 3.5.Дархан-Уул аймгийн үйлдвэржилтийн СВОТ шинжилгээ .................................... 31
Хүснэгт 3.6.Дархан –Уул аймгийн хөгжих ирээдүйтэй өнөөгийн үйлдвэрүүд, 2009 ............... 36
Хүснэгт 3.7.Дархан-уул аймагт шинээр байгуулах үйлдвэрүүд, сумдаар .............................. 37
Хүснэгт 3.8.Ирээдүйг тодорхойлох үйлдвэрүүдийн үнэлгээний матриц ................................. 38
Хүснэгт 3.9.Салбарын бүтцийн өөрчлөлт ................................................................................. 44
Хүснэгт 3.10.Сүүний чиглэлийн үхрийн сүргийн тоо бүтэц, 2009-2012 ................................... 45
Хүснэгт 3.11.Саамын хэмжээний өөрчлөлт, 2009-2021 онууд ................................................. 45
Хүснэгт 3.12.Нэг сүүний фермерийн эдийн засгийн үр ашиг, А хувилбараар ........................ 46
Хүснэгт 3.13.Нэг сүүний фермерийн эдийн засгийн үр ашиг, Б хувилбараар ........................ 46
Хүснэгт 3.14. Дархан –Уул аймгийн махны үхрийн өсөлт ........................................................ 47
Хүснэгт 3.15.Нэг махны чиглэлийн фермерийн эдийн засгийн үр ашиг, А ба Б
хувилбараар ................................................................................................................................ 47
Хүснэгт 3.16.Нарийн, нарийвтар ноост хонины нэг аж ахуйн эдийн засгийн үр ашгийн
тооцоо .......................................................................................................................................... 48
Хүснэгт 3.17.Ирээдүйн үйлдвэрүүдийн ойрын ирээдүйд шаардлагатай санхүүжилтийн
хэмжээ, боломжит эх үүсвэр ...................................................................................................... 51
3
Хүснэгт 3.18. Дархан-Уул аймгийн үйлдвэрүүдийн санхүүжилтийн боломжит
хувилбаруудын үнэлгээ .............................................................................................................. 60


Хүснэгт 4. 1 Завхан аймгийг үйлдвэржүүлэх үе шат .............................................................. 109
Хүснэгт 4. 2 Эрчим хүчээр хангах эх үүсвэрүүдийн хувилбар ............................................... 110
Хүснэгт 4. 3. Махны үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалтын зардлын тооцоо ............................... 112
Хүснэгт 4. 4 Үйлдвэрлэж байгаа бүтээгдэхүүний төрөл ......................................................... 114
Хүснэгт 4. 5 Үйлдвэрлэлийг өргөтгөж үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүний төрөл ............................ 115
Хүснэгт 4. 6. Ноосны үйлдвэрлэлд шаардлагатай хөрөнгө оруулалт ................................... 118
Хүснэгт 4. 7. Шаардлагатай хөрөнгийн хэмжээ ба эх үүсвэр ................................................ 122

Хүснэгт 5. 1. Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, сая төгрөгөөр ................................ 136
Хүснэгт 5. 2. Хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл .................................................................. 137
Хүснэгт 5. 3. Барилгын материалын үйлдвэрлэлийн салбарын бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэлт .............................................................................................................................. 138
Хүснэгт 5. 4. Үр тарианы үйлдвэрлэл ...................................................................................... 146
Хүснэгт 5. 5. Хэнтий аймгийн гурил, гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлт ............................. 146
Хүснэгт 5. 6. Тус аймгийн төмс, хүнсний ногооны ургац хураалтын байдал ........................ 146
Хүснэгт 5. 7. Зүүн бүсийн ашигт малмалын талбай ............................................................... 149
Хүснэгт 5. 8. МСҮТ-ийн үндсэн үзүүлэлтүүд ........................................................................... 150
Хүснэгт 5. 9. Байгалийн болон эдийн засгийн нөөц боломжийн үнэлгээ .............................. 151
Хүснэгт 5. 10. Хэнтий аймагт сэргээн хөгжүүлэх, өргөжүүлэх үйлдвэрүүдийн жагсаалт ..... 152
Хүснэгт 5. 11. Хэнтий аймагт шинээр байгуулах үйлдвэрүүдийн жагсаалт .......................... 154
Хүснэгт 5. 12. Салбарын бүтцийн өөрчлөлт ........................................................................... 157

ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ

Хавсралт 3. 1. Өнөөгийн үйлдвэрүүдийн үнэлгээ ..................................................................... 76
Хавсралт 3. 2.Ирээдүйн үйлдвэрүүдийн нөөц ба зах зээлийн боломжийн үнэлгээ ............... 83
Хавсралт 3. 3. Ирээдүйд шинээр байгуулах үйлдвэрүүдийн нөөц ба зах зээлийн
боломжийн үнэлгээ ..................................................................................................................... 87
Хавсралт 3. 4 Дархан –Уул аймгийн судалгаанд хамрагдсан үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн
жагсаалт ....................................................................................................................................... 96

Хавсралт 4. 1. Завхан аймгийн боловсруулах үйлдвэрүүдийн шинжилгээ .......................... 129
Хавсралт 4. 2. Хөгжих боломжтой үйлдвэрүүдийн үнэлгээ ................................................... 132

Хавсралт 5. 1. Үйлдвэрүүдийн хөрөнгө оруулалтын хувилбарууд ........................................ 168
Хавсралт 5. 2: Бүс нутгийн хөгжлийг ирээдүйд тодорхойлох дэмжих, өргөжүүлэх,
сэргээх үйлдвэрийн үнэлгээ ..................................................................................................... 171
Хавсралт 5. 3. Хэнтий аймгийн судалгаанд хамрагдсан үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн
жагсаалт ..................................................................................................................................... 175
4

Õ

ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÁÀÃÈÉÍ ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ

Áàãèéí àõëàã÷:
Öýäýâñ¿ðýíãèéí Àëòàíáàò
Ýäèéí çàñàã÷, íÿãòëàí áîäîã÷
Ýäèéí çàñãèéí óõààíû äîêòîð (Ph.D)
“պ人ãèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã äýìæèõ òºâ” ÒÁÁ-ûí çºâëºõ

Ǻâëºõ¿¿ä:
Äð. Èîõàííýñ ôîí ôðàíö
ÃÒÕÀÍ-èéí Á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéã äýìæèõ õºòºëáºðèéí åðºíõèé çîõèöóóëàã÷

Ñàíææàâûí Áàéãàëìàà
ÃÒÕÀÍ-èéí Á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéã äýìæèõ õºòºëáºðèéí äýä äàðãà

Æàìúÿíñ¿ðýíãèéí Ýðäýíýöîãò
Ìîíãîë óëñûí Òýðã¿¿í øàäàð ñàéäûí çºâëºõ

Áàãèéí ãèø¿¿ä:
Áÿìáûí Ï¿ðýâ
Ýäèéí çàñàã÷ ìàòåìàòèê÷
Ýäèéí çàñãèéí óõààíû äîêòîð (Ph.D)
ÕÀÀÈÑ-èéí Ýäèéí çàñàã áèçíåñèéí ñóðãóóëèéí Ýäèéí çàñãèéí îíîëûí òýíõèìèéí
áàãø

Ñîäîâûí Õàíäñ¿ðýí
Ýäèéí çàñàã÷
Ýäèéí çàñãèéí óõààíû äîêòîð (Ph.D)
ÕÀÀÈÑ-èéí Ýäèéí çàñàã áèçíåñèéí ñóðãóóëèéí ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
ýðõëýã÷

Áàò-Î÷èðûí Ýíõíàâ÷
Õºíãºí ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãè èíæåíåð
Áèçíåñèéí çºâëºõ

Äàãâàäîðæèéí Îäìàà
Ýäèéí çàñàã÷, çàõ çýýë ñóäëàà÷
ÌÓÈÑ-èéí Ýäèéí çàñãèéí ñóðãóóëèéí ìàðêåòèíãèéí òýíõèìèéí áàãø

Àâèðìýäèéí ̺íõæàðãàë
Ìàëûí èõ ýì÷
Ìîíãîëûí õîðøîîëûí ñóðãàëò ìýäýýëëèéí òºâèéí áàãø, çºâëºõ

Äàøíÿìûí Ýðäýíý-Î÷èð
Ýäèéí çàñàã÷
“Ãî¸î” êîìïàíèéí ìàðêåòèíãèéí ìåíåæåð

5

ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯ÃÈÉÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ

1. ÀÁ- Àðèëæààíû áàíê
2. ÀÍÓ-Àìåðèêèéí íýãäñýí óëñ
3. ÀÕÁ - Àçèéí Õºãæëèéí Áàíê
4. À¯ÖÁ- Àæ ¿éëäâýðèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í
5. ÁÍÀÃÓ- Á¿ãä íàéðàìäàõ àðä÷èëñàí ãåðìàí óëñ
6. ÁÑØÓß- Áîëîâñðîë ñî¸ë øèíæëýõ óõààíû ÿàì
7. ÃÒÕÀÍ- Ãåðìàíû òåõíèê õàìòûí àæèëëàãààíû íèéãýìëýã
8. ÃØÕÎ-Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò
9. ÄÁ- Äýëõèéí áàíê
10. ÄÍÁ- Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í
11. ÇÄÒÃ- Çàñàã äàðãûí òàìãèéí ãàçàð
12. ÇÕÓ- Ǻâëºëò õîëáîîò óëñ
13. ÄÖÒÑ- Äóëààíû öàõèëãààí ò¿ãýýõ ñ¿ëæýý
14. ÆÁÈÊ -JBIC áóþó ßïîíû îëîí óëñûí õàìòûí àæèëëàãààíû áàíê
15. Æį- Æèæèã äóíä ¿éëäâýð
16. ÅÑÁÊ-Åâðîïûí ñýðãýýí áîñãîëòûí áàíê
17. ÌÕÇ- Ìÿíãàíû õºãæèëèéí çîðèëòóóä
18. ÌÓÇÃ- Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð
19. ÌѯÒ- Ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ¿éëäâýðëýëèéí òºâ
20. ÍÍÁ- Íèéãìèéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í
21. ͯÁ- Íýãäñýí ¿íäýñòýíèé áàéãóóëëàãà
22. ͯÁÀ¯ÕÁ- Íýãäñýí ¿íäýñòýíèé áàéãóóëëàãûí àæ ¿éëäâýðèéí õºãæëèéí
áàéãóóëëàãà
23. ͯÁÕÕ- Íýãäñýí ¿íäýñòýíèéí áàéãóóëëàãûí õºãæëèéí õºòºëáºð
24. ͪÀÒ- Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàð
25. ÎÀÒ-Îðëîãûí àëáàí òàòâàð
26. ÎÕÓ- Îðîñûí õîëáîîíû óëñ
27. ÒÁ-Òºðèéí áàéãóóëëàãà
28. ÒÁÁ- Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
29. ÒÓÕÍ –Òóñãààð óëñóóäûí õàìòûí íèéãýìëýã
30. ÒÓÑÕ-Òºðèéí óäèðäëàãà ñàíõ¿¿æèëòèéí õóóëü
31. ÕÀÀ- պ人 àæ àõóé
32. ÕÀÀÈÑ- պ人 àæ àõóéí èõ ñóðãóóëü
33. ÕÀ¯Ò-Õóäàëäàà àæ ¿éëäâýðèéí òàíõèì
34. ÕÕÀÀß- Õ¿íñ õºäºº àæ àõóéí ÿàì
35. ÕÕÀÀÕ¯ß- Õ¿íñ õºäºº àæ àõóé õºíãºí ¿éëäâýðèéí ÿàì
36. ÕÊ-õóâüöààò êîìïàíè
37. ÕÎ- Õºðºí㺠îðóóëàëò
38. ÕÕÊ- Õÿçãààðëàãäìàð õàðèóöëàãàòàé êîìïàíè
39. ÕÕÀÀÕ¯ß- Õ¿íñ, պ人 àæ àõóé õºíãºí ¿éëäâýðèéí ÿàì
40. ÓÁ-Óëààíáààòàð
41. ÓÃÒÝØÕ- Óðãàìàë ãàçàð òàðèàëàíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí
42. ¯ÒÏ-¯éëäâýðëýë òåõíîëîãèéí ïàðê
43. ¯Õß-¯éëäâýð õóäàëäààíû ÿàì
44. ØÓÒÈÑ- Øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí èõ ñóðãóóëü
45. ÝÇÕÒÍ –Ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí òóñëàëöàõ íèéãýìëýã





6
ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ: ÓÄÈÐÒÃÀË
Ýíýõ¿¿ á¿ëýãò á¿ñ íóòãèéã òºëººëºõ ÷àäâàðòàé Çàâõàí, Äàðõàí-Óóë, Õýíòèé àéìãóóäàä
õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé ¿éëäâýð¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð õèéãäñýí ñóäàëãààíû
çîðèëãî, çîðèëò, çîõèîí áàéãóóëàëò, ñóäàëãààíä àøèãëàñàí òîî ìýäýýëëèéí òàëààð
ºã¿¿ëñýí áîëíî.
ÎÐØÈË
Óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ ¿íäñýí àðãà çàì íü
“¿éëäâýðæ¿¿ëýëò” ãýäãèéã ñóäëàà÷äûí îíîëûí á¿òýýë, 18 äóãààð çóóíä îëîí îðíûã
õàìàðñàí àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàë, äýëõèéí 2 äóãààð äàéíû äàðàà Àìåðèêèéí ãåíåðàë
Äæîðæ Ê.Ìàðøàëëûí äýâø¿¿ëýí õýðýãæ¿¿ëñýí “Åâðîïûã ñýðãýýí áîñãîõ òºëºâëºãºº”
áóþó Åâðîïûí îëîí îðíûã õîöðîãäëîîñ äýâøèëä õ¿ðñýí òóðøëàãà õàðóóëæ áàéíà.
“¯éëäâýðæ¿¿ëýëò” íü íèéãìèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí óõààíû òîäîðõîéëîëòîîð çºâõºí
¿éëäâýð áàéãóóëàõ, òîíîã òºõººðºìæ õóäàëäàí àâàõ, ýñâýë æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéã
õºãæ¿¿ëýõ ãýñýí îéëãîëò áèø, õàðèí íèéãìèéí á¿õ ñàëáàðò øèíý ìýäëýã, áîëîâñðîíãóé
àðãà, òåõíîëîãèéí äýâøèë íýâòð¿¿ëýõ, ýçýìøèõ, õ¿íèé íººöèéã õºãæ¿¿ëñýíýýð
¿éëäâýðæñýí íèéãìèéã áèé áîëãîõ ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé öîãö àñóóäàë þì. Ìàíàé óëñûí
õóâüä ò¿¿õèé ýäèéí õàðüöàíãóé èõ íººöòýé õýäèé ÷ äîòîîä çàõ çýýëèéí áàãòààìæ áàãàòàé
íºãºº òàëààñ ò¿¿õèé ýäýý áîëîâñðóóëàõã¿éãýýð áóþó “íýì¿¿ ºðòãèéã” øèíãýýëã¿éãýýð
ýêñïîðòîëäîã òóë “õàðààò ¿éëäâýðæ¿¿ëýëò” áèé áîëæýý ãýæ ñóäëàà÷èä ä¿ãíýäýã áàéíà.
Óëñ îðíîî ¿éëäâýðæ¿¿ëæ, àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûã òîãòâîðæóóëàõ, íýìýãä¿¿ëýõ
çîðèëòóóäûã 1990 îíîîñ õîéø àæèëëàæ áàéñàí Çàñãèéí ãàçàð á¿ð äýâø¿¿ëýí òàâüñààð ë
áàéíà. Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí Ãàçðààñ 2008-2012 îíä ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ õºòºëáºð,
òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëæ, óóë óóðõàéí ñàëáàðò ò¿øèãëýñýí ¿éëäâýðëýë, îðîí
íóòãèéí ò¿¿õèé ýäýä òóëãóóðëàñàí, æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýýð òºëºâëºæ
áàéíà.
1

Òóóøòàé îëîí æèë ìºðäºæ, õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí ñòðàòåãè, áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõîä ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí òàëààð õèéãäñýí ñóäàëãàà, îðîí íóòãèéí íººö
áîëîëöîîíä òóëãóóðëàí òîîöñîí èðýýä¿éí òºñººëºë íýí øààðäëàãàòàé áàéãàà þì.
Ýíý ¿íäñýí äýýð ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéã òîãòîîõ, ò¿¿õèé ýäýý
äîòîîääîî áîëîâñðóóëæ ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ, ºðñºëäºõ ÷àäâàð á¿õèé
èìïîðòûã îðëîõ Ìîíãîëûí “áðýíä” á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áèé áîëãîõ, ¿éëäâýðëýëèéí
íººö¿¿äèéã çºâ îíîâ÷òîé õóâààðèëàõ, ÷àíàðòàé øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóâààðèëàõ,
õàäãàëàõ, òýýâýðëýõ, ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ ¿å øàòóóäûã òîäîðõîéëîõ, øèíýýð áàðèõ
¿éëäâýð¿¿äèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ àðãà õýëáýð¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ çýðýã îëîí àñóóäëóóäûã
ñóäëàõ ÿâäàë ºíººäðèéí òóëãàìäñàí ÷óõàë àñóóäàë áîëîîä áàéãàà áèëýý.

1.1. Ñóäàëãààíû çîðèëãî
Á¿ñ íóòãèéã òºëººëºõ ÷àäâàðòàé Çàâõàí, Äàðõàí-Óóë, Õýíòèé àéìãóóäàä ¿éëäâýðëýë
õºãæ¿¿ëýõ áîäèò íººö áîëîìæèéã õýðýãöýýíä íü òóëãóóðëàí íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñòýé íü
õàðüöóóëàí ñóäëàõ çàìààð õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé ¿éëäâýð¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ, óëìààð
òýäíèéã äýìæèõ àðãà çàìóóäûã ñàíàë áîëãîõîä ñóäàëãààíû àæëûí ¿íäñýí çîðèëãî îðøèíî.
1.2.Çîðèëòóóä
Ýíýõ¿¿ ¿íäñýí çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä äàðààõ çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëýí òàâüñàí.
¯¿íä:
I. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãûã Ìîíãîë óëñûí
çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºð, òºëºâëºãººòýé íèéö¿¿ëýí òîäîðõîéëîõ,
II. Àéìãóóäûí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí ºíººãèéí áàéäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéæ çóðàãëàë
ãàðãàõ,
III. Àéìãóóäàä ¿éëäâýðëýë õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæ, íººöèéí ñóäàëãàà õèéæ õºãæèõ
áîëîìæòîé ¿éëäâýðëýëèéã òîäîðõîéëæ èðýýä¿éí çóðàãëàë ãàðãàõ,

1
- МУ-ын Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр, 2008-2012 он, www.open-government.mn
7
IV. Àéìãóóäàä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà,
áèçíåñ ýðõëýã÷äèéí îðîëöîîã ñóäàëæ òîäîðõîéëîõ,
V. Èðýýä¿éä õºãæ¿¿ëýõ ¿éëäâýð¿¿äèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õóâèëáàðóóäûí òàëààð ñàíàë
áîëîâñðóóëàõ.

1.3.Ñóäàëãààíû çîõèîí áàéãóóëàëò
Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí Øàäàð ñàéäûí àëáàíû çàõèàëãààð ÃÒÕÀÍ-èéí “Á¿ñ
íóòãèéí ýäèéí çàñãèéã äýìæèõ” õºòºëáºð “¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí ñóäàëãàà”-íû áàãèéã
òîìèëñîíîîð áèäíèé ñóäàëãààíû àæèë ýõýëñýí þì.
¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí ñóäàëãààíû àæëûã äàðààõ 5 ¿å øàòààð ÿâóóëñàí. ¯¿íä:
1. Òîéì ñóäàëãàà,
2. Ñóäàëãààíû àæëûí àðãà ç¿é áîëîâñðóóëàõ,
3. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ,
4. Ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ,
5. Òàéëàí áè÷èõ.
Òîéì ñóäàëãààãààð Äýëõèé äàõèíàà ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã õºãæ¿¿ëæ èðñýí áà
õºãæ¿¿ëæ áóé àðãà òóðøëàãà, õýòèéí òºëºâ, õàíäëàãóóä, Ìîíãîë óëñûí òºð çàñàã, îðîí
íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäààñ ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãî, ñòðàòåãè,
õºòºëáºð, òºñºë, òàéëàí, îëîí óëñûí áà Ìîíãîë óëñûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé
áàéãóóëëàãóóäààñ ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí òàëààð õèéãäñýí ñóäàëãààíû ìàòåðèàë, îëîí
íèéòèéí áà èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí øóãàìààð ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí òàëààð
õèéãäñýí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé ìàòåðèàë, ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí á¿òýýë íèéò 50 ãàðóé
ìàòåðèàëûã óíøèæ ñóäëàâ.
Ñóäàëãààíû 2 äàõ øàòàíä äýýð äóðäñàí ìàòåðèàëä òóëãóóðëàí ñóäàëãààíû àðãà ç¿é
áîëîâñðóóëàâ. Äýýðõè ìàòåðèàëóóäòàé òàíèëöàí äýâø¿¿ëñýí ñàíàë, ä¿ãíýëòýíä ä¿í
øèíæèëãýý õèéñíèé ¿íäñýí äýýð ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä àøèãëàõ àíêåòûí ñóäàëãàà,
àñóóëãà, ÿðèëöëàãûí àñóóäëóóä, ñóäàëãààíû õ¿ñíýãò, àðãà÷ëàë, õýëýëö¿¿ëýã õèéõ æóðàì
áîëîâñðóóëàâ.
Ñóäàëãààíû 3 äàõ ¿å øàòàíä ñóäëàà÷äûí áàã õºäºº îðîí íóòàãò àæèëëàæ, àéìãóóäûí
¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí òàëààð òîî ìàòåðèàë öóãëóóëæ, ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷èä,
áîðëóóëàã÷èä, õýðýãëýã÷èä, òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí òºëººëºëòýé ÿðèëöàæ
ñóäàëãàà àâàõûí çýðýãöýý ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí èðýýä¿éí õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ
òàëààð îëîí íèéòèéí õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëñàí.
Ñóäàëãààíû 4 äýõ ¿å øàòàíä ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí 3 àéìãèéí ìýäýýëýëä
òóëãóóðëàí ¿éëäâýðæèëòèéí ºíººãèéí áàéäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéæ, äàâóó áà ñóë òàëûã
íü èëð¿¿ëýõ, ñóäàëãààíû ä¿ãíýëòèéã îëîí õóâèëáàðààð áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿íýýñ îíîâ÷òîéã
íü ñîíãîõîä õ¿ñíýãò, äèàãðàìì, òºñºë òîîöîîíû àðãóóäûã õýðýãëýæ, áîäîëòûã íü
êîìïüþòåðûí SPSS ïðîãðàììààð ã¿éöýòãýñýí áîëíî. Èðýýä¿éä õºãæèõ áîëîìæòîé
¿éëäâýð¿¿äèéã òîäîðõîéëîõîä îëîí íèéòèéí õýëýëö¿¿ëýã, ñàíàë àñóóëãà, áîäèò áàéãàëèéí
áà ýäèéí çàñãèéí íººö áîëîëöîîíä íü òóëãóóðëàñíààñ ãàäíà ñàëáàð õîîðîíäûí òýíöýëèéã
àøèãëàí ïðîãíîç õèéâ. Õºãæèõ áîëîìæòîé òîäîðõîé ¿éëäâýð¿¿äèéí õºãæëèéí
õóâèëáàðóóäûã òîäîðõîéëæ ¿íýëýõýä øèéäâýðèéí ìîäíû àðãûã àøèãëàí Tree age
ïðîãðàììààð áîäîæ, äýýðõè ¿éëäâýð¿¿äèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàðóóäûã ¿íýëýõýä
õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð àøãèéí øèíæèëãýýíèé àðãóóäûã õýðýãëýâ.
Ñóäàëãààíû 5 äàõ ¿å øàòàíä ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿ä òàéëàíãèéí á¿òöèéã 3 óäàà
áàãààðàà õýëýëöýí ýöñèéí õóâèëáàðûã áîëîâñðóóëñàí þì. Ñóäàëãààíû ÿâöàä
çàõèàëàã÷òàé õàìòðàí 2 óäàà ÿðèëöëàãà õèéæ, óã ÿðèëöëàãààñ ãàðñàí ñàíàë ä¿ãíýëò¿¿äèéã
ýöñèéí òàéëàíä òóñãàñàí áîëíî.

1.4. Ñóäàëãààíä àøèãëàñàí òîî ìýäýý
Ñóäàëãààíû ¿íäñýí íýãæýýð á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëòàé óÿëäóóëàí á¿ñ
íóòãèéã òºëººëºõ ÷àäâàð á¿õèé Äàðõàí-Óóë, Õýíòèé, Çàâõàí àéìãóóäûí ¿éëäâýðëýë
8
ýðõëýã÷èä, áîðëóóëàã÷èä, õýðýãëýã÷èä áîëîí òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûã
òºëººë¿¿ëýí àâ÷ ¿çñýí.
Ñóäàëãààíû íýãæ¿¿äèéã ñîíãîõîä çîðèëòîò áîëîí ñàíàìñàðã¿é ò¿¿âýðëýëòèéí àðãûã
õýðýãëýñýí. Òóõàéëáàë, ñóì, ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéã çîðèëòîò ò¿¿âðèéí àðãààð,
áîðëóóëàã÷, õýðýãëýã÷äýýñ ñàíàìñàðã¿é ò¿¿âðèéí àðãààð ñóäàëãàà àâëàà. Ñóìäûã
ñóäàëãààíä õàìðóóëàõäàà äàðààõ øààðäëàãóóäûã óäèðäëàãà áîëãîâ. ¯¿íä:
. Ñóäàëãààíä õàìðàãäààã¿é áóñàä ñóìäûã òºëººëºõ ÷àäâàðòàé áàéõ,
. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí ºíººãèéí ò¿âøèí, îíöëîã øèíæèéã èëð¿¿ëýõ áîëîìæ
á¿ðä¿¿ëýõ,
. ¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàð á¿ðýýñ òºëººëºõ ÷àäâàðòàé áàéõ,
. Áàéãàëèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí çîõèõ íººöòýé áàéõ.
Ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéã ñîíãîõäîî ñàëáàð á¿ðýýñ òºëººëºë
îðóóëñàí áàéõààð áîëîí îðîí íóòãèéí îíöëîãèéã õàðãàëçàí ¿éë àæèëëàãààãàà òîãòâîðòîé
ýðõýëæ áàéãàà, çîãñîíãè áàéãàà ¿éëäâýð¿¿äèéã çîðèëòîò ò¿¿âðèéí àðãààð ñîíãîâ. ̺í
ò¿¿í÷ëýí “Æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéí òóõàé” õóóëèéí 5 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó á¿õ
òºëººëëèéã ñóäàëãààíä õàìðóóëñàí áàéõ áîäëîãûã áàðèìòàëñàí.
Ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýä òóëãóóðëàí äàðààõ îáüåêòóóäûã ñóäëàâ.
¯¿íä:
1. Ñóäàëãààíä íèéò 14 ñóìûã ñîíãîí ñóäàëñàíû äîòîð Äàðõàí-óóë àéìãààñ Äàðõàí,
Õîíãîð, Øàðûí ãîë, Îðõîí ñóìä, Õýíòèé àéìãààñ Õýðëýí, ̺ðºí, Áàÿíõóòàã,
Áàòøèðýýò, ªìíºäýëãýð, Öýíõýðìàíäàë ñóìä, Çàâõàí àéìãààñ Óëèàñòàé,
Òîñîíöýíãýë, Èõ-Óóë, Òýëìýí ñóìä ñóäàëãààíä õàìðàãäæýý.
2. Ñóäàëãààíû ÿâöàä ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷ 149, áîðëóóëàã÷ 85, õýðýãëýã÷ 148, òºðèéí
àæèëòàí 79, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí òºëººëºë 20, ìýðãýæëèéí ñóðãàëò
¿éëäâýðëýëèéí òºâ 4, íèéò 485 õ¿íòýé óóëçàæ, ñàíàë àñóóëãà àâñàí áàéíà.

Õ¿ñíýãò 1. 1 Ñóäàëãààíä õàìðàãäàãñàäûí òîî
Ñóäàëãààíû îáüåêò
Àéìãóóä
Äàðõàí-Óóë Çàâõàí Õýíòèé
1 Ñîíãîñîí ñóìä 4 4 6
2 ¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷èä 73 34 42
3 Áîðëóóëàã÷èä 25 30 30
4 Õýðýãëýã÷èä 41 77 30
5 Òºðèéí àæèëòàíóóä 26 25 28
6 Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà 13 4 3
7 ÌÑ¯Ò 2 1 1
8 Íèéò 180 171 136

3. Îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëààð òºðèéí áà òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãà, ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí òºëººëºë, îëîí óëñûí òºñºë õºòºëáºðèéí
àæèëòàí íàðûí íèéò 81 õ¿í îðîëöñîí 4 õýëýëö¿¿ëýã çîõèîí áàéãóóëñàí.
4. Ìîíãîë óëñûí ¿éëäâýðëýëèéí õºãæèë, îðîí íóòãèéí íººö áîëîëöîî, èðýýä¿éí
¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí ÷èã õàíäëàãà çýðýã àñóóäëààð ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä, ñàëáàðûí
ÿàìäûí ò¿øìýë¿¿ä, íóòãèéí çºâëºë, õàíäèâëàã÷ áà îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí
àæèëòàíóóä, ìýðãýæëèéí ñàëáàðûí õîëáîîäûí åðºíõèéëºã÷èä, ýðäýìòýí
ñóäëàà÷èä çýðýã 32 áàéãóóëëàãûí 50 õ¿íòýé óóëçàæ ÿðèëöñàí áàéíà.
5. Ñóäàëãààíû ¿íäñýí îáüåêòóóäààñ ãàäíà ñóäàëãààíä ͯÁÀ¯ÕÁ, ÃÒÕÀÍ-èéí “Á¿ñ
íóòãèéí ýäèéí çàñãèéã äýìæèõ õºòºëáºð, Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí Øàäàð
ñàéäûí àëáà, պ人 àæ àõóé õºíãºí ¿éëäâýðèéí ÿàìíû õîëáîãäîõ ãàçàð õýëòýñ¿¿ä,
¯íäýñíèé õºãæëèéí õ¿ðýýëýí, ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí õîðîîíû ñòàòèñòèê áîëîí
¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí òàëààðõè ñóäàëãààíû ìàòåðèàëóóäààñ òîî áàðèìò àøèãëàñàí
áîëíî.
1.5. Ñóäàëãààíû òºëººëºõ ÷àäâàð
Ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí òºëººëºõ ÷àäâàðûã ìýäýýëýë öóãëóóëñàí ñóìä, ¿éëäâýðëýë
ýðõëýã÷äèéí õóâèéí æèíãèéí àðãààð òîîöîæ äàðààõ õ¿ñíýãòýíä õàðóóëëàà.

9



Õ¿ñíýãò 1. 2. Ñóäàëãààíû òºëººëºõ ÷àäâàð
Àéìàã
Ñóìä ¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷èä
Íèéò Õàìðàãäàõ
Õàìðàõ
õóâü
Íèéò Õàìðàãäàõ
Õàìðàõ
õóâü
Çàâõàí 24 4 16 109 34 31.1
Õýíòèé 17 6 35 145 42 28.9
Äàðõàí 4 4 100 303 73 24.0
Íèéò/äóíäàæ 45 14 31,1 557 149 26,7



Ñóäàëãààíû òºëººëºõ ÷àäâàð
ñóìäûí õóâüä 31,1%, ¿éëäâýðëýë
ýðõëýã÷äèéí 26,7% áàéíà.
Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí 149
¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí 30.2%
õ¿íñíèé, 25.5% íü õºäºº àæ àõóéí,
18,1% áàðèëãûí, 8,7% õºíãºí, 1,3%
õ¿íä, 2% íü õèìèéí ¿éëäâýðëýëèéí
ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ
áàéíà.




Çóðàã 1. 1 ¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷èä ñàëáàðààð
1.6. Àñóóëãûí ñóäàëãààíû ¿íäñýí àãóóëãà
Ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ íýãæ á¿ðýýð àíêåòûí ñóäàëãààíû àñóóëãûã òóñ á¿ðèéí
îíöëîãèéã õàðãàëçàí áîëîâñðóóëñàí.

1.6.1. ¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷äýýñ àâñàí àñóóëãûí àãóóëãà
Åðºíõèé ìýäýýëýë: ñàëáàð, àæ àõóéí íýãæèéí õýëáýð, àæèëëàæ áóé õóãàöàà, ýäèéí
çàñãèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý, ¿éë àæèëëàãààíû ºíººãèéí áàéäàë.
Çàõ çýýë: çàõ çýýëèéí áîëîìæ, ýðýëò, çàõ çýýëèéã õàìàð÷ áóé õ¿ðýý, ¿éëäâýðëýæ áóé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íýëãýý, ãîë ºðñºëäºã÷èä, á¿òýýæ áóé íýì¿¿ ºðòºã, áîðëóóëàëòûí ñóâãóóä,
õýðýãëýã÷äèéí ñýòãýë õàíàìæ.
¯éëäâýðëýëèéí íººö: ò¿¿õèé ýäèéí íýð, òºðºë, õ¿ðýëöýý, õàíãàìæ, ò¿¿õèé ýäèéí
íèéë¿¿ëýëò, ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæóóä, àæèëëàõ õ¿÷íèé á¿ðä¿¿ëýëò
áà õàíãàìæ, àæèëëàãñàäûí òîãòâîð ñóóðüøèë, óäèðäëàãûí óð ÷àäâàð.
Òåõíèê òåõíîëîãè: òåõíèê òåõíîëîãèéí áàéäàë, òºñëèéí áîëîí áîäèò õ¿÷èí ÷àäàë,
õ¿÷èí ÷àäëàà á¿ðýí àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà øàëòãààí, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë
øààðäëàãàòàé ýñýõ.
Ñàíõ¿¿æèëò: øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòýý áîñãîäîã õýëáýð¿¿ä, øààðäëàãàòàé íýìýëò
ñàíõ¿¿æèëò ò¿¿íèé àøèãëàëò, äýìæèõ ñàíõ¿¿æèëòèéí çîõèñòîé õýëáýð.
Áóñàä: Òóëãàð÷ áóé áýðõøýýë ò¿¿íèéã õýðõýí äàâàí òóóëàõ, ¿éëäâýðèéíõýý òàëààð
èðýýä¿éí òºëºâëºãºº, áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº, ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí, òºðèéí
áóñ áàéãóóëëàãà, øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî, õºãæèõ èðýýä¿éòýé á¿ñ
íóòãèéí õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ ¿éëäâýð ãýõ ìýò.




Судалгаанд хамрагдсан үйлдвэрлэл эрхлэгчид
салбараар
30.2
25.5
14.1
18.1
1.3
2.0
8.7
Хүнс ХАА
Боловсруулах Барилга, барилгын материал
Хүнд Хими
Бусад
10
1.6.2. Áîðëóóëàã÷äààñ àâñàí àñóóëãûí àãóóëãà
Åðºíõèé ìýäýýëýë: Àéìàã, ñóì, áàã, áîëîâñðîë, àæèë ýðõëýëò.
ªíººãèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëò: áîðëóóëæ áóé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë, õàìãèéí ýðýëòòýé á¿òýýãäýõ¿¿í, áîðëóóëàëòàíä îðîí íóòãèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýçëýõ õóâèéí æèí, áàðàà ¿éë÷èëãýý íèéë¿¿ëýõ áîëîí áîðëóóëàõ õýëáýð,
õýðýãëýã÷äèéí õàíäëàãà, òàâüæ áóé øààðäëàãà, èìïîðòûã îðëîõ á¿òýýãäýõ¿¿í.
Æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéí òàëààð: èðýýä¿éä õºãæèõ áîëîìæòîé ¿éëäâýð¿¿ä, îðîí íóòàãò
¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ àðãà çàìóóä, ¿éëäâýð õºãæ¿¿ëýõ
áîäëîãî: òºðèéí, ñàíõ¿¿ãèéí, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû, îëîí íèéòèéí
áàéãóóëàãóóäûí, èðãýäèéí, õóâü õ¿íèé îðóóëàõ õóâü íýìýð.

1.6.3. Õýðýãëýã÷äýýñ àâñàí àñóóëãûí àãóóëãà
Åðºíõèé ìýäýýëýë: Àéìàã, ñóì, áàã, áîëîâñðîë, àæèë ýðõëýëò.
ªíººãèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýýíèé òàëààð: îðîí íóòàãò
¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý, õýðýãöýýòýé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóäàëäàí àâ÷ áóé
ãàçàð, õàìãèéí èõ õýðýãëýäýã á¿òýýãäýõ¿¿í, ò¿¿íèéã õýðýãëýõ áîëñîí øàëòãààí, õýðýãöýýã
õàíãàæ áóé ýñýõ, îðîí íóòãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé èìïîðòûã îðëîõ ÷àäâàð.
Èðýýä¿éä áèé áîëãîõ áîëîìæòîé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýýíèé òàëààð: îðîí íóòàãò
¿éëäâýðëýæ áîëîõ áîëîìæòîé á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë, îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýñýí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõ àðãà çàìóóä, õºäºº îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýë
õºãæèõã¿é áàéãàà øàëòãààí, ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä áàðèìòëàõ áîäëîãî.

1.6.4. Òºðèéí áàéãóóëëàãààñ àâñàí àñóóëãûí àãóóëãà
Åðºíõèé ìýäýýëýë: áàéðøèë, áàéãóóëëàãûí íýð , ñóäàëãàà àâñàí õ¿íèé îâîã íýð, àëáàí
òóøààë, ìýðãýæèë.
¯éëäâýðëýëèéí õºãæèëä òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîî: îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýëèéí
õºãæèëä òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîíû õýëáýð¿¿ä, òºð çàõèðãààíû áàéãóóëëàãààñ
ãàðãàõ ¿éëäâýðëýëèéí õºãæèëä ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëàõ áîëîìæ á¿õèé øèéäâýð¿¿ä.
Îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí õºãæèë, íººö áîëîìæóóä: îðîí íóòàã äàõ
¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðóóäûí ¿íýëãýý, òýðã¿¿ëýõ ñàëáàð ò¿¿íèé ¿íäýñëýë, îðîí íóòàãò
íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ áîëîìæòîé áàéãàëèéí áîëîí äàãàëäàõ
íººö áàÿëàãóóä, òýäãýýðèéã àøèãëàí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõýä áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã
øàëòãààíóóä, õóó÷èí ¿éëäâýðëýëèéã ñýðãýýõ, øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä õºðºíãº
îðóóëàõ îðîí íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí íººö áîëîìæóóä, ýäãýýðò òóëãóóðëàí õºãæèõ
áîëîìæòîé, èðýýä¿éòýé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí òºðºë, ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéã
õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä þó õèéõ øààðäëàãàòàé ç¿éëñ.
Áèçíåñèéí îð÷èí: Îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýë õºãæèõºä íºëººëºõ õóóëü ýðõ ç¿éí, òåõíèê
òåõíîëîãèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí õºðºí㺠îðóóëàëòûí îð÷èí.
1.6.5. Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààñ àâñàí àñóóëãûí àãóóëãà
¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä áèçíåñèéã äýìæèã÷ òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî:
¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîî, ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã
äýìæèõ òºëºâëºãºº ò¿¿íèé ¿íäýñëýë.
Îðîí íóòàã äàõü ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí õºãæèë, íººö áîëîìæ: îðîí íóòàãò
¿éëäâýðæ¿¿ëýëò õºãæèõã¿é áàéãàà øàëòãààíóóä, õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí, áàéãàëèéí íººö,
äýä á¿òýö, õ¿íèé íººö, ÒÁÁ áà øèíëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí àæèëëàãàà.
Ñàíõ¿¿æèëòèéí íººö áîëîìæ: õºðºí㺠îðóóëàëòûí øààðäëàãàòàé õóâèëáàðóóä,
¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã õºãæ¿¿ëýõ ñàíõ¿¿æèëòèéí îíîâ÷òîé õóâèëáàðóóä.
Çàõ çýýëèéí íººö áîëîìæ: Îðîí íóòãèéí øèëäýã á¿òýýãäýõ¿¿í ò¿¿íèé ¿íäýñëýë,
áîðëóóëàõ áîëîìæòîé çàõ çýýë, ýêñïîðòîíä ãàðãàõ áîëîìæ.






11
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ. ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÕªÃÆËÈÉÍ Ò¯¯Õ
Ýíýõ¿¿ á¿ëýãò õ¿í òºðºëõòºíèé õºãæëèéí çàéëøã¿é ¿çýãäýë áîëñîí àæ ¿éëäâýðèéí
õºãæëèéí ò¿¿õ áà îð÷èí ¿åèéí õàíäëàãà, îëîí óëñàä ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã õýðýãæ¿¿ëæ èðñýí
òóðøëàãà, àðãà çàìóóä áîëîí Ìîíãîë óëñûí àæ ¿éëäâýðèéí õºãæëèéí ò¿¿õ,
¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí ºíººãèéí áàéäëûí òàëààð òîâ÷ ºã¿¿ëñýí áîëíî.
2.1. Äýëõèéí àæ ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí ò¿¿õ

Àíõ XIX çóóíä Àíãëè óëñàä óòàñ ýýðýõ íýõýõ ìàøèí áèé áîëæ, Æåéìñ Óéàòò óóðûí
õºäºëã¿¿ðèéã çîõèîí á¿òýýñýíýýð àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàë ýõýëæ ìàøèíò òîì ¿éëäâýð¿¿ä
áàéãóóëàãäàæ ò¿¿õýíä “àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàë” ãýæ íýðëýõ áîëñîí áèëýý. Ýíýõ¿¿
õóâüñãàëûí ¿ð ä¿íä Àíãëè îðîí äýëõèéí çàõ çýýëèéã ýðõ ìýäýëäýý àâñàí “¿éëäâýðæñýí
ã¿ðýí” áîëæ ÷àäñàí þì. Àæ ¿éëäâýðèéí ýíý õóâüñãàëûí äàðàà õ¿í òºðºëõòºí öàõèëãààí
ýð÷èì õ¿÷èéã íýýæ ºðãºí õýìæýýòýé àøèãëàõ áîëñîíû çýðýãöýý øèíæëýõ óõààíû
ãàéõàìøèãòàé íýýëò¿¿ä ãàð÷ àâòîìàò óäèðäëàãàòàé ìàøèí áèé áîëñîí íü XX çóóíû
äóíäààñ ýõýëñýí øèíæëýõ óõààí òåõíèêèéí õóâüñãàë áàéâ.

1961 îíä ͯÁ-ä “Àæ ¿éëäâýð õºãæ¿¿ëýõ òóñãàé õîðîî”–ã áàéãóóëæ, óëñ îðíóóäûã
ÿìàð àðãààð ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ òàëààð îëîí óëñûí õýìæýýíä ñóäëàæ, ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí
òóõàé òîäîðõîéëîëòûã ãàðãàæýý. Óã òîäîðõîéëîëòîíä “¿éëäâýðæ¿¿ëýëò íü íèéò ýäèéí
çàñàã áîëîí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí äýâøèëèéí ºíäºð õóðäàöûã õàíãàõ ÷àäâàðòàé áºãººä
¿éëäâýðëýëèéí õýðýãñýë áà ºðãºí õýðýãöýýíèé áàðàà ¿éëäâýðëýäýã áîëîâñðóóëàõ
ñåêòîðòîé, îð÷èí ¿åèéí òåõíèêýýð òîíîãëîãäñîí îëîí ñàëáàðòàé ýäèéí çàñãèéí äîòîîä
á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä ¿íäýñíèé íººö áàÿëàãèéí èõýýõýí õýñãèéã äàé÷èëñàí ýäèéí
çàñãèéí õºãæëèéí ïðîöåññ þì” ãýæýý. Èíãýæ ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí òàëààð íýãäñýí
îéëãîëòîíä õ¿ð÷, ¿éëäâýðæ¿¿ëýëò íü õ¿í òºðºëõòºíèé ò¿ãýýìýë ¿çýãäýë, ¿éë ÿâäàë
áîëîõûã áàòàëñàí þì.

Õàðèí õ¿í òºðºëõòºí ñîöèàëèñò áà êàïèòàëèñò ãýñýí 2 ëàãåðüò õóâààãäàæ áàéñàí ýíý
¿åä ñîöèàëèñò îðíóóä ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã àëü áîëîõ õóðäàöòàéãààð õèéæ óëñ îðíîî ò¿ðãýí
¿éëäâýðæ¿¿ëýõ òóõàé îíîëûã äýâø¿¿ëæ áàéõàä êàïèòàëèñò îðíóóäûí ç¿ãýýñ
¿éëâýðæ¿¿ëýëò áîë íýã äàëàéëòààð õóðäàöòàé õèéõ àæèë áèø þì ãýýä “ãóðâàí òîéðãèéí
îíîë”-ûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ áàéæýý. Ýíý îíîëîîð óëñ îðíûã ¿éëäâýðæ¿¿ëýõýä íèëýýä
õóãàöàà øààðäñàí, íàðèéí òºâºãòýé, áýëòãýëèéí ÷àíàðòàé “õî¸ð òîéðîã” áîëîõ ò¿¿õèé
ýäýý áîëîâñðóóëàõ, äýä á¿òýö, æèæèã ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ óðüä÷èëñàí íºõöºëèéã
õàíãàñíû äàðàà 3 äàõ òîéðîã áîëîõ “õ¿íä ¿éëäâýðèéí” òóõàé ÿðèõ õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áàéâ.

Îð÷èí ¿åä äýëõèé åðòºíö äàÿàðøèæ, øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí äýâøèë ãàðàõûí
õýðýýð ò¿¿õèé ýäèéã èë¿¿ ã¿í áîëîâñðóóëñàí, íýì¿¿ ºðòºã øèíãýýñýí
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ õàíäëàãà ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä àæèãëàãäàæ áàéíà. Äýëõèéí
áàíêíû àíãèëëààð
2
óëñ îðíóóäûí ¿éëäâýðëýëèéí õºãæëèéí õàíäëàãûã ͯÁ-ûí Àæ
¿éëäâýðèéí õºãæëèéí áàéãóóëëàãààñ òîäîðõîéëæýý. ¯¿íèéã ¿éëäâýðëýëèéí òºðºëæèëò áà
íýã õ¿íä íîãäîõ äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé õîîðîíäûí õàìààðëààð íü òîîöñîí çóðãààñ
(Çóðàã 2.1) òîäîðõîé õàðæ áîëíî.
Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü óäààí, îðëîãî áàãàòàé îðíóóäûí íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-íèé
õýìæýý áàãà, ¿éëäâýðëýë íü 1-2 òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð òºðºëæñºí, àíõàí øàòíû
áîëîâñðóóëàëò õèéãäñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýæ áàéíà. Áàãà îðëîãîòîé ÷ ýäèéí
çàñàã íü õóðäàí ºñºæ áóé îðíóóäàä áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéã õºãæ¿¿ëæ òºðºëæèëòèéã
áàãàñãàõ, äóíä îðëîãîòîé, óäààí ºñºëòòýé îðíóóä àíõàí áà äóíä øàòàíä áîëîâñðóóëñàí

2
- Дэлхийн банкнаас улс орнуудыг 1975-2005 оны ДНБ ба эдийн засгийн өсөлтөнд нь үндэслэн өндөр
орлоготой, дунд орлоготой хурдан өсөлттэй, дунд орлоготой удаан өсөлттэй, бага орлоготой хурдан өсөлттэй
, бага орлоготой удаан өсөлттэй орнууд гэж ангилсан байна.

12
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ, äóíä îðëîãîòîé, ýäèéí çàñàã íü õóðäàí ºñºëòòýé îðíóóä
àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëòòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýýã áóóðóóëæ, ã¿í áîëîâñðóóëñàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ õàíäëàãàòàé áàéãàà àæýý
3
. ªíäºð îðëîãîòîé îðíóóäûí õóâüä
ìýäëýãèéí áàãòààìæ èõòýé, ã¿í áîëîâñðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýæ áàéíà.



Çóðàã 2. 1. Äýëõèéí óëñ îðíóóäûí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí õºãæëèéí õàíäëàãà

2.2. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã õýðýãæ¿¿ëñýí îëîí óëñûí òóðøëàãà
Õ¿í òºðºëõòºíèéí õºãæëèéí ò¿¿õýíä ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí òóõàé îëîí îíîë, óðñãàë ãàð÷
áàéñàí ÷ óëñ îðîí á¿ð ººðèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëñýýð èðñýí þì.
Çàðèì îðíóóäûí òóõàéí öàã ¿åäýý óëñ îðíîî ¿éëäâýðæ¿¿ëñýí òóðøëàãà, îíöëîãóóäààñ
äóðäàÿ.

Îðîñ îðîí 1913 îíä äýëõèéí àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé 4% ¿éëäâýðëýäýã õºäºº
àæ àõóéí õîöðîãäñîí îðîí áàéëàà. Óëñ îðíûã õºãæ¿¿ëæ ýäèéí çàñãèéí õóâüä õàðààò
áàéäëààñ ãàðàõ öîðûí ãàíö àðãà áîë ñîöèàëèñò ¿éëäâýðæ¿¿ëýëò þì ãýæ òýð ¿åèéí ÇÕÓ-ûí
óäèðäëàãà ¿çñýí áàéíà. ÇÕÓ-ûã ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé àæèë 1928-1931
îíóóäàä ºðíºñºí áºãººä Â.È.Ëåíèíèé “Öàõèëãààíæóóëàõ òºëºâëºãºº” óã àæëûí ýõëýë íü
áàéâ. ÇÕÓ-ûã ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ àíõäóãààð òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººã àñàð õóðäàöòàéãààð
õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòàëæ áàéñàí íü öààíàà öýðýã áàòëàí õàìãààëàõ áîäëîãîòîé
õîëáîîòîé áàéñàí òóë ìàøèíû ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ, áàéëäààíû çýâñýã òåõíèê
¿éëäâýðëýõ ¿íäýñ áîëñîí ¿éëäâýð¿¿äèéã õºãæ¿¿ëæ áàéâ. ¯éëäâýðæèëòèéí õ¿÷èí ÷àäëûí
áèëýã òýìäýã íü ìåòàëë ãýæ ¿çýæ õ¿íä àæ ¿éëäâýð, ìàøèíû ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ
àñóóäëûã àñàð áîãèíî õóãàöààíä, ºíäºð ¿íýýð øèéäâýðëýæ ÷àäñàí þì.

Ãåðìàí: Àìåðèêèéí ãåíåðàë Æîðæ Ìàðøàëë 1947 îíû 6-ð ñàðûí 5-íû ºäºð
Õàðâàðäûí èõ ñóðãóóëüä Áàðóóí Åâðîïûí 16 îðíû òºëººëºã÷äºä õàíäàí ÀÍÓ-ààñ òóñëàìæ
àâàõûã ñàíàë áîëãîñîíîîð îëîí óëñûí õàðèëöààíû ò¿¿õýíä õàìãèéí ãÿëàëçñàí àìæèëò
õýìýýí íýðëýãäñýí “Ìàðøàëëûí òºëºâëºãºº”
4
ýõýëñýí ò¿¿õòýé. Äýëõèéí õî¸ðäóãààð
äàéíû äàðàà Åâðîï òèâ ýâäýðõèé áàëãàñ áîëæ, 1947 îíû áàéäëààð õºäºº àæ àõóé

3
- Industrial Development report 2009, UNIDO, 17-р тал
4
- http://www.loc.gov/exhibits/marshall/

Үйлдвэрлэлийн төрөлжилт ба нэг хүнд
ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний
U хэлбэрийн хамаарал
13
¿éëäâýðëýë 1938 îíû 83%, àæ ¿éëäâýð 88%, ýêñïîðò 59%- òàé òýíöýæ áàéæýý. Åâðîïûã
ñýðãýýí áîñãîõ ýíýõ¿¿ òºëºâëºãºº 1948 îíû äºðºâä¿ãýýð ñàðûí 3-íààñ 1951 îíû
çóðãàäóãààð ñàðûí 30 õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëæ, ò¿¿íä 13 òýðáóì äîëëàð (2003 îíû ¿íýýð 100 òýð
áóì) çàðöóóëñàí áàéíà. Óã òºëºâëºãººíèé ãîë çîðèëãî íü Åâðîïûí ýäèéí çàñãèéã ñýðãýýõ,
¿éëäâýðëýëèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, îëîí óëñûí õóäàëäàà ò¿¿íèé äîòîð ÀÍÓ-òàé õèéõ õóäàëäààã
íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýæ áàéâ. Ýíýõ¿¿ òóñëàìæèéã Áàðóóí Ãåðìàí, Àâñòðè, Áåëüãè, Àíãëè,
Ëþêñåìáóðã, Äàíè, Ôðàíö, Ãðåê, Èñëàíä, Èðëàíä, Èòàëè, Ãîëëàíä, Íîðâåãè, Ïîðòóãàëè,
Øâåä, Øâåéöàðè, Òóðê, Þãîñëàâ çýðýã îðíóóä õ¿ðòæýý. Òóñëàìæèéí ìºíãºíèé 60% àæ
¿éëäâýðèéã ñýðãýýõýä, 40% ãàäààä ºð òºëºõ, âàëþòûí õàíøàà òîãòâîðæóóëàõ áîëîí àæ
¿éëäâýðèéí áóñ ñàëáàðò çîðèóëæýý.
Ýíýõ¿¿ òºëºâëºãºº íü Ãåðìàíû àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûã ñýðãýýõýä èõýýõýí ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýñýí áà ýíýõ¿¿ òóñëàìæèéí õºðºí㺺ð Ãåðìàíû Çàñãèéí ãàçàð 1948 îíä KFW (KFW
Bankengruppe) õºãæëèéí áàíêèéã áàéãóóëàí ¿íäýñíèé ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõýä
÷èãëýñýí òîì òºñºë, àðãà õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ, ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë õºãæèõ îð÷èí
íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ õýðýãñýë áîëãîí àøèãëàæ èðñýí áàéíà. Îäîî ýíýõ¿¿ áàíê íü Åâðîï
òèâä òîìîîõîíä òîîöîãäîõ áîëæýý.

×åõ: ¯éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã òàòàõ, ýêñïîðòûã
íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð òóñ óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 1999 îíû 4-ð ñàðä “¯éëäâýðëýëèéã
òîãòâîðæóóëàõ òºëºâëºãºº”-ã áàòàëæýý. Ýíýõ¿¿ òºëºâëºãººíä õàìãèéí òýðã¿¿ëýõ ãýæ ¿çñýí
10 ñàëáàðûã òîäîðõîéëñîí áºãººä Aliachem, CKD Pr aha, Spol ana, Skoda Pl zen,
Tat r a, Vi t kovi ce, Zet or è ZPS Zl i n êîìïàíèóä áàãòñàí áàéíà.
Äýýðõè òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã òàòàõ õàìãèéí
òààòàé íºõöºëèéã áèé áîëãîõîä èõýýõýí àíõààð÷ ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä 10 ñàÿ
äîëëàðààñ äýýø õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí òîõèîëäîëä 10 æèëèéí òóðø á¿õ òºðëèéí
òàòâàðààñ ÷ºëººëæ, øèíýýð áèé áîëãîñîí àæëûí áàéð á¿ðò óðàìøóóëàë îëãîæ áàéñíààñ
ãàäíà òîíîã òºõººðºìæèéã ãààëèéí òàòâàðààñ ÷ºëººëñºí áàéíà.
Ýíýõ¿¿ áîäëîãûí ¿ð ä¿íä 2000 îí ãýõýä àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í 80%, ýêñïîðò 45%
ºñºæ, ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò 15,5 ìëðä äîëëàðò õ¿ð÷, ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàëòòàé 47 ìÿíãàí êîìïàíè àæèëëàõ áîëæýý.
×åõ óëñ íü öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷, ìàøèí ¿éëäâýðëýë, õèìè, íýõìýë, õ¿íñ, øèë øààçàí
ýäëýëèéí ¿éëäâýðëýë ºíäºð õºãæñºí. Ýäãýýðèéí äîòðîîñ ìàøèí ¿éëäâýðëýë ÷óõàë áàéð
ñóóðèéã ýçýëäýã: íèéò ýêñïîðòûí 50%, ¿éëäâýðèéí íèéò àæèëëàãñàäûí 1/3 íü òóñ ñàëáàðò
àæèëëàäàã. 1925 îíä áàéãóóëàãäñàí “Øêîäà” ìàøèíû ¿éëäâýð 90-ä îíû äóíä ¿åýñ
Ãåðìàíû Volkswagen êîíöåðíä õóäàëäàãäàæ ¿éë àæèëëàãààãàà Åâðîïûí çàõ çýýëä ÿâóóëàõ
áîëæýý. Òóñ êîìïàíèéí íèéò õóâüöààíû 70% íü Volkswagen êîíöåðíû ìýäýëä õàðèí
30% íü ×åõèéí Çàñãèéí ãàçðûí ìýäýëä áàéãàà áºãººä Çàñãèéí ãàçàð àøãààñ õóâü
õ¿ðòýæ áàéõ òàëààð õàòóó áîëçîëòîé ãýðýý õèéñýí áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíû íºõöºëä àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é áîëñîí
¿éëäâýð àæ àõóéí ãàçðóóäûã ñýðãýýõ, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ çîðèëãîîð
“¿éëäâýðëýëèéí á¿ñ”- èéã àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí ºíäºð, õÿìðàëä ºðòñºí õóó÷èí
¿éëäâýðèéí ðàéîíóóäàä áèé áîëãîæýý. ¯éëäâýðëýëèéí á¿ñýä øèíý àæëûí áàéðûã áèé
áîëãîñíûõîî òºëºº õºðºí㺠îðóóëàã÷èä çºâõºí òàòâàðûí õºíãºëºëò òºäèéã¿é óðàìøóóëàë
õ¿ðòýæ áàéñàí áà á¿ñèéí òºð뺺ñ (A, B, C, D) õàìààð÷ óðàìøóóëëûí õýìæýý íü 80-200
ìÿíãàí êðîí áàéæýý. Òóõàéëáàë, Îñòðàâ äàõ ¿éëäâýðëýëèéí á¿ñèéã àæèëëóóëàõûí òóëä
äýä á¿òöèéí àñóóäëûã (øèíýýð çàì òàâèõ) øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé áîëñîíîîð 5000
àæëûí áàéð áèé áîëæ, äàðàà íü ¿éëäâýðëýëèéí á¿ñ àøèãëàëòàíä îðñîíîîð 15000 õ¿í
øèíýýð àæëûí áàéðòàé áîëæýý. Èéì áàéäëààð ×åõ îðîí ¿éëäâýðëýëèéí á¿ñèéã áèé
áîëãîñíîîðîî äàí ãàíö ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã áóñ äýä á¿òöèéí õºãæèë, àæëûí áàéðûã
íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã òºðºë á¿ðèéí àøãèéã õ¿ðòýæ ÷àäñàí þì.

Ïîëüø: Ýäèéí çàñãèéí ÷ºëººò á¿ñèéã áèé áîëãîñîí íü ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã
íýìýãä¿¿ëæ, àæëûí áàéðûã øèíýýð áèé áîëãîõ çàìààð òóñ îðíû ýäèéí çàñàãò èõýýõýí
¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. Çàñãèéí ãàçðààñ 1994 îíä “Ýäèéí çàñãèéí òóñãàé á¿ñèéí òóõàé”
õóóëèéã áàòëàí ãàðãàæ Ýäèéí çàñãèéí òóñãàé á¿ñèéã (Specjalne Strefy Ekonomiczne, SSE)
áàéãóóëàõààð çààæýý. Òóñãàé á¿ñýä õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä òîäîðõîé õºíãºëºëò¿¿äèéã
¿ç¿¿ëæ áàéñàí õýäèé ÷ “Òºðèéí äýìæëýãèéí òóõàé”, “Òºðèéí õàìòûí àæèëëàãààíû òóõàé”
14
õóóëèàð ¿éë àæèëëàãààã íü íàðèéí ÷àíä çîõèöóóëæ áàéëàà. Òóñãàé á¿ñýä õºðºíãº
îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä áèé áîëãîñîí àæëûí áàéð, îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëòûí
õýìæýýíýýñ íü õàìààðóóëàí òàòâàðûí õºíãºëºëò ýäë¿¿ëæ áàéñàí. Õºíãºëºëòèéí õýìæýý
íü íèéò õºðºí㺠îðóóëàëòûí 50% -ààñ õýòðýõã¿é áàéæýý. Ò¿¿í÷ëýí òóñãàé á¿ñýä àæèëëàæ
áóé æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäàä ÷ çîõèõ äýìæëýã õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëæ áàéâ.
Òóõàéëáàë, “Êðàêîâñêèéí òåõíîïàðê”-ä ¿ç¿¿ëñýí äýìæëýãèéí 40% íü òîì, 60% íü æèæèã
¿éëäâýðò íîãäîæ áàéâ. Ïîëüø óëñ ýäèéí çàñãèéí òóñãàé á¿ñèéã áèé áîëãîñîíîîð ãàäààäûí
õºðºí㺠îðóóëàëòûã èõýýð òàòàæ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðàà ñýðãýýñýí òºäèéã¿é,
àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ çýðýã íèéãìèéí îëîí ÷óõàë àñóóäëûã çýðýã øèéäâýðëýæ
÷àäñàí þì.
Êàçàêñòàí: Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã òàòàæ ýäèéí çàñãàà õºãæ¿¿ëýõ òàëààð
òóñãàñàí “Êàçàêñòàí - 2030” ñòðàòåãè òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Òóñ òºëºâëºãººã
õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä Åðºíõèé ñàéäààð àõëóóëñàí Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí óëñûí
õîðîîã, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòàíä òºðèéí çîõèöóóëàëòûã òîäîðõîé áîëãîõ ¿¿äíýýñ
1994 îíä Ýêñèìáàíê áàéãóóëæýý. Êàçàêñòàíû ýêñïîðò, èìïîðò, ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàëòòàé õîëáîîòîé ã¿éëãýýã çºâõºí ýíýõ¿¿ áàíêààð äàìæóóëàí õèéæ òºðººñ õàòóó
õÿíàëò òàâüäàã áàéíà. Ýíý áàíê íü äýëõèéí 170 îð÷èì áàíêòàé øóóä õàðüöàæ, 13 òºðëèéí
çýýëèéí ¿éë÷èëãýýã ñàíàë áîëãîæ íýëýýä õýäýí òîìîîõîí òºñë¿¿äèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí
òºäèéã¿é îëãîñîí çýýëèéí 85% íü ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûã äýìæèõýä ÷èãëýãäñýí áàéíà.
Äýëõèéí 19 îðîí, 5 îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà 15 òîìîîõîí òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä 6,2 ìëðä
äîëëàðûí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí áà ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí àøèãëàëò,
çàðöóóëàëòàíä áîëîí “Êàçàêñòàí -2030” ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõýä òîõèð÷
áóé ýñýõýä Ýäèéí çàñãèéí ßàì õÿíàëò òàâüäàã àæýý.
Ýíýõ¿¿ ñòðàòåãè òºëºâëºãººíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä òåõíîëîãèéã äàìæóóëàõ
ÿâäàë õàìãèéí ÷óõàë, äýëõèéí çàõ çýýëä ò¿¿õèé ýä áîðëóóëñàíààñ ºíäºð òåõíîëîãèîð
¿éëäâýðëýñýí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîðëóóëàõ íü ýäèéí çàñãèéí õóâüä èë¿¿ àøèãòàé ãýæ
çààæýý. Òåõíîëîãèéí ºíäºð õºãæëèéí áèé áîëãîõ çîðèëãîîð Åðºíõèéëºã÷èéí òóøààëààð
Øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñíèé 7 òºâèéã áàéãóóëàõààð øèéäâýðëýæ 1994 îíä Öºìèéí
ýíåðãèéí, ðàäèîýëåêòðîíèêèéí, áèîòåõíîëîãèéí ¿íäýñíèé òºâ¿¿äèéã õîæèì íü Øèíý
òåõíîëîãèéí ¿íäýñíèé ïàðêèéã (Êàï÷àãà, Ïðèîçåðñê) áàéãóóëæýý. Êàçàêñòàí óëñ òóñãààð
òîãòíîñîíîîñ õîéø 42 ìëðä äîëëàðûí ãàäíû õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòñàí ÒÓÕÍ-èéí
îðíóóäûí äîòîð òýðã¿¿í áàéðûã ýçýëæ áàéíà. Íèéò õºðºí㺠îðóóëàëòûí 60-72% íü
¿éëäâýðëýëä ò¿¿íèé äîòîð 41,6% îëáîðëîõ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò çàðöóóëæýý.
ßïîí: Äýëõèéí 2-ð äàéíû äàðàà 1945-1951 îíóóäàä ÀÍÓ-ààñ ¿ç¿¿ëñýí 1,8 ìëðä
äîëëàðûí òóñëàìæ, õºäºëìºðèéí çºâ çîõèîí áàéãóóëàëò, ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã
õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãî íü òóñ îðíûã 1970 îí ãýõýä ÄÍÁ-íèé ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýãýýð
äýëõèéä 2-ð áàéð ýçýëäýã îðîí áîëãîæ ÷àäñàí áà ¿¿íèéã ò¿¿õíýý “ßïîíû ýäèéí çàñãèéí
ãàéõàìøèã” ãýæ íýðëýäýã. Äýëõèéí 2-ð äàéíû äàðàà ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí áîäëîãîî
òîäîðõîéëîõäîî õºäºëìºð çàðöóóëàõ (õºíãºí ¿éëäâýð) ñàëáàðààñ ìàòåðèàë çàðöóóëàõ
(ìåòàëëóðã, íåôòåõèìè, àâòîìàøèí, õºëºã îíãîöíû ¿éëäâýð) ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëñýíýýð
øèíæëýõ óõààí çàðöóóëàõ (ýëåêòðîíèê, áèîòåõíîëîãè, øèíý ìàòåðèàë ¿éëäâýðëýë) ñàëáàðò
õ¿ðíý ãýæ òîäîðõîéëæ áàéæýý. ßïîíû ýäèéí çàñàãò òºð çàñãèéí îðîëöîî èõ áºãººä òºðèéí
áîäëîãûí öºì íü õºãæ¿¿ëýõ ñàëáàðàà îíîâ÷òîé çºâ ñîíãîæ àâàõ, ¿éëäâýðëýëèéí çºâ
á¿òöèéã áèé áîëãîõîä ÷èãëýãäæýý.
1950-ä îíîîñ ßïîí÷óóä “Ýêñïîðòëîõ ýñâýë ñ¿éðýõ!” ãýñýí õºòºëáºð äýâø¿¿ëæ
áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò èõýýõýí õºðºí㺠îðóóëæ äýëõèéí çàõ çýýëä
ºðñºëäºæ ÷àäàõóéö ¿íý, ÷àíàð, ¿éë÷èëãýý çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýðýý õàìãèéí ºíäºð
ò¿âøèíèé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ áîëæýý. ̺í ò¿¿í÷ëýí äàí ãàíö õ¿íèé
õ¿÷ýýð ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ºñºëòèéã õàíãàõã¿é ãýæ ¿çýýä ¿éëäâýðëýëèéí òåõíèê,
òåõíîëîãèî ÷ àìæèëòòàé øèíý÷èëñýí þì. Òýãýõäýý ¿éëäâýðëýëèéí òåõíèê, òîíîã
òºõººðºìæèéã èìïîðòîîð àâñàíû äàðàà ººðñ人 áàéíãà ñàéæðóóëæ, áîëîâñðîíãóé
áîëãîñîîð áàéäàã íü ýäèéí çàñãèéã õºãæèëä õ¿ðãýõ íýã îíöëîã àðãà áàéæýý. 80-ä îíû
ýõíýýñ ßïîí÷óóä òåõíîëîãèéí ñàëáàðò îëîí óëñûí õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëñýíýýð
1986 îíä ÀÍÓ, Åâðîïûí îðíóóäòàé õàìòàðñàí “Õ¿í òºðºëõòºíèé õÿçãààð” íýðòýé
òåõíîëîãè ñîëèëöîîíû òîìîîõîí õºòºëáºðèéã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëæýý. Òåõíîëîãè ºíäºð
15
õºãæñºí ßïîí îðîí õºãæèæ áóé îëîí îðîíä òåõíîëîãèéã ýêñïîðòîëæ áàéãàà áà íèéò
ýêñïîðòûí 40% Àçèéí îðíóóäàä íîãäîæ áàéíà.
ªìíºä Ñîëîíãîñ: ¯éëäâýðæ¿¿ëýõ õºòºëáºðèéã 2 ¿å øàòòàéãààð õýðýãæ¿¿ëæýý. Ýíý
õºòºëáºðèéí ýõíèé ¿å øàòàíä: Èìïîðòûã õÿçãààðëàõ õàòóó áîäëîãî ÿâóóëñàíû ¿ð ä¿íä
¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýã÷äèéã õàìãààëæ çºâõºí ìàøèí òåõíèê, òîíîã òºõººðºìæèéí èìïîðòûã
õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéæýý. Èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äîòîîääîî ¿éëäâýðëýõ ÷èãëýëèéã
áàðèìòàëæ á¿õ õ¿÷ýý òºìºðëºãèéí ¿éëäâýð áàðèõàä çîðèóëæ, àøèãëàëòàä îðóóëæ
÷àäñàíààð èìïîðòîîð àâäàã á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ººðòºº ¿éëäâýðëýäýã áîëæýý. ¯¿íèé
õàæóóãààð ýêñïîðòûí ÷èãëýëýýð õºíãºí ¿éëäâýð¿¿ä õºãæ¿¿ëæ èðñýí áàéíà. Õî¸ðäóãààð
øàòàíä: Ýêñïîðòûí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ñóóðü ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ
àñóóäëûã ÷óõàë÷èëæ àíõààðñàí. 1967-1971 îíû 2-ð òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººíººñ ýõýëæ
1970-ààä îíû ñ¿¿ë÷ õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí õî¸ð äàõü øàòíû ¿íäñýí äýýð ýêñïîðòûí
÷èãëýëèéí ¿éëäâýðëýëèéã ýð÷èìæ¿¿ëýí òºìºðëºã, õèìè, ìàøèíû ¿éëäâýðëýëèéã ò¿ëõ¿¿
õºãæ¿¿ëæýý.
Ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä òºð çàñãààñ îíöãîé àíõààð÷
õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîõ, ¿éëäâýðòýý çîðèóëæ èìïîðòîîð àâàõ ç¿éëèéã íü ãààëèéí
òàòâàðààñ õºíãºëºõ áóþó ÷ºëººëºõ áîäëîãî áàðèìòàëæ áàéæýý. ̺í øèíýýð ýêñïîðòîä
çîðèóëàí ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íü ãààëèéí áîëîí àøèã îðëîãûí òàòâàðààñ
÷ºëººëºõ, õºíãºëºõ àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæýý. Ýíý á¿õ àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íä
ýêñïîðòûí ÷èãëýëèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð 80-ààä îíîîñ èë¿¿ õóðäàöòàé õºãæèæ ýõýëñýí
áàéíà. Òèéì ÷ ó÷ðààñ ªìíºä Ñîëîíãîñûí ¿ñðýíã¿é õºãæëèéã ýêñïîðòîä ÷èãëýñýí "ýäèéí
çàñãèéí ãàéõàìøèã" ãýæ íýðëýäýã áàéíà. ªìíºä Ñîëîíãîñ ºíººäºð äýëõèéí ãîë 10
ýêñïîðòëîã÷ îðíû íýã, òåëåâèçîð ¿éëäâýðëýëýýð äýëõèéä 1, õºëºã îíãîö ¿éëäâýðëýëýýð 2,
áýëýí õóâöàñ, ãýð àõóéí öàõèëãààí áàðààãààð 3-ò, íýõìýë áºñ áàðààãààð 4-ò àçèéí øèíýýð
õºãæèæ áàéãàà îðíóóä äîòîð öàõèëãààí òåõíèêèéí áàðààãààð 2-ð áàéðàíä îðäîã áîëñîí
òºäèéã¿é ÄÍÁ-íèé ºñºëòèéí 66% ãàäààä õóäàëäààíû ºñºëòººð õàíãàæ áàéíà.
Òàéâàí: ßïîí÷óóä îðõèí ãàðñàíû äàðàà öàãààí áóäàà, ñàõàðûí óðãàìëààñ ººð îðëîãî
îëîõ þìã¿é áàñ ýíý îðîí ÀÍÓ-ûí òóñëàìæèéã àâàõ áîëæýý. 1965 îíû áàéäëààð ÀÍÓ-ûí
¿ç¿¿ëñýí òóñëàìæ 1,7 òýðáóì äîëëàðò õ¿ðñýí áàéíà. 1949 îíîîñ Òàéâàíû ýäèéí çàñàã
ýð÷èìòýé õºãæèæ, ¿éëäâýðæèæ ýõýëæýý. ¯éëäâýðæ¿¿ëýõ ýõíèé 4 æèëèéí õºòºëáºðèéí
äàãóó 1953 îíîîñ õºâºí äààâóóíû áîëîí õèìèéí áýëäýö ãàðãàõ ¿éëäâýðëýëèéã, 1957
îíîîñ 4 äàõü äºðâºí æèëèéí òºëºâëºãººíèé äàãóó øèë, òºìºð àðìàòóð, ëààçàëñàí æèìñ,
ìàøèí ¿éëäâýðëýëèéã, 1963 îíîîñ ãýð àõóéí öàõèëãààí õýðýãñýë, ýëåêòðîíèêèéí
¿éëäâýðëýëèéí ¿íäñèéã áèé áîëãîõ çîðèëò òàâüæ õýðýãæ¿¿ëñíýýð Òàéâàí ºíººäºð äýëõèéí
ýëåêòðîí áàðààíû òîìîîõîí ¿éëäâýðëýã÷, ýíý ñàëáàðûí õºãæëèéã òîäîðõîéëîã÷ áîëîîä
áàéãàà áèëýý. Òàéâàíû õºãæëèéã ò¿ðãýñãýñýí ãîë ãóðâàí õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã ãýæ ¿çäýã
áºãººä ýäãýýð íü
ãàçðûí øèíý÷ëýë, ºì÷ õóâü÷ëàë, æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéã (Æį) àìæèëòòàé õºãæ¿¿ëñýí
ÿâäàë þì. Òàéâàí óëñ 1967 îíä äýëõèéä àíõ óäàà "Æį-èéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ
õóóëü" (The Small and Medium Enterprise Guidance Regulations) ãàðãàæ, çàõ çýýëèéí õÿìðàë,
áàéãàëèéí ãàìøèã ãýõ ìýò äàâàãäàøã¿é õ¿÷èí ç¿éëñ ºðòñºí ýðñäëèéã áóóðóóëàõ, íºõºí
îëãîâîð îëãîõ, ñóðãàëò ÿâóóëàõ çîðèëãîòîé Æį-èéí òºâ áîëîí äýìæèõ ñàíã á¿õ
õîòóóäàä áàéãóóëæýý. Òàéâàí æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààð÷ èðñýí
áà õºðºí㺠îðóóëàëò, ò¿¿õèé ýäèéí äóòàãäàë, ãàäíû õàìààðàë èõòýé ¿åä ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ
õàìãèéí îíîâ÷òîé çàì íü æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë áàéäàãèéã õàðóóëæ
÷àäñàí þì. Òàéâàíû Çàñãèéí ãàçàð òåõíèê, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéã íýâòð¿¿ëýõ,
øèíæëýõ óõààí ñóäàëãààíû àæèëä ÷ ìàø èõ õºðºí㺠çàðöóóëæýý. Æèæèã ¿éëäâýðëýëèéã
îâîã, ãýð á¿ëèéí óëàìæëàëä òóëãóóðëàí òºðºëæ¿¿ëæ, òîì ¿éëäâýð¿¿äèéí íýãäñýí
áîäëîãîä çàõèðóóëæ, äàñãàæ ÷àäñàíû à÷ààð äýëõèéí òýðã¿¿ëýõ êîìïàíèóä Apple, Dell,
Fujitsu, Hewlett Packard, IBM, Siemens, Sony, Toshiba-èéí çàõèàëãûã ºðõèéí ¿éëäâýðëýã÷èä
÷àíàðûí ºíäºð òºâøèíä õèéõ õýìæýýíä î÷æýý. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí áîäëîãî çºâ, ýð÷èìòýé
áàéñíààð 1953 îíîîñ ýõëýýä æèë á¿ð ÄÍÁ äóíäæààð 8 õóâü ºñºæ, 1970 îí ãýõýä ýêñïîðò íü
èìïîðòîîñîî äàâæ ãàðñàí áà 1986 îíîîñ ÄÍÁ-íèé æèëèéí ºñºëò 7 õóâèàñ äýýø ãàð÷ 1997
16
îí ãýõýä íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ 13000 äîëëàðò õ¿ðñýí áàéëàà. ¯éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäýý
90 õóâü ãàäíààñ èìïîðòëîäîã óëñ äº÷èí æèëèéí òóðø ýäèéí çàñãàà òîãòâîðòîé ºñãºæ
÷àäñàí íü Äýëõèéí íýãýí ãàéõàìøèã áîëñîí þì.
Ìàëàéç óëñ ýäèéí çàñãèéí õºãæ뺺 òàâàí æèëýýð òºëºâëºäºã áà 1970-1990 îíóóäàä
ýäèéí çàñãèéí øèíý áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëñýíèé ¿ð ä¿íä õ¿í àìûí ÿäóóðëûí ò¿âøèíã 52 -17%
õ¿ðòýë áóóðóóëæ ÷àäæýý. 1991 îíä “Òºðõ-2020” òºëºâëºãººã áàòàëñàí áºãººä 2020 îí
ãýõýä Ìàëàéç óëñ àæ ¿éëäâýð ºíäºð õºãæñºí îðîí áîëñîí áàéõ çîðèëò äýâø¿¿ëæýý.
Äýëõèéí çàõ çýýëä àëò, êàó÷óê, íåôòü ãîëëîí ýêñïîðòîëæ äýëõèéí òýðã¿¿íèé òåõíèê,
òåõíîëîãèéã õóäàëäàí àâàõûã íýãýí ÷óõàë áîäëîãî áîëãîí òàâüñàíààð “Òºðõ-2020”
õýðýãæ¿¿ëíý ãýæ ¿çæýý.
Ò¿¿í÷ëýí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò, õàìòûí ¿éëäâýðëýëèéí õýëáýðèéã îíîâ÷òîéãîîð
ñîíãîí õºãæó¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ÷ºëººò á¿ñ, ãààëèéí áàòàëãààò àãóóëàõûã îëíîîð
áàéãóóëæ õºãæ¿¿ëñýí íü ãàäíû õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ çºâ ìåõàíèçì áîëæýý. Ò¿¿í÷ëýí
õóâèéí õýâøëèéã óëñààñ èõýýõýí äýìæèæ, ãààëèéí áîëîí àëáàí òàòâàðûí óÿí õàòàí
áîäëîãûã ÿâóóëñàíààð ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéí õ¿÷òýé õºãæëèéã áèé áîëãîæýý. Òóñ óëñûí
ÄÍÁ-íèé 46% ¿éëäâýðëýëèéí, 41% ¿éë÷èëãýýíèé, 13% íü õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðò
¿éëäâýðëýãäýæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýëåêòðîíèêèéí ¿éëäâýðëýë (õàãàñ äàìæóóëàã÷,
àõóéí ýëåêòðîí áàðààíû ¿éëäâýðëýëýýð äýëõèéä 1-ð áàéð), íåôòü áîëîâñðóóëàõ (äýëõèéä
3-ð áàéð), àâòîìàøèíû (Proton, Perodua ìàðêèéí àâòîìàøèí) áà íýõìýëèéí ¿éëäâýðëýë
ýð÷èìòýé õºãæèæ áàéíà.











Çóðàã 2. 2. Ïåíàíãèéí ¿éëäâýðæèëòèéí õºãæèë, Ìàëàéç

Ìàëàéçûí ýäèéí çàñãèéí øèíý áîäëîãûí õ¿ðýýíä 1972 îíä Ïåíàíãèéã àíõ óäàà
ýêñïîðòûí á¿ñ (export processing zone) áîëãîí çàðëàæ ýëåêòðîíèêèéí ¿éëäâýðëýë,
ýêñïîðòûã ¿éëäâýðëýã÷äèéí á¿ëä òóëãóóðëàí õºãæ¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàæýý. Õîæèì 1996
îíä Çàñãèéí ãàçðûí “¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí 2-ð øàòíû Ìàñòåð òºëºâëºãºº”-íä á¿ë¿¿äèéã
õºðºí㺠îðóóëàã÷èä, ¿éëäâýðëýã÷èäòýé õàìòàä íü ñ¿ëæýýíä îðóóëàõ áîäëîãî áàðèìëàõ
áîëñîí áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí çºâ áîäëîãî, äýìæëýãýýð Ïåíàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéí õºãæèë
ºíººäðèéí áàéäëààð “íýì¿¿ ºðòºãèéã” èë¿¿ èõýýð á¿òýýæ (Çóðàã 2.2), 1970-ä îíä ýõëýë íü
òàâèãäàæ áàéñàí ýëåêòðîíèêèéí ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëýýð óëñäàà ýõíèé 3-ò òîîöîãäîõ
áîëñîí áàéíà.

Ипортыг орлох,
Нэмүү өртөг
бага бүтээдэг,
ХАА-н ба
хүнсний
бүтээгдэхүүн
ГШХО,
Хувцас
нэхмэлийн
салбарын
экспорт,
Хөдөлмөр
зарцуулалт их,
Электроникийн
салбарын эхлэл
ГШХО,
Экпортод
чиглэгдсэн,
Хагас дамжуулаг-
чийн болон гэр
ахуйн цахилгаан
хэрэгсэлийн
үйлдвэр


ГШХО
Экспортод
чиглэгдсэн, Нарийн
технологитой
үйлдвэрлэл,
үйлдвэрлэлийн
автоматжуулалт,
Жижиг дунд
үйлдвэрлэгчдийн
нийлүүлэлтийн
сүлжээний өсөлт,
Сэргээгдэх эрчим хүч
1960
1970
1980
1990 оноос хойш
Penang-н үйлдвэржилтийн
хөгжил, Малайз
Эх үүсвэр:Industrial development report 2009, UNIDO, 34-р тал
17
2.3. Ìîíãîë óëñûí àæ ¿éëäâýðèéí ò¿¿õ
ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñ íü õóâèéíõàà õýðýãöýýã õàíãàõ
çîðèëãîòîé “ãýðèéí ¿éëäâýðëýë” áàéñàí áà ýäèéí çàñàãò òîäîðõîé õóâü õýìæýý ýçëýõýýð
¿íäýñíèé àæ ¿éëäâýð ãýæ áàéñàíã¿é. Ãýðèéí ¿éëäâýðëýëèéí àðãà àæèëëàãàà íü ìÿíãàí
æèëèéí óëàìæëàëòàé ºâºðìºö òåõíîëîãè, ãàð õºäºëìºðò ¿íäýñëýãäýæ áàéæýý. Àæ ¿éëäâýð
ºíäºð õºãæñºí îðíóóäààñ îëîí çóóí æèëýýð õîöðîîä áàéñàí íü 200 ãàðóé æèë Ìàíæèéí
äàðëàëä áàéæ, ôåîäàëèçìûí õàðèëöàà, øàøíû íºëºº èõòýé, ýäèéí çàñãèéí õýò ºðººñãºë
á¿òýöòýé áàéñàíòàé õîëáîîòîé áàéæýý.

Àðäûí çàñãèéí æèë¿¿äýä æèæèã ãàð ¿éëäâýð¿¿äèéã óëñûí ìýäýëä àâ÷, õºíãºí
õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí õýä õýäýí ãàçðóóäûã øèíýýð áàéãóóëàí, 1924 îíä Àæ àõóéí ÿàìûã
áàéãóóëæ ò¿¿íä ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóé çýðýã íèéò àæ àõóéã ýðõë¿¿ëæýý. ̺í îíä áîëñîí
Óëñûí Àíõäóãààð èõ õóðëûí øèéäâýðò “Ìîíãîë óëñûí èðýýä¿éã øèéäâýðëýõ àðäûí àæ
àõóéí õî¸ð äàõ ÷óõàë ñàëáàð áîë àæ ¿éëäâýð ìºí” ãýæ çààæýý. Èéíõ¿¿ ýíý ¿åýñ ýõëýí
ìàë àæ àõóéí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéã áàéãóóëæ ýõýëæýý.
1922 îíä Àëòàíáóëàãò àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõ çàâîä, íèéñëýë õ¿ðýýíä ìàë íÿäàëãààíû
ãàçàð, àðõè ïèâîíû çàâîä, 1924-1930 îíóóäàä ºëºí ãýäýñ, ñàâàíãèéí öåõèéã ºðãºòãºñºí,
õèàìíû áîëîí î¸äëûí ¿éëäâýðèéã áàéãóóëñàí áàéæýý. Ìîíãîë óëñàä àæ ¿éëäâýðèéí
àíõíû öîãöîëáîðûã ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ, öààøäûí õàðèëöààíû çàð÷ìóóäûí òàëààð 1929 îíä
Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí õîîðîíä õýëýëöýýð õèéãäýæ, Àæ ¿éëäâýðèéí êîìáèíàòûã áàéãóóëàõ
àæëûã ýõë¿¿ëæ 1934 îíä àøèãëàëòàíä îðóóëæ áàéæýý. Òýð ¿åä ìàíàé óëñûí àæ
¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé 64%, àæèëëàãñàäûí 65% íü àæ ¿éëäâýðèéí
êîìáèíàòàä íîãäîæ áàéñàí áàéíà. 1930 îíóóäàä ìîíãîëûí õºíãºí àæ ¿éëäâýð ¿¿ñýí
á¿ðýëäæýý.

1940-ä îíû ¿åèéí àæ ¿éëäâýðèéí õºãæèëä òºìºð çàì ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý.
Óëààíáààòàð Íàëàéõûí, 1949 îíä Íàóøêè-Óëààíáààòàðûí òºìºð çàìûã áàðüæ
àøèãëàëòàíä îðóóëæýý. Ýíý àðâàí æèëä àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò ãàðñàí òîìîîõîí
ººð÷ëºëò áîë óóë óóðõàéí îëîí ¿éëäâýð áèé áîëæ, õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë õóðäàí õºãæèæ
áèåý äààñàí ÿâäàë þì. Ýíý íü äàéíû çîðèóëàëòòàéãààð ÇÕÓ-ä ãÿíò áîëä, öàãààí òóãàëãà,
ìàõ, öºöãèéí òîñ íèéë¿¿ëýõ, Ǻâëºëòººñ àâäàã áàéñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ººðòºº ¿éëäâýðëýõ
øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéñàíòàé õîëáîîòîé áàéæýý. Óóë óóðõàéí ñàëáàð áèåý äààí õºãæèõºä
1949 îíä áàéãóóëàãäñàí “Ñîâìîíãîëìåòàëë” íèéãýìëýã èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áà 1957
îí õ¿ðòýë àæèëëàñàí òóñ íèéãýìëýã àøãèéíõàà 50%-èéã Ìîíãîëûí òàëä ºã÷ áàéâ.
Ò¿¿í÷ëýí 1948 îíä Ç¿¿íáàÿíãèéí íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð àøèãëàëòàíä îðæ óóë
óóðõàéí àæ ¿éëäâýð ¿¿ñýí áèé áîëæýý. Á¿õ àéìãóóäàä õ¿íñíèé êîìáèíàò áàéãóóëæ, 1941
îíä öºöãèéí òîñ áîëîâñðóóëàõ 82 çàâîä, 1943 îíä Óëààíáààòàðò ãóðèëûí öàõèëãààí
òýýðýì, 1949 îíä ìàõêîìáèíàòûã àøèãëàëòàíä îðóóëñàíààð õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéã
õàðüöàíãóé õóðäàöòàé õºãæ¿¿ëæ, àæ ¿éëäâýðèéí áèåý äààñàí ñàëáàð áîëãîí ººð÷èëñºí ¿å
áàéëàà. 1955 îíä Óëààíáààòàð Çàìûí-¯¿äèéí òºìºð çàìûã àøèãëàëòàíä îðóóëñàíààñ
ãàäíà ÝÇÕÒÇ-èéí îðíóóäòàé àæ ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð òîìîîõîí ãýðýý
õýëýëöýýð¿¿ä õèéãäæýý. Óëààíáààòàðò Íîîñîí íýõìýëèéí ¿éëäâýð, ÷èõýð áîîâíû
êîìáèíàò, ñ¿¿íèé ¿éëäâýð, Íàëàéõûí øèëíèé çàâîä, Ñ¿õáààòàð õîòûí Ìîä áîëîâñðóóëàõ
êîìáèíàò, ÷¿äýíçíèé ¿éëäâýð àøèãëàëòàíä îðæ õºíãºí àæ ¿éëäâýðèéí õóâüä òåõíîëîãèéí
øèíý÷ëýë õèéãäñýí æèë¿¿ä áàéæýý.

1960-1990 îíä àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð ìàíàé îðîíä èë¿¿ ýð÷ õ¿÷òýéãýýð õºãæèõºä
õóó÷èí ÇÕÓ áîëîí ÝÇÕÒÍ-èéí îðíóóä èõýýõýí õºðºí㺠îðóóëæýý. Ò¿¿í÷ëýí àæ ¿éëäâýðèéí
ñàëáàðààð áîëîí îðîí íóòàãò òàðààí áàéðøóóëæ õºãæ¿¿ëýõýä ò¿ëõ¿¿ àíõààð÷ áàéëàà.
1960 îíîîñ àæ ¿éëäâýðèéí Äàðõàí, ×îéáàëñàíãèéí øèíý òºâ¿¿ä áàéãóóëàãäàæ, 1970-1980
îíóóäàä Ýðäýíýò, Áàãàíóóðûí ¿éëäâýðëýë ýõýëæýý. 1980 îíû ñ¿¿ë÷ýýð õºäººãèéí íýëýýä
õýäýí ñóóðèí àæ ¿éëäâýðæñýí áàéíà. Áàãà íóóðûí í¿¿ðñíèé óóðõàé, äóëààíû öàõèëãààí
ñòàíö, ×îéáàëñàíãèéí í¿¿ðñíèé óóðõàé, ìàõ êîìáèíàò, õ¿íñíèé áà õèâñíèé ¿éëäâýð,
18
Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàé, Ýðäýíýò óóëûí áàÿæóóëàõ ¿éëäâýð, õèâñíèé ¿éëäâýð,
Õºòºë öåìåíò øîõîéí êîìáèíàò çýðýã òîìîîõîí îáüåêòóóä àøèãëàëòàíä îðæýý.

Õ¿ñíýãò 2. 1 Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ýäèéí çàñàãò ýçëýõ áàéð ñóóðü
5

1986 îíû çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð
¯ç¿¿ëýëò¿¿ä 1940 1960 1970 1980 1990
Íèéãìèéí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿í (ÍÍÁ), ñàÿ òºãðºã 955,8
3581
,2
5752
,3
1089
5,7
1775
2,3
Àæ ¿éëäâýðèéí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿í, ñàÿ òºãðºã 116,5
715,
4
1875
,6
4846
,3
8774
,1
ÍÍÁ-íä ýçëýõ õóâèéí æèí 12,2 20 32,6 44,5 49,4
¯éëäâýðëýñýí ¿íäýñíèé
îðëîãî, ñàÿ òºãðºã 554,0
2097
,1
2726
,1
4939
,8
8143
,9
Àæ ¿éëäâýðèéí öýâýð
á¿òýýãäýõ¿¿í (À¯ÖÁ), ñàÿ
òºãðºã 38,7
200,
9
534,
8
1575
,2
1892
,8
À¯ÖÁ-èé ýçëýõ õóâü 7,0 9,6 19,6 31,9 35,5
Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò
àæèëëàãñàä, ìÿíãàí õ¿í 13,5 50,4 60,0 81,6
123,
4
Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí
á¿òýýìæ, ìÿíãàí òºã 2,8 4,0 8,9 19,3
23,4

1990 îíûã 1940 îíòîé õàðüöóóëàõàä àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýë 75 äàõèí ºñºæ, 1990 îíû áàéäëààð òóñ ñàëáàð íèéãìèéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
49,4 õóâèéã ¿éëäâýðëýæ, 123,4 ìÿíãàí õ¿í àæèëëàñàí ìàíàé óëñûí òîìîîõîí ñàëáàð
áîëòîëîî õºãæñºí áàéæýý.
Íýãýí æàðíû òóðø õºãæèæ, ºñºæ èðñýí àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð óëñ îðîí çàõ çýýëèéí
ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä øèëæèõ öàã ¿åä ¿íäñýíäýý óíàëòûí áàéäàëä îðñîí þì. 1991
ýõýëñýí ºì÷ õóâü÷ëàë íü ýäèéí çàñãèéí òîìîîõîí øèíý÷ëýë áàéñàí õýäèé ÷ ¿éëäâýðèéí
ñàëáàðûí õóâü÷ëàëä àëäààòàé áîäëîãî áàðèìòàëñàíààñ õºíãºí, õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿äèéí
èõýíõè íü õààãäàæ, ìàõ áîëîâñðóóëàõ êîìáèíàò, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýð á¿ðýí
çîãñæýý. ¯¿íèé øàëòãààí íü:
. ªì÷ õóâü÷ëàëûí ÿâöàä òåõíîëîãèéí íàðèéí óÿëäàà õîëáîîòîé ¿éëäâýð¿¿äèéã
õ¿÷ýýð òàñëàí õóâü÷èëñàíààñ ¿éëäâýðëýëèéí æèãä àæèëëàãàà óÿëäàà õîëáîî
àëäàãäñàí,
. Ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí àëäààòàé õóâü÷ëàë íü ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéí íýãäñýí
ñèñòåìèéã á¿ðýí ìºñºí óñòãàñàí,
. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò õóâü÷ëàë õèéõäýý õýò æèæãýð¿¿ëýí õóâü÷èëñàíààñ ¿ð
òàðèàíû ¿éëäâýðëýë óíàëòàíä îðæ æèëäýý 200 ìÿíãàí òîíí ãóðèë ¿éëäâýðëýõ
õ¿÷èí ÷àäàëòàé 9 òîì ¿éëäâýð ñóë çîãñîõîä õ¿ð÷ýý.
Àæ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò àæèëëàãñàäûí òîî 1990 îíûã 1995 îíòîé õàðüöóóëàõàä
17%, 1998 îíòîé õàðüöóóëàõàä 21% áóóð÷, 26000 îð÷èì ìýðãýæèëòýé àæèë÷èä
àæèëã¿é÷¿¿äèéí ýãíýýíä øèëæñýí þì. Õóâü÷ëàãäñàíààñ õîéø àæèëëàæ áàéñàí öººõºí
¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä óäèðäëàãûí àðãà áàðèë, òåõíèê òåõíîëîãè íü õîöðîãäîæ , õºäºëìºð
àþóëã¿é áàéäëûí ãîðèì àëäàãäàæ àëäàã îíîã àæèëëàõ áîëñîí áàéíà. Îð÷èí öàãèéí ºíäºð
á¿òýýìæòýé òåõíèê, òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëýõýä áàãàã¿é õºðºí㺠ìºí㺠øààðäàãäàæ áàéñàí
íü ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýã÷äýä ó÷èðñàí òîìîîõîí áýðõøýýë áàéâ. Äýëõèéí õóäàëäààíû
áàéãóóëëàãàä ãèø¿¿íýýð ýëññýíèé äàðàà Õÿòàä, Ãîíêîíãèéí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé î¸äëûí
¿éëäâýð¿¿ä îëíîîð áàéãóóëàãäàæ ýíý ñàëáàðûí ºñºëò àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ºñºëòèéã
1995 îí õ¿ðòýë õàíãàæ áàéâ. Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ýçëýõ
õóâèéí æèí 1990 îíä 35,5% áàéñàí áîë 1996 îíä 20,6% áîëæ 14,9 ïóíêòýýð áóóðñàí íü òóñ
ñàëáàðûí õºãæèë ÿìàð áàéñíûã õàðóóëàõ íýã ¿ç¿¿ëýëò þì.
Ò¿¿í÷ëýí äýä ñàëáàðóóäûí ýçëýõ õóâèéí æèíä ÷ áàñ òîìîîõîí ººð÷ëºëò ãàðñàí þì.
Àíõ 1992 îíä “Àëò” õºòºëáºð àíõ áàòëàãäàæ, 1994 îíä “Àøèãò ìàëìàëûí òóõàé õóóëü”
ãàðñàíààð îëáîðëîõ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð ýð÷èìòýé õºãæèæ, 1994 îíä 800 êã, 1996 îíä 5,9

5
-Т.Намжим, Монголын аж ахуй эдийн засаг түүхэн гурван үед, 497 тал
19
òí, 2000 îíä 12 òí àëò îëáîðëîñíîîñ îëáîðëîõ ¿éëäâýðèéí õóâèéí æèí 1995 îíä 51,9%
(1990 -16,1%) áîëæ ºññºíèé çýðýãöýý õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí õóâèéí æèí 10,9 ïóíêòýýð
áóóðñàí áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí àæ ¿éëäâýðèéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä 20% ýçýëäýã áàéñàí àðüñ øèð
áîëîâñðóóëàõ, õóâöàñ ¿éëäâýðëýõ, ìîä ìîäîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë 2% õ¿ðòýë
áóóð÷ýý.

Çóðàã 2. 3. Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿òýö, %














2000-2007 îíóóäàä àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýë òîãòâîðæèæ æèëèéí äóíäàæ
ºñºëò íü 8,8 %-ä õ¿ðñýí. Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí ºñºëò àæ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí
ºñºëòèéã õàíãàæ áàéíà. Äýýðõè õóãàöààíä ¿éëäâýðëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà õàðüöàíãóé
òîãòìîëæèæ, ãàäààä, äîòîîäûí áîëîí õàìòàðñàí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé ¿éëäâýð¿¿ä îëíîîð
áàéãóóëàãäàæ àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿òöýä ººð÷ëºëò ãàðñàí òºäèéã¿é íåôòü, íåôòèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í, òàìõè, âàêóì öîíõ, ãýð àõóéí öàõèëãààí áàðàà, áàðèëãûí ìàòåðèàë çýðýã
øèíý íýð òºðëèéí áàðàà ¿éëäâýðëýäýã áîëæýý. 2003 îíä ÿâóóëñàí “Àæ ¿éëäâýðèéí õ¿÷èí
÷àäëûí àøèãëàëò, áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãàà” ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä õ¿÷èí ÷àäëûí
àøèãëàëò 64,3% áîëñîí íü 2000 îíûõîîñ äàðóé 13,2 ïóíêòýýð ºññºí ¿ç¿¿ëýëò áàéñàí áà
ýíý íü ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý öààøèä íýìýãäýõ áîëîìæòîéã íîòîëñîí ¿ç¿¿ëýëò áàéæýý.
6

2007 îíû áàéäëààð àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò 1,7 òýð áóì òºãðºãèéí (2005 îíû çýðýãö¿¿ëýõ
¿íýýð) á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýñýíèé 67,8% íü îëáîðëîõ, 24,3% íü áîëîâñðóóëàõ, 7,9% íü
öàõèëãààí äóëààíû ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò íîãäîæ áàéíà.
Îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ºñºëò èõýýõýí õóðäàöòàé áàéãàà áºãººä
õàðàìñàëòàé íü ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ, “íýì¿¿ ºðòºãèéã” á¿òýýäýã
áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýðèéí õºãæèë àõèö ìóóòàé áàéíà. Ìîíãîë óëñàä 2008 îíû ýöñèéí
áàéäëààð 679 îðä áîëîí èëýðö á¿ðòãýãäñýíèé 36,7% àëò, 1,4% çýñ, 3,0% òºìºð, 10,2%
í¿¿ðñ, 48,6% áóñàä ýðäýñ ò¿¿õèé ýäèéíõ áàéíà. Îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò 100%
ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé ÀÀÍ 90, õàìòàðñàí êîìïàíè 133, äîòîîäûí ÀÀÍ 452
àæèëëàæ 1044 òóñãàé àøèãëàëòûí çºâøººðëèéã ýçýìøèæ áàéíà.
7

Òåõíèê òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë, ýäèéí çàñãèéí ëèáåðèàë÷ëàë, äàÿàðøèëûí øèíý îð÷èí
á¿ðä¿¿ëýõýä àæ ¿éëäâýðèéí ã¿éöýòãýæ áóé ¿¿ðãèéã õàðóóëäàã àæ ¿éëäâýðèéí ºðñºëäºõ
÷àäâàðûí èíäåêñýýð (Competitive industrial performance index) Ìîíãîë óëñ äýëõèéí 155
îðíîîñ 2000 îíä 115-ð , 2005 îíä 108-ð áàéðàíä îðæýý.
8
ªíººäðèéí áàéäëààð ìàíàé îðíû
àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ýêñïîðòûí õóâüä áîëîâñðóóëàëò áàãàòàé, íýì¿¿ ºðòºã øèíãýýã¿é
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä áàéãàà òºäèéã¿é áîëîâñðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðòîíä ã¿í
áîëîâñðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýçëýõ õóâèéí æèí áàãà áàéíà.

6
-Аж үйлдвэрийн салбарын өрсөлдөх чадварын үнэлгээний тайлан
7
- ХХААХҮЯ, Хөдөө орон нутгийн үйлдвэрлэлийн өнөөгийн байдал хэтийн төлөв, 8-р тал
8
- Inductrial development report 2009, 120-р тал
Аж үйлдвэрийн дэд салбаруудын бүтэц,%
12.2
13.3
17
17.2
19.2
25.1
14.2
18.9
17.7
14.2
16.1
51.9
49.5
48.5
50.2
10.8
10.5
9.4
8.1
8
35.8
10.1
5.2
8.5
8.4
0 25 50 75 100
1990
1995
1996
1997
1998
цахилгаан хүнсний үйлдвэрлэл
ашигт малтмал олборлолт нэхмэл ба сүлжмэл
бусад
20
ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ: ÄÀÐÕÀÍ-ÓÓË ÀÉÌÀÃ
3.1.Îðîí íóòãèéí ýäèéí çàñàãò ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ã¿éöýòãýæ áóé ¿¿ðýã
Ìîíãîë óëñûí ñî¸ë èðãýíøèë, àæ ¿éëäâýðèéí íýãýí òîì öîãöîëáîð òºâ - Äàðõàí õîòûã
á¿òýýí áàéãóóëàõ àæèë 1961 îíä ýõýëæ, õóó÷èí ÝÇÕÒÇ-èéí îðíóóä áîëîõ ÇÕÓ, Áîëãàð,
Ïîëüø, Óíãàð, ×åõ , ÁÍÀÃÓ çýðýã îðíóóäûí òåõíèê ýäèéí çàñãèéí òóñëàìæàààð áàéãóóëàí
õºãæ¿¿ëñýí þì. ÓÈÕ-ààñ 1994 îíä Äàðõàí õîòûã Äàðõàí-Óóë àéìàã áîëãîí çîõèîí
áàéãóóëñàí áà çàñàã çàõèðãààíû íýãæèéí õóâüä 4 ñóìòàé.
Õ¿í àì: Äàðõàí-Óóë àéìàã 2008 îíû áàéäëààð 91,0 ìÿíãàí õ¿í àìòàé, 24,9 ìÿíãà
ºðõòýé. Îíû ýöñèéí áàéäëààð àæèëã¿é÷¿¿äèéí òîî 1159 áàéãàà áà òýäíèé 18,6% äýýä
áîëîâñðîëòîé, 21,4% òóñãàé äóíä áà òåõíèê ìýðãýæëèéí, 60% á¿ðýí äóíä áà ò¿¿íýýñ äîîø
áîëîâñðîëòîé áàéíà.
Äýä á¿òýö: ÎÕÓ áîëîí ÁÍÕÀÓ-ã õîëáîñîí òýíõëýãèéí àâòî çàì áîëîí òºìºð çàìòàé.
Òºâèéí ýð÷èì õ¿÷íèé õóâüä ººðèéí Äóëààíû öàõèëãààí ñòàíö, òºâèéí ýð÷èì õ¿÷íèé
ñèñòåì áîëîí ÎÕÓ-ûí Äîðíîä Ñèáèðèéí ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåì çýðýã ýõ ¿¿ñâýðòýé.
Äóëààíû õàíãàìæèéí õóâüä 20 àòà óóð, óñàí õàíãàìæèéí äóëààíû ýõ ¿¿ñâýðòýé. Óñàí
õàíãàìæ, àðèóòãàõ òàòóóðãûí áàéãóóëàìæòàé. Õàðèëöàà õîëáîîíû õóâüä ºíäºð õóðäíû
øèëýí êàáåëèàð óëñ, õîò õîîðîíä õîëáîãäñîí áºãººä ¿¿ðýí òåëåôîíû 4 õàíãàã÷òàé. Äýä
á¿òöèéí ñàëáàðóóä ñàéí õºãæñºí ¿éëäâýðëýë, ñî¸ë áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû òîìîîõîí
òºâ òóë ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ õàìãèéí òààòàé íºõöºë á¿ðäñýí àéìàã þì.
պ人 àæ àõóé: Äàðõàí-Óóë íü Ìîíãîëûí ãàçàð òàðèàëàíãèéí òºâ á¿ñýä îðøäîã
ó÷ðààñ õºäºº àæ àõóéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ãàçàð òàðèàëàí ãîëëîäîã áºãººä ãàçàð
òàðèàëàíãèéí àæ àõóéíóóä øèíæëýõ óõààíû áààçòàéãàà îéðõîí áàéðëàæ, ò¿¿íòýé õàìòðàí
àæèëëàäàãààðàà áóñàä àéìãóóäààñ äàâóóòàé þì. Ìàë, ò¿¿õèé ýäèéã õºðø çýðãýëäýý
àéìãóóä áîëîí òºâèéí á¿ñ, áàðóóí á¿ñèéí àéìãóóäààñ õàíãàõ áîëîìæòîé.
Äàðõàí-Óóë àéìãèéí õýìæýýíä ºíººäðèéí áàéäëààð 100 ãàðóé àæ àõóéí íýãæ, 12 ìÿíãà
ãàðóé ºðõ 37.0 ìÿíãàí ãà îð÷èì ýðãýëòèéí òàëáàéä òàðèàëàíãèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ
áàéíà. Àòðûí III àÿíû æèë 4132,6 òí ¿ð òàðèà, 11166,2 òí òºìñ, 7505,7 òí õ¿íñíèé íîãîî
õóðààí àâñàí áàéíà. Àéìãèéí ýäèéí çàñàãò ìàë àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë áàãà õóâèéã ýçýëäýã
õýäèé ÷ íèéò ìàëûí òîî 2008 îíû ýöñèéí áàéäëààð 345,0 ìÿíãàä õ¿ð÷ 102,6 ìÿíãàí òºë
áîéæóóëñàí áàéíà. Îäîîãèéí áàéäëààð òóñ àéìàãò 21 ¿¿ëäýð, îìîã, õýâøëèéí 28 ìÿíãàí
òîëãîé ìàëûã ¿ðæëèéí ñàéæðóóëàã÷ààð àøèãëàæ áàéãàà íü íèéò ìàëûí 18 îð÷èì õóâèéã
ýçýëæ áàéíà. 2008 îíä Çàñãèéí Ãàçðààñ “Äàðõàí, Ñýëýíãèéí á¿ñ íóòãèéã ýð÷èìæñýí ìàë
àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã” ãýæ çàðëàñàí. Àéìãèéí õºäºº àæ àõóéí
¿éëäâýðëýë íü õ¿í àìûí ì õýðýãöýýíèé 30%, ñ 90%, ã 70% ãàðóé õóâèéã, ò, õ¿íñíèé
íîãîîíû õýðýãöýýã ººðèéí ¿éëäâýðëýëýýð á¿ðýí õàíãàæ áàéãàà ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîë
á¿õèé ñàëáàðûí íýã þì.
Àæ ¿éëäâýð: Äàðõàí-Óóë àéìàã íü áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðèéí áààç ñóóðü
áîëãîõîîð áàéãóóëàãäñàí áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýä áîëîõ ýëñ,
òºðºë á¿ðèéí áàðèëãûí ÷óëóóëàã, òºìðèéí õ¿äýð, í¿¿ðñ, êåðàìçèò øàâðûí îðäîîð áàÿëàã
á¿ñ íóòàã þì. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýð÷èìòýé õºãæèæ
áàéãààãààñ ãàäíà áàéãàëèéí áàÿëàãòàà ò¿øèãëýñýí áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýë
äàõèí ñýðãýæ èðñýí. Äàðõàí – Óóë àéìàã Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä òîìä òîîöîãäîõ Ýðýë
öåìåíò ÕÊ, Ñèëèêàò ÕÊ, Ýðäýñ õºâºí ÕÊ, Äàðõàí Íýõèé ÕÊ, "Ìàõ êîìáèíàò", "Õàð
òºìºðëºãèéí ¿éëäâýð" çýðýã îëîí ¿éëäâýð¿¿äòýé, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð
íýëýýä õºãæñºí á¿ñ íóòàã þì.


21

Çóðàã 3.1.Àéìãèéí ÄÍÁ-ä ñàëáàðóóäûí ýçëýõ õóâèéí æèí
Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãä-
õ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë 2008 îíû
áàéäëààð 117 òýðáóì òºãðºãò
õ¿ð÷ 2004 îíòîé õàðüöóóëàõàä
22% ºññºí áàéíà. Àéìãèéí
äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä
ýçëýõ õóâèéí æèíã 2004-2008
îíû áàéäëààð òîîöîõîä
¿éëäâýðëýë 61,9-63,6%,
õóäàëäàà ¿éë÷èëãýý 17,3-
20,0%, õºäºº àæ àõóé 9-10,8%
áàéíà.



Õ¿ñíýãò 3.1.Àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, (ñàÿ òºã, 2000 îíû çýðýãö¿¿ëýõ
¿íýýð)
¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàð 2007 2008
Äóëààí öàõèëãààí 7725,8 7911,6
Í¿¿ðñ îëáîðëîëò 3131,0 3100,0
Áóñàä àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîëò 281,0 163,4
Õ¿íñ óíäàà ¿éëäâýðëýë 1267,2 1911,4
Õóâöàñ ¿éëäâýðëýë 3006,9 3414,2
Óñàí õàíãàìæ 635,5 622,8
Ìîä ìîäîí á¿òýýãäýõ¿¿í 9,0 7,7
Íèéòëýë, õýâëýë 9,0 36,0
Õèìèéí á¿òýýãäýõ¿¿í 69,4 169,0
Òºìºðëºã áóñ ýðäýñ áîäèñîîð õèéñýí
á¿òýýãäýõ¿¿í
68,5 2801,2
Òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðëýë 46174,0 50493,3
Íèéò 62377,9 70631,2
Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë 2008 îíä 70,6 òýðáóì òºãðºãò
õ¿ðñýí íü 2007 îíòîé õàðüöóóëàõàä 13,2% ºññºí áàéíà. Òóñ ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
70% òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðò, 11,1% äóëààí öàõèëãààíû ¿éëäâýðëýëä, 4,6% àøèãò ìàëòìàë
îëáîðëîëòûí ñàëáàðò ¿éëäâýðëýãäýæ áàéíà.
Àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã ñàëáàðààð 2008 îíûã 2007 îíòîé
õàðüöóóëáàë òºìºðëºãèéí ¿éëäâýð 9,4 õóâèàð, äóëààí öàõèëãààíû ¿éëäâýðëýë 2,4 õóâèàð,
õ¿íñ, óíäàà ¿éëäâýðëýëò 50,8 õóâèàð, õóâöàñ ¿éëäâýðëýëò 13,5 õóâèàð, õèìèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í 1,8 äàõèí, íèéòëýõ áîëîí õýâëýõ ¿éë àæèëëàãàà 2,5 äàõèí, áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýë 39 äàõèí òóñ òóñ ºñ÷, í¿¿ðñ îëáîðëîëò 0,1 õóâèàð, áóñàä àøèãò
ìàëòìàë îëáîðëîëò 41,8 õóâèàð, óñàí õàíãàìæ 0,2 õóâèàð, ìîä ìîäîí á¿òýýãäýõ¿¿í 14,8
õóâèàð áóóðëàà. Íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëä 12,1 õóâèéã óñàí õàíãàìæ, äóëààí,
öàõèëãààíû ¿éëäâýðëýë, 4,6 õóâèéã óóë óóðõàé, 83,3 õóâèéã áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýë òóñ
òóñ ýçýëæ áàéíà. Íýð òºð뺺ð íü àâ÷ ¿çâýë òàëõ, íàðèéí áîîâ, ñ¿¿ ñ¿¿í á¿òýãäýõ¿¿í, õèàì,
ãóðèë, àðõè, áýëäýö, öóâèìàë, àæëûí õóâöàñ, íîì õýâëýë ¿éëäâýðëýë ºñºæ, äóëààí,
öàõèëãààí, í¿¿ðñ, óíäàà, íýõèé äýýë, ºìä, öàìö, àëò îëáîðëîëò, òîîñãî ¿éëäâýðëýë
áóóðñàí áàéíà.
22
3.2. Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ºíººãèéí áàéäàë, íºëººëæ
áóé õ¿÷èí ç¿éë

2009 îíû ýõíèé áàéäëààð Äàðõàí-Óóë àéìàãò íèéò 1984 àæ àõóéí íýãæ òàòâàðûí
àëáàíä á¿ðòãýëòýé áàéãààãààñ áèäíèé ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí 58 ÷èãëýëýýñ
¿éëäâýðëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã íü 40 ÷èãëýëèéí 404, ¿¿íýýñ ¿éë àæèëëàãàà
òîãòâîðòîé ÿâóóëæ áàéãàà 303, ¿éë àæèëëàãàà íü çîãñîíãè áàéãàà 101 ¿éëäâýðèéí ãàçàð
áàéíà. Çîãñîíãè áàéãàà ¿éëäâýð¿¿äèéã ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýëýýð àâ÷ ¿çâýë áàðèëãà,
áàðèëãûí ìàòåðèàë, îëáîðëîõ ¿éëäâýð áà ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýã÷èä èë¿¿ îëîí áàéíà.

Çóðàã 3.2.Çîãñîíãè áàéãàà ¿éëäâýð¿¿ä, ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýëýýð (%)

Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí 2008 îíû ìýäýý

Çîãñîíãè áàéãàà ¿éëäâýð¿¿ä íü åðºíõèé人 óëèðëûí øèíæ ÷àíàðòàé ¿éëäâýð¿¿ä
áàéãàà ÷ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ¿éëäâýðëýë çîãñîíãè áàéãàà øàëòãààíàà (çóðàã 3.3 ¿çíý ¿¿)
¿íäñýíäýý õýðýãëýã÷äèéí õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðûí áóóðàëòààñ õàìààðàí çàõ çýýë äýýð
ýðýëò áóóðñàí, íºãºº òàëààñ ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàëûí ¿íý, áóñàä çàðäëûí ºñºëò áîëîí
àæëûí áàéð ñòàíäàðò øààðäëàãà õàíãàõã¿é áàéãàà çýðýã íü íºëººëæ áàéíà.

Çàõ çýýëèéí ýðýëò áóóðñíààñ øàëòãààëæ çîãñîíãè ãýñýí ¿éëäâýð¿¿äèéí äèéëýíõè íü
áàðèëãà, áàðèëãûí ìàòåðèàë, áàðèëãûí ìîäîí áà òºìºð õèéöèéí ñàëáàðò õàðüÿàëàãäàæ
áàéíà. Ýäãýýð íü óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, áàðèëãà óãñðàëòûí ñàëáàðûí
áóóðàëòòàé õîëáîãäîæ áàéãàà ó÷ðààñ îéðûí èðýýä¿éä ñýðãýõ áîëîìæòîé ¿éëäâýð¿¿ä ãýæ
¿çýæ áîëíî. Õàðèí ýðãýëòèéí õºðºíãèéí õîìñäîëîîñ øàëòãààëàí çîãñîíãè áàéãàà
¿éëäâýð¿¿ä íü ýðýëò ºíäºð, èìïîðòûã îðëîõ áîëîìæòîé, íººö èõòýé áîëîâ÷ ýðãýëòèéí
õºðºíãèéí õîìñäîëîîñ øàëòãààëàí ¿éëäâýðëýëýý ¿ðãýëæë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Ýäãýýðò
äóëààëãûí ìàòåðèàë, çàðèì õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í, õàÿãäàë áîëîâñðóóëàõ, óãààã÷ áîäèñ
¿éëäâýðëýã÷èä îðæ áàéíà. Ýðãýëòèéí õºðºí㺠äóòàãäàëòàé ýäãýýð ¿éëäâýð¿¿äèéí íºõöºë
áàéäëûã õàðàõàä çàõ çýýëèéí áîëîìæ, ýäèéí çàñãèéí áîëîîä íèéãìèéí à÷ õîëáîãäîë
á¿õèé ÷óõàë ÷èãëýë¿¿ä áàãòàæ áàéíà.

Çóðàã 3.3.¯éë àæèëëàãàà çîãñîíã áàéãàà øàëòãààí

Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

Ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö ýðñ áàãàññàíààñ ¿éë àæèëëàãàà çîãñîíãè ãýæ áàéãàà
¿éëäâýð¿¿äèéí äèéëýíõè íü ìîäîí ýäëýë, ìîäîí õèéöèéí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà
23
ÿâóóëäàã áà ìºí íåôòü áîëîâñðóóëàõ íýã ¿éëäâýð áàéíà. Èõýíõè çîãñîíãè áàéãàà
¿éëäâýð¿¿äèéí íºõöºë áàéäàë ÿìàð íýãýí áàéäëààð ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàëòàé
õîëáîîòîé áàéãàà áºãººä ¿¿íèéã ñàíõ¿¿æèëòèéí õýñýãò (3.4) òîäîðõîé àâ÷ ¿çíý.
¯éëäâýðëýã÷èä ººðñ人 äóðüäààã¿é áîëîâ÷ çîãñîíãè áàéãàà ¿éëäâýðèéí ýçäèéí
¿éëäâýðëýë ýðõëýõ ñîíèðõîë, óäèðäëàãûí óð ÷àäâàð ñóë çýðýã øàëòãààíóóä áàéãààã
òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí çàðèì òºëººëºã÷èä õýëæ áàéñàí.

¯éë àæèëëàãàà íü òîãòâîðòîé áàéãàà ¿éëäâýðëýë¿¿äèéã ÷èãëýëýýð (çóðàã 3.4 ¿çíý ¿¿)
àâ÷ ¿çâýë Äàðõàí-Óóë àéìãèéí õýìæýýãýýð ãàçàð òàðèàëàí, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä,
áàðèëãûí ìàòåðèàë ¿éëäâýðëýë, ìàë àæ àõóé, ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í, óóë óóðõàéí
îëáîðëîõ ãýñýí ¿íäñýí 6 ÷èãëýëèéí ¿éëäâýð¿¿ä õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëæ áàéíà.

Çóðàã 3.4.Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éë àæèëëàãàà íü òîãòâîðòîé áàéãàà ¿éëäâýð¿¿ä (¿éë
àæèëëàãààíû ÷èãëýëýýð, òîîãîîð)

Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí 2008 îíû ìýäýý
Æè÷: ¯¿íä ºðõèéí ¿éëäâýðëýë áóþó àëáàí áóñ ñåêòîð îðîîã¿é áîëíî
¯éëäâýðëýã÷äèéí á¿òýýæ áóé íýì¿¿ ºðòºã, òåõíèê òåõíîëîãè, õ¿÷èí ÷àäàë
àøèãëàëòûí áàéäàë: Íýì¿¿ ºðòºã ¿éëäâýðëýëèéí áàéäëûã àâ÷ ¿çýõýä ¿éëäâýð¿¿äèéí
ãóðàâíû íýã íü áîðëóóëàëòûí îðëîãîä ýçëýõ õóâèàðàà 31-50% íýì¿¿ ºðòºã á¿òýýæ
áàéãàà íü áàðèëãûí ìàòåðèàë, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä àéìàãò òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëòýé
áàéäàãòàé õîëáîîòîé áºãººä ãàçàð òàðèàëàí, ìàë àæ àõóéí ñàëáàðò îëîí
¿éëäâýðëýã÷èä àæèëëàäàã ó÷ðààñ 51-70% ºðòºã á¿òýýã÷èä ÷ áàéäàã (çóðàã 3.5 ¿çíý ¿¿)
áàéíà. Õàðèí 10% õ¿ðòýëõ áîëîí 11-20% ºðòºã á¿òýýã÷èä íü èõýâ÷ëýí òàëõ, íàðèéí
áîîâ ã.ì õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéíõýí áàéíà. Õýäèéãýýð õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿äýä áóñàä
õºíãºí áîëîí õ¿íä àæ ¿éëäâýð, ò¿¿õèé ýä á¿òýýõ ñàëáàðòàé õàðüöóóëàõàä áàãà ºðòºã
á¿òýýãäýæ áóé ìýò áîëîâ÷ ýíý ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í íü õýðýãëýýíèé ¿íäñýí
á¿òýýãäýõ¿¿í áîëäîã, çàõ çýýëèéí ýðýëò òîãòâîðòîé çýðýã íü ýäãýýð ¿éëäâýð¿¿äèéã
õºãæ¿¿ëýõ, äýìæèõ õàíãàëòòàé ¿íäýñëýë áîëíî.

Çóðàã 3.5.¯éëäâýðëýã÷äèéí á¿òýýæ áàéãàà íýì¿¿ ºðòºã, áîðëóóëàëòûí îðëîãîä ýçëýõ
õóâèàð
24
Æè÷: Ñóäàëãààíû áàãèéí àñóóëãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýâ. Ýíýõ¿¿ íýì¿¿ ºðòºã íü íèéò ¿íý
öýíèéí ñ¿ëæýýíä (value chain) áóñ õàðèí òóõàéí ¿éëäâýð¿¿äèéí áîðëóóëàëòûí îðëîãîä ýçëýõ
õóâèàð òîîöîîëîãäñîí áîëíî.

Õàðèí ¿éëäâýð¿¿äèéí õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûã àâ÷ ¿çâýë ñ¿¿ëèéí 1-2 æèëä øèíýýð, èõ
õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëàëòààð áàéãóóëàãäñàí òºìñ òàðèàëàã÷ Ïèêñåëü ÕÕÊ, ñ¿¿íèé
÷èãëýëèéí Ñåìåíòàëü ¿¿ëäðèéí ¿õýðòýé ýð÷èìæñýí àæ àõóé áîëîí øèíý÷ëýãäñýí
òåõíèêòýé êîìïàíèóä áàéãàà íü ñàéøààëòàé áîëîâ÷ åðºíõèé人 àéìãèéí ãàçàð òàðèàëàí,
ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýã÷äèéí òîíîã òºõººðºìæ ¿íäñýíäýý õóó÷èð÷ õîöðîãäñîí
(õ¿ñíýãò 3.2 ¿çíý ¿¿) áàéíà. Ýíý ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýã÷äèéí òîíîã òºõººðºìæèéí õ¿÷èí
÷àäàë àøèãëàëòûí õóâü íýã áîë ºíäºð íýã áîë õýò áàãà (õ¿ñíýãò 3.3 ¿çíý ¿¿) áàéãàà íü
õóó÷èí õîöðîãäñîí, æèæèã îâðûí òîíîã òºõººðºìæèéí õ¿÷èí ÷àäàë óãààñàà áàãà (õ¿ñíýãò
3.4 ¿çíý ¿¿) áàéäàãòàé õîëáîîòîé.

Õ¿ñíýãò 3.2.¯éëäâýðëýã÷äèéí òåõíèê òåõíîëîãèéí ºíººãèéí áàéäàë

Салбар/Техник, технологийн
өнөөгийн байдал
Гар
ажиллагаатай,
жижиг оврын
Хуучин
хоцрогдсон
Шинэчл
эгдсэн
Орчин
үеийн
дэвшилтэт Холимог Нийт
Газар тариалан 1 1 0 1 1 6%
Мал аж ахуй, амьтан үржүүлэг 2 1 2 0 3 11%
Гурил, гурилан бүтээгдэхүүн 3 2 4 0 2 15%
Мах, махан бүтээгдэхүүн 3 0 1 0 1 7%
Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн 3 0 1 0 1 7%
Хүнсний бусад үйлдвэрлэл 3 0 0 2 0 7%
Боловсруулах хөнгөн аж үйлдвэр 6 4 4 3 3 28%
Уул уурхай, олборлох 0 1 0 0 0 1%
Барилга, барилгын материал 1 3 5 1 1 15%
Химийн үйлдвэр 0 0 0 1 0 1%
Нийт 31% 17% 24% 11% 17% 100%

Òàéëáàð: Áàãèéí àñóóëãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

Õ¿ñíýãò 3. 3. ¯éëäâýð¿¿äèéí õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûí õóâü

Салбар/Хүчин чадал ашиглалтын
хувь (%) 25% хүртэл 26-50% 51-75% 75%-с дээш Нийт
Газар тариалан 1 0 1 2 6%
Мал аж ахуй, амьтан үржүүлэг 4 0 1 3 11%
Гурил, гурилан бүтээгдэхүүн 3 5 1 1 14%
Мах, махан бүтээгдэхүүн 1 1 1 2 7%
Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн 0 2 1 2 7%
Хүнсний бусад үйлдвэрлэл 2 2 0 0 6%
Боловсруулах хөнгөн аж үйлдвэр 4 4 4 9 30%
Уул уурхай, олборлох 1 0 0 0 1%
Барилга, барилгын материал 1 3 3 4 16%
Химийн үйлдвэр 1 0 0 0 1%
Нийт 26% 24% 17% 33% 100%

Òàéëáàð: Áàãèéí àñóóëãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

Õ¿íñíèé ÷èãëýëèéí ñàëáàðóóä áîëîõ ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ìàõ, ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, õ¿íñíèé áóñàä ¿éëäâýð¿¿äýä æèæèã îâðûí òîíîã
òºõººðºìæ¿¿ä äàâàìãàéëæ áàéãàà ÷ ¿íäñýíäýý õîëèìîã òîíîã òºõººðºìæ¿¿äòýé áàéíà
(õ¿ñíýãò 3.2 ¿çíý ¿¿). Õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûí õóâü áàãà áàéãàà ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä çàõ
çýýë óãààñàà áàãà, äýýð íü ýðýëò áóóð÷ áàéíà ãýæ áàéãàà áîë öººí õýñýã íü ýðãýëòèéí
õºðºíãèéí äóòàãäàëòàé õîëáîí òàéëáàðëàæ áàéíà. Õàðèí õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûí õóâü
õàðüöàíãóé ºíäºð áàéãàà ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä æèæèã îâðûí, ãàð àæèëëàãààòàé òîíîã
òºõººðºìæ¿¿äòýé ó÷ðààñ ò¿¿íèéãýý ñàéí àøèãëàäàã áàéíà.

Îëáîðëîõ ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä ¿éë àæèëëàãàà íü òîãòâîðòîé áàéãàà Øàðûí ãîëûí
í¿¿ðñíèé óóðõàéã áèä àâ÷ ¿çñýí áºãººä òåõíèê òîíîã òºõººðºìæ õîöðîãäñîí (õ¿ñíýãò 3.2),
25
õºðñ õóóëàëòûí ãîðèì íýëýýä õ¿íäýð÷ èë àðãààð îëáîðëîõ áîëîìæ áàðàã ¿ã¿é áîëñíîîð
õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëò 25%-ñ áàãà áàéãàà áºãººä èõ õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ
òåõíîëîãèî ººð÷ëºí äàëä àðãààð îëáîðëîõ øààðäëàãàòàé áîëñîí áàéíà.

Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ñàëáàðûí õóâüä øèíý÷ëýãäñýí òåõíèê, òåõíîëîãèòîé
¿éëäâýð¿¿ä äèéëýíõè (õ¿ñíýãò 3.2) áºãººä õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûí õóâü æèæèã
¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä ºíäºð, òîì ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä áàãà áàéíà. Äàðõàí-Óóë àéìàãò
áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ñàëáàðò Äàðõàí Òºìºðëºã ÕÊ, Ýðýë Öåìåíò ÕÊ çýðýã ¿éë
àæèëëàãàà ñàéí ÿâæ áàéãàà ¿éëäâýð¿¿äýýñ ãàäíà Äàðõàí Õºâºí ÕÊ, Ñèëèêàò ÕÊ çýðýã çàõ
çýýëèéí áîëîìæ, íººöèéí õóâüä óëñûí øèíæ ÷àíàðòàé, èðýýä¿éòýé ¿éëäâýð¿¿ä íèëýýäã¿é
áàéíà.


Õ¿ñíýãò 3.4.Õ¿÷èí ÷àäëàà á¿ðýí àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà øàëòãààí

Салбар/ Хүчин чадлаа бүрэн
ашиглаж чадахгүй байгаа
шалтгаан
ЭХ-н
дутагдал
Техник,
технологийн
хоцрогдол
Зах зээл
бага
Түүхий
эдийн
олдоц муу
Мэргэжилтэй
ажилчдын
дутагдал
Хүчин
чадал
угаасаа
бага
Улирлын
чанартай
бизнес
Зардал
өртөг
өндөр,
ашиг муу Нийт
Газар тариалан 1 0 0 0 0 1 0 0 4%
Мал аж ахуй, амьтан үржүүлэг 2 0 1 0 1 3 1 0 15%
Гурил, гурилан бүтээгдэхүүн 1 0 7 0 0 0 0 1 17%
Мах, махан бүтээгдэхүүн 0 0 3 0 0 0 0 0 6%
Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн 1 0 1 0 0 0 2 0 8%
Хүнсний бусад үйлдвэрлэл 2 0 1 0 0 0 1 0 8%
Боловсруулах хөнгөн аж үйлдвэр 3 0 3 2 3 1 0 1 25%
Уул уурхай, олборлох 0 1 0 0 0 0 0 0 2%
Барилга, барилгын материал 1 1 0 2 2 0 1 1 15%
Химийн үйлдвэр 1 0 0 0 0 0 0 0 2%
Нийт 23% 4% 30% 8% 11% 9% 9% 6% 100%

Òàéëáàð: Áàãèéí àñóóëãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

Ñóìäàä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýð¿¿äèéã ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýëýýð àâ÷
¿çâýë èõýýõýí ÿëãààòàé íü (çóðàã 3.6 ¿çíý ¿¿) õàðàãäàíà. Äàðõàí ñóìàíä áàðèëãûí
ìàòåðèàë, áîëîâñðóóëàõ áîëîí õºíãºí àæ ¿éëäâýð, á¿õ òºðëèéí õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë,
ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé ò¿ëõ¿¿ õºãæñºí áàéõàä öýâýð áîõèð óñíû íýãäñýí ñ¿ëæýýã¿é Îðõîí
ñóìàíä õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëàëò ñàéí õºãæñºí, õàðèí Øàðûí ãîëä äýä á¿òýö áîëîìæèéí ÷
óóðõàéãààñ ººð îíöûí ¿éëäâýðëýë áàéõã¿é, Õîíãîðò ãàçàð òàðèàëàí, ìàë àæ àõóéí
÷èãëýëèéí ¿éëäâýðëýã÷èä ò¿ëõ¿¿, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ò¿¿õèé ýä îëáîðëîõ ¿éëäâýð¿¿ä
öººí áàéäàã íü àæèãëàãäàæ áàéíà. Ñóìäûí ¿éëäâýðëýëèéí äýëãýðýíã¿é ¿íýëãýýã
(õàâñðàëò 3.1) ªíººãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ¿íýëãýý õ¿ñíýãòýýñ õàðíà óó.


















26
Çóðàã 3.6.Ñóìóóäàä òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà ¿éëäâýð¿¿ä, (¿éë
àæèëëàãààíû ÷èãëýëýýð, à.à.í-í òîîãîîð)

Äàðõàí ñóì Îðõîí ñóì
Õîíãîð ñóì Øàðûí ãîë ñóì

Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí 2008 îíû ìýäýý
Æè÷: ¯¿íä ºðõèéí ¿éëäâýðëýë áóþó àëáàí áóñ ñåêòîð îðîîã¿é áîëíî

¯éëäâýðëýã÷äýä òóëãàð÷ áàéãàà áýðõøýýë¿¿ä

Àéìãèéí ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äýä òóëãàð÷ áàéãàà áýðõøýýëèéã ñóäàëæ ¿çýõýä
ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë, òåõíèê, òåõíîëîãèéí àñóóäàë, ýðãýëòèéí õºðºíãèéí àñóóäàë,
çàðäëûí ºñºëò, àæèëëàõ õ¿÷íèé ìýäëýã, ÷àäàâõè, òóðøëàãà äóòàãäàëòàé ãýñýí
áýðõøýýë¿¿ä õàìãèéí èõýýð òîõèîëääîã áàéíà (çóðàã 3.7 ¿çíý ¿¿). Ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë
áà ýðãýëòèéí õºðºíãèéí àñóóäëûã ¿íäñýíä íü íýã òºðëèéí áýðõøýýë ãýæ òîîöâîë ¿éëäâýð
ýðõëýã÷äèéí õóâüä áàíêíû çýýëä õàìðàãäàõ øàëãóóð ºíäºð, õ¿¿ ºíäºð, õóãàöàà áîãèíî
áàéäãààñ ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë õàìãèéí ýëáýã òîõèîëääîã áýðõøýýë áîëæ áàéíà.
Áàíêíû áóñ ñàíõ¿¿æèëòèéí õýëáýð¿¿ä õºäººä áàðàã áàéõã¿é, õàðüöàíãóé áàãà õ¿¿òýé, óðò
õóãàöààòàé òºñëèéí çýýëä äèéëýíõ ¿éëäâýðëýã÷èä õàìðàãäàõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë
çýðýã íü ¿¿íèéã ¿íäñýí áýðõøýýë ãýæ òîîöîãäîõîä õ¿ðãýæ áàéíà. Òèéìýýñ ñàíõ¿¿æèëòèéí
àñóóäëûã Äàðõàí-Óóë àéìàãò õýðõýí øèéäýõ áîëîìæèò õóâèëáàðóóäûã 3.4-ð õýñýãò òóñàä
íü àâ÷ ¿çñýí áîëíî. (3.4.¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿æèëò áà ñàíõ¿¿æèëòèéí
õóâèëáàðóóä õýñãèéã ¿çíý ¿¿).
27
Çàðäëûí ºñºëò ¿¿ñ÷ àøèã áóóð÷ áàéãàà íü ãîë áýðõøýýë áîëæ áàéíà ãýæ ¿çñýí
¿éëäâýðëýã÷èä èõýâ÷ëýí äóëààí, öàõèëãààíû çàðäëûã äóðüäñàí áàéíà. Ìºí ¿¿í äýýð
âàëþòûí õàíøíû ºñºëòòýé õîëáîîòîéãîîð èìïîðòûí ò¿¿õèé ýäèéí ¿íèéí ºñºëò
ñ¿¿ëèéí ¿åä íèëýýäã¿é áýðõøýýë ó÷ðóóëàí çàðäàë ºñãºõ áîëëîî.
Àæèëëàõ õ¿÷íèé õóâüä Äàðõàí-Óóë àéìàã áóñàä àéìãóóäòàé õàðüöóóëàõàä èõ äýýä
ñóðãóóëü îëîíòîé, ÌѯÒ-¿¿ä íèëýýä îëîí ÷èãëýëýýð ìýðãýæèëòýé àæèëòàí áýëòãýí
ãàðãàæ áàéãàà õýäèé ÷ çàðèì ìýðãýæëèéí ÷èãëýë¿¿ä îãò áýëòãýãäýí ãàðàõã¿é
áàéãààãèéí çýðýãöýý, òºãññºí ìýðãýæèëòýí¿¿äèéí äàäëàãà, òóðøëàãà äóòàãäàëòàé
áàéãààã äóðüäàæ áàéíà.

Ýõíèé 5 áýðõøýýëèéí äàðààãààð ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö õîìñ ãýñýí áýðõøýýë óäààëæ
áàéíà. Ýíý íü ìîäîí õèéö, ìîäîí òàâèëãà, íàðèéí íîîñ, àíãîð íîîëóóðàí ñ¿ëæìýë ýäëýë
õèéäýã ¿éëäâýðëýã÷äýä ò¿ëõ¿¿ õàìààòàé áàéíà.

Äàðàà íü çàõ çýýë ýðýëòèéí àñóóäàë, ìàðêåòèíã ìåíåæìåíòèéí äóòàãäàë ýí òýíö¿¿
õýìæýýãýýð îðæ áàéíà. Íýã õýñýã ¿éëäâýðëýã÷èä óëñ îðíû ýäèéí çàñàã, õýðýãëýã÷äèéí
õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð, áàðèëãûí ñàëáàðûí óíàëòóóäòàé õîëáîîòîéãîîð çàõ çýýë äýýð
ýðýëò áàãàñ÷ áàéãàà ãýñýí áîë íºãºº õýñýã ¿éëäâýðëýã÷èä çàõ çýýë áàéãàà ÷
á¿òýýãäýõ¿¿íýý çàõ çýýëä òàíèóëàõ, èìèæ á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä ìàðêåòèíã, ìåíåæìåíò
äóòàãäàëòàé ãýñýí áàéíà. Ãóðàâäàõü õýñýã íü çàõ çýýë óãààñàà áàãà, ýêñïîðòîä
á¿òýýãäýõ¿¿íýý ãàðãàõ ãýõýä ºðñºëäºõ ÷àäâàð ìóó ãýæ ¿çýæ áàéíà.

Çóðàã 3.7.¯éëäâýðëýã÷äýä òóëãàð÷ áàéãàà áýðõøýýë¿¿ä



Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàãèéí ¿éëäâýðëýã÷äýýñ àâñàí ñàíàë àñóóëãûí ¿ð ä¿í

Äýä á¿òöèéí àñóóäàë ¿íäñýí áýðõøýýë ãýæ õàðèóëñàí ¿éëäâýðëýã÷èä õàìãèéí öººí
õàðàãäàæ áàéãàà ìýò áîëîâ÷ ¿¿íèéã Îðõîí ñóìûí ¿éëäâýðëýã÷äèéí äèéëýíõè äóðüäñàí íü
Îðõîí ñóìàíä öýâýð áîõèð óñíû èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýý áàéõã¿éãýýñ íààä çàõûí
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãàõ áîëîìæ õîìñ áàéäàãòàé
õîëáîîòîé.

¯éëäâýðëýã÷äýä òóëãàð÷ áàéãàà áýðõøýýëèéã òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä
õýðõýí õàðæ áàéãààã àâ÷ ¿çâýë äîîðõè áàéäàëòàé áàéíà.

28
Çóðàã 3.8.¯éëäâýðëýã÷äýä òóëãàð÷ áàéãàà áýðõøýýë¿¿ä, ÒÁ áà ÒÁÁ-óóäûí í¿äýýð



Òàéëáàð: Áàãèéí àñóóëãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

ÒÁ-ûí òºëººëºã÷èä ¿éëäâýðëýã÷äýä òóëãàð÷ áàéãàà ¿íäñýí áýðõøýýë ñàíõ¿¿æèëòòýé
õîëáîîòîé (çóðàã 3.8 ) ãýæ ¿çýæ áàéãàà áîë ÒÁÁ-í òºëººëºã÷èä ñàíõ¿¿æèëòèéí
áýðõøýýëòýé ýí òýíö¿¿ãýýð áèçíåñ ýðõëýã÷äèéí ñàíàà÷ëàãà äóòìàã, ñàíõ¿¿æèëòèéã áóðóó
çîðèóëàëòààð áóþó õóâèéíõàà õýðýãöýýíä çàðöóóëäàã, ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ òºðèéí öîãö
áîäëîãî äóòìàã çýðãèéã ýí òýðã¿¿íä íýðëýñýí áàéíà.

¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷äýä òºðèéí áàéãóóëëàãûí ¿ç¿¿ëæ áàéãàà äàðàìò ãîë òºëºâ
ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãóóäààñ òàâüæ áóé ñòàíäàðòûí øààðäëàãà îðîí íóòàãò
òîõèðîõã¿é áàéãààòàé õîëáîîòîé ¿¿ññýí çºð÷ë¿¿ä, ìýðãýæëèéí õÿíàëò áîëîîä òàòâàðûí
áàéãóóëëàãóóäûí àæèëòàí, àëáàí õààã÷äûí õàðüöààíû àñóóäàëòàé õîëáîîòîé ãýæ ¿éëäâýð
ýðõëýã÷èä, ÒÁ, ÒÁÁ-óóäûí òºëººëºã÷èä ¿çýæ áàéãààã ýíä äóðüäàõ íü ç¿éòýé.

Îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýã÷äèéí ìàðêåòèíã ìåíåæìåíòèéí àñóóäàë áîäèò áàéäàë äýýð
¿éëäâýðëýã÷äèéí ººðñäèéíõ íü áîäîæ áàéäãààñ ÷ äóòàãäàëòàé ãýæ òºðèéí
áàéãóóëëàãóóäûí ¿éëäâýð ýðõýëñýí ìýðãýæèëòýíã¿¿ä ¿çäýã áºãººä õ¿íñíèé ñàëáàðò
àæèëëàæ áàéãàà èæèë òºðëèéí ¿éëäâýð¿¿ä áèå áèåíýýñýý ÿëãàðàõ áèø äóóðàéõ òàêòèêòàé
áàéäãààñ ÓÁ õîòûí áîëîí èìïîðòûí èæèë òºñòýé á¿òýýãäýõ¿¿íòýé õàðüöóóëàõàä ºðñºëäºõ
÷àäâàð åðºíõèé人 ñóë áàéõàä õ¿ðãýäýã ãýíý. Òèéìýýñ õ¿íñíèé ÷èãëýëèéí
¿éëäâýðëýã÷äèéã ÿëãàðàõ ñòðàòåãè áàðèìòëàõ àðãà ç¿éí çºâëºãºº, ñóðãàëòûã çîõèîí
áàéãóóëæ, òýäãýýðèéã ÷àäâàðæóóëàõ øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéíà.

Çàõ çýýë óãààñàà áàãà ó÷ðààñ ¿éëäâýðëýë õºãæèõ áîëîìæ ñóë, õ¿íèé õºãæèë, ¸ñ
ñóðòàõóóíû àñóóäàë, ¿éëäâýð ýðõëýõ ñàíàà÷ëàãà ÷àäàâõè ñóë, ¿éëäâýðèéí òîíîã
òºõººðºìæèíä èìïîðòûí òàòâàð îíîîæ áàéãàà çýðýã àñóóäëóóä íü á¿õèé ë ¿éëäâýðò
òóëãàð÷ áàéãàà ìàêðî òºâøíèé áýðõøýýë¿¿ä ó÷ðààñ øèéäýõ çàðèì áîëîìæèò àðãà
çàìóóäûã ñàíàë áîëãîñíûã òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî ãýñýí 4.5-ð
õýñãýýñ ¿çíý ¿¿.

Àéìãèéí ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí äîòîîä áîëîí ãàäààä íºõöºë áàéäëûí ¿íýëãýýã îðîí
íóòãèéí ¿éëäâýðëýã÷äèéí òºëººëºã÷èä, òºðèéí áàéãóóëëàãóóä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä,
áîðëóóëàã÷èä, õýðýãëýã÷äèéí òºëººëºã÷人ñ àâñàí ñàíàë àñóóëãûí ¿ð ä¿í, öóãëóóëñàí
ìýäýý ìàòåðèàë äýýð ¿íäýñëýí ñóìäààð, ¿éëäâýðëýëèéí ÷èãëýëýýð íàðèéâ÷ëàí ãàðãàñíûã
Õàâñðàëò 3.1-ñ ¿çíý ¿¿.

Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí ºíººãèéí çóðàãëàëûã ñóäàëãààíû áàãèéí
öóãëóóëñàí ¿éëäâýð¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë, áàéðøèë, õýìæýýíèé òàëààðõ
ìýäýýíä ¿íäýñëýí òîéì áàéäëààð ãàðãàñíûã çóðàã 3.9-ä ¿ç¿¿ëñýí áºãººä Äàðõàí
ñóìûíõûã çóðàã 3.10-ä òóñä íü ¿ç¿¿ëëýý.

29
Çóðàã 3.9.Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýðæèëòèéí ºíººãèéí òîéì çóðàãëàë

Òàíèõ òýìäýã:



Махны чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Тоосго

Агуулахын аж ахуй

Сүүний чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Элс хайрга Зөгийн аж ахуй

Ноос, ноолуурын чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй

Алт Модон хийц

Гахайн аж ахуй

Сүү сүүн
бүтээгдэхүүн
Мод үржүүлэг

Үр тариа

Жимс жимсгэнэ Оёдол

Төмс хүнсний ногоо

Ноос ноолуур эсгий
эдлэл
Нүүрс

30
Çóðàã 3.10.Äàðõàí ñóìûí ¿éëäâýðæèëòèéí ºíººãèéí òîéì çóðàãëàë

Махны чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Тосны ургамал
боовсруулах
Хөнгөн блок

Сүүний чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Архи пиво

Цемент

Гахайн аж ахуй Ундаа, жүүс

Төмөр хйиц
Тахиа, шувуу, өндөг Хүнсний бусад үйлдвэр

Элс хайрга, шохой


Ноос, ноолуур, эсгий
эдлэл
Мал нядлах, мах

Шахмал түлш

Төмс хүнсний ногоо Барилгын модон хийц Төмөрлөг

Жимс химсгэнэ

Оёдол Барилга угсралт
Сүү сүүн бүтээгдэхүүн

Сүлжмэл Цаас цаасан бүтээгдэхүүн

Жимс жимсгэнэ
боловсруулах

Мод модон эдлэл,
тавилга үйлдвэрлэл
Химийн үйлдвэр

Талх нарийн боов,
гурилан бүтээгдэхүүн
Хэвлэх үйлдвэр Бордоо
 
Арьс шир, ангийн үс
боловсруулах

Хог хаягдал
боловсруулах
Гурилын үйлдвэр

31
3. 3. Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí èðýýä¿é
¯éëäâýðëýã÷äèéí èðýýä¿éí çóðàãëàëûã ãàðãàõäàà Äàðõàí-Óóë àéìàãò ¿éëäâýðëýë
õºãæèõ äîòîîä áà ãàäààä õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã ýõëýí àâ÷ ¿çýýä çàõ çýýëèéí áîëîìæ,
áàéãàëèéí áîëîîä ýäèéí çàñãèéí íººöèéã äýëãýð¿¿ëýí ñóäàëæ òýäãýýð áîëîìæèéã
àøèãëàí Äàðõàí–Óóë àéìàãò äýìæèõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ ¿éëäâýð¿¿ä áîëîí Äàðõàí –Óóë
àéìàãò øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä õýìýýí àíãèëæ ýíý á¿ëýãò õàðóóëëàà.

Õ¿ñíýãò 3.5.Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýðæèëòèéí ÑÂÎÒ øèíæèëãýý

Äàâóó òàë Ñóë òàë
-Äýä á¿òýö: òºìºð çàì, îëîí óëñûí àâòî çàì
òýýâýð, õàðèëöàà õîëáîî, äóëààí, öàõèëãààí
-Áàéãàëèéí íººö áàÿëàã: áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
ò¿¿õèé ýä, í¿¿ðñ, òºìðèéí õ¿äðèéí íººöòýé
-Õºíãºí àæ ¿éëäâýð¿¿äèéí áàðèëãà áàéãóóëàìæóóä
ñàéòàé
-70-80 – ààä îíû òóðøëàãàòàé àæèëëàõ õ¿÷íèé
íººöòýé /ãýõäýý íýëýýä íàñæèëò ÿâàãäàæ áàéíà/
-Èõ äýýä ñóðãóóëèóä îëîíòîé, ÌѯÒ-¿¿ä îëîí
÷èãëýëýýð ìýðãýæèë îëãîäîã çýðýã áîëîâñðîë,
ìýðãýæèë îëãîõ áààç ñóóðü ñàéí
-Óðãàìàë, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ÝØÕ-òýé
-Òºìºðëºã, öåìåíò, íýõèé çýðýã ¿éëäâýð¿¿ä
òîãòâîðòîé àæèëëàæ áàéãàà
-Õóâèéí õýâøëèéí õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿ä á¿õèé ë
ñàëáàðò òîäîðõîé õýìæýýãýýð àæèëëàæ áàéãàà
-Ñàíõ¿¿æèëòèéí îðîí íóòãèéí áîëîìæ õîìñ
-Òºìðèéí õ¿äýð áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð áàéõã¿é
-Äîòîîä çàõ çýýë áàãà
-Íàðèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä çàðèì ñàëáàðò
äóòàãäàëòàé
-Һ⺺ñ çàéòàé íóòãóóäàä áèçíåñ ýðõëýõýä
ýð÷èì õ¿÷ òàòàõ, òýýâðèéí çàðäàë ºíäºð
-Ñîö. ¿åä áàéñàí çàðèì òîì ¿éëäâýð¿¿ä
çîãñîíãè, àæèëëàõ áîëîìæã¿é
-Îðõîí ñóìàíä öýâýð áîõèð óñàí õàíãàìæ
áàéõã¿éãýýñ ¿éëäâýð ýðõëýõ áîëîìæ ñóë


Áîëîìæ Àþóë
- Ñèáèðèéí çàõ çýýëä îéðõîí
-Á¿ñ íóòãèéí òºâä îðøäîã. Àéìãèéí òºâ Ñýëýíãý
àéìãèéí á¿õ ñóìààñ 350 êì-í ðàäèóñò îðøäîã
-Àòðûí III àÿí ¿ð ºãººæºº ºãºõ áîëîëöîîòîé
-Äýýä ñîðòûí ¿ðèéí àæ àõóé ýðõëýõ á¿ðýí
áîëîìæòîé
-2009 îíûã Æį õºãæ¿¿ëýõ æèë áîëãîí çàðëàñàí
-ÇÃ-ñ Äàðõàí, Ñýëýíãèéí á¿ñ íóòãèéã “Ýð÷èìæñýí
ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã” ãýæ
çàðëàñàí
-Íàðèéí íîîñò õîíü ¿ðæ¿¿ëæ ñàéí ÷àíàðûí íîîñ,
àðüñààð ¿éëäâýð¿¿äèéã õàíãàõ áîëîìæ
-Òºìðèéí îðäóóäûã àøèãëàæ ýõëýõ ãýæ áàéãàà
-Òºñºâò èõýýõýí îðëîãî îðóóëàõ, øàòàõóóíû ¿íèéã
áóóðóóëàõ ýäèéí çàñãèéí ºíäºð à÷ õîëáîãäîë
á¿õèé íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð áàðèãäàõààð
òºëºâëºãäºæ áàéãàà
-Òºð çàñãèéí äýìæëýã, òºðèéí ¿éë÷èëãýý
-ÒÁÁ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäûí òºñºë
õºòºëáºð¿¿ä îëíîîð õýðýãæäýã
-Õºðø çýðãýëäýý àéìàã áîëîí á¿ñèéí áàéãàëèéí
íººö¿¿ä èõ
-Õ¿í àìûí ºñºëò íýìýãäýæ áàéãàà, øèëæèëò
õºäºë㺺í èõ
-Õ¿í àìûí äóíä íóòãàðõàõ ¿çýë áàéõã¿éãýýñ ººð
àéìãààñ øèëæèí èðýãñýä áèçíåñ õèéõýä òààòàé
-Ìîäíû èìïîðòûí òàòâàðûã òýãëýñýí ÿâäàë ò¿¿õèé
ýäèéí íèéë¿¿ëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ ìàãàäëàëòàé
-Àéìàã òºäèéã¿é Ìîíãîëûí çàõ çýýë áàãà
-Óñíû íººö áàãàñ÷ áàéãàà
-Áàðóóí àéìãóóäààñ ìàë÷äûí í¿¿äýë èõñýæ
áýë÷ýýðèéí äààö õýòýðñýí, ìàë÷èä
òàðèàëàí÷äûí õîîðîíäûí ìàðãààí èõñýæ áàéíà.
-Àëò îëáîðëîã÷ íèíæà íàðûí ¿éë àæèëëàãààãààð
óõñàí í¿õýíä íºõºí ñýðãýýëò õèéãýýã¿éãýýñ ìàë
í¿õýíä óíàæ ýíäýæ áàéíà.
-Áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð áàéãàà íü
¿éëäâýðëýã÷äýä õ¿íä òóñàæ áàéíà.
-Îðîí íóòãèéí ñòàíäàðò áàéõã¿éãýýñ
¿éëäâýðëýã÷äýä ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí
áàéãóóëëàãóóä òºðèéí äàðàìò ìýò ñàíàãäàõ
áîëñîí
- Õýòýðõèé áàãà íóòàã äýâñãýðòýé, íýã àéìãèéí
äîòîð îðøäîã áàéäàë íü òèéì ÷ çîõèìæòîé áèø
ó÷ðààñ õîëáîãäîõ àñóóäëóóä ¿¿ñäýã
- Îðõîí ñóìàíä öýâýð áîõèð óñàí õàíãàìæ,
õàëóóí óñíû ãàçàð áàéõã¿é
-Õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã äîðä
¿çýõ õàíäëàãà èõ áèé
-Òºãðºãèéí õàíøíû óíàëò èìïîðòûí ò¿¿õèé
ýäèéí ¿íèéã ºñãºæ áàéãàà
-Øàòàõóóí, äóëààí, öàõèëãààíû çàðäëûí ºñºëò
-Óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë, õýðýãëýã÷äèéí
õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðûí áóóðàëò, áàðèëãà
óãñðàëòûí ñàëáàðûí áóóðàëò

Æè÷: 2009 îíû 3 ñàðä Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýðëýã÷èä, òºðèéí áà òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãóóäûí òºëººëºã÷äèéí îðîëöîîíû àðãààð õèéñýí àéìãèéí ÑÂÎÒ øèíæèëãýý áîëîí
ñóäàëãààíû áàãèéí àæèãëàëò, àñóóëãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã ¿íäýñ áîëãîâ.
32

Çàõ çýýëèéí áîëîìæ

Àéìãèéí òºäèéã¿é óëñûí õóâüä äîòîîäûí çàõ çýýë áàãà ãýñýí áýðõøýýë á¿õèé ë
òîìîîõîí ¿éëäâýðëýã÷äýä òîõèîëäîæ áàéãàà õýäèé ÷ ¿éëäâýðëýã÷èä ººðñ人 çàõ çýýëèéí
áîëîìæîî õýðõýí õàðæ áàéãàà, á¿òýýãäýõ¿¿í íü çàõ çýýëä õýðõýí ¿íýëýãääýãèéã àâ÷ ¿çüå
(çóðàã 3.11 ¿çíý ¿¿).
Äàðõàí-Óóë àéìàã Ñýëýíãý àéìãèéí äîòîð îðøäîãòîé õîëáîîòîéãîîð ¿éëäâýðëýã÷äèéí
çàõ çýýë íü Äàðõàí-Óóë àéìàã ýñâýë Äàðõàí-Óóë, Ñýëýíãý àéìàã ãýñýí íü 74% áàéíà.
Õàðèí çºâõºí ñóìàíäàà áîðëóóëàëò õèéäýã ¿éëäâýðëýã÷èä 10%, ÓÁ áóþó áóñàä äîòîîäûí
çàõ çýýëèéã õàíãàäàã 11% íü óëñ îðíû øèíæ ÷àíàðòàé òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿ä áîëîõ Ýðýë
öåìåíò ÕÊ, Äàðõàí Òºìºðëºã ã.ì ¿éëäâýð¿¿ä áàéíà. Õàðèí ýêñïîðòîä á¿òýýãäýõ¿¿íýý
ãàðãàæ áàéãàà ãýñýí 5%-ä ìàë íÿäàëãàà, ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä, Äàðõàí Íýõèé ÕÊ
ã.ì êîìïàíèóä áàãòàæ áàéíà.

Ýðýëò òîãòâîðòîé, ¿éë àæèëëàãàà õýâèéí ÿâàãäàõ áîëîìæòîé ãýæ áàéãàà ¿éëäâýð¿¿ä
52% ýçýëæ áàéõàä á¿òýýãäýõ¿¿í íü èìïîðòûã îðëîõ óëìààð ýêñïîðòîä ãàðàõ áîëîìæòîé
ãýæ áàéãàà ¿éëäâýð¿¿ä 25% áàéãàà íü Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí çàõ
çýýëèéí áîëîìæ õàíãàëòòàé ºíäºð áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ýðýëò áóóð÷ áàéãàà 23%-í
äèéëýíõè íü áàðèëãà, ò¿¿íèé äàãàëäàõ ñàëáàð, òóõàéëáàë áàðèëãûí ìàòåðèàë, áàðèëãûí
õèéö, òàâèëãà õýðýãñýë ¿éëäâýðëýã÷èä áàéãàà íü ýäèéí çàñàã ñýðãýõýä ¿éë àæèëëàãàà íü
õýâèéí áîëîõ ¿éëäâýð¿¿ä ãýæ òîîöîãäîæ áàéíà. Õºãæèõ èðýýä¿éòýé ¿éëäâýð¿¿äèéí çàõ
çýýëèéí áîëîìæèéí òàëààð Õàâñðàëò 3.2 áà Õàâñðàëò 3.3-ñ äýëãýðýíã¿é ¿çíý ¿¿.

Çóðàã 3.11.Çàõ çýýëèéí áàéäàë

ªíººãèéí çàõ çýýëèéí õ¿ðýý Çàõ çýýëèéí áîëîìæ

Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

¯éëäâýð¿¿äèéí äèéëýíõè áóþó 80% íü á¿òýýãäýõ¿¿íýý çàõ çýýëä õàíãàëòòàé ñàéí ãýæ
¿íýëñýí áºãººä ýíý íü ÷àíàðòàé õîëáîîòîé ãýæ 68% íü ¿çæýý.

Õýðýãëýã÷, áîðëóóëàã÷ íàðààñ àâñàí ñàíàë àñóóëãààð ¿éëäâýðëýã÷èä
á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, íýð òºð뺺 íýìýãä¿¿ëýõèéã õàìãèéí èõýýð ñàíàë
áîëãîæýý. ¯íý õÿìäðóóëàõ áîëîí ñàâ áàãëàà áîîäîë ñàéæðóóëàõ àñóóäëóóä äàðààãèéí
áàéðàíä òàâèãäæýý.

33
Çóðàã 3.12.Á¿òýýãäýõ¿¿í ñàéæðóóëàõ ñàíàë



Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

¯éëäâýðëýã÷äýýñ ººðñ人ñ íü á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðõýí ñàéæðóóëàõ òóõàé òîäðóóëàõàä
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè áóþó ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ 35%
¿çýæ áàéõàä ºí㺠¿çýìæ, ñàâ áàãëàà áà íýð òºðëèéã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ òóñ á¿ð
25% íü ¿çæýý (çóðàã 3.13 ¿çíý ¿¿). ¯¿íýýñ ¿çýõýä õýðýãëýã÷, áîðëóóëàã÷èäòàé
õàðüöóóëàõàä îäîîãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ºí㺠¿çýìæèéã ñàéæðóóëàõ àñóóäàë
¿éëäâýðëýã÷äèéí õóâüä íèëýýä äýýã¿¿ðò òàâèãäàæ áàéãàà þì áàéíà. ×àíàð çàðèì òàëààð
õàíãàëòã¿é áàéãàà íü òåõíîëîãèéí òºâøèíòýé õîëáîîòîé ãýäãèéã ÷ òýä ýíýõ¿¿ õàðèóëòààð
èëýðõèéëñýí áàéíà.

Çóðàã 3. 13. ¯éëäâýðëýã÷äèéí á¿òýýãäýõ¿¿íýý õýðõýí ñàéæðóóëàõ ñàíàë

¯éëäâýðëýã÷èä
Äàðõàí-Óóë àéìãèéí
áîëîìæ áà äàâóó
òàëóóäàà àøèãëàí
õýðýãëýã÷, áîðëóóëàã÷-
äûíõàà ñàíàëûã ººðèéí-
õºº òºâøèíä ñóäëàí
òîäðóóëæ ¿éë àæèë-
ëàãààíäàà òóñãàõ øààðä-
ëàãàòàé áàéãàà íü
õàðàãäàæ áàéíà.

Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í


Áàéãàëèéí áîëîîä ýäèéí çàñãèéí íººö

Îðîí íóòãèéí õàíãàëòòàé àøèãëàãäàæ áàéãàà áîëîí àøèãëàãäààã¿é íººö áîëîìæèéã
ÒÁ-í àæèëòàíóóä õýðõýí òîäîðõîéëæ áàéãààã àâ÷ ¿çýõýä õàìãèéí èõýýð àøèãëàãäàæ áàéãàà
íººöºíä áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ò¿¿õèé ýä¿¿ä, í¿¿ðñ, àëò, òàðèàëàíãèéí ýðãýëòèéí òàëáàé
îðñîí áàéíà. Õàðèí àéìãèéí õýìæýýãýýð àøèãëàãäààã¿é áàéãàà, áîëîìæ èõòýé àøèãëàõ
øààðäëàãàòàé íººöºä áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ò¿¿õèé ýäèéí çàðèì îðäóóä, îäîî
àøèãëàãäàõã¿é áàéãàà õóó÷èí ¿éëäâýðèéí ãàçðûí îáüåêòóóä, òºìðèéí õ¿äðèéí îðä çýðãèéã
íýðëýñýí.
34
Çóðàã 3.14.Áàéãàëèéí áîëîîä ýäèéí çàñãèéí íººö

Àøèãëàëò ñàéí áàéãàà íººö¿¿ä Àøèãëàãäààã¿é, áîëîìæ èõòýé
íººö¿¿ä

Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàãèéí ÒÁ-í òºëººëºã÷人ñ àâñàí ñàíàë àñóóëãûí ¿ð ä¿í

¯éëäâýð¿¿äèéí ¿íäñýí ò¿¿õèé ýä õààíààñ õýðõýí õàíãàãäàæ áàéãàà, ò¿¿õèé ýäèéí íººö
õ¿ðýëöýý õàíãàìæ õèð áàéãàà, íººö íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæ çýðãèéã ¿éëäâýðëýã÷èä õýðõýí
¿çýæ áàéãààã àâ÷ ¿çýõýä 67% íü àéìãààñàà áîëîí Ñýëýíãýýñ àâäàã ãýñýí íü îðîí íóòãèéí
ò¿¿õèé ýäèéí áîëîìæ õàðüöàíãóé ºíäºð ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. 55% íü ººðñ人 ò¿¿õèé
ýäèéí áýëòãýí íèéë¿¿ëýëòýý õèéäýã áºãººä ººðñ人 áýëòãýõ, õóäàëäàí àâàëòûí ñóâãèéã
íýìýãä¿¿ëýõ, òºðººñ äýìæèæ íýãäñýí áýëòãýëèéí ñèñòåìòýé áîëîõ çýðãèéã õàìãèéí çºâ
àðãà ãýæ ¿çæýý.

Çóðàã 3.15.Ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéí òàëààð

¯íäñýí ò¿¿õèé ýäèéí íººö àâäàã
ãàçàð
Ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéã õýðõýí õèéäýã
Ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéã ñàéæðóóëàõ ¿éëäâýðëýã÷äèéí ñàíàë
Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ¿éëäâýðëýã÷äýýñ àâñàí ñàíàë àñóóëãûí ¿ð ä¿í

35
ͺºö õàíãàëòòàé ãýæ ¿çýãñýä 49% áàéãàà áºãººä íººö áàãà ãýæ ¿çñýí ¿éëäâýðëýã÷äèéí
äèéëýíõè ìîäîí ýäëýë, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, çºãèéí àæ àõóé, õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðò
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã íýìýãä¿¿ëýõ ÿìàð íýã áàéäëààð
áîëîìæòîé ãýæ ¿éëäâýðëýã÷èä 100% õàðèóëñàí áºãººä ¿¿íýýñ 47% íü á¿ðýí áîëîìæòîé
ãýñýí íü ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéí àñóóäàë ¿éëäâýðëýã÷äýä ýåðýãýýð íºëººëæ áàéãààã
èëýðõèéëæ áàéíà.

Çóðàã 3.16.Àæèëëàõ õ¿÷íèé íººöèéí òàëààð

Àæèëëàõ õ¿÷ýý õýðõýí áýëòãýäýã
Òîãòâîðòîé áàéãàà íºõöºë Òîãòâîðã¿é áàéãàà øàëòãààí

Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

¯éëäâýð¿¿äèéí 52% ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷íèé íººöòýé ãýæ õàðèóëñàí íü èõýâ÷ëýí
ñîö.¿åèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷ áîëîí Äàðõàíû èõ äýýä ñóðãóóëü,
ÌѯÒ-¿¿äýä áýëòãýãäýí ãàðäàã äýýä áîëîí äóíä ìýðãýæëèéí áîëîìæòîéãîî èëýðõèéëæ
áàéíà. Õàðèí àéìàãò áýëòãýãääýãã¿é òðàêòîð÷èí, êîìáàéí÷, çºãèé÷èí, óëñàä áýëòãýãäýõýý
áîëüñîí òºìºð õèéö ýäëýëèéí ìýðãýæèëòýí, çîîòåõíèê÷ ã.ì ìýðãýæèëòýí¿¿ä äóòàãäàëòàé
áàéãààã ìºí 48% íü õàíãàëòã¿é ãýñíýýñ õàðæ áîëíî. Àéìàãò áàéäàã ÌÑ¯Ò áîëîí Äàðõàí
ªð㺺 ÌÑ¯Ò íü òóñ á¿ð 14 ÷èãëýëýýð ìýðãýæèëòýé àæèëòàí áýëòãýæ æèëä äóíäæààð íèéò
500 îð÷èì íàðèéí ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷èí òºãñãºí ãàðãàæ áàéãàà áºãººä áàðèëãà,
î¸äîë, õ¿íñ ¿éëäâýðëýë, àâòîìàøèí çàñâàð çýðýã ñàëáàðóóäààñ áóñàä ñàëáàðò
ìýðãýæèëòýé àæèëòàí áýëòãýí ºã÷ ÷àäàõã¿é áàéíà. ¯¿íèéã ¿éëäâýðëýã÷äèéí 68%
àæèëëàãñäàà ÿìàð íýã õýìæýýãýý𠺺ðñ人 ñóðãàí äàäëàãàæóóëæ àâäàã ãýñíýýñ õàðæ
áîëíî.
¯éëäâýð¿¿äýä àæèëëàõ õ¿÷íèé òîãòâîð ñóóðüøèë åðºíõèé人 ñàéí áºãººä öàëèí
òîãòâîðòîé, àæëûí óóð àìüñãàë ñàéí, ñîíãîëò áàãà çýðýã íü ¿¿íèéã íºõöºëä¿¿ëæ áàéíà.
Õàðèí àæèëëàõ õ¿÷ òîãòâîðã¿é ãýñýí ¿éëäâýðëýã÷äèéí 24%-í õóâüä ¿éë àæèëëàãàà
óëèðëûí øèíæ ÷àíàðòàé ãýæýý.
Ýíý á¿õíýýñ ¿çýõýä íàðèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýõ àæèëä àéìãèéí èõ äýýä ñóðãóóëü,
ÌѯÒ-¿¿ä õýðýãöýýíèé ñóäàëãàà õèéæ ìýðãýæëèéí ÷èãëýë¿¿äýý íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãà
òóëãàð÷ áàéíà.
36
Õºãæèõ èðýýä¿éòýé ¿éëäâýð¿¿ä: Õºãæèõ èðýýä¿éòýé ºíººãèéí áà øèíý
¿éëäâýð¿¿äèéã òîäîðõîéëîõäîî äîîð äóðüäàõ 2 ¿å øàòòàéãààð òîäðóóëàí Äàðõàí-Óóë
àéìãèéí èðýýä¿éí ¿éëäâýð¿¿ä õýìýýí ýíý á¿ëýãò àâ÷ ¿çýæ áàéíà. Õºãæèõ èðýýä¿éòýé
¿éëäâýð¿¿äèéí æàãñààëòûã ñóìäààð õàðóóëñàíûã õ¿ñíýãò 3.6 áà 3.7 -ñ ¿çíý ¿¿.

1. ¯éëäâýðëýã÷èä, õýðýãëýã÷èä, áîðëóóëàã÷èä, ÒÁ áà ÒÁÁ-óóäûí òºëººëºã÷äèéí ñàíàë
àñóóëãààð òîäîðõîéëîãäñîí ¿éëäâýð¿¿äèéã æàãñààí 3-ñ äýýø ñàíàë àâñàí
¿éëäâýð¿¿äèéã ÿëãàí àâ÷ æàãñààëò ãàðãàñàí.
2. Òýäãýýð ñàíàë àñóóëãààð òîäîðñîí ¿éëäâýð¿¿äèéã ÌÓÇÃ-í òýðã¿¿ëýõ 12 ÷èãëýëä
áàãòñàí, Äàðõàí-Óóë àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä áàãòñàí, ñàíàë àñóóëãààð ¿íýëãýý
àâñàí áàéäàë, ñóäàëãààíû áàãèéí àéìàãò ¿éëäâýðëýã÷, ÒÁ, ÒÁÁ-í òºëººëëèéí äóíä
õèéñýí õýëýëö¿¿ëãýýð òîäîðõîéëîãäñîí çýðýã áàéäëààð òóñ á¿ð îíîî ºãºí ¿íýëæ 3-ñ
äýýø îíîî àâñàí ¿éëäâýð¿¿äèéã ñîíãîí àâñàí áîëíî.
Õ¿ñíýãò 3.6.Äàðõàí –Óóë àéìãèéí õºãæèõ èðýýä¿éòýé ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿ä, 2009

Äàðõàí ñóì Îðõîí ñóì
. Òºìºðëºãèéí ¿éëäâýð
. Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
¿éëäâýð¿¿ä
. Öåìåíòèéí ¿éëäâýð
. Àðüñ øèð, íýõèé
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
. θäëûí ¿éëäâýð¿¿ä
. Ãóðèëûí ¿éëäâýð
. Õ¿íñíèé ¿éëäâýð
. Ìàõ êîìáèíàò
. Ìàõ, ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí àæ
àõóé
. Æèìñ, íîãîî áîëîâñðóóëàõ
Æį
. Õàÿãäàë áîëîâñðóóëàõ
õóâàíöàðûí ¿éëäâýð
. Óðãàìëûí òîñíû ¿éëäâýð
. Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî
. Ǻãèéí àæ àõóé
. Ìàõ, ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí àæ
àõóé
Õîíãîð ñóì Øàðûí ãîë ñóì
. ¯ð òàðèà
. Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî
. Ìàõ, ñ¿¿, íîîñíû ýð÷èìæñýí
àæ àõóé
. Øàðûí ãîë í¿¿ðñíèé
óóðõàé
. Ǻãèéí àæ àõóé
. Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
¿éëäâýðëýë

Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í










37
Õ¿ñíýãò 3.7.Äàðõàí-óóë àéìàãò øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä, ñóìäààð

Äàðõàí ñóì Îðõîí ñóì
. Æèæèã òºìºð õèéöèéí ¿éëäâýð
. Õóóðàé ñ¿¿íèé ¿éëäâýð, ñ¿¿
öóãëóóëàõ öýã¿¿ä
. Õ¿ëýìæèéí àæ àõóé
. Òýæýýëèéí ¿éëäâýð
. Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé
. Õàÿãäàë öààñ áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
. ¯ÒÏ
. Í¿¿ðñ êîêñæóóëàõ ¿éëäâýð
. Öýâýð áîõèð óñíû íýãäñýí ñèñòåì
. Õ¿íñíèé íîãîî áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
. Õ¿ëýìæèéí àæ àõóé
. Õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ðèéí àæ àõóé
. Çîîðèéí àæ àõóé
. Õ¿íñíèé íîãîîíû àãðîòåõíèêèéí
ïàðê
. Øóóäàéíû ¿éëäâýð
. Òàëõ, íàðèéí áîîâíû öåõ
Õîíãîð ñóì Øàðûí ãîë ñóì
. Òºìºðèéí îðä àøèãëàõ
. Íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
. Øèëìýë ñîðòûí ¿ðèéí àæ àõóé
. ¯òðýì çîîðèéí àæ àõóé
. Òýæýýëèéí óðãàìàë òàðèàëàëò
. Òýæýýëèéí Æį
. Óñàëãààòàé òàðèàëàí
. Ñ¿¿ öóãëóóëàõ õºðãºëòèéí öýã¿¿ä
. Çàìàñêíû ¿éëäâýð
. Êåðàìçèò øàâàð àøèãëàí òîîñãî,
áëîê, õàâòàíãèéí ¿éëäâýð
. Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ öåõ
. Íîãîî áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
. Õ¿ëýìæèéí àæ àõóé

Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

Äàðõàí-Óóë àéìãèéí èðýýä¿éã òîäîðõîéëîõ ºíººãèéí áà èðýýä¿éí ¿éëäâýð¿¿äèéã
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýëýýð ìàòðèöàä (õ¿ñíýãò 3.8)
áàéðøóóëàõàä áàéãàëèéí áîëîîä ýäèéí çàñãèéí íººö èõòýé, àøèãëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ
áîëîìæòîé, ýðýëò ºíäºðòýé áóþó èìïîðòûã îðëîõ, ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé ¿éëäâýð¿¿äýýð
ºíººãèéí ¿éë àæèëëàãàà íü òîãòâîðæñîí òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿ä òýðã¿¿ëæ (ìàòðèöûí 2-ð
í¿ä) áàéíà. Óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäàë ñàéæðàõàä ¿éë àæèëëàãàà íü ýðñ ºñºõ
¿éëäâýð¿¿ä, òýð äóíäàà áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ÷èãëýëèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí ýðýëò ýíý
æèëèéí õóâüä ýðýëò áàãàññàí ÷ îéðûí èðýýä¿éä ýðýëò äàõèí íýìýãäýõ ó÷ðààñ ýðýëò
ºíäºðòýé á¿ëýãò õàìààðóóëëàà.

Ýðýëò îäîîãîîð áàãà ÷ íººö èõòýé ìàòðèöûí 1-ð í¿äýíä áàãòàõ ¿éëäâýð¿¿ä íü õàÿãäàë
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä áàéíà. ªíººãèéí áàéãàà õóâàíöàð õîã õàÿãäàë áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð òîíîã òºõººðºìæ, òåõíîëîãèéí õîöðîãäëîîñ øàëòãààëààä ºðòºã ºíäºðòýé
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã ó÷ðààñ ¿íèéí õ¿÷èí ç¿éëýýñ øàëòãààëàí ýðýëò áàãàòàé áàéäàã
÷ òåõíèê, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë õèéæ ºðòºãºº áóóðóóëâàë ýðýëò èõýýõýí íýìýãäýõ
áîëîìæòîé þì.

ͺºö áàãàòàé ÷ çàõ çýýëèéí áîëîìæ ºíäºðòýé ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä íººöèéã
íýìýãä¿¿ëýõã¿éãýýð çàõ çýýëèéí áîëîìæîî àøèãëàõ áîëîìæã¿é áºãººä ýäãýýð
¿éëäâýð¿¿äèéã äîòîð íü íººöèéã íýìýãä¿¿ëýõýä õÿëáàð áîëîí íººöèéã íýìýãä¿¿ëýõýä
õ¿íäðýëòýé ãýæ õóâààí íººö íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæ èõòýé ¿éëäâýð¿¿ä äýýð ýõíèé ýýëæèíä
¿éëäâýðëýã÷èä, ¿éëäâýðëýë ýðõëýõèéã ñîíèðõîã÷èä àíõààðàõ íü ç¿éòýé. ßëàíãóÿà ¿ð
òàðèà, õ¿íñíèé íîãîî, ¿ðèéí àæ àõóé, òýæýýëèéí óðãàìàë, ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, çºãèéí
àæ àõóé, õ¿ëýìæ çýðýã ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ¿éëäâýð¿¿äèéí íººöèéã íýìýãä¿¿ëýõýä èë¿¿
õÿëáàð þì. Ó÷èð íü ¿éëäâýð ýðõëýã÷äèéí õ¿ñýë ñîíèðõîë, ìºíãºí õºðºí㺠çýðýã áàéâàë
íººöèéã õÿëáàðõàí íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæòîé.

38
Õ¿ñíýãò 3.8.Èðýýä¿éã òîäîðõîéëîõ ¿éëäâýð¿¿äèéí ¿íýëãýýíèé ìàòðèö



Çàõ çýýëèéí èðýýä¿éí áîëîìæ
Ýðýëò áàãà Ýðýëò ºíäºð
Í
º
º
ö
è
é
í

¿
í
ý
ë
ã
ý
ý

Í
º
º
ö

õ
à
í
ã
à
ë
ò
ò
à
é

1-ð í¿ä
. Õàÿãäàë öààñ
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð*
. Õàÿãäàë
áîëîâñðóóëàõ
õóâàíöàðûí
¿éëäâýð


2-ð í¿ä
. Äàðõàí Òºìºðëºã ÕÊ-í îëáîðëîõ ¿éëäâýð
. Äàðõàí Õºâºí ÕÊ
. Ñèëèêàò ÕÊ
. Ýðýë Öåìåíò ÕÊ
. Øàðûí ãîë ÕÊ
. Äàðõàí Íýõèé ÕÊ áîëîí íýõèé î¸ìîë á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýë
. Ãóðèëûí ¿éëäâýð¿¿ä
. Õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿ä
. Òºìñ òàðèàëàëò
. Òîîñãî, áëîêíû ¿éëäâýð
. Êåðàìçèòûí ¿éëäâýð*
. Õóóðàé ñ¿¿íèé ¿éëäâýð*
. Ñ¿¿ öóãëóóëàõ öåõ¿¿ä*
. Í¿¿ðñ êîêñæóóëàõ ¿éëäâýð
. Õ¿íñíèé íîãîî áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
. Çàìàñêíû ¿éëäâýð*
Í
º
º
ö

á
à
ã
à

3-ð í¿ä







4-ð í¿ä
. Äàðõàí Òºìºðëºã ÕÊ-í áîëîí áóñàä òºìºð õèéöèéí
¿éëäâýð
. Ýì Æè ¿¿ä ÕÕÊ
. Íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð*
. Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé
. Óðãàìëûí òîñíû ¿éëäâýð
. Õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëàëò
. Õ¿ëýìæèéí àæ àõóé*
. Ǻãèéí àæ àõóé
. ¯ð òàðèà
. Óñàëãààòàé ãàçàð òàðèàëàí*
. Òýæýýëèéí ¿éëäâýð*
. Çîîðèéí àæ àõóé*
. ¯ðèéí àæ àõóé*
. Øóóäàéíû ¿éëäâýð*
. Àãðîòåõíèêèéí ïàðê*
. Îéí ¿ðæ¿¿ëýã *

Æè÷: ͺºö áà çàõ çýýëèéí áîëîìæèéí ¿íýëãýýí (õàâñðàëò 3.2 áà 3.3) äýýð ¿íäýñëýí ãàðãàâ.
*-ð øèíýýð áàéãóóëàãäàõ ¿éëäâýð¿¿äèéã òýìäýãëýñýí áîëíî.


Àéìãèéí èðýýä¿éã òîäîðõîéëîõ ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàëûã õºãæèõ èðýýä¿éòýé
ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿ä (çóðàã 3.17 áà 3.18) áà èðýýä¿éä øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä
(çóðàã 3.19 áà 3.20) ãýæ õóâààí ãàðãàõäàà Äàðõàí ñóìûã òóñä íü äýëãýðýíã¿éãýýð (çóðàã
3.18 áà 3.20) ãàðãàâ.
39
Çóðàã 3.17.Äàðõàí-Óóë àéìàãò õºãæèõ èðýýä¿éòýé ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàë


Òàíèõ òýìäýã


Махны чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Зөгийн аж ахуй

Тоосго

Сүүний чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Үр тариа

Нүүрс

Ноос, ноолуурын чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Төмс хүнсний ногоо

40
Çóðàã 3.18.Äàðõàí ñóìûí õºãæèõ èðýýä¿éòýé ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàë


Òàíèõ òýìäýã

 

Махны чиглэлийн эрчимжсэн аж
ахуй
Тосны ургамал боовсруулах Хөнгөн блок

Сүүний чиглэлийн эрчимжсэн аж
ахуй
Гурилын үйлдвэр

Цемент

Жимс жимсгэнэ боловсруулах

Оёдол

Төмөр хйиц

Талх нарийн боов, гурилан
бүтээгдэхүүн

Барилгын модон хийц

Төмөрлөг

Мал нядлах, мах

Хог хаягдал боловсруулах

Барилга угсралт
 
Арьс шир, ангийн үс
боловсруулах

41
Çóðàã 3.19.Äàðõàí-Óóë àéìàãò õºãæèõ øèíý ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàë

Òàíèõ òýìäýã






 
 

Сүү сүүн бүтээгдэхүүн

Тоосго

Агуулахын аж ахуй

Жимс жимсгэнэ

Замаскны үйлдвэр Агропарк

Талх, нарийн боов, гурилан
бүтээгдэхүүн

Шуудайны үйлдвэр Хүлэмжийн аж ахуй

Сүү цуглуулах, хөргөлтийн
цэг

Цэвэр бохир усны систем Мод үржүүлэг

Хүчит тэжээлийн үйлдвэр

Үрийн аж ахуй Нефть боловсруулах үйлдвэр
Төмрийн орд Малын тэжээл Усалгаатай газар тариалан
42
Çóðàã 3.20.Äàðõàí ñóìàíä õºãæèõ øèíý ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàë

Òàíèõ òýìäýã





3.3.2 Àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóäûí èðýýä¿éí õàíäëàãà
Àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ñàëáàð íü ÕÀÀ, óóë óóðõàé, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýë. Ýäãýýð
ñàëáàðûã îéðûí èðýýä¿éä õºãæ¿¿ëýõ çîðèëòîä ¿íäýñëýí àéìãèéí ¿íäñýí 9 ñàëáàðûí 2015
îí õ¿ðòýëõ õàíäëàãûã ñàëáàð õîîðîíäûí áàëàíñûí àðãûã àøèãëàí òîäîðõîéëîâ.
Äàðõàí-Óóë àéìãèéí “Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã” áîëãîí
çàðëàñàí áîëîí Àòàðûí Ø àÿíû õ¿ðýýíä ÕÀÀ ñàëáàð íýëýýä ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. ̺í
Òºìºðëºãèéí îðäûã 2009 îíîîñ àøèãëàæ ýõëýõ çîðèëò òàâüñàí áàéíà. Ýíý çîðèëò áèåëýõ
 
 

Сүү сүүн бүтээгдэхүүн

Махны чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй

Нүүрс

Жимс жимсгэнэ

Сүүний чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Төмөр хийц

Хүчит тэжээлийн үйлдвэр

Хог хаягдал боловсруулах Хүлэмжийн аж ахуй
ҮТП Үйлдвэрлэл технологийн парк
43
íºõöºëä ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë, òýýâðèéí ñàëáàðûí ºñºëòºíä øóóä íºëººëíº. 2011
îíîîñ Øàðûí ãîëûí óóðõàé äàëä îëáîðëîëòûí òåõíîëîãèò øèëæèæ ÷àäâàë ýíý íü ìºí
ýð÷èì õ¿÷ áîëîí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ºñºëòºíä øóóä íºëººëíº. ̺í
íýõèé î¸ìîë á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ÎÕÓ-ä ýêñïîðòëîõ áîëñîí, õýâëýëèéí ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëò
íýëýýä èõ áîëîâ÷ íèéò áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ºñºëòºíä áàãà íºëººëæ
áàéíà. Äýýðõ íºõöºë áàéäëóóä íèéò ñàëáàðóóäàä õýðõýí íºëººëºõèéã òåõíîëîãèéí
êîýôôèöèåíòèéí ìàòðèöûã ¿íäýñëýí ãàðãàâ. Òîîöîîíû íýãäñýí ¿ð ä¿íã Çóðàã 3.21-ñ ¿çíý
¿¿.

Çóðàã 3.21.Ñàëáàðóóäûí á¿òöèéí ººð÷ëºëò


Ýõ ¿¿ñâýð:Ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿í ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ òîîöîîëîâ.

Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëñíèé ä¿íä àéìãóóäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéí á¿òöýä ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã òîäîðõîéëîâ.

.
E(X,Y)= ∑X
i
Y
i
/(∑X
i
2
)
0.5
(∑Y
i
2
)
0.5
.
N(X,Y)= (1-E(X,Y)
2
)
0.5
Ýíä: X,Y õî¸ð ººð îíû ñàëáàðûí á¿òöèéí âåêòîð
E(X,Y)=1: íýã á¿òýö íºãººãèéí ¿ðãýëæëýë áîëæ áóé
E(X,Y)=0: X,Y õî¸ð á¿òýö ýðñ ÿëãààòàé
0<E(X,Y)<1: íýã á¿òöèéí òîäîðõîé õýñýã íºãºº á¿òöèéí ººð÷ëºëòèéí ¿ðãýëæëýë áîëæ
áóéã èëòãýíý
E(X,Y)=-1: íýã á¿òýö íºãºº á¿òöèéã áóóðóóëñíû ¿ð äàãàâàð
0<N(X,Y)<1: X áà Y á¿òöèéí ÷èãëýëèéí ººð÷ëºëòèéí õýìæýýã òîäîðõîéëíî
N(X,Y)=0: õî¸ð á¿òöèéí ººð÷ëºëòèéí ÷èãëýë äàâõöàõ
N(X,Y)=1: ººð÷ëºëòèéí ÷èãëýë ïåðïåíäèêóëÿð



44

Õ¿ñíýãò 3.9.Ñàëáàðûí á¿òöèéí ººð÷ëºëò

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
E(X,Y)= 0.9974 0.9997 0.9991 0.9996 0.9999 0.9999 0.9999
N(X,Y)= 0.0727 0.0262 0.0434 0.0271 0.0126 0.0127 0.0128

2015 îí ãýõýä àéìãèéí ÄÍÁ-ä óóë óóðõàéí ýçëýõ õýìæýý èõýýõýí íýìýãäýæ 11.2%,
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí ýçëýõ õýìæýý áàãà çýðýã áóóð÷ 49.7% õ¿ðýõ áà áóñàä
ñàëáàðûí ýçëýõ õýìæýý áàðàã òîãòâîðòîé áàéíà. Ñàëáàðûí á¿òöýä ãàðàõ ýíý ººð÷ëºëòèéí
ä¿íä àéìãèéí ÄÍÁ- èéí ºñºëò ÿìàð áàéõûã Çóðàã 3.22-ñ ¿çíý ¿¿.
Çóðàã 3.22.Äàðõàí-Óóë àéìãèéí íèéò ñàëáàðûí ºñºëò, 2009-2015îí


Ýõ ¿¿ñâýð:Ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿í ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ òîîöîîëîâ.

2009-2012 îíä ÄÍÁ-èéí ºñºëò ºíäºð 17.4-25.3 õóâü áàéõ áºãººä äàðààãèéí æèë¿¿äýä
ºñºëò òîãòâîðòîé 15% îð÷èì áàéõ àæýý.
Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéí èðýýä¿éí õàíäëàãà
Çàñãèéí ãàçðààñ “Äàðõàí, Ñýëýíãèéí á¿ñ íóòãèéã ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ãàçàð
òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã“ ãýæ çàðëàñàíòàé õîëáîãäóóëàí Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ýð÷èìæñýí
ìàë àæ àõóéí èðýýä¿éí õàíäëàãûã äàðààõü áàéäëààð òîîöîîëîí ãàðãàëàà.

Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé

Äàðõàí –Óóë àéìàã íü 2008 îíû ìàë òîîëëîãûí ä¿íãýýð ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí 3221
¿õýðòýéãýýñ 3063 ¿íýýòýé. Íýã ¿íýýíýýñ ãàðàõ ñ¿¿íèé ãàðö æèëäýý äóíäæààð 1770 ëèòð
áàéíà. Àéìãèéí ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéí ñ¿ðãèéí á¿òýö áîëîí ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí
àæ àõóéí íýãæèéí òîîã 2009-2021 îí õ¿ðòýë òîîöîîëîí ãàðãàëàà. 2015 ãýõýä ¿õýð ñ¿ðãèéí
òîî 4843 õ¿ð÷ 2021 îíä 6402 õ¿ð÷ ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Õàðèí íýã àæ àõóéí íýãæ íü
äóíäæààð 30 ñààëèéí ¿íýýòýé áàéíà ãýæ ¿çâýë 2015 îíä 123, 2021 îíä 163 ñ¿¿íèé
ýð÷èìæñýí àæ àõóé áèé áîëîõîîð áàéíà (õ¿ñíýãò 3.10-ã ¿çíý ¿¿).










45
Õ¿ñíýãò 3.10.Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ¿õðèéí ñ¿ðãèéí òîî á¿òýö, 2009-2012

жилийн эцэст
бяруу шүдлэн Сүүний
жил нийт үхэр төл эм үржилд
эм
борлуулах бух эр гунж эм шүдлэн бух эр үнээ бух ААН тоо
2009 3832 2260 892 50 11 1 538 0 1 0 2339 1 96
2010 3864 2302 872 49 11 1 548 0 1 0 2382 1 98
2011 4021 2344 888 50 11 1 574 0 1 0 2496 1 102
2012 4212 2456 930 52 12 1 601 0 1 0 2615 1 107
2013 4413 2573 975 55 12 1 630 0 1 0 2739 1 112
2014 4623 2695 1021 57 13 1 660 0 1 0 2870 1 118
2015 4843 2824 1070 60 13 1 691 0 1 0 3006 1 123
2016 5074 2958 1120 63 14 1 724 0 1 0 3149 1 129
2017 5315 3099 1174 66 15 1 759 0 1 0 3299 1 135
2018 5568 3246 1230 69 15 1 795 0 1 0 3456 1 142
2019 5833 3401 1288 72 16 1 833 0 1 0 3621 2 148
2020 6111 3563 1350 76 17 1 872 0 1 0 3793 2 156
2021 6402 3732 1414 79 18 1 914 0 1 0 3974 2 163


Ýõ ¿¿ñâýð:2008 îíû ñ¿ðãèéí ýðãýëòèéí ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ
òîîöîîëîâ.

Ñåëåêöèéí ¿ð ä¿íä ñààìûí õýìæýý 2015 îí ãýõýä íýã ¿íýýíýýñ ãàðàõ ñààìûí ãàðö 2242
ëèòð áîëæ, ñ¿¿íèé íººö æèëäýý 8682,2 ìÿí ëèòðò õ¿ð÷ áàéíà. Õàðèí 2021 îíä ãýõýä
ñààìûí ãàðö 4848 ëèòðò õ¿ð÷, æèëèéí 24566,6 ìÿí ëèòð ñ¿¿íèé íººöòýé áîëîõîîð áàéíà
(õ¿ñíýãò 3.11 –ã ¿çíý ¿¿).

Õ¿ñíýãò 3.11.Ñààìûí õýìæýýíèé ººð÷ëºëò, 2009-2021 îíóóä

Ýõ ¿¿ñâýð:Ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿í ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ òîîöîîëîâ.

Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí àæ àõóéí áóþó ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð
àøãèéã 30 ¿íýýòýé àæ àõóéí íýãæýýð æèøýý áîëãîí 2 õóâèëáàðààð òîîöëîî.

À õóâèëáàð: ¯íýýíèé áàéðûã øèíýýð áàðüæ ñààìûã ºíäºð àøèã øèìòýé ¿¿ëäýðèéí
è÷ýýâýð ¿ðýýð õýýëò¿¿ëæ ñààìûã íýìýãä¿¿ëýõ , (õàøààíû ¿íý 5 ñàÿ òºãðºãèéã çàðäàëä
îðóóëæ òîîöñîí áîëíî) Õ¿ñíýãò 3.12-ã ¿çíý ¿¿.











жилийн саамын хоногийн Саах сүү
жил саам, л нэмэгдэл саам,л мян.л
2009 1770 5.8 5080.9
2010 1770 5.8 5439.8
2011 1770 117.9 5.8 5597.3
2012 1888 117.9 6.2 6285.7
2013 2006 117.9 6.6 7027.0
2014 2124 117.9 7.0 7824.6
2015 2242 117.9 7.3 8682.2
2016 2360 117.9 7.7 9603.7
2017 2477 542.7 8.1 10593.3
2018 3020 542.7 9.9 13665.1
2019 3563 542.7 11.7 17005.3
2020 4106 542.7 13.5 20632.5
2021 4648 542.7 15.2 24566.6
46

Õ¿ñíýãò 3.12.Íýã ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã, À õóâèëáàðààð

Жил Саам, кг Орлого Зардал Ашиг
2012 2004.8 30231.4 37744.6 -7513.2
2013 2122.7 38991.2 41067.1 -2075.9
2014 2240.6 43787.5 41479.4 2308.1
2015 2358.5 45511.9 41160.0 4351.9
2016 2476.4 43137.5 42109.1 1028.3
2017 3019.1 55410.0 49994.2 5415.8
2018 3561.8 57472.6 54656.4 2816.2
2019 4104.5 71616.0 55265.7 16350.2
2020 4647.2 79708.4 58491.4 21216.9
2021 5189.9 87819.8 60431.8 27388.0
NPV=623.5 IRR=27%

Ýõ ¿¿ñâýð:Ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿í ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ òîîöîîëîâ.

Á õóâèëáàð: ¯íýýíèé õàøààã øèíýýð áàðüæ 2500 ëèòð äýýø ñààìòàé 30 ø ¿íýý
øèíýýð õóäàëäàí àâ÷ ñààìûã íýìýãä¿¿ëýõ, (õàøààíû ¿íèéã 5 ñàÿ òºãðºã, 30 ¿íýýíèé 39
ñàÿ òºãðºãèéã çàðäàëä îðóóëæ òîîöñîí áîëíî) Õ¿ñíýãò 3.13-ã ¿çíý ¿¿.

Õ¿ñíýãò 3.13.Íýã ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã, Á õóâèëáàðààð
Жил Саам, кг Орлого Зардал Ашиг
2010 2476.4 43137.5 42109.1 1028.3
2011 3019.1 55410.0 49994.2 5415.8
2012 3561.8 57472.6 54656.4 2816.2
2013 4104.5 71616.0 55265.7 16350.2
2014 4647.2 79708.4 58491.4 21216.9
2015 5189.9 87819.8 60431.8 27388.0
2016 5189.9 87819.8 60431.8 27388.0
2017 5189.9 87819.8 60431.8 27388.0
2018 5189.9 87819.8 60431.8 27388.0
2019 5189.9 87819.8 60431.8 27388.0
2020 5189.9 87819.8 60431.8 27388.0
2021 5189.9 87819.8 60431.8 27388.0
NPV=1106 IRR=27%

Ýõ ¿¿ñâýð:Ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿í ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ òîîöîîëîâ.

Õî¸ð õóâèëáàðûí Àøèãò àæèëëàãààíû äîòîîä ºãººæ àäèëõàí 27% áàéãàà áîëîâ÷ õàðèí
öýâýð àøãèéí ºãººæèéã õàðâàë ñààëèéí 305 õîíîãèéí ñààì 2500 ëèòðýýñ äýýø ãàðöòàé
¿íýýí¿¿ä õóäàëäàí àâñàí íü èë¿¿ àøèãòàé áàéíà. (NPVb=1106 >623.5=NPVa)

Ìàõíû ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé

Äàðõàí –Óóë àéìàã íü 2008 îíû ìàë òîîëëîãûí ä¿íãýýð ìàõíû ÷èãëýëèéí 1370
¿õýðòýéãýýñ 1349 õýýëòýã÷ áàéíà. Íýã ¿õðýýñ ãàðàõ ìàõíû ãàðö äóíäæààð 230-260 êã
áàéíà.
Äàðõàí–Óóë àéìãèéí ìàõíû ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéí ¿õðèéí òîî áîëîí
ìàõíû ôåðìåðèéí òîîã 2009-2021 îí õ¿ðòýë òîîöîîëîí ãàðãàëàà. 2015 ãýõýä ¿õýð ñ¿ðãèéí
òîî 1715 õ¿ð÷ 2021 îíä 2247 õ¿ð÷ ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Õàðèí íýã àæ àõóéí íýãæ íü
äóíäæààð 50 ¿õýðòýé áàéíà ãýæ ¿çâýë 2015 îíä 34, 2021 îíä 45 ìàõíû ýð÷èìæñýí àæ àõóé
áèé áîëîõîîð áàéíà (Õ¿ñíýãò 3.14-ã õàðíà óó).

47
Õ¿ñíýãò 3.14. Äàðõàí –Óóë àéìãèéí ìàõíû ¿õðèéí ºñºëò

Он Нийт үхэр хээлтэгч
худалдах 
үхэр ААН тоо
2010 1370 795 233 27
2011 1433 831 244 29
2012 1499 869 255 30
2013 1568 909 549 31
2014 1640 951 574 33
2015 1715 995 600 34
2016 1794 1041 628 36
2017 1877 1089 657 38
2018 1963 1139 687 39
2019 2054 1191 719 41
2020 2148 1246 752 43
2021 2247 1303 786 45


Ýõ ¿¿ñâýð:Ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿í ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ òîîöîîëîâ.

Ìàõíû ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí àæ àõóéã àøãèéã 50 ¿õýðòýé àæ àõóéí íýãæýýð æèøýý
áîëãîí 2 õóâèëáàðààð òîîöëîî. Õ¿ñíýãò 3.15-ã ¿çíý ¿¿
À õóâèëáàð: Ñýëýíãý ¿¿ëäýðèéí ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿íýýã ºíäºð àøèã øèìòýé è÷ýýâýð
¿ðýýð õýýëò¿¿ëæ, ¿¿ëäýð óãñààã ñàéæðóóëñíààð ìàõíû ãàðöûã íýìýãä¿¿ëýõ
Á õóâèëáàð: Ìàõíû ÷èãëýëèéí ºíäºð àøèã øèìòýé 50 ãóíæ (õ750,0 ìÿí òºã), 1 áóõûã
(õ900,0 ìÿí òºã) õóäàëäàí àâ÷, ìàõíû ãàðöûã íýìýãä¿¿ëýõ

Õ¿ñíýãò 3.15.Íýã ìàõíû ÷èãëýëèéí ôåðìåðèéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã, À áà Á
õóâèëáàðààð

Хөрөнгө
оруулалтын
жил
1 2 3 4 5 6 7
Эм төл 21 21 25 26 27 29
Эр төл 21 21 25 26 27 29
Эм бяруу 10 11 12 13 14 15
Эр бяруу 10 11 12 13 14 15
Гунж 50 8 8 9 10 10 10
Гуна 8 8 9 10 10
Үнээ 43 49 54 55 58 60
Бух 1 1 2 2 2 2 2
Шар
Нийт үхэр 51 72 89 97 102 108 112
Орлого 2601.5 13990.9 24501.9 28468.7 28221.2 32376.7
Зардал 38400 4919.4 6495.3 7453.8 7976.7 8246.7 8799.3
Ашиг -38400 -2317.9 7495.6 17048.1 20492 19974.5 23577.4
A. Хувилбар NPV=454.3 IRR=20.4%
B. Хувилбар NPV=31716.1 IRR=410%

Ýõ ¿¿ñâýð:Ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿í ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ òîîöîîëîâ.

Äýýðõ 2 õóâèëáàðûí Àøèãò Àæèëëàãààíû ªãººæ (IRR) áîëîí Öýâýð Aøãèéí ªãººæèéã
(NPV) õàðüöóóëàí ¿çýõýä Á õóâèëáàðûí Àøèãò àæèëëàãààíû äîòîîä ºãººæ 410%, Öýâýð
àøãèéí ºãººæ 31,716 ìÿí òºãðºã ãàðñàí. Õýðâýý 38400 ìÿí òºã ñàíõ¿¿æèëòèéã ººðºº õèéæ
÷àäâàë èë¿¿ ýð÷èìæñýí àæ àõóéã áèé áîëãîæ áîëîõîîð áàéíà.

Íàðèéí íàðèéâòàð íîîñò õîíèíû àæ àõóé

Íàðèéí, íàðèéâòàð íîîñò õîíèíû àæ àõóéã øèíýýð 300 ýì òºëºã (õ35,0 ìÿí òºã, íèéò
10,5 ñàÿ òºãðºã) õóäàëäàí àâ÷ áàéãóóëáàë òóñ àæ àõóéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã ÿìàð
48
áàéõûã òîîöîîëëîî. Èíãýõäýý äàðààõü íºõöºë¿¿äèéã àâ÷ ¿çýâ. ¯¿íä: Òºë áîéæèëò 80%,
è÷ýýâýð ¿ðýýð õýýëò¿¿ëíý, õîðîãäîë ýì õîíü 5%, òºëºã 10%, çààçëàõ ýì õîíü 17-20%
áàéíà.

Õ¿ñíýãò 3.16.Íàðèéí, íàðèéâòàð íîîñò õîíèíû íýã àæ àõóéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéí
òîîöîî

Он
Хонины
тоо
Орлого,
мян төг
Зарлага,
мян төг
Ашиг,
мян төг
Хөрөнгө
оруулалтаа
нөхөх
300 3440.0 -14362.3 -10922.3 -10913.2
2010 510 12852.7 -13403.7 -551.0 -11464.5
2011 591 15450.7 -14650.3 800.4 -10667.7
2012 646 16887.6 -16012.8 874.8 -9793.4
2013 706 18458.1 -17502.0 956.1 -8842.0
2014 772 20174.7 -19129.6 1045.1 -7796.9
2015 844 22051.0 -20908.7 1142.3 -6654.7
2016 922 24101.7 -22853.2 1248.5 -5406.2
2017 1008 26343.2 -24978.6 1364.6 -4041.6
2018 1101 28793.1 -27301.6 1491.5 -2550.1
2019 1204 31470.8 -29840.6 1630.2 -919.9
2020 1316 34397.6 -32615.8 1781.8 861.9
2021 4426 34397.6 -32615.8 1781.8 13566.1


Ýõ ¿¿ñâýð:Ñóäàëãààíû áàãèéí ãèø¿¿í ýäèéí çàñàã÷ Á.Ï¿ðýâ òîîöîîëîâ.


Äýýðõ òîîöîîëëîîñ õàðàõàä òóñ àæ àõóé íü 2011 îí ãýõýä àøèãòàé àæèëëàæ ýõëýõ
áîëîâ÷ 2020 îí õ¿ð÷ áàéæ õºðºí㺠îðóóëàëòàà íºõºõººð õàðàãäàæ áàéíà. Õýðýâ íîîñíû
¿íý íýìýãäñýí òîõèîëäîëä íîîñíû àæ àõóéí ¿ð àøèã íýìýãäýõ áîëîìæòîé áîëíî.
3.4. ¯éëäâýðæèëòèéã äýìæèõ ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàðóóä

Äàðõàí-Óóë àéìàã íü ¿éëäâýðëýë õºãæèõ áàéãàëèéí áîëîîä íèéãýì ýäèéí çàñãèéí íººö
áàÿëàã, áîëîìæ èõòýé àéìàã áºãººä ¿éëäâýð ýðõëýõýä ¿íäñýí áýðõøýýë áîëîîä áàéãàà
ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäëûã çîõèñòîéãîîð øèéäýõ, çîõèîí áàéãóóëàõ íü õàìãèéí òóëãàìäñàí
àñóóäàë áîëîîä áàéíà. Óðò õóãàöààòàé áàãà õ¿¿òýé áàíêíû çýýë ¿éëäâýðëýã÷äèéã äýìæèæ
÷àäíà ãýæ ¿éëäâýðëýã÷äèéí 71%, ÒÁ-óóäûí 37%, ÒÁÁ-óóäûí 56% ¿çýæ áàéãàà áîëîâ÷ îäîî
øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí 10%-ã ë áàíêíû çýýëýýð õèéõýýð òºëºâëºñíèéã (çóðàã 3.23
¿çíý ¿¿) õàðâàë ºíººãèéí áàíêíû çýýë ¿éëäâýðëýã÷äýä øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí
õàíãàëòòàé ýõ ¿¿ñâýð áîëæ ÷àäàõã¿é áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðãýæ áàéíà. ¯éëäâýðëýã÷èä
5-10 æèëèéí õóãàöààòàé, æèëèéí 8-12% îð÷èì õ¿¿òýé çýýë áàéâàë òýäíèéã äýìæèæ ÷àäíà
ãýæ ¿çýæ áàéãàà íü àðèëæààíû áàíêóóäààð äàìæèí õýðýãæäýã ¿éëäâýðëýã÷äèéã äýìæèõ
òºñëèéí çýýë¿¿ä çîõèñòîé íü õàðàãäàæ áàéíà.
Îäîî øààðäëàãàòàé áàéãàà ñàíõ¿¿æèëòèéí 44% íü òºñëèéí çýýëýýð ãýæ õàðèóëñàí
¿éëäâýðëýã÷äèéí äèéëýíõè íü ÕÕÀÀÕ¯ß-û òîíîã òºõººðºìæèéí õºíãºëºëòòýé çýýë,
çýýëèéí õ¿¿ãèéí òºëáºðèéí 50%-ûã òºðººñ äààõ, õàðüÿà ñàíãóóäûí ýõ ¿¿ñâýð, ÓÈÕ-í
ãèø¿¿äèéí òîéðîãòîî çàðöóóëàõ 500,0 ñàÿ òºãðºã ã.ì ÿàìíû áîëîîä òºðèéí ýõ ¿¿ñâýðò
íàéäñàí áàéäàëòàé áàéíà. ßëàíãóÿà õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàã÷èä
ÿàìíààñ ñàíõ¿¿æèëòèéí èõýýõýí õ¿ëýýëòòýé áàéíà. Ýíý íü íýã òàëààð ÕÕÀÀÕ¯ß õºäºº àæ
àõóéí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ìàë÷èä òàðèàëàí÷äàä èõ õýìæýýãýýð áóöàëòã¿é
òóñëàìæ ºã÷ áàéñàí íü òýäýíä õ¿ëýýëò ¿¿ñãýñýíòýé õîëáîîòîé. Ýíý çîðèëãîîð æèë á¿ð
óëñûí òºñ⺺ñ èõ õýìæýýíèé çàðäàë ãàðäàã áîëîâ÷ ìàë÷èä, òàðèàëàí÷äûí àìèéã
àðãàöààõàä çîðèóëàãäàõààñ áèø òîãòâîðòîé õºãæèëä õ¿ðãýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Òèéìýýñ
ÕÕÀÀÕ¯ß ñàëáàðûíõàà ¿éëäâýðëýã÷äèéã äýìæèõäýý øèëìýë ñîðòûí áóóäàé áîëîí
õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ð ¿ðæ¿¿ëýã, ñàéí ¿¿ëäðèéí ¿íýý, ìàõ, íàðèéí íîîñíû ÷èãëýëèéí õîíü,
ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿õýð çýðýã ìàë÷èä, òàðèàëàí÷äûí õ¿÷ äóòàõ àíõàí øàòíû ¿éë
àæèëëàãààã äýìæèõèéí çýðýãöýý ò¿¿õèé ýäèéí áîðëóóëàëòûã õàíãàäàã áýëòãýí
49
íèéë¿¿ëýëòèéí ñ¿ëæýý áèé áîëãîõ, òîãòâîðòîé áèçíåñ áîëæ ÷àäàõ áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð¿¿äèéã äýìæèæ òýäãýýðýýð äàìæóóëàí íýìýãäñýí ºðòãèéí ñ¿ëæýýíèé ýõíèé íýãæ
áîëîõ ìàë÷èä òàðèàëàí÷äàä õ¿ðýõ õýðýãòýé áàéíà. ªºðººð õýëáýë, ñàíõ¿¿æèëò, çýýë
òóñëàìæèéí áîäëîãîî õàìãèéí ¿ð ä¿íòýé áàéõààð ¿éë àæèëëàãààíóóäàä ÷èãë¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé áàéíà.

Çóðàã 3.23.Ñàíõ¿¿æèëòèéí çîõèñòîé õýëáýð áà ñàíõ¿¿æèëòýý áîñãîõ àðãóóä,
¿éëäâýðëýã÷èä



Ýõ ¿¿ñâýð:Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

ÒÁ-í òºëººëºã÷èä îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ ñàíä ãàçàð àøèãëàõ ëèöåíç
õóäàëäàõ, òîì ¿éëäâýðëýã÷äýýñ õàíäèâ òóñëàìæ àâàõ ã.ì-ýýð õºðºí㺠òºâëºð¿¿ëæ Æį-ã
äýìæèõ íü ¿ð ä¿íòýé àðãà ãýæ ¿çñýí áàéíà. Æį-÷äýä çýýëèéí áàðüöàà áàòàëãàà
õàíãàëòã¿é áàéäàãòàé õîëáîîòîéãîîð áàíêíû çýýëä õàìðàãäàõ áîëîìæ áàãàòàé áºãººä
çýýëèéí áàòàëãààíû ñàíãóóäûã îëîí óëñûí òºñºë õºòºëáºð¿¿ä òóóøòàé àæèëëóóëàõ íü
÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéíà.

Çóðàã 3.24.Ñàíõ¿¿æèëòèéí çîõèñòîé õýëáýð, ÒÁ áà ÒÁÁ-í í¿äýýð



Ýõ ¿¿ñâýð:Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

¯éëäâýðëýã÷äýä íýí òýðã¿¿íä øààðäëàãàòàé áàéãàà ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý áîëîí
ò¿¿íèé çîðèóëàëòûã Çóðàã 3.25-ñ ¿çíý ¿¿. Øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýýã íü
õàðàõàä íèéò ¿éëäâýðëýã÷äèéí 72% íü 100 ñàÿ òºãðºã õ¿ðòýëõ ñàíõ¿¿æèëò òýäíèé ¿éë
àæèëëàãààã äýìæèæ ÷àäíà ãýæ ¿çæýý. Ñàíõ¿¿æèëòèéí çîðèóëàëòûã õàðâàë 63% íü òåõíèê,
òåõíîëîãèä, 14% àæëûí áàéð, òàëáàé, ïëàíòàöèä çàðöóóëàõààð òºëºâëºæ áàéãàà íü
öààøèä òåõíèê, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë õèéñíýýð á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð ñàéæðàõûã
èëýðõèéëæ áàéíà. Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí ñàíõ¿¿æèëò õýðýãòýé ãýñýí ¿éëäâýðëýã÷èä 19%
ýçýëæ áàéãàà áºãººä ýäãýýð íü õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿ä áîëîí áîëîâñðóóëàõ õºíãºí àæ
¿éëäâýðèéí ñàëáàðûíõàí áàéíà. Òýäíèé õóâüä á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðýëò òîãòâîðòîé ÷ ò¿¿õèé
50
ýäèéí ãàðö óëèðëûí øèíæ ÷àíàðòàé áàéäàã íü ýðãýëòèéí õºðºíãèéã íýìýãä¿¿ëýõ
øààðäëàãà õýðýãöýýã ¿¿ñãýæ áàéäàã áàéíà.

Çóðàã 3.25.Ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý áà çîðèóëàëò

Íýí òýðã¿¿íä øààðäëàãàòàé
ñàíõ¿¿æèëò
Ñàíõ¿¿æèëòèéí çîðèóëàëò

Æè÷: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

Øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëò, ò¿¿íèé çîðèóëàëò, áîëîìæèò ýõ ¿¿ñâýðèéã ñóäàëãààíä
õàìðàãäñàí ¿éëäâýð¿¿äýýð äýýð àâ÷ ¿çñýíèé çýðýãöýý àéìãèéí õºãæëèéã èðýýä¿éä
òîäîðõîéëîõ ¿éëäâýð á¿ðýýð äýëãýðýíã¿é àâ÷ ¿çñýíèéã õ¿ñíýãò 3.17-ñ ¿çíý ¿¿. Õàðèí îðîí
íóòãèéí ¿éëäâýð ýðõëýã÷èä, ÒÁ, ÒÁÁ-óóäûí ñàíàë áîëãîñîí ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæèò
õóâèëáàðóóä äýýð ñóäàëãààíû áàãèéí ñàíàë áîëãîæ áàéãàà áîëîìæèò õóâèëáàðóóäûã
íýìýí äàâóó áà ñóë òàë, õýðýãæèõ áîëîìæèéã ¿íýëñíèéã õ¿ñíýãò 3.18-ñ ¿çíý ¿¿.
51
Õ¿ñíýãò 3.17.Èðýýä¿éí ¿éëäâýð¿¿äèéí îéðûí èðýýä¿éä øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý, áîëîìæèò ýõ ¿¿ñâýð


Òýðã¿¿ëýõ
÷èãëýëèéí
¿éëäâýð¿¿ä
Ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý
(1 $=1300 òºã)
Ñàíõ¿¿æèëòèéí
çîðèóëàëò
Ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæèò ýõ
¿¿ñâýð
Õ¿ëýýãäýæ áóé
¿ð ä¿í
À.ªíººãèéí õºãæèõ èðýýä¿éòýé ¿éëäâýð¿¿ä
Äàðõàí ñóì
1.
Äàðõàí
òºìºðëºã ÕÊ:
îëáîðëîõ
¿éëäâýð

5,23 ñàÿ àì.äîëëàð áóþó
6,8 òýðáóì òºãðºã
-Îðä àøèãëàõ
-Áàÿæìàë òýýâýðëýõ
-Áàíêíû çýýëýýð
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýýð òºëºâëºæ
áàéãàà

Áýëýí îâîîëãûã ýêñïîðòîä ãàðãàâàë
1 æèëä ñàíõ¿¿æèëòýý íºõíº
2. Ýðýë öåìåíò ÕÊ
20 ñàÿ àì.äîëëàð áóþó 26
òýðáóì òºãðºã
ªíººãèéí íîéòîí
òåõíîëîãèéã õóóðàé
áîëãîñíîîð õ¿÷èí
÷àäëàà íýìýãä¿¿ëýõ,
Æèëèéí 9% õ¿¿òýé 10 æèëèéí
çýýë: Òîäîðõîéã¿é
Õ¿÷èí ÷àäàë 2 äàõèí ºñíº,
Ýð÷èì õ¿÷ çàðöóóëàëòûã áàãàñíà
ÕÎ íºõºõ õóãàöàà 8 æèë
3.
Äàðõàí íýõèé
ÕÊ
2,5 òýðáóì òºãðºã
-Ò/ò-èéí øèíý÷ëýë,
-Íèéë¿¿ëýëò áà
áîðëóóëàëòûí ñ¿ëæýý
-Ýðãýëòèéí õºðºíãº
-Æèëèéí 8% õ¿¿òýé 7 æèëèéí
òºñëèéí çýýë: ÀÕÁàíêíû
Õ¿÷èí ÷àäëàà á¿ðýí àøèãëàæ æèëä
1 ñàÿ ø íýõèé áîëîâñðóóëàõ
ÕÎ íºõºõ õóãàöàà 5 æèë
4.
Äàðõàí Õºâºí
ÕÊ
2,0 òýðáóì
-ªð äàðàõ-1,3 òýðáóì
-ÝÕ-600 ñàÿ
-Íýìýëò ò/ò -66 ñàÿ
- Ãàäààäûí ÕÎ
-Òºñëèéí áàãà õ¿¿òýé, 5
æèëèéí õóãàöààòàé çýýë
Æèëä 60,0 ìÿíãàí ì3 äóëààëãûí
ìàòåðèàë ¿éëäâýðëýíý.
ÕÎ íºõºõ õóãàöàà 3 æèë
5.
Ýì Æè ¿¿ä
ÕÕÊ
800 ñàÿ
-ÝÕ -700 ñàÿ
-Öîíõ õèéõ
êîìïüþòåðæñýí òîíîã
òºõººðºìæ -100 ñàÿ
- Ýõ êîìïàíè áóþó Áîäü
ãðóïïýýñ ñàíõ¿¿æèõ

Äýýä çýðãèéí ìîäîí âàêóóì öîíõ
áîëîìæèéí ¿íýýð õèéõ áîëîìæ
á¿ðäýíý
6. Ñèëèêàò ÕÊ 5,0 òýðáóì
Òîíîã òºõººðºìæèéí
øèíý÷ëýë
Àâàõ ò/ò-ºº áàðüöààëàí óðò
õóãàöààíû áàãà õ¿¿òýé çýýë
àâàõ
-Øîõîéí ¿éëäâýðëýë ºñíº
-Áëîêíû ¿éëäâýðëýë íýìýãäýæ
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð ñàéæðàíà
7.
Òàâàí Íóóð ÕÕÊ
–ãóðèëûí
¿éëäâýð

1,0 òýðáóì òºãðºã
Òîíîã òºõººðºìæ
øèíý÷ëýë-0,6 òýðáóì
¯éëäâýðèéí áàéð -0,4
òýðáóì
10 æèëèéí õóãàöààòàé ñàðûí
1%-ñ äîîø õ¿¿òýé çýýë
¯éëäâýðëýëèéí õýìæýý ºñºõ
8.
Áàðèë òðåéä
ÕÕÊ – ãóðèëûí
¿éëäâýð
200 ñàÿ òºãðºã ÝÕ áóþó áóóäàé àâàõ -Áàãà õ¿¿òýé çýýë
-¯éë àæèëëàãàà õýâèéí, çîãñîëòã¿é
ÿâàãäàõ
9. Õàÿãäàë 500 ñàÿ òºãðºã ¯éëäâýðèéí áàéð -100 -Ñàðûí 1%-ñ áàãà õ¿¿òýé 7-10 Á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõ çàðäàë
52
áîëîâñðóóëàõ
õóâàíöàðûí
¿éëäâýð: Ñàí
Îðãèó ÕÕÊ
ñàÿ, Òîíîã òºõººðºìæ -
250 ñàÿ,
ÝÕ-100, ñóðãàëò -50 ñàÿ
æèëèéí çýýë
-Õóâüöààò êîìïàíè áîëæ ÕÎ
òàòàõ
áàãàññàíààð ¿íý íü áóóð÷
áîðëóóëàëò ºñíº
Äàðõàí õîòûí õîò òîõèæèëòîíä õóâü
íýìðýý îðóóëíà.
10.
Õ¿íñíèé
¿éëäâýð¿¿ä

Äàðõàí õ¿íñ ÕÕÊ-500ñàÿ
Äàðõàí äýýæèñ ÕÕÊ- 200
ñàÿ,
Óðãàö õ¿íñ ÕÕÊ-450 ñàÿ
-Òîí/òºõ øèíý÷ëýë -800
ñàÿ òºãðºã
-ÝÕ-350 ñàÿ òºãðºã
- Óðò õóãàöààòàé, õ¿¿ áàãàòàé
çýýë
Òîíîã òºõººðºìæ àâòîìàòæèí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë
íýìýãäýíý
11. Õ¿íñíèé öåõ¿¿ä
Äóíäæààð íýã öåõèéí
õóâüä 2 ñàÿ òºãðºã íèéò 20
îð÷èì ñàÿ òºãðºã
-Íýìýëò òîíîã
òºõººðºìæ, õýðýãñýë
àâàõ
-ªºðñäèéí õºðºíãº
-Ñàéí ìýäýõã¿é
Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí
õýìæýý, íýð òºðºë ºñíº
12.
Ìàõ ñ¿¿íèé
ýð÷èìæñýí
ºðõèéí àæ àõóé
Íýã àæ àõóéä äóíäæààð
33,0 ñàÿ òºãðºã –Íèéò 100
ñàÿ òºãðºã
-¯ðæèë ñåëåêö
-Õàøàà, õîðîî
-Ìàëûí òýæýýë
Òîäîðõîéã¿é
Á¿òýýìæ ºñíº
Áýë÷ýýð àøèãëàëò áàãàñíà
13.
Óðãàìëûí òîñíû
¿éëäâýð:
¯éëäâýðéèí
áàéð, òîíîã
òºõººðºìæ á¿ãä
áýëýí
Ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë õºðºí㺠îðóóëàã÷ Îðîñûí òàëààñ á¿ðýí øèéäýãäñýí. ¯éë
àæèëëàãààãàà óäàõã¿é ýõýëíý.
200 àæëûí áàéð øèíýýð áèé áîëíî
Ä¿í
Ñóìûí ºíººãèéí
¿éëäâýð¿¿ä
46 òýðáóì 70 ñàÿ
òºãðºã
Äèéëýíõè íü òîíîã
òºõººðºìæèéí
øèíý÷ëýëä ñàíõ¿¿æèëò
õèéíý
Áàðèëãûí ìàòåðèàë
¿éëäâýðëýã÷äèéí õóâüä ýõ
¿¿ñâýð îäîîãîîð òîäîðõîéã¿é
Á¿òýýìæ íýìýãäýíý
Îðõîí ñóì
14.
Òºìñ, õ¿íñíèé
íîãîî
òàðèàëàëò:
Òîìîîõîí
êîìïàíè áàéõã¿é
÷ ºðõ á¿ð áóþó
700 îð÷èì ºðõ
á¿ãä òàðèàëäàã
ªðõ¿¿ä àæ àõóéãààñàà
õàìààðààä 5-50,0 ñàÿ
áóþó íèéò 8 îð÷èì òýðáóì
òºãðºã
Çîîðü
Õ¿ëýìæ
Óñàëãààíû ñèñòåì
Ýõ ¿¿ñâýð òîäîðõîéã¿é,
Îäîîãîîð ÝÕ-í ºíäºð õ¿¿òýé
çýýëèéã Õààí áàíêíààñ
àâöãààäàã
Óñàëãààíû ñèñòåì òàâüæ
òåõíèêæèëòèéã íýìýãä¿¿ëñíýýð
á¿òýýìæ íýìýãäýíý, íýãäñýí çîõèîí
áàéãóóëàëòàíä íîãîî÷äûã îðóóëâàë
èë¿¿ àøèãòàé
15.
Ǻãèéí àæ àõóé:
Áàÿí çºãèé
õîðøîî áîëîí
áóñàä 20 îð÷èì
ºðõèéí àæ àõóé

-18 ñàÿ òºãðºã-ïëàíòàöè
- Äóíäæààð íýã ºðõèéí àæ
àõóé 10 ñàÿ òºãðºã íèéò
200 ñàÿ òºãðºã
-Ǻãèéí á¿ëèéí òîîã
íýìýõ
-ªâºë溺 áàðèõ
-Áýë÷ýýðèéã íýìýãä¿¿ëýõ
áóþó áàëò æèìñíèé
áóòíû ïëàíòàöè
-Áàãà õ¿¿òýé çýýë
- Áàëò óðãàìëûí íººö íýìýãä¿¿ëýõ,
á¿òýýìæèéã ºñãºõ
Á¿ëèéí òîîã áóþó õ¿÷èí ÷àäëûã
íýìýãä¿¿ëýõ
16.
Ìàõ, ñ¿¿íèé
ýð÷èìæñýí àæ
-Áóÿíäà õîðøîî: 9000
àì.äîëëàð áóþó 11,7 ñàÿ
-Òýæýýëèéí ¿éëäâýðèéí
ò/òºõ
-Áàãà õ¿¿òýé, óðò õóãàöààíû
çýýë
-Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãàðàë ¿¿ñýë
òîäîðõîé áîëñîíîîð çàõ çýýëèéí
53
àõóé: òºãðºã
-Îðõîí äýëãýð ÕÕÊ-20 ñàÿ
òºãðºã

- ¯ðæèë ñåëåêö, ýì ìàë,
òýæýýëèéí ¿éëäâýð

-Áàíêíû çýýë õ¿íäðýëòýé ó÷èð
ººðñäèéí õºðºí㺺ð

áîëîìæ íýìýãäýõ
-Ìàõ, ñ¿¿íèé ãàðö æèë èðýõ á¿ð
ºñºõ

Ä¿í
Ñóìûí ºíººãèéí
¿éëäâýð¿¿ä
8 òýðáóì 249,7 ñàÿ
òºãðºã

Ýõ ¿¿ñâýð íü ÿã òîäîðõîé
áîëñîí ¿éëäâýð Îðõîí äýëãýð
ÕÕÊ-ñ ººð îäîîãîîð áàéõã¿é

Õîíãîð ñóì
17.
¯ð òàðèà:
ªðõèéí àæ àõóé,
à.à.í íèéëýýä 60
îð÷èì
Íèéò 10 òýðáóì òºãðºã
(¿¿íýýñ óñàëãààíû ñèñòåì
50%)
-Ýðãýëòèéí õºðºíãº

-Òðàêòîð, êîìáàéí

-Óñàëãààíû ñèñòåì
-ÝÕ-ã áàíêíû çýýëýýð
-Òðàêòîð êîìáàéíûã ÿàìíû
õºíãºëºëòòýé çýýëýýð
-Óñàëãààíû ñèñòåì ýõ ¿¿ñâýð
òîäîðõîéã¿é, ºíººãèéí áàíêíû
çýýë áîëîìæã¿é
Á¿òýýìæ íýìýãäñýíýýð íèéò
¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý ºñíº
18.
Òºìñ, õ¿íñíèé
íîãîî:
Ïèêñåëü ÕÕÊ-600,0 ñàÿ
òºãðºã
Çîîðü
Óñàí ñàí
Òåõíèê
-ªºðñäèéí õºðºí㺺ð
-Áàíêíû òºñëèéí çýýë
-Çîîðü íýìñýíýýð ºâºë, õàâàð
áîðëóóëàëòûã ºñãºõ
19.
Ìàõ, ñ¿¿,
íîîñíû
ýð÷èìæñýí àæ
àõóé
Íàðñ ýýæ ÕÕÊ-100 ñàÿ
òºãðºã, Àéãàð ÕÕÊ – 57,0
ìÿíãàí àì.äîëëàð áóþó
74,1 ñàÿ

-¯íýýíèé òîîã
íýìýãä¿¿ëýõ
-Òýæýýë òàðèàëàõ
-Óñàëãààíû òåõíèê
-Òýæýýëèéí Æį-9,0
ìÿíãàí àì.äîëëàð
Ýì õîíü-48,0 ìÿíãàí
àì.äîëëàð
-Õ¿¿ áàãàòàé çýýë


-ßàìíû òºñëèéí çýýë -9,0
ìÿíãà
ªºðñäèéí õºðºí㺠– 48,0 ìÿíãà
-Íèéò ¿éäâýðëýë íýìýãäýíý
Ä¿í
Ñóìûí ºíººãèéí
¿éëäâýð¿¿ä
10 òýðáóì 774,1 ñàÿ
òºãðºã (¿¿íýýñ
óñàëãààíû ñèñòåì 5
òýðáóì)

ßàìíû òºñëèéí çýýëä
õàìðàãäàõûã õ¿ëýýæ áàéãàà
ÕÀÀ-í ¿éëäâýðëýã÷èä îëîí
áàéíà

Øàðûí ãîë ñóì
20. Øàðûí ãîë ÕÊ
20 ñàÿ åâðî áóþó 33,8
òýðáóì
Äàëä îëáîðëîõ
òåõíîëîãè, òîíîã
òºõººðºìæ
Ãàäààäûí ÕÎ
¯éëäâýðëýëèéí õýìæýý 3 äàõèí ºñ÷
æèëä 1,5 ñàÿ òí îëáîðëîäîã áîëíî
21.
Òîîñãî, áëîêíû
¿éëäâýð:
Àíóêàïèòàë ÕÕÊ
270,0 ñàÿ òºãðºã
Íýìýëò òîíîã òºõººðºìæ
àâàõ
Æèëèéí 1%-ñ áàãà õ¿¿òýé 5-7
æèëèéí çýýë àâàõ
¯éëäâýðëýëèéí õýìæýý íýìýãäýíý
22.
Ǻãèéí àæ àõóé:
Àëòàí çºãèé
ºðõèéí àæ àõóé

2,2 ñàÿ òºãðºã
Ǻãèéí á¿ë ºñãºõ
õàéðöàã ñàâ õèéõ
ªºðèéí õºðºí㺺ð
Íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý
ºññºíººð áîðëóóëàëò íýìýãäýíý,
öààøèä ýêñïîðòûí áîëîìæèéã
àøèãëàõ íººö á¿ðä¿¿ëíý
54
Ä¿í
Ñóìûí ºíººãèéí
¿éëäâýð¿¿ä
34 òýðáóì 72,2 ñàÿ
òºãðºã

Øàðûí ãîë ÕÊ Ãåðìàíû ÕÎ-
÷äàä õàíäñàí áàéãàà, Ǻãèéí
àæ àõóé ººðñ人
ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.

Ä¿í
ªíººãèéí
¿éëäâýð¿¿ä
99 òýðáóì 166 ñàÿ òºãðºã

Á.Èðýýä¿éä õºãæèõ øèíý ¿éëäâýð¿¿ä

Òýðã¿¿ëýõ
÷èãëýëèéí
¿éëäâýð¿¿ä
Ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý
(1 $=1300 òºã)
Ñàíõ¿¿æèëòèéí
çîðèóëàëò
Ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæèò ýõ
¿¿ñâýð
Õ¿ëýýãäýæ áóé
¿ð ä¿í
Äàðõàí ñóì
1.
Äàðõàí
Òºìºðëºã ÕÊ-í
áàÿæóóëàõ
¿éëäâýð
600 ñàÿ àì.äîëëàð áóþó
780 òýðáóì òºãðºã
Áàÿæóóëàõ ¿éëäâýðèéí
áàéð, òîíîã òºõººðºìæ
Òîäîðõîéã¿é.
Ãýõäýý òºìðèéí õ¿äýð çàðñàí
àøãèéã õóðèìòëóóëàõ áîëîìæ
áèé
Íýì¿¿ ºðòºã á¿õèé á¿òýýãäýõ¿¿í
õèéæ ýêñïîðòîíä ãàðãàõ, øèðýì
õàéëàõ çýðýã äàãàëäàõ
¿éëäâýð¿¿äèéí ò¿¿õèé ýäèéã
áýëòãýõ áîëîìæ ¿¿ñíý.
2.
Æèæèã òºìºð
õèéöèéí
¿éëäâýð
¯éëäâýðëýã÷äèéí
ººðñäèéí ñîíèðõîë,
áîëîìæ, õýðýãöýýíýýñ
õàìààðààä ÿíç á¿ð. Òîíîã
òºõººðºìæ ÿã ÿìàð ¿íýòýé
áàéõ íü òîäîðõîéã¿é
áàéãàà.
¯éëäâýðèéí áàéð, òîíîã
òºõººðºìæ, àãóóëàõ
Òîäîðõîéã¿é
Èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã îðëîõ,
îäîî àæèëëàæ áàéãàà ýêîëîãèä
õàëòàé òåõíîëîãè á¿õèé õÿòàäûí
¿éëäâýð¿¿äèéã õààõ áîëîìæ
á¿ðäýíý

3.
Õóóðàé ñ¿¿íèé
¿éëäâýð, ñ¿¿
öóãëóóëàõ
öýã¿¿ä

-Ñ¿¿ öóãëóóëàõ õºðãºëòã¿é
öýã –íýãæèéí 5,6 ñàÿ
òºãðºã 10ø, íèéò- 56 ñàÿ
òºãðºã.

Õóóðàé ñ¿¿íèé ¿éëäâýð-
2,5 òýðáóì
- Ñ¿¿ öóãëóóëàõ
õºðãºëòòýé öåõ- íýãæèéí
¿íý 30 ñàÿ òºãðºã -10 ø,
íèéò 300 ñàÿ òºãðºã
-Ñ¿¿íèé õºðãºëòòýé
ìàøèí- òóñ á¿ð18 ñàÿ
òºãðºã, 3 ìàøèí íèéò 54
ñàÿ òºãðºã
Ñ¿¿ öóãëóóëàõ öýãèéã
áàðèõ çàðäàë



¯éëäâýðèéí áàéð,
õóóðàé ñ¿¿íèé òîíîã
òºõººðºìæ, òàðàã, ñ¿¿
ñàâëàõ àâòîìàò ìàøèí-
2,5 òýðáóì

Õºðãºëòèéí öýãèéí áàéð
ñàâ, òîíîã òºõººðºìæ
Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä,
ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí àæ àõóéíóóä
ººðñäèéí õºðºí㺺ð
õºðãºëòèéí öýã áàéãóóëàõààñ
ãàäíà ìàë÷èä äóíäûí
õîðøîîíä õºðãºëòèéí öåõèéã
ýçýìø¿¿ëýõ òîõèîëäîëä óëñûí
òºñ⺺ñ ñ¿¿ öóãëóóëàõ öýã¿¿ä,
õºðãºëòèéí öýã¿¿ä
ñàíõ¿¿æèãäýíý.
Õóóðàé ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí 2,5
òýðáóì òºãðºãèéí äèéëýíõèéã
Ïîëèêîì ÕÕÊ áàíêíû çýýëýýð
ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áàéãàà.
5-10 ñàðä ñ¿¿íèé ãàðö èõ áàéõ ¿åä
ñ¿¿ öóãëóóëàí õóóðàé ñ¿¿ õèéæ
ò¿¿íèéãýý ñ¿¿ õîâîðäñîí ºâëèéí
óëèðàëä õýðýãëýõ áîëîìæ á¿ðäýíý.

¯éëäâýðò øèíýýð áèé áîëîõ àæëûí
áàéð - 43

Õºðãºëòã¿é öýãò íèéò 10, õºðãºëòòýé
öýãò 20 íèéò ñ¿¿ öóãëóóëàõ öýãò 30
àæëûí áàéð

Äàðõàí, Ñýëýíãèéí á¿ñä áàéãàà ñ¿¿
¿éëäâýðëýã÷ ìàë÷èä ñ¿¿ãýý
áîðëóóëæ îðëîãî íü íýìýãäýíý.
55

Íèéò (õóóðàé ñ¿¿íèé
¿éëäâýðèéã
îðóóëàõã¿éãýýð) -410 ñàÿ
òºãðºã
4.
Òýæýýëèéí
¿éëäâýð

9000 àì.äîëëàð áóþó 11.7
ñàÿ òºãðºãèéí ¿íýòýé
òîíîã òºõººðºìæ
ýð÷èìæñýí ìàë àæ
àõóéíóóäàä
øààðäëàãàòàé. Ýõíèé
ýýëæèíä 3 ø- 35,1 ñàÿ
òºãðºã
Òîíîã òºõººðºìæ ßàìíû õºíãºëºëòòýé çýýë
Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé ýðõëýã÷èä
ñ¿¿íèéõýý ãàðöûã íýìýãä¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé


5.
Õ¿ëýìæèéí àæ
àõóé

Æèæèã õ¿ëýìæèéí àæ
àõóéíóóäûã îëíîîð
áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé.
- 6Õ20ì õ¿ëýìæ 5 ñàÿ òºã,
äóñëûí óñàëãàà 2.5 ñàÿ
òºã. Íýã àæ àõóéä íýã
óñàëãààòàé õ¿ëýìæ ãýâýë
7.5 ñàÿ òºã. Ýõíèé
ýýëæèíä 20 õ¿ëýìæ ãýæ
òîîöîõîä 150,0 ñàÿ òºã
-Õ¿ëýìæ õóäàëäàí àâàõ
-Õ¿ëýìæèéí óñàëãààíû
ñèñòåì
-Çîîðü
-Òàðèàëàí÷èä ººðñäèéí
õºðºí㺺ð

Íàðèéí íîãîîíû óðãàöûã
íýìýãä¿¿ëæ ýêîëîãèéí öýâýð
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý ºñºõ
6.
Ýð÷èìæñýí ìàë
àæ àõóé

-Äóíäæààð 30 ñààëèéí
¿íýý á¿õèé ñ¿¿íèé
ýð÷èìæñýí àæ àõóé-70
ñàÿ.òºã


10 àæ àõóé ãýâýë íèéò 700
ñàÿ òºãðºã

-Øèëìýë ñîðòûí
ñààëèéí ¿íýý 1,5 ñàÿ òºã,

-¯íýýíèé áàéð -20 ñàÿ
òºãðºã

-ÎÕÓ-í áàíêóóäûí àðèëæààíû
áàíêóóäààð äàìæóóëàí ÕÀÀ-í
ñàëáàðò îëãîõ çýýë
-ßàìíû îðóóëæ èðäýã ñààëèéí
¿íýý
-¯éëäâýðëýã÷äèéí ººðñäèéí
õºðºí㺺ð ã.ì
-ßëàíãóÿà ¿ðæèë, ñåëåêöèéí
àñóóäàëä ÿàìíààñ äýìæëýã
øààðäëàãàòàé.
-Ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãàðàë ¿¿ñýë
òîäîðõîé áîëñíîîð ýð¿¿ë àõóéí
øààðäëàãà õàíãàõ, ýêñïîðòîä ãàðãàõ
áîëîìæ äýýøèëíý.
-Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ
íü áýë÷ýýð áàãàòàé Äàðõàí,
Ñýëýíãèéí íóòàãò ¿ð àøèãòàé.
-Ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí á¿òýýìæ
íýìýãäýíý.
7.
Õàÿãäàë ö
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð

Õàìãèéí õÿìä òîíîã
òºõººðºìæ 78 ñàÿ òºãðºã
-Òîíîã òºõººðºìæ
-¯éëäâýð ýðõëýã÷èéí ººðèéí
ñîíèðõîë,
-Òºñºë õºòºëáºð¿¿ä
Øèíýýð áèé áîëîõ àæëûí áàéð – 10

8.
¯ÒÏ: Ïàðêàä
òóñãàãäñàí
¿éëäâýð¿¿äýýñ
ýëåêòðîí áàðàà
óãñðàõ
Ïàðê ººðèéí ãýñýí
òîîöîîòîé
-Ïàðêèéí õàøàà
-Ïàðê-ä áàãòàõ
¿éëäâýð¿¿äýä ¿ç¿¿ëýõ
òîíîã òºõººðºìæ
-¯ÒÏ áàéãóóëàõ øààðäëàãà
ºíäºð áàéãàà áîëîâ÷ ò¿¿íèéã
ÿã ÿìàð õýëáýðýýð çîõèîí
áàéãóóëàõ àñóóäàë á¿ðýí
øèéäýãäýýã¿é áàéãàà. Ýíý
¯ÒÏ-ä áàãòàõ ¿éëäâýð¿¿äèéã ñîíãîõ
øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò òîãòîîõ, òýäýíä
¿ç¿¿ëýõ òàòâàðûí õºíãºëºëò
óðàìøóóëàë, õîîðîíäûí óÿëäàà
õîëáîîã òîãòîîõ íü ãîë áîëîõîîñ
56
¿éëäâýðýýñ
áóñàä
¿éëäâýðèéã
ýíýõ¿¿ õ¿ñíýãòýä
á¿ãä äàí
äàíãààðàà
òóñãàãäñàí
òóõàé 3.4.Òºðèéí îðîëöîî
õýñãýýñ äýëãýðýíã¿é ¿ç.
áèø õàøààíä íýãòãýí áàéðøóóëàõ
àñóóäëûã ñóäàëãààíû áàã
äýìæèõã¿é áàéãàà. Ýíý òóõàé
3.4.Òºðèéí îðîëöîî õýñãýýñ
äýëãýðýíã¿é ¿ç
9,
Í¿¿ðñ
êîêñæóóëàõ
¿éëäâýð
¯éë àæèëëàãàà íü
òºëºâëºãäºí ÕÎ õèéãäýæ
áàéãàà.
-¯éëäâýðèéí áàðèëãûí
àæèë ÿâàãäàæ áàéãàà.

Øàðûí ãîë ýíåðãî ÕÕÊ, áîëîí
Øàðûí ãîë óóðõàéí ýõ
êîìïàíèàñ ÕÎ õèéãäýæ áàéãàà
-Øàðûí ãîëûí óóðõàéí í¿¿ðñèéã
êîñêæóóëæ íýìýãäñýí ºðòºã á¿õèé
á¿òýýãäýõ¿¿í áîëãîí, ñàëáàðûí
êîìïàíèóäàä áîðëóóëàõ

Ä¿í
Ñóìûí èðýýä¿éí
¿éëäâýð¿¿ä
1 òýðáóì 295,1 ñàÿ
òºãðºã

(Äàðõàí Òºìºðëºãèéí
780 òýðáóì áàãòààã¿é
áîëíî)

Îðõîí ñóì
10.
Öýâýð áîõèð
óñíû íýãäñýí
ñèñòåì

50 ñàÿ òºãðºã
Õîîëîéíóóä òàâèõ
ÿíèé 2 õóäàã ãàðãàõ
Óëñûí òºñ⺺ñ
Ñóìûí òºâä öýâýð áîõèð óñòàé
áîëñîíîîð ¿éëäâýðëýë ýðõëýõ
àíõàí øàòíû íºõöºë á¿ðäýíý
11.
Õ¿íñíèé íîãîî
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð

20 ñàÿ òºãðºã
ßàìíû 10 ñàÿ òºãðºãèéí
¿íýòýé òîíîã òºõººðºìæ
2 ø
ßàìíû õºíãºëºëòòýé çýýë
Æèìñ, íîãîî÷äûí õîëáîîíä
íººøëºõ ¿éëäâýðèéã õàðèóöóóëàí
íîãîî÷èä äóíäàà õýðýãëýí íýãäñýí
íýã áðýíä áèé áîëãîõ
12.
Õ¿ëýìæèéí àæ
àõóé

ªðõ¿¿äèéí ñîíèðõîë
÷àäàâõèàñ øàëòãààëàí 5-
50 ñàÿ òºãðºãèéí õ¿ëýìæ
áàéõ áîëîìæòîé. 6Õ20ì
õ¿ëýìæ 2,5 ñàÿ òºã,
äóñëûí óñàëãàà, çîîðèéí
õàìò 2.5 ñàÿ òºã . Íýã
õ¿ëýìæèéí àæ àõóé 10,0
ñàÿ òºã. Ýõíèé ýýëæèíä 10
õ¿ëýìæ ãýæ òîîöîõîä
100,0 ñàÿ òºã
-Õ¿ëýìæ õóäàëäàí àâàõ
-Õ¿ëýìæèéí óñàëãààíû
ñèñòåì

-Òàðèàëàí÷èä ººðñäèéí
õºðºí㺺ð
-ßàìíû õàðüÿà òàðèàëàí
ýðõëýëòèéã äýìæèõ ñàíãààñ
õºíãºëºëòòýé íºõöºëººð
õ¿ëýìæ îëãîäîã ÷ òýð íü
õ¿ðýëöýý ìóóòàé
Íàðèéí íîãîîíû óðãàöûã
íýìýãä¿¿ëæ ýêîëîãèéí öýâýð áóñ
èìïîðòûã îðëîõ
13.
Òºìñ, õ¿íñíèé
íîãîîíû ¿ðèéí
àæ àõóé

¯ðèéí àæ àõóéíû òîîöîî
íàðèéâ÷ëàí õèéãäýýã¿é
-¯ðèéí òºìñ
-Óñàëãààíû ñèñòåìèéã
çàñâàðëàõ áóþó øèíýýð
òàâèõ
Ïîëèêîì êîìïàíè óñàëãààòàé
ãàçàð äýýðýý ¿ðèéí òºìñ 10 ãà-
ä ººðèéí õºðºí㺺ð òàðèõààð
òºëºâëºæ áàéãàà
Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ðèéí
íîãîîíû èìïîðò áàãàñàæ öààøèä
ººðñäèéí ¿ðýýð îðîí íóòãàà õàíãàõ
áîëîìæ á¿ðäýíý.
14.
Ìåõàíèêæñàí
çîîðèéí àæ
2000 òîííû ìåõàíèêæñàí
çîîðü- 1 òýðáóì òºãðºã
¯ðèéí àæ àõóéí
íàéäâàðòàé ¿éë
-Çîîðèéí àæ àõóé ýðõëýã÷
ººðèéí õºðºí㺺ð áóþó
Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ðèéí àæ
àõóé õºãæèõ, õàâðûí óëèðàëä çºâ
57
àõóé: Ñàíàà
òºäèé ÿâæ
áàéãàà

àæèëëàãààã õàíãàõûí
òóëä ìåõàíèêæñàí çîîðü
áàðèõ øààðäëàãàòàé
õºðºí㺠îðóóëàëò òîäîðõîéã¿é õàäãàëñàí ýð¿¿ë íîãîî õýðýãëýõ
áîëîìæ á¿ðäýíý
15.
Òàëõ, íàðèéí
áîîâíû öåõ
13 ñàÿ òºãðºã Òîíîã òºõººðºìæ ¯éëäâýðëýã÷ ººðèéí õºðºí㺺ð
-Ñóìûí õýðýãëýã÷äèéã øèíý òàëõ,
áîîâîîð õàíãàíà
-Àæëûí áàéð 4-5 õ¿í
16.
Õ¿íñíèé
íîãîîíû
àãðîòåõíèêèéí
ïàðê : Øèíý
ñàíàà òóë õèéõ
¿éëäâýðëýã÷
òîäîðõîéã¿é
áàéãàà.

229 ñàÿ òºãðºã Ìàøèí òåõíèê
¯éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýã÷ ººðñäèéí õºðºí㺺ð
Ñóì áîëîí õºðø çýðãýëäýý àéìãèéí
íîãîî÷äîä á¿õ òºðëèéí
àãðîòåõíèêèéí ò¿ðýýñ, çàâñàð
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
17.
Øóóäàéíû
¿éëäâýð: Øèíý
ñàíàà òóë õèéõ
¿éëäâýðëýã÷
òîäîðõîéã¿é
áàéãàà.

10000 àì.äîëëàð áóþó 13
ñàÿ òºãðºã
Öàãò 1000 ø øóóäàé
íýõýõ õ.÷àäàëòàé
¿éëäâýðèéí òîíîã
òºõººðºìæ
¯éëäâýðëýã÷ ººðèéí õºðºí㺺ð
Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû øóóäàéíû
èìïîðòûã îðëîíî. Íóòãèéí áîëîí
õºðø ñóìóóäûí íîãîî÷äûí
øóóäàéíû õýðýãöýýã õàíãàõ
Ä¿í
Ñóìûí èðýýä¿éí
¿éëäâýð¿¿ä
1 òýðáóì 425 ñàÿ
òºãðºã

¯éëäâýðëýã÷èä ººðñäèéí
õºðºí㺺ð 415 ñàÿ, ýõ ¿¿ñâýð
òîäîðõîéã¿é-1òýðáóì, òºñ⺺ñ-
50 ñàÿ

Õîíãîð
18.
Íåôòü
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð

1211 ñàÿ àì.äîëëàð áóþó
1574,3 òýðáóì òºãðºã
¯éëäâýðèéí áàéð, òîíîã
òºõººðºìæ,
Ýðãýëòèéí õºðºíãº
ÇÃ-ñ çýýëèéí áàòàëãàà ãàðãàæ
ºãâºë JBIC áóþó ßïîíû îëîí
óëñûí õàìòûí àæèëëàãààíû
áàíêíààñ áàãà õ¿¿òýé óðò
õóãàöààíû çýýë àâàõ
áîëîìæòîé
ÕÎ-àà 10 æèëä íºõíº.
Óëñûí òºñºâò æèëä äóíäæààð 450
îð÷èì òýðáóì òºãðºã òàòâàð
õýëáýðýýð òºëíº.
Øèíýýð õàìãèéí áàãàäàà 600 àæëûí
áàéð áèé áîëíî
19.
Øèëìýë ñîðòûí
¿ðèéí àæ àõóé


50 ñàÿ òºãðºã
-Øèëìýë ñîðòûí ¿ðèéí
áóóäàé
- Ìàøèí òåõíèê
- ¯¿íä ÿàì, ò¿¿íèé õàðüÿà
ñàíãóóä ýõíèé ýýëæèíä
òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæòîé
-Óëñ îðíûã õàíãàäàã ¿ðèéí àæ àõóéä
øèëìýë ñîðòûí ¿ð íèéë¿¿ëíý
20.
¯òðýì çîîðèéí
àæ àõóé

200 ñàÿ òºãðºã
2000 òîííû çîîðèéí àæ
àõóé
-¯éëäâýðëýã÷èä ººðñäèéí
õºðºí㺺ð áîëîí òºñ⺺ñ
òºñë¿¿äèéã ÷èãë¿¿ëýõ çàìààð
-Øèëìýë ñîðòûí ¿ðèéã äàðàà
æèëèéí òàðèàëàëò õ¿ðòýë ÷àíàðòàé
õàäãàëàõ áîëìæ á¿ðäýíý
58
ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëíî
21.
Òýæýýëèéí
óðãàìàë
òàðèàëàëò

Òàðèàëàëòûí õýìæýý, àæ
àõóéí áîëîìæ çýðãýýñ
õàìààðààä ÿíç á¿ð
-Ìàøèí òåõíèê
-¯ð õóäàëäàæ àâàõ
- Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé
ýðõëýã÷èä ººðñäèéí õºðºí㺺ð
õèéõ
-Áèå äààñàí àæ àõóé ¿¿ñãýõ
áîëîìæòîé
-Òýæýýëýý òàðèàëñàíààð ýöñèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºãºº áóóðóóëàõ
áîëîìæòîé
22.
Òýæýýëèéí Æį

Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé
ýðõëýã÷èä õèéâýë æèæèã
îâðûí òîíîã òºõººðºìæ
õóäàëäàæ àâààä õèéíý.
Õàðèí áèå äààñàí
¿éëäâýð áàéãóóëàãäâàë
äóíä îâðûí ¿éëäâýð õèéæ
ìàë÷äàä áîðëóóëíà. Àëü
íü áàéãóóëàãäàõààñ
õàìààð÷ ººð÷ëºãäºíº.
Îäîîãîîð 11,7 ñàÿ
òºãðºãèéí òºõººðºìæ
ÿàìàíä çàõèñàí
¿éëäâýð¿¿ä 2-3 áàéãàà. 3
ø-í çàðäàë 35,1 ñàÿ
òºãðºã
-Òîíîã òºõººðºìæ

- Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé
ýðõëýã÷èä ººðñäèéí õºðºí㺺ð
õèéõ
-Áèå äààñàí àæ àõóé ¿¿ñãýõ
áîëîìæòîé
-ªºðñäèéí òàðèàëñàí òýæýýëèéí
óðãàìëûã áîëîâñðóóëíà
23.
Ñ¿¿ öóãëóóëàõ
õºðãºëòèéí
öýã¿¿ä
Õîíãîð ñóìàíä áàéãóóëàãäàõ ñ¿¿ öóãëóóëàõ öåõèéí çàðäëûã Äàðõàí ñóìûí ¿éëäâýð ãàðãàõ òóë Äàðõàí ñóìûí çàðäàëä áàãòñàí
Ä¿í
Ñóìûí èðýýä¿éí
¿éëäâýð¿¿ä
285.1 ñàÿ òºãðºã
(íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí 1574.3 òýðáóì
îðîîã¿é áîëíî)
ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ¿éëäâýð¿¿ä
çîíõèëæ áàéãàà ó÷ðààñ òºðººñ
õ¿ëýýëò ºíäºðòýé áàéãàà.

Øàðûí ãîë
24.
Çàìàñêíû
¿éëäâýð

100 ñàÿ òºãðºã
Öàãò 1.5 òí çàìàñê
¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí
÷àäàëòàé òîíîã
òºõººðºìæ -Áàéð
-ÝÕ
¯éëäâýðëýã÷ ººðèéí õºðºí㺺ð
áîëîí áàíêíû çýýëýýð
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
Ñóìàíä îðøèõ íººöèéã àøèãëàæ
ãàçàð äýýð íü íýìýãäñýí ºðòºã
á¿õèé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýñíýýð
ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã
áàãàñíà
25.
Êåðàìçèò øàâàð
àøèãëàí òîîñãî,
áëîê,
õàâòàíãèéí
¿éëäâýð áàðèõ
2 ñàÿ àì.äîëëàð áóþó 2,6
òýðáóì òºãðºã
-¯éëäâýðèéí áàéð
-Òîíîã òºõººðºìæ

Øàðûí ãîë ÕÊ õèéõýýð
òºëºâëºæ áàéãàà ÷
ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýð
òîäîðõîéã¿é
-Øàðûí ãîëûí êåðàìçèò øàâðûí
¿¿ññýí îâîîëãî àøèãëàëòàíä îðíî.
-Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã õàðüöàíãóé
áàãà ãàðàõ áîëîìæòîé
-Øèíýýð 150 àæëûí áàéð áèé áîëíî
59
26.
Ñ¿¿
áîëîâñðóóëàõ
öåõ
¯éëäâýð ýðõëýã÷èéí
ñîíèðõîëîîñ õàìààðàí òºðºë
á¿ð áàéæ áîëíî
-×àíàðûí
øààðäëàãà
õàíãàñàí
¿éëäâýðèéí áàéð
-Òîíîã òºõººðºìæ
-Æèæèã ¿éëäâýð¿¿ä
Ñóìûí èðãýäèéí ñ¿¿, ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýýã õàíãàõ,
Õîíãîð ñóìûí îéðîëöîîõü
ìàë÷äààñ ò¿¿õèé ýäýý àâàõ
27.
Õ¿ëýìæèéí àæ
àõóé
Õàìãèéí áàãà õýìæýýòýé 120ì
êâ. Õ¿ëýìæ ÿàìíû
õºíãºëºëòã¿éãýýð 5 ñàÿ òºãðºã
áºãººä 2 õ¿ëýìæ ãýâýë 10 ñàÿ
òºãðºã. ÝÕ-òýé íèéëýýä 12 ñàÿ
òºãðºã
-Õ¿ëýìæ
-Íàðèéí íîãîîíû
¿ð, ¿ðñýëãýý
-Óñàëãààíû ñèñòåì
ªðõ¿¿ä ººðñäèéí õºðºí㺺ð
ýðõëýõ áîëîìæòîé
Ñóìûí èðãýä øèíý íàðèéí íîãîî
õýðýãëýõ áîëîìæòîé áîëíî. Õ¿ëýìæ
ýðõëýã÷ ºðõ¿¿äèéí îðëîãî ºñíº.
28. Îéí àæ àõóé 100 ñàÿ òºãðºã
-¯ðñýëãýý
-Õ¿ëýìæ
Äîìîãò Øàðûí ãîë ÕÕÊ, Ýëáýã
Øàðûí ãîë ÕÕÊ áàíêíû
çýýëýýð áîëîí ººðñäèéí
õºðºí㺺ð
Àéìàã áîëîí ÓÁ-í çàõ çýýëä
æèìñíèé áóò, ãî¸ëûí ìîäíû
¿ðñýëãýý íèéë¿¿ëíý
Ä¿í
Ñóìûí èðýýä¿éí
¿éëäâýð¿¿ä
2 òýðáóì 812 ñàÿ òºãðºã
Ñóìûí èðýýä¿éí
¿éëäâýð¿¿äèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí
ýõ ¿¿ñâýð òîäîðõîéã¿é

Ä¿í
Øèíý
¿éëäâýð¿¿ä
5 òýðáóì 817.2 ñàÿ òºãðºã
(íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí 1574.3
òýðáóì,Äàðõàí Òºìºðëºãèéí áàÿæóóëàõ
¿éëäâýðèéí 780 òýðáóì áàãòààã¿é áîëíî)


Æè÷: Ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí ãàðãàâ.
- Ýíä ÿàì ãýæ ÕÕÀÀÕ¯ß-ã àâñàí áîëíî. ÕÎ- õºðºí㺠îðóóëàëò, ÝÕ-ýðãýëòèéí õºðºíãº
- Çàðèì ¿éëäâýðèéí õóâüä çºâõºí òîíîã òºõººðºìæèéã, çàðèìûíõ íü õóâüä ¿éëäâýðëýë ýõëýõ á¿õèé ë çàðäëûã îðóóëñàí áàéãàà òóë
çîðèóëàëò õýñãýýñ õàð.
- Ýíýõ¿¿ ñàíõ¿¿æèëòèéí õýðýãöýýã òîäîðõîéëñîí ñóäàëãààã ¿éëäâýð ýðõëýã÷èä ººðèéí íºõöºëä àâ÷ àøèãëàõäàà íýìæ íàðèéâ÷èëñàí
òîîöîî ñóäàëãàà õèéõ øààðäëàãàòàé.


60
Õ¿ñíýãò 3.17-ýýñ ¿çýõýä àéìãèéí èðýýä¿éã òîäîðõîéëîõ ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéã
ñýðãýýõ, òîíîã òºõººðºìæèéã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëàõàä 99 òýðáóì 166 ñàÿ òºãðºã
øààðäëàãàòàé áàéãàà áîë øèíýýð áèé áîëîõ ¿éëäâýð¿¿äèéã áàðüæ, ¿éë àæèëëàãààã íü
ÿâóóëàõàä îéðûí èðýýä¿éä 5 òýðáóì 817.1 ñàÿ òºãðºã íèéò 104 òýðáóì 983.2 ñàÿ òºãðºã
øààðäëàãàòàé áàéíà. Øèíý ¿éëäâýð¿¿äýä øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòýíä óëñ îðíû ýäèéí
çàñàãò èõýýõýí ººð÷ëºëò àâ÷ðàõ Äàðõàí òºìºðëºã ÕÊ-í áàÿæóóëàõ ¿éëäâýð, ÌîíãîëÑýêèþ
ÕÕÊ-í ãàçðûí òîñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã áèé áîëãîõîä øààðäëàãàòàé íèéò 2354.3
òýðáóì òºãðºãèéã îéðûí èðýýä¿éä ýõ ¿¿ñâýðèéã øèéäýõ áîëîìæ áàãàòàé ãýæ ¿çýí äýýðõ
ä¿íä òóñãààã¿é áîëíî.

Õ¿ñíýãò 3.18. Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæèò
õóâèëáàðóóäûí ¿íýëãýý

Ñàíõ¿¿æèëòèéí
õóâèëáàðóóä
Äàâóó òàë Ñóë òàë
Õóâèëáàðûã
àøèãëàõ
áîëîìæòîé
¿éëäâýð¿¿ä
Îäîî àøèãëàãäàæ áàéãàà
1. Ãàäààäûí ÕÎ
-Õ¿¿ãèéí äàðàìòã¿é èõ
õýìæýýíèé ìºí㺠îðæ
èðýõ áîëîìæòîé
-Ãàäíû òåõíèê,
òåõíîëîãè, ìåíåæìåíò
íýâòðýõ
-¯éë àæèëëàãààíû ¿ð
àøèã äýýøëýõ
-Èõýâ÷ëýí
á¿òýýãäýõ¿¿í õóâààõ
ãýðýý õèéãääýã ó÷ðààñ
ãàäíûõàíä ºãºõ õóâü
õýìæýýã çýýëòýé
õàðüöóóëàõàä èõ
áîëäîã
Äàðõàí Õºâºí ÕÊ,

2.
Àðèëæààíû áàíêíû
áèçíåñèéí çýýë
Øààðäëàãà õàíãàñàí
¿éëäâýðëýã÷äýä
Çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð,
õóãàöàà áîãèíî,
õýìæýý áàãà
ÝÕ áîñãîõîîñ ººð
àðãàã¿é áîëñîí
¿éëäâýð¿¿äýä
òîõèðîìæòîé
3.
Àðèëæààíû
áàíêóóäûí îëãîæ
áàéãàà òºñëèéí
çýýë¿¿ä: ÆÁÅÊ, ÀÕÁ
-Õ¿¿ õàðüöàíãóé áàãà
áóþó æèëèéí 7-10%
-Õóãàöàà õàðüöàíãóé óðò
áóþó 5-7 æèë
-Ýõíèé 1-2 æèëä ¿íäñýí
çýýë ýðãýí òºëºëòººñ
÷ºëººëºãääºã
-Îðîí íóòãèéí
¿éëäâýð¿¿ä
øààðäëàãàä íèéöñýí
òºñºë áè÷èõäýý ñàéí
áèø
-Îëäîö áàãà
-Ìýäýýëýë îðîí
íóòàãò õàíãàëòã¿é
õ¿ðäýã
¯éë àæèëëàãàà
òîãòâîðòîé
áàéãàà èõýíõè
¿éëäâýð¿¿ä
õàìðàãäàõ
õ¿ñýëòýé,
øààðäëàãà
õàíãàõóéö áàéãàà
÷ ýõ ¿¿ñâýð
äóòàãäàëòàé
4.
Çýýëèéí áàòàëãààíû
ñàí: ÃÒÕÀÍ,
-Çýýëèéí áàðüöàà
áàòàëãàà áàãàòàé
¿éëäâýðëýã÷äèéí õóâüä
çýýëèéí áàòàëãààíû ñàí
¿ð ä¿íòýé
Àðèëæààíû áàíêóóä
ýíãèéí íºõöºëòýé
çýýë îëãîæ áàéãàà íü
õ¿¿ ºíäºð áàéõàä
õ¿ðãýæ áàéíà
Áàðüöàà áàòàëãàà
áàãàòàé áºãººä
áóñàä
¿ç¿¿ëýëòýýð
áàíêíû
øààðäëàãà
õàíãàñàí Æį-
¿¿ä
5. Õóâüöàà ãàðãàõ
-Õ¿¿ãèéí äàðàìòàíä
îðîõã¿éãýýð õºðºíãº
áîñãîæ ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõ áîëîìæòîé

-Àíîä ã.ì ¿ð àøèãã¿é
õóâüöààíààñ
øàëòãààëàí èðãýäèéí
õóâüöààíä õºðºíãº
îðóóëàõ ñîíèðõîë
áóóðñàí
¯éë àæèëëàãàà
ñàéí ÿâàãäàæ
áàéãàà Ýðýë
öåìåíò ÕÊ ã.ì
¿éëäâýð¿¿ä
íýìýëò õóâüöàà
ãàðãàí õºðºíãº
áîñãîõ
áîëîìæòîé
6.
ÕÕÀÀÕ¯ß áîëîí
õàðüÿà ñàíãóóäààñ
¿ç¿¿ëýõ äýìæëýã
Æį õºãæ¿¿ëýõ
ñàíãèéí äýìæëýã
պ人 àæ àõóéí
¿éëäâýðëýã÷èä ýíý
ñàíãààñ õ¿ëýýëò èõòýé
áàéäàã
-Ñàíõ¿¿æèëòèéí
äýìæëýã òóñëàìæ
ýçíýý îëæ ÷àäàõã¿é
áàéõ òîõèîëäîë
ãàðäàã

Èõýýõýí
èäýâõèòýé
¿éëäâýðëýã÷èä ë
õ¿ðòýõ
áîëîìæòîé
61
7.
¯éëäâýð ýðõëýã÷èä
áîëîí ¿éëäâýð
ýðõëýõèéã
ñîíèðõîã÷èä ººðèéí
õºðºí㺺ð äîòîîäûí
õºðºí㺠îðóóëàëò
õèéõ
-Õ¿¿ãèéí äàðàìòàíä
îðîõã¿é äàâóó òàëòàé
-̺íãºòýé èðãýä
ìºíãèéã áóñàä çýýëæ
õ¿¿ëæ ìºí㺠îëîõ,
õóäàëäàà õèéõ
çýðãýýð ýðãýëò
ºíäºðòýé áèçíåñò
ìºí㺺 îðóóëàõ
ñîíèðõîëòîé áàéäàã
áºãººä ¿éëäâýðëýë
ýðõëýõ ñîíèðõîë áàãà
Çàõ çýýëèéí
áîëîìæ ìàø
ºíäºð, íººö
ñàéòàé, ýðãýëò
ò¿ðãýíòýé
¿éëäâýð¿¿äèéí
õóâüä ë
áîëîìæòîé
Øèíýýð àøèãëàãäàõ áîëîìæòîé
8.
Àéìàã , ñóìäûí
¿éëäâýðëýëèéã
äýìæèõ. õºãæ¿¿ëýõ
ñàíãóóäààñ
õºíãºëºëòòýé çýýë
àâàõ: Æíü Äàðõàí
Òºìºðëºã ÕÊ-í
òºñºâò òºâëºð¿¿ëýõ
õºðºí㺠áîëîí ÎÀÒ-ã
ýõ ¿¿ñâýð áîëãîí èéì
ñàíä òàòàæ
õºíãºëºëòòýé
íºõöºëººð çýýëýõ
-Ñàíàà òºäèé áàéãàà
èðýýä¿éòýé
¿éëäâýð¿¿äèéã äýìæèõ
áîëîìæ íýýãäýíý
-ªíººãèéí
ñàíõ¿¿æèëòèéí
íºõöºë¿¿ä òîõèðîõã¿é
áàéãàà òýðã¿¿ëýõ
÷èãëýëèéí
¿éëäâýð¿¿äèéã äýìæèõ
- ¯éëäâýð äýìæèõ
ñàíãèéí ýõ ¿¿ñâýð
òîäîðõîéã¿é, ãàçàð
äóóäëàãààð õóäàëäàæ
ìºí㺠òºâëºð¿¿ëíý
ãýñýí ñàíàà ë ÿâæ
áàéãàà
-Óëñààñ òóñëàìæ
õ¿ñýõ ñîíèðõîëòîé
õ¿ì¿¿ñ èõ áàéäàã
-Òºìºðëºã ÕÊ-í
õóðèìòëàãäñàí àøèã,
ÎÀÒ-ã òºâëºð¿¿ëýõ
áîëîìæ îäîîãîîð ÒÁ-
óóäûí ñàíààíä
áàéõã¿é áàéãàà
-Äàðõàí
Òºìºðëºã ÕÊ-í
áàÿæóóëàõ
¿éëäâýð
-Øèíýýð
áàéãóóëàãäàõ
(áàðüöàà
õºðºíãºã¿é, çàõ
çýýëèéí áîëîìæ
èõòýé) à÷
õîëáîãäîë
ºíäºðòýé
¿éëäâýð¿¿ä
9.
Ëèçèíãýýð òîíîã
òºõººðºìæ õóäàëäàí
àâàõ
-Òîíîã òºõººðºìæèéã
ººðèéã íü áàðüöààëæ
ëèçèíã ºãäºã ó÷ðààñ
¿éëäâýðëýã÷äýä äàâóó
òàëòàé
-Ëèçèíãèéí õ¿¿
áàíêíû çýýëèéí
õ¿¿ãýýñ áàãà áàéæ
÷àäàõã¿é áàéãàà
-ßã õ¿ñ÷ áàéãàà
òîí/òºõ áàéõã¿é áàéõ
òîõèîëäîë
ìàãàäëàëòàé
-Áàãà õýìæýýíèé
ä¿í á¿õèé òîí/
òºõººðºìæ àâàõ
¿éëäâýð¿¿äýä
çîõèìæòîé
10.
Ãàäààäûí áàíêíààñ
áàãà õ¿¿òýé çýýë
àâàõ
-Ëèáîðèéí (LIBOR) õ¿¿
2009 îíû 4 ñàðûí 1
ãýõýä æèëèéí 1,98%
áîëæ áóóðñàí ºíººãèéí
íºõöºëä ãàäíû çýýë
æèëèéí 3-4% õ¿¿òýé
áàéãàà íü íýí òààòàé
íºõöºë áîëæ áàéíà
-Èõ õýìæýýíèé çýýë
àâàõ áîëîìæòîé
-Õººöºëäëºãºº èõ
øààðäàíà
-Õóäàëäàí àâàã÷òàé
õèéñýí ãýðýý áîëîí
áóñàä áàðüöàà
áàòàëãàà õýðýãòýé

Äàðõàí Õºâºí ÕÊ
Øàðûí ãîë ÕÊ

11.
ÌÓÇÃ-ñ çýýëèéí
áàòàëãàà ãàðãàæ
ãàäààäûí áàíêíààñ
áàãà õ¿¿òýé çýýë
àâàõ
-Àðèëæààíû íºõöºëòýé
æèøèã õ¿¿ (CIRR)
ºíãºðñºí îíû (2008
îíû) ýöñèéí áàéäëààð
2,39% áàéãàà íü
çýýëèéí õ¿¿ æèëèéí 4%
áàéõ áîëîìæòîé áàéãàà
-Èõ õýìæýýíèé, óðò
õóãàöààòàé çýýë àâàõ
áîëîìæòîé
Îðäîî áàðüöààëàõ
áîëîìæã¿é, îðäã¿é
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä
çýýëèéí áàòàëãàà
óëñààñ ãàðãóóëàõ
áîëîìæã¿é ó÷ðààñ ýíý
õóâèëáàð
õÿçãààðëàãäìàë
Íåôòü
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
12. Õºãæëèéí áàíê
-Ãàäíààñ õºíãºëºëòòýé
íºõöºëººð îðæ èðñýí
çýýë, áóöàëòã¿é
òóñëàìæèéã ÀÁ-ñ áàãà
õ¿¿òýéãýýð à÷ õîëáîãäîë
ºíäºðòýé ñàëáàðóóäàä
õèéõ áîëîìæòîé áîëíî
-Ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ
¿¿ñâýðèéí äóòàãäëààñ
õàìààðààä õýçýý
áàéãóóëàãäàõ íü
òîäîðõîéã¿é áàéãàà
-Òºðèéí ºì÷èéí áàíê
áàéõ ó÷èð öààøäàà
ëîááè èõ îðæ ýðãýí
òºëºëò áàãàñàõ
- Ìàõíû ¿éëäâýð,
áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí
¿éëäâýð¿¿ä çýðýã
èõ õýìæýýíèé
õ¿÷èí ÷àäàëòàé
òîì ¿éëäâýð¿¿ä
¿éë÷ë¿¿ëýõ íü
çîõèìæòîé
62
ìàãàäëàëòàé
13.
Ò¿¿õèé ýä
íèéë¿¿ëýã÷,
¿éëäâýðëýã÷, áàíê
õîîðîíäûí
ãóðâàëñàí ãýðýý:
Èõýíõè ò¿¿õèé ýä
¿éëäâýðëýã÷èä
òóõàéëáàë
òàðèàëàí÷èä, ìàë÷èä
áàíêíààñ ÝÕ-í
çýýëòýé áàéäàã.
Òýäíèé
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
ãýðýýò ¿éëäâýðëýã÷
øóóä ñêëàäàíäàà
õ¿ëýýí àâ÷ ÷àíàðûã
íü øàëãàí ¿éëäâýðò
îðóóëìàãö çýýëèéí
õàðèóöëàãûã ººðòºº
øèëæ¿¿ëýí àâàõ
áîëîìæòîé.
-Áàíêíû õóâüä ò¿¿õèé ýä
íèéë¿¿ëýã÷äèéí çýýëèéí
ýðñäýë áóóðíà
- Áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ã
íèéë¿¿ëýã÷,
¿éëäâýðëýã÷èä õóâààí
òºëºõ áîëîìæòîé
-Íèéë¿¿ëýã÷äèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé
áîðëóóëàëò öàã
àëäàëã¿é õèéãäýíý

-Èòãýëöýë áèé
áîëãîõîä àìàð áèø
-Àðèëæààíû áàíêóóä
èéì òºðëèéí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
-Äààòãàëûí
êîìïàíèóä ýíý
÷èãëýëýýð ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýõã¿é áàéãàà
-Õóóëü ýðõ ç¿éí
õàíãàëòòàé ¿íäýñëýë
á¿ðäñýí ýñýõ íü
òîäîðõîéã¿é
Äàðõàí Íýõèé ÕÊ
ìàë÷èäòàé,
õ¿íñíèé íîãîî
äàðøëàõ
¿éëäâýð¿¿ä
íîãîî÷èäòîé,
ãóðèëûí
¿éëäâýð¿¿ä
òàðèàëàí÷èäòàé,
ìàõíû ¿éëäâýð
ìàë÷èäòàé èéì
íºõöºëººð
àæèëëàõ
áîëîìæòîé

14.
Õýðýãëýã÷,
¿éëäâýðëýã÷, áàíê
õîîðîíäûí
ãóðâàëñàí ãýðýý:
-Õýðýãëýã÷, áîðëóóëàëò
òîäîðõîé ó÷èð áàíê
¿éëäâýðëýã÷èä çýýë
ºãºõºä ýðñäýë áàãàñíà.
-¯éëäâýðëýã÷ ãýðýýò
õóãàöààíä çýýëèéã
ýðã¿¿ëýí òºëºõ ó÷èð
òîäîðõîé áàéäàë ºñ÷
õ¿¿ãèéí äàðàìòàíä
îðîõã¿é
-Òåíäåð çàðëàã÷
óëñûí áàéãóóëëàãóóä
îðîí íóòãèéí
¿éëäâýð¿¿äýä òèéì ÷
ýåðýã õàíääàãã¿é,
ëîááè èõòýé

Òåíäåð çàðëàã÷
óëñûí
áàéãóóëëàãóóä,
õýðýãëýã÷ íü
áîëäîã
¿éëäâýð¿¿ä
¿¿íèéã àøèãëàõ
áîëîìæòîé.
15.
ªðèéí áè÷èã
õóäàëäààëàõ
-Èõ õýìæýýíèé ºðòýé
êîìïàíèóä ºðºº
õóäàëäàæ ò¿¿íèéõýý
òºëººñºíä êîìïàíèéõàà
èðýýä¿éí àøãèéã
áàðüöààëàõ ýñâýë õóâü
ýçýìø¿¿ëýõ, ýñâýë
ºðèéí òîäîðõîé õóâèàð
òºëáºð ºãºõ
- Õóóëü ýðõ ç¿éí
íºõöºë òîäîðõîé
áîëîîã¿é
- ªðèéí áè÷èã
õóäàëäàí àâäàã
ñàíõ¿¿æèëòèéí
êîìïàíèóä áèé
áîëîîã¿é
Èõ õýìæýýíèé
ºðòýé Äàðõàí
Õºâºí ÕÊ

16.
Áàéãóóëëàãóóä
õîîðîíäîî ºð, àâëàãà
øèëæ¿¿ëýõ, òºëáºðò
õ¿ëýýí àâàõ, áàðòåð
õèéõ
-Îëîí àæèë÷èäòàé òóë
íèéãìèéí äààòãàë,
ýð¿¿ë ìýíäèéí
äààòãàëûí ºãëºã èõòýé
êîìïàíèóä ºãëºãºº
Äóëààíû öàõèëãààí
ñòàíö ã.ì òºðèéí ºì÷èò
êîìïàíèé àâëàãààñàà
áàðàãäóóëàõ
-Á¿òýýãäýõ¿¿í,
¿éë÷èëãýýíèé
áàðòåðààð òºëáºð
òîîöîîãîî õèéõ
-Ãóðâàëñàí ãýðýý
áàéãóóëæ ÿìàð áè÷èã
áàðèìòûã òºëáºð
õèéãäñýí, òºëáºð
õ¿ëýýí àâñàí ãýæ
òîîöîõûãîî íàðèéí
òîõèðñîí áàéõ
øààðäëàãàòàé áºãººä
ýíý íü õ¿íä ñóðòàë
¿¿ñãýõ àñóóäàë áîëæ
áîëçîøã¿é
-Áàðòåðààð õèéõ ¿åä
êîìïàíèóä ººðñäèéí
õýðýãöýýãýý áîëîí
õóäàëäàõ, õóäàëäàí
àâ÷ áàéãàà ¿íýý
íàðèéí õÿíàõ
øààðäëàãàòàé
Øàðûí ãîë ÕÊ
Äàðõàí íýõèé ÕÊ
Ýðäýñ õºâºí ÕÊ
Ýðýë öåìåíò ÕÊ
Äóëààíû
öàõèëãààí ñòàíö
Æíü:Äàðõàí
Íýõèé ÕÊ Øàðûí
ãîë ÕÊ-í àæëûí
õóâöñûã õèéæ
àâëàãààðàà
Äóëààíû
öàõèëãààí
ñòàíöààñ äóëààí
ñîëüæ àâàõ.
Õàðèí Øàðûí ãîë
í¿¿ðñýý
Öàõèëãààí
ñòàíöàä
íèéë¿¿ëæ
òºëáºðºº òºëºõ
ã.ì
17.
Õºðºí㺠îðóóëàëòûí
õóâèéí ñàíãóóäûí
-Óëñ îðíóóäàä ýäèéí
çàñàã õÿìàð÷ áàíêíû
-Ãàäààä âàëþòûí
õàíøèéí ºñºëò
- ¯éë àæèëëàãàà
íü òîãòâîðòîé ÿâæ
63
ìºíãèéã òàòàõ,
òýäíýýñ
õºíãºëºëòòýé çýýë
àâàõ
ñèñòåìäýý ¿ë èòãýõ
áàéäàë ãàçàð àâàí èðãýä
ìºí㺺 áýëíýýð àâ÷ ÕÎ-
í õóâèéí ñàíãóóäàä
òºëºð¿¿ëæ áàéãàà
áºãººä òýäãýýð ñàíãóóä
áîëîí èðãýäèéí ìºíãèéã
õàðüöàíãóé áàãà
õ¿¿òýéãýýð îðóóëæ
èðýõ áîëîìæ á¿ðäýæ
áàéíà.

öààøèä ¿ðãýëæèëáýë
àøãèéí òºâøèí
áóóðàõ ìàãàäëàëòàé.
- Ýõíèé æèë¿¿äýä
íîîãäîë àøèã ºãºõ
áîëîìæã¿é
¿éëäâýð¿¿äýä èéì
ñàíãóóä ìºí㺺
îðóóëàõã¿é áàéõ
ìàãàäëàëòàé
áàéãàà, çàõ
çýýëèéí áîëîìæ
èõòýé, íººö
ñàéòàé, çºâõºí
ÝÕ äýýð çîãññîí
¿éëäâýð¿¿ä òàòàõ
áîëîìæòîé.
Òèéìýýñ
áàðèëãûí
ìàòåðèàë
¿éëäâýðëýã÷èä
çàõ çýýë ñýðãýõýä
àâàõ áîëîìæòîé
Æè÷: Ñóäàëãààíû áàãèéí öóãëóóëñàí ìýäýýëýëä ¿íäýñëýâ

ªíººãèéí áà èðýýä¿éí ¿éëäâýð¿¿äèéã õºãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí
õýìæýý, ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæèò ýõ ¿¿ñâýðèéí ¿íýëãýýíýýñ (õ¿ñíýãò 3.17 áà õ¿ñíýãò 3.18)
¿çýõýä íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, òºìºð õàéëø, øèðýì õèéõ ¿éëäâýð¿¿ä îéðûí
èðýýä¿éä ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâüä èõýýõýí á¿ðõýã áàéõààð õàðàãäàæ áàéíà. Áèä
øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàðóóäûã ¿íýëýõäýý àéìãèéí õºãæèõ èðýýä¿éòýé
ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéã ñàëáàðóóäààð íü íýãòãýí õ¿íñ, áàðèëãà, áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð¿¿äèéã Äàðõàí ñóìûí ¿éëäâýð¿¿ä äýýð æèøýýëýí åðºíõèéä íü àâ÷ ¿çëýý. Èíãýõäýý
òóõàéí ñàëáàðààñ õºãæèõ èðýýä¿éòýé ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí æàãñààëòàíä îðñîí
¿éëäâýð¿¿äèéí øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý áîëîí òýäíèé ººðñäèéí ñàíàë
áîëãîñîí ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæèò õóâèëáàðóóäûã ñîíãîí ºíººãèéí ºíäºð õ¿¿òýé
àðèëæààíû áàíêíû çýýëèéã àâàõ íºõöºëä ÕÎ-àà íºõºõ õóãàöààã òîäîðõîéëñîí. Òýðõ¿¿ ÕÎ-
àà íºõºõ õóãàöààíä áóñàä áîëîìæèò ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâüä õýäèé õýìæýýíèé
õóðèìòëàãäñàí àøèã öóãëàðàõ áîëîí òýäãýýð ñàíõ¿¿æèëòèéã àâàõàä õèð õ¿íäðýëòýé
áàéäëààð íü ìàãàäëàëûã òîîöîæ øèéäâýðèéí ìîäîîð ¿íýëãýýã ãàðãàñàí áîëíî.
Õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí õóâüä ºíººãèéí àâ÷ áàéãàà çýýëèéí õ¿¿ 30% ó÷ðààñ ò¿¿íèéã ºíäºð
ìàãàäëàëòàéãààð àâ÷ ¿çýõýä 11 æèëèéí äàðàà ÕÎ-àà ýðãýí òºëºõ áîëîìæòîé ãàðñàí.
Òèéìýýñ áóñàä õóâèëáàðóóäûí õóâüä 11 æèëèéí äàðàà ÕÎ-àà íºõººä öààíà íü
õóðèìòëàãäàõ àøãèéã òîîöîæ øèéäâýðèéí ìîäîîð ¿íýëñýí. Èíãýõýä õýäèéãýýð 0.1 áóþó
õàìãèéí áàãà ìàãàäëàëòàé ÷ ãýñýí ººðèéí õºðºí㺺ð ñàíõ¿¿æèëòèéã õèéõ íü õàìãèéí çºâ
øèéä (çóðàã 3.26 ¿çíý ¿¿) ãýæ ãàðñàí íü ò¿ðãýí ýðãýëòòýé õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä
òîõèðîìæòîé áàéæ áîëîõ þì.

Çóðàã 3.26.Õ¿íñíèé ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàðóóäûí ¿íýëãýý




Áàðèëãûí ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ 24% áàéõàä ÕÎ-àà íºõºõ õóãàöàà
10 æèë ãàðñàí áºãººä 10 æèëèéí äàðàà áóñàä õóâèëáàðóóäûí õóâüä ÕÎ-àà íºõñºíèé äàðàà
õýäèé õýìæýýíèé õóðèìòëàë ¿¿ñýõèéã àâ÷ ¿çýõýä æèëèéí 10% õ¿¿òýé çýýë àâ÷ ÕÎ-àà
äóíäæààð 6 æèëèéí äîòîð íºõºõ íü õàìãèéí çîõèñòîé ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàð (çóðàã 3.27
¿çíý ¿¿) ãýæ ãàðñàí. ªºðººð õýëáýë, áàíêíû ñàíõ¿¿æèëòèéã òºðèéí áîëîí áàíêíû
áàéãóóëëàãóóä õàìòðàí àíõààð÷ òºñëèéí áàãà õ¿¿òýé äóíä õóãàöààíû çýýëýíä õàìðóóëàõ
øààðäëàãàòàé ãýäýã íü õàðàãäàæ áàéíà.

Òºñëèéí õºíãºëºëòòýé çýýë
õ¿¿ æèëä



12%

5808

ñàÿ òºã

Õ¿¿ æèëä

18%

5315



30%

14



24%

3666


Áàíêíû çýýë


Àøãàà õóðèìòëóóëàõ áóþó
ººðèéí õºðºí㺺ð




6430

;


P = 1.000

1170



Ñàÿ òºãðºã – Äàðõàí ñóìûí ºíººãèéí õ¿íñíèé
¿éëäâýð¿¿äèéí ñàíõ¿¿æèëò

Õ¿¿ æèëä
ñàÿ òºã
ñàÿ òºã
ñàÿ òºã
ñàÿ òºã
64

Çóðàã 3.27.Áàðèëãûí ìàòåðèàë ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàðóóäûí
¿íýëãýý


3. 5. Îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýë õºãæ¿¿ëýõýä òºðèéí áà òºðèéí áóñ áèçíåñèéã
äýìæèõ áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî

3. 5.1.Òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîî

¯éëäâýðëýëèéí õºãæèëä Òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî äýìæëýã õààíà, þóíä
äóòàãäàæ áàéãààã ¿éëäâýðëýã÷äèéí õàðèóëòàíä ¿íäýñëýí ãàðãàõàä äèéëýíõè íü òºðèéí
ç¿ãýýñ òàòâàðûí õºíãºëºëò óðàìøóóëàë, ñàíõ¿¿æèëòèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, õóóëü ýðõ ç¿éí
çîõèñòîé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ õýðýãòýé ãýñýí áàéíà (çóðàã 3. 28 ¿çíý ¿¿).

Çóðàã 3.28.Òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî
Õàðèí ÒÁ-ûí
òºëººë뺺ñ ¿éëäâýð-
ëýã÷äýä õóóëü ýðõç¿éí
çîõèñòîé îð÷èí
á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä ýðãýí
õàðàõ øààðäëàãàòàé
ÿìàð õóóëü, òîãòîîìæóóä
áàéíà âý ãýñýí àñóóëãàíä
äèéëýíõ íü ÌÕÃ-ûí
ñòàíäàðòóóä, ÒÇÓÑÕóóëü,
Ãàçðûí òóõàé õóóëü,
Òàòâàðûí õóóëèóäûã
ýðãýí õàðàõ
øààðäëàãàòàé ãýæ
õàðèóëñàí áàéíà (çóðàã
3.29 ¿çíý ¿¿).
Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í














Æèëèéí õ¿¿

24%

9,844

ñàÿ òºã


18%

62,572

Áàíêíû çýýë


10%

9 3, 710

; P = 1.000


12%

87,890

Òºñëèéí çýýë

Äàðõàí ñóìûí áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
ºíººãèéí ¿éëäâýðëýëä õýðýãòýé



33.8 òýðáóì òºãðºã
Æèëèéí õ¿¿
Æèëèéí õ¿¿
Æèëèéí õ¿¿
ñàÿ òºã
ñàÿ òºã
ñàÿ òºã
65
Çóðàã 3.29.¯éëäâýðèéã äýìæèõèéí òóëä ýðãýí õàðàõ øààðäëàãàòàé õóóëü òîãòîîìæóóä


Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàãèéí ÒÁ-í òºëººë뺺ñ àâñàí àñóóëãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í
¯éëäâýðëýëèéã äýìæèõèéí òóëä õóóëü ç¿éí çîõèñòîé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ áóþó
ýðãýí õàðàõ øààðäëàãàòàé õóóëü, òîãòîîìæóóäûí òàëààð:
. Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ñòàíäàðòóóä
ÒÁ-ûí òºëººëºë áîëîí ¿éëäâýðëýã÷äýýñ àâñàí ñàíàë àñóóëãààð Ìýðãýæëèéí Õÿíàëòûí
Ãàçðààñ äàãàí ìºðäºõèéã øààðäàæ áóé ñòàíäàðòóóä íü ºíººãèéí îðîí íóòãèéí
¿éëäâýðëýëèéí õºãæèëä õàìãèéí èõ ñààä òóøàà, äàðàìò áîëæ áàéíà ãýæ ¿çñýí áàéíà. Òýä
îäîîãèéí ìºðäºæ áàéãàà ¿éëäâýðëýëèéí ñòàíäàðòóóä íü øèíý÷ëýãäýýã¿é õîöðîãäñîí,
ñîöèàëèçìûí ¿åèéí õýò òîì ¿éëäâýðëýëä çîðèóëàãäñàí, çàðèì íü îðîí íóòãèéí îíöëîãò
òîõèðîîã¿é ó÷èð øèíý÷ëýõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çñýí áàéíà.
. Òºðèéí Óäèðäëàãà Ñàíõ¿¿æèëòèéí õóóëü
Îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã õºãæ¿¿ëýõýä Òºðèéí Óäèðäëàãà Ñàíõ¿¿æèëòèéí õóóëèéã
äàõèí àâ÷ ¿çýõèéã îðîí íóòãèéí ÒÁ –óóä ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Îðîí íóòãèéí õºãæèëä õóâü
íýìðýý îðóóëæ ÷àäàõóéö òîìîîõîí àæ àõóéí íýãæ¿¿ä íü òóñ õóóëèéí çààëòààð îðîí
íóòãèéí òºñºâò õóâü îðóóëäàãã¿éãýýñ Îðîí íóòãèéí ÒÁ-ûí ç¿ãýýñ ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä
ººðèéí ñàíàà÷ëàãààð îðîëöîõ áîëîìæã¿é, òºñºâò õóâààðèëàãäàæ èðñýí ñàíõ¿¿æèëò íü
îðîí íóòàãò õ¿ðýëöýõã¿é áàéíà. Èéìä òýäíèé ç¿ãýýñ áîñîî òîãòîëöîîòîé ÒÓÑÕ-ã ýðãýí
õàðæ îðîí íóòàãò á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà òºñâèéí õºðºíãºíººñ òîäîðõîé õóâèéã òóõàéí îðîí
íóòãèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä çàðöóóëàõ ýðõ ìýäëèéã ºãºõèéã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. ̺í îðîí
íóòãèéí ¿éëäâýðëýã÷äýýñ óëñûí òºñºâò òàòàæ áàéãàà òàòâàðûã îðîí íóòãèéí òºñºâò òýäýí
õóâèéã, óëñûí òºñºâò òýäýí õóâü ãýæ çààæ ºãºõèéã ñàíàë áîëãîæ áàéíà.
. Ãàçðûí òóõàé õóóëü
Äàðõàí, Ñýëýíãèéí á¿ñ íóòàã íü ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòãèéí õóâüä áýë÷ýýðèéí íººö
áàãàòàé áèëýý. Òóñ á¿ñ íóòàãò áàðóóí àéìãèéí ìàëòàé èðãýä í¿¿äëýí èðñíýýñ áîëæ òóñ
àéìãèéí ìàëûí òîî òîëãîé ìåõàíèêààð ºñºæ ìàë÷èä, òàðèàëàí÷äûí õîîðîíä áýë÷ýýð,
òàðèàëàíãèéí ãàçðûí òàëààð çºð÷èë ¿¿ñýýä óäàæ áàéíà. Èéìä Òºð çàñãààñ áýë÷ýýð
àøèãëàëò, òàðèàëàíãèéí òàëáàéí ýçýìøèë áîëîí òýäãýýðòýé õîëáîîòîé õóóëü ýðõ ç¿éí
îð÷íû òàëààðõ õóóëèéí çààëòûã èë¿¿ òîäîðõîé áîëãîæ, õýðýãæ¿¿ëýëòèéã ñàéæðóóëàõ
øààðäëàãà ãàð÷ èðæ áàéíà. ̺í ãàçðûí áàÿëàãèéã ýçýìøýýä íºõºí ñýðãýýëò õèéëã¿é
îðõèæ áàéãàà èðãýä, àæ àõóéí íýãæèéí õàðèóöëàãûí õóóëèéã ÷ ÷àíãàòãàõ ñàíàëóóä ãàð÷
áàéíà.
. Òºðèéí áîëîí áóñàä õºðºí㺠îðóóëàëò, ñàíõ¿¿æèëòàíä õóóëü ýðõ ç¿éí
çîõèöóóëàëò õèéõ òàëààð
Îðîí íóòãèéí óäèðäàõ áàéãóóëëàãààñ õóâèéí êîìïàíè áîëîí Òºðèéí ºì÷èò êîìïàíèä
õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä öààøèä õºðºíãèéí àøèãëàëò áîëîí ºì÷ëºëèéí àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò áàéõã¿é ãýñýí áàéíà. Òîäðóóëáàë, Äàðõàí ñóìûí
2-ð õîðîîëîëûí èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýýã (öàõèëãààíû øóãàì ñ¿ëæýý, öýâýð áîõèð óñíû
øóãàì ñ¿ëæýý, äóëààíû øóãàì ñ¿ëæýý) øèéäâýðëýõýä Àéìàã, ÀÕÁ-íû îðîí ñóóö
ñàíõ¿¿æèëòèéí çýýëýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýí àøèãëàëòàíä îðóóëñàí áàéíà. Äàðõàí Ñýëýíãèéí
Öàõèëãààí Ò¿ãýýõ Ñ¿ëæýý êîìïàíè íü õóâèéí ºì÷èò êîìïàíè, Äàðõàíû Äóëààíû øóãàì
Ñ¿ëæýý íü Òºðèéí ºì÷èò êîìïàíèóä íü áºãººä ýäãýýð íü àøèãëàëòàíä îðóóëñàí äýä
á¿òöèéã àøèãëàí ººðèéí ¿éë àæèëëàãàà ¿éë÷èëãýýãýý ÿâóóëæ áàéãàà áîëîâ÷ òóõàéí
66
ºì÷¿¿äèéã ººðòºº õ¿ëýýí àâàõã¿éãýýñ çýýëèéí ýðãýí òºëºëòèéã õýðõýí õèéõ íü òîäîðõîéã¿é
áàéíà. ̺í 13-ð õîðîîëîëûã èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýýã Óëñûí òºñâèéí õºðºíãº
îðóóëàëòààð õèéæ äóóñãààä áàéãàà áºãººä öààøèä òóñ øóãàì ñ¿ëæýýí¿¿äèéã õýíä
õ¿ëýýëãýæ ºãºõ íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. Èéìä êîìïàíèóä ººðºº õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ õ¿÷
õ¿ðýõã¿é, òºðººñ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ãýõýýð òóñ îðóóëñàí õºðºíãèéã õ¿ëýýí àâ÷
õàðèóöàõã¿éãýýñ õýí ýçýìøèõ íü òîäîðõîéã¿é, òºð òóñ êîìïàíèé õóâüöààíààñ ýçýìøèõ þì
óó, ýñâýë ººðºº îðóóëñàí õºðºíãèéã õàðèóöàõ ýñýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. Èéìä öààøèä
òºðººñ õóâèéí êîìïàíèä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä õ¿íäðýë ó÷èð÷ áàéíà. Îäîîãèéí
áàéäëààð Äàðõàí-Óóë àéìãèéí õýìæýýíä 1000 îð÷èì ºðõ öàõèëãààíã¿é áàéãàà áºãººä
ÄÑÖÒÑ¿ëæýý íü ººðºº õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ÷àäâàðã¿é, íºãºº òàëààñ òºðººñ õºðºíãº
îðóóëàëò õèéõã¿é áîë àðä èðãýä, õýðýãëýã÷èä õîõèð÷ áàéíà. Èéìä Òºðèéí õºðºíãº
îðóóëàëòûã îäîî áàéãàà àæ àõóéí íýãæ¿¿äýä îðóóëàõ õºðºíãèéã õýí õàðèóöàõ òàëààð õóóëü
ýðõ ç¿éí îð÷èíû ÿàðàëòàé çîõèöóóëàëò øààðäëàãàòàé áàéíà.

. Òàòâàðûí õºíãºëºëò, óðàìøóóëàë áîëîí òàòâàðûí çîõèöóóëàëòûí
òóõàéä

¯éëäâýðëýã÷, ÒÁ-ûí òºëººëºã÷, Õýðýãëýã÷ áîëîí Áîðëóóëàã÷äààñ àâñàí ñàíàë
àñóóëãààð ¿éëäâýðëýã÷äèéã äàðààõü íºõöºëä òàòâàðûí õºíãºëºëò óðàìøóóëàëûã ¿ç¿¿ëæ,
òàòâàðûí çîõèöóóëàëòààð äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¸ñòîé ãýæ ¿çñýí áàéíà. ¯¿íä.
- Øèíýýð áàéãóóëàãäàæ áàéãàà Æį –ûã ýõíèé 1-3 æèë¿¿äýä òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ
- Èìïîðòûã îðëîõ áîëîí ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé ¿éëäâýð¿¿äýä òàòâàðûí
óðàìøóóëàë îëãîõ
- Òåõíîëîãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí ¿éëäâýðèéã òîäîðõîé õóãàöààíä,
òóõàéëáàë õºðºí㺠îðóóëàëòàà íºõºõ õóãàöààã õàðãàëçàí òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ
- ÕÕÀÀ-í ñàëáàðûí õºãæëèéã õóðäàñãàõ çîðèëãîîð ìàëûí ¿ðæèë ñåëåêöèéí
àñóóäàë, ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ¿ð òàðèàíû àæ àõóé, õ¿íñíèé íîãîîíû ýëèò
¿ðèéí àæ àõóé ýðõëýã÷äèéã òàòâàðûí õºíãºëºëò, óðàìøóóëàëààð äýìæèõ
- Á¿õ íèéòýýðýý øàòëàëã¿é ÍªÒ òºëäºã áîëîõ ãýñýí ñàíàë íýëýýä èðæ áàéíà.
Øàòëàëòàé ÍªÒ òºëäºãººñ áîëæ çàðèì æèæèã ¿éëäâýðëýã÷èä ÷àíàðã¿é, õÿìä
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çàõ çýýëä ãàðãàæ õýðýãëýã÷äèéã õîõèðîîæ, çàõ çýýëèéã
òîãòâîðã¿é áîëãîæ áàéíà. ̺í èìïîðòîîð îðæ èðñýí áàðààã îðîí íóòãèéí
õóäàëäààíû òºâ¿¿äýýð äàìæóóëàí õóäàëäàí àâàõàä õóäàëäàà÷èä ÍªÒ òºëºã÷
áèø ãýäãýýð èìïîðòûí ÍªÒ òºëñºí áàðààíä ¿éëäâýðëýã÷ äàâõàð ÍªÒ òºëæ
áàéíà. Èéìä á¿õ íèéòýýð ÍªÒ òºëºã÷ áîëãîõ ñàíàëûã òàâüæ áàéíà.
- Ãàäààäûí øóóä ÕÎ-ã îðóóëñàí õºðºíãº, ò¿¿íýýñýý èõèéã àâààä ãàðàõ óóë
óóðõàéí ñàëáàðò àëü áîëîõ õÿçãààðëàõ, õàðèí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä áîëîí
ìîíãîë îðíû ìàëûí ò¿¿õèé ýäýä ò¿øèãëýñýí ¿éëäâýð¿¿äýä ò¿ëõ¿¿ îðóóëàõàä
÷èãëýãäñýí òºðèéí áîäëîãî øààðäëàãàòàé áàéíà.
Ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàéä
Òºðººñ ñàíõ¿¿æèëòèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ãýæ îëîí ¿éëäâýðëýã÷ äóðüäñàí
íü íýã òàëààñ ÕÕÀÀÕ¯ß-ñ ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò íèëýýäã¿é ñàíõ¿¿ãèéí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëäýã, ýäãýýð ñàëáàðò ¿éëäâýð ýðõëýã÷èä ÷ ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã, ÿàìíû
õºíãºëºëòòýé çýýëä õàìðàãäàíà ãýñýí õ¿ëýýëòòýé áîëñîí, íºãºº òàëààñ ñàíõ¿¿æèëòèéí ãîë
ýõ ¿¿ñâýð áîëîõ áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ õýò ºíäºð, õóãàöàà áîãèíî áàéãàà íü ¿éëäâýðëýã÷èä
áàíêíû áóñ ýõ ¿¿ñâýðýýñ ñàíõ¿¿æèëò õàéæ òýð íü òºð, òºðèéí áàéãóóëëàãóóä ãýñýí
ãàðãàëãààíä õ¿ð÷ áàéãààòàé õîëáîîòîé. Ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ õóâèëáàð
ñàíàëóóäûã 3.4 õýñýãò ¿ç¿¿ëñýí áîëíî.
ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýã÷èä òýð äóíäàà òàðèàëàí÷èä, ìàë÷äàä íýã óäààãèéí
àðãàöààñàí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýýñýý èë¿¿ õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðûí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ,
ýð÷èìæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ¿ðæèë ñåëåêöè, ýëèò ¿ðèéí àæ àõóé ýðõëýã÷äèéã òàòâàðûí
õºíãºëºëò, óðàìøóóëëààð äýìæèæ, òýäãýýðýýñ ãàðñàí ò¿¿õèé ýäèéí ò¿ãýýëòèéã ¿ð
àøèãòàéãààð çîõèîí áàéãóóëàõàä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. ªºðººð õýëáýë, íýã
óäààãèéí àðãàöààñàí òóñëàìæàà çîãñîîæ òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãààã äýìæèã÷ îëîí óëñûí
õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîã÷, çýýëèéí áàòàëãààíû ñàí ãàðãàã÷ òºñºë õºòºëáºð¿¿äèéí ¿éë
àæèëëàãààã òýðã¿¿ëýõ ñàëáàðóóä óðóóãàà ÷èãë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
67
Íýì¿¿ ºðòãèéí ñ¿ëæýýã á¿õýëä íü äýìæèõ
Õàìãèéí ÷óõàë íü òºðººñ àëèâàà íýã ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûã äýìæèõäýý òýäíèé
õýðýãëýã÷äèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, ò¿¿õèé ýä áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷äèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
÷àíàð, áýëòãýí íèéë¿¿ëýëòèéí ñèñòåì áîäèòîé íºõöºëäñºí áàéõûã õàðãàëçàí ¿çýõ, óëìààð
íýì¿¿ ºðòãèéí ñ¿ëæýýíä îðîëöîã÷ á¿õèé ë òàëóóäûí ÷àäàâõè áýõýæñýíýýð ¿éë àæèëëàãàà
ñàéæðóóëàõ íºõöºëèéã áèé áîëãîõîä àíõààðàõ øààðäëàãàòàé (çóðàã 3.30 ¿çíý ¿¿).
Çóðàã 3.30.Íýì¿¿ ºðòãèéí ñ¿ëæýýí äýõü òºðèéí îðîëöîî



Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýñýí áàãèéí ä¿ãíýëò
¯éëäâýðëýã÷äèéí ñàíàë àñóóëãààð òºðººñ ÿâóóëæ áàéãàà äýìæëýã íü ºðººñãºë òàëòàé,
íýì¿¿ ºðòãèéí ñ¿ëæýýã á¿õýëä íü õàìàð÷ ÷àääàãã¿é, íýì¿¿ ºðòãèéí ñ¿ëæýýíèé íýã õýñãèéã
äýìæýýä, íºãºº õýñýã íü äýìæëýãã¿é ¿ëäñýíýýð íºãººä äàðàìò áîëäîã, ýñâýë õèé äýìèé
õºðºí㺠¿ð ä¿íã¿é ¿ëääýã ãýñýí áàéíà. Òóõàéëáàë,
- Àòðûí Ø àÿíààð òàðèàëàí÷äûã äýìæýýä, õ¿íñíèé íîãîî÷äûã ¿ëäýýñýí ãýñýí ãîìäîë
íýëýýä áàéëàà. ̺í òóñ àÿíààð òàðèàëàí÷äûí òàðèàëñàí áóóäàéã ãóðèëûí
¿éëäâýð¿¿ä õóäàëäàí àâ÷ ÷àäàõã¿éãýýñ áîëîí ò¿¿íèéã õàäãàëàõ çîîðüã¿éãýýñ
èõýýõýí õýìæýýíèé óðãàö òàëáàé äýýðýý àëäñàí íü òºðèéí äýìæëýã íýì¿¿ ºðòãèéí
ñ¿ëæýýã á¿õýëä íü àâ÷ ¿çýõèéã àíõààðóóëæ áàéíà.
- Äîòîîäûí ãóðèë ¿éëäâýðëýã÷äèéã ͪÀÒ òàòâàðààñ ÷ºëººëñºí íü äàðààãèéí
õýðýãëýã÷ áîëîõ òàëõ ¿éëäâýðëýã÷èä çàõ çýýëèéí ¿íýýð ãóðèë õóäàëäàí àâààä ͪÒ-
èéí áóöààëòàà õèéæ ÷àäàõã¿é áàéãàà íü òàëõ ¿éëäâýðëýã÷äýý äàâõàð äàðàìò èðæ
áàéíà. Èéìä ¿íý öýíèéí ñ¿ëæýýã á¿õýëä àâ÷ ¿çýí ¿íèéí öýíèéí ñ¿ëæýýíèé áóñàä
õýñýãò ó÷ðàõ íºëººëëèéã àíõààðàõ õýðýãòýé áàéíà.
ªºðººð õýëáýë, òºð çºâõºí òàðèàëàí÷äûã ýñâýë áàðèëãûí ¿éëäâýð¿¿äèéã äýìæèõýä
õýðýãëýã÷èä íü õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð ìóóòàé áàéâàë ¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é. Õàðèí ãàäààäûí
çàõ çýýë á¿ðýí íýýëòòýé áàéãàà áóþó äîòîîäûí çàõ çýýëýý õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà
¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä ò¿¿õèé ýä ¿éëäâýðëýã÷èä áîëîí ò¿¿ãýýð á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýã÷äèéã äýìæèõ íü ¿ð ä¿íãýý ºãíº.
Äîòîîäûí ¿éëäâýðëýã÷äèéã çàõ çýýëýýð äýìæèõ òóõàéä
¯éëäâýðëýã÷äèéí àñóóëãàíä Òºðººñ ÿìàð äýìæëýã õ¿ñ÷ áàéãàà òàëààð àñóóõàä îëîí
¿éëäâýðëýã÷èä áîðëóóëàëòûí çàõ çýýë äýýð Òºð áîëîìæîîðîî äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¸ñòîé
ãýñýí áàéíà. Òóõàéëáàë:
. Һ𠺺𺺠òîìîîõîí õýðýãëýã÷ áºãººä òºðèéí çàõèàëãûã ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýã÷äýýð
õèéëãýõ, òºð äîòîîäîä ¿éëäâýðëýäýã èæèë òºðëèéí èìïîðòûí áàðàà
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýõã¿é áàéõ áîäëîãûã áàðèìòëàõ íü èõýýõýí ÷óõàë áàéíà.
Ýõíèé ýýëæèíä Òºðèéí àæèë ¿éë÷èëãýýã ã¿éöýòãýõ òåíäåðò èìïîðòûí áàðàà
øàõàã÷äûã òîäîðõîé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýð îðóóëàõã¿é áàéõ, îðîí íóòãèéí ¿íäýñíèé
¿éëäâýðëýã÷ýýð ã¿éöýòã¿¿ëæ, òýäíèéã çàõ çýýëýýð äýìæèõ õýðýãòýé áàéíà.
. ¯éëäâýðëýã÷äèéí õóâüä çàõ çýýë, ýðýëòèéí àñóóäàë õàìãààñ ÷óõàë ó÷ðààñ ¿íäýñíèé
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéã õºðø çýðãýëäýý îðíóóäàä
áîðëóóëàõàä íü òýäãýýð îðíóóäòàé ãýðýý õýëöýë õèéæ èìïîðòûí òàòâàðûã íü
áóóðóóëàõ, òýäãýýð ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé ¿éëäâýð¿¿äèéã òàòâàðûí áîäëîãîîð
68
äýìæèõ, ýêñïîðòûí ñòàíäàðòóóäûã õàíãóóëàõûí òóëä ìýðãýæëèéí çºâëºãºº,
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãóóäûã íü çýðýãöýí àíõààðàõ õýðýãòýé.
¯éëäâýðëýë òåõíîëîãèéí ïàðê
2003 îíä ÌÓÈÕ-ààñ ¯ÒÏ áàéãóóëæ, õºãæ¿¿ëýõ òîãòîîë ãàðãàñàí áºãººä ¿¿íä ÕÀÀ-í
ò¿¿õèé ýäèéã ã¿íçãèé áîëîâñðóóëæ, á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýí ýêñïîðòëîõ á¿ðýí ìº÷ëºã
á¿õèé ¿éëäâýðëýë, ýêñïîðòîä çîðèóëñàí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, ýëåêòðîí
òåõíèê, êîìïüþòåð, ãýð àõóéí öàõèëãààí áàðààã óãñðàõ ¿éëäâýðëýë, õºäºº àæ àõóéí òåõíèê
óãñðàõ ¿éëäâýðëýë áàãòñàí. Àéìãèéí çàõèðãàà, Äàðõàí ñóìûí çàõèðãààíààñ ¯ÒÏ-ã
áàéãóóëàõ ãàçðûí àñóóäëûã øèéäñýí áºãººä ïàðêèéã õàøààæóóëàõ, äýä á¿òýö, ¿éëäâýðèéí
áàéð, ¿éëäâýð¿¿äýä òºðèéí áîëîí áóñàä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ áàéãóóëëàãóóäûí áàéð,
õàøààíû ãàäíà àæèëòíóóäûí áàéð çýðãèéã áàðèõ àñóóäëóóä õóóëü ýðõ ç¿éí ¿íäýñëýë
áîëîí ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäëààñ õàìààðàí õ¿ëýýãäýæ áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ òýðõ¿¿ ïàðêèéí
õàøààíä îðîõ çºâøººðºë àâàõ õ¿ñýëòýé Æį, õóâèàðàà ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷èä àéìàã,
ñóìûí çàõèðãààíä õ¿ñýëòýý èð¿¿ëñýýð áàéãàà þì. Ýíýõ¿¿ ¯ÒÏ æèíõýíý ¸ñîîð íü áèé
áîëãîõîä èõ õýìæýýíèé õºðºíãº, öàã õóãàöàà íèëýýäã¿é øààðäàãäàõ áºãººä øàò
äàðààòàéãààð õèéãäýõ àæèë þì. Äàðõàíû ñóäàëãààíû áàãààñ ¯ÒÏ çààâàë
õàøààæóóëàõã¿éãýýð ¿éëäâýð¿¿äýä òîäîðõîé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã ãàðãàí, òóõàéëáàë,
èìïîðòûã îðëîõ áîëîí ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé, áàéãàëü îð÷èíä õàëã¿é òåõíîëîãèòîé, òýäýýñ
äýýø àæëûí áàéðòàé ã.ì øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã õàíãàñàí ¿éëäâýð¿¿äèéã æàãñààëòààð ¯ÒÏ-ä
áàãòààí àâ÷ ¿çýæ òºðèéí íýãäñýí ¿éë÷èëãýý áîëîí äýìæëýãèéã ¿ç¿¿ëýõ íºõöºëèéã
á¿ðä¿¿ëýõèéã ñàíàë áîëãîæ áàéíà.
Òèéìýýñ ýõíèé ýýëæèíä õºðºí㺠ñàíõ¿¿ãèéí õîìñäîëòîé ºíºº ¿åä ¯ÒÏ-ã æèíõýíý ¸ñîîð
áèé áîëîõîîñ ºìíº èìïîðòûã îðëîõ, ýêñïîðòûí áàðèìæààòàé ¿éëäâýð¿¿äèéã öîãöîîð íü
äýìæèõèéí òóëä Äàðõàí ñóìûã ¿éëäâýðæèëòèéí æèøèã õîò áîëãîí çàðëàõ áîëîìæòîé ãýæ
¿çýæ áàéíà.
Äàðõàí õîò- ¯éëäâýðëýëèéí æèøèã õîò
¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã äýìæèõèéí òóëä Äàðõàí ñóìûã òýð ÷èãò íü “¯éëäâýðëýëèéí æèøèã
õîò” áîëãîí çàðëàæ òàòâàðûí õºíãºëºëò, óðàìøóóëëààð äýìæèí õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
Ýíä “¯éëäâýðëýëèéí æèøèã õîò”, “¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí á¿ñ” çýðýã ÿìàð áàéäëààð
íýðëýãäýõ íü ÷óõàë áóñ ¿éëäâýðëýë õºãæèõ ýäèéí çàñàã, õóóëü ýðõç¿éí òààòàé îð÷èí
íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë áàéíà. Äàðõàí ñóìàíä áàéãàà ¿éëäâýð¿¿äèéí íºõöºë áàéäàë,
áîëîìæóóäûã õàðàõàä ýíý íü èõýýõýí òîõèðîìæòîé íºõöºë áºãººä èíãýõäýý ýäèéí çàñãèéí
¿ð àøèã, èìïîðòûã îðëîõ áîëîí ýêñïîðòûí ÷èãëýë, áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéí
àñóóäëûã øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí íàðèéâ÷ëàí òàâüæ ñàëáàðóóäààð ÿëãàâàðòàé òàòâàðûí
õºíãºëºëò óðàìøóóëëûã ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Ýíý àñóóäàë íü ìàø ºðãºí õ¿ðýýòýé ó÷èð
íàðèéí òîîöîî ñóäàëãàà õèéæ ÿìàð ¿éëäâýð¿¿äèéã òºðººñ õýðõýí äýìæèõ, ÿìàð
íºõöºë¿¿äèéã áèé áîëãîõûã øèéäâýðëýõ íü ç¿éòýé. ¯¿íèéã õèéñíýýð õºãæèõ èðýýä¿éòýé
ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿ä áîëîí øèíýýð áèé áîëîõ ¿éëäâýð¿¿ä õºãæèõ òààòàé îð÷èí áèé
áîëíî. Ýäãýýð ¿éëäâýð¿¿äèéã òºðººñ äýìæèõ ãîë àðãà íü ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæóóäûã
íýìýãä¿¿ëýõ, òåõíèê, òåõíîëîãèéã èìïîðòûí òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ, ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé
ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷äýä òàòâàðûí óðàìøóóëàë ¿ç¿¿ëýõ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çýðýã àñóóäàë þì.
Çàõ çýýëèéã ºðãºòãºõ òóõàéä
Çàõ çýýëèéã ºðãºòãºõèéí òóëä õ¿í àìûí òîîã íýìýãä¿¿ëýõ òàë äýýð òºðèéí áîäëîãî
ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
. Èíãýõèéí òóëä çàðèì áîëîìæèò ñóìä, àéìãèéã íýãòãýæ Òºðèéí çàðäëûã õýìíýõ
õýðýãòýé ãýñýí ñàíàëûã Äàðõàíû ñóäàëãààíû áàãààñ îðóóëæ áàéíà. Òóõàéëáàë,
Õîíãîð ñóìûã õ¿í àìûí òºâëºðºë èõòýé Øàðûí ãîë ñóìòàé íýãòãýõ, Äàðõàí àéìãèéã
Ñýëýíãý àéìàãòàé íýãòãýí Äàðõàí ñóìûã àéìãèéí òºâ áîëãîõ, ìºí Äàðõàí ñóìûã
õîòûí ñòàòóñòàé áîëãîñíîîð Òºðèéí çàõèðãààíû èõýýõýí çàðäëûã õýìíýõýýñ ãàäíà
Ñýëýíãý àéìãèéí èðãýäèéí çàðèì çàðäàë ÷èðýãäëèéã áàãàñãàõààñ ãàäíà çàõ çýýëèéí
òºâëºðëèéã áèé áîëãîõ áîëíî.
. ̺í äîòîîäûí çàõ çýýëèéã òýëýõ çîðèëãîîð ìîíãîëîî ãýñýí ¿çýë á¿õèé õàëèìàã,
áóðèàä, ºâºð ìîíãîë÷óóäàä òîäîðõîé íýýëòòýé á¿ñ íýýæ ºãºí ñóóðüøóóëæ
69
¿éëäâýðëýë ýðõëýõ áîëîìæîîð õàíãàí ºã÷ áîëíî. Ýíý íü äîòîîäûí çàõ çýýëèéí
ýðýëòèéã õóðäòàé ºñãºõ ýðãýýä ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëíý.
Ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéí ñèñòåìèéí òóõàéä
Ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéí ñèñòåìèéã òºðººñ áèé áîëãîõ ãýñýí ñàíàë õºäºº àæ àõóé
ýðõëýã÷èä, ¿éëäâýðëýã÷äýýñ îëîí ãàðëàà. Ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéí ñèñòåì ¿ã¿é áîëæ ýöñèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷èä ò¿¿õèé ýäýý òýýâðèéí çàðäëààñ øàëòãààëàí ñàíàñàí ÷àíàð,
òîî õýìæýýíä áýëòãýí àâàõàä õ¿íäðýëòýé áàéíà. ̺í ò¿¿õèé ýäèéí áýëòãýëä ÷åíæ¿¿ä îðæ
èðñýíýýð ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéí ÷àíàð, ñòàíäàðò àëäàãäñàí ÷ ¿éëäâýðëýã÷èä ºíäºð ¿íýýð
õóäàëäàí àâ÷ áàéíà. ͺ㺺 òàëààð õºäºº àæ àõóéí ìàë÷èä, íîãîî÷èä ÷åíæ¿¿äýä õÿìä
¿íýýð ºã÷ áàéíà. Èéìä ¿éëäâýðëýã÷, íèéë¿¿ëýã÷äèéã øóóä õîëáîñîí îðîí íóòãèéí ò¿¿õèé
ýä áýëòãýëèéí áèðæèéã æèíõýíý óòãààð íü áàéãóóëàõûã ç¿éòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Äýä á¿òöèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ òóõàéä
Îðõîí ñóìûí öýâýð áîõèð óñíû èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýýã áóðóó õóâü÷èëñíààð
òîíîãäîæ Îðõîí ñóìàíä õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ ÿìàð ÷ áîëîìæã¿é áîëñîí
áàéíà. Èéìä Òºðººñ òóñ ñóìûã öýâýð áîõèð óñíû ñèñòåìòýé áîëîõîä ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã
¿ç¿¿ëýõ íü íýí òýðã¿¿íä øèéäýõ àñóóäàë áîëîîä áàéíà.
Äàðõàí –Óóë àéìãèéí áóñàä ñóìàíä Ýð÷èì õ¿÷, äóëààíòàé áîëîâ÷ çàðèì îðîí íóòàãò
ñèñòåì íü áóðóóãààñ ¿éëäâýðëýã÷äýä äàðàìò áîëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, Øàðûí ãîë ñóì íü
õàæóóäàà í¿¿ðñíèé óóðõàéòàé ò¿¿õèé ýä íü çýðýãöýýä áàéõàä ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äýä 1ì2
òàëáàéí äóëààíûã 1300 òºã ºã÷ áàéãàà íü îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýëèéí õºãæèëä õ¿íä òóñ÷
áàéíà. պ人 îðîí íóòàãò Øóäàðãà áóñ ºðñºë人í íü îðîí íóòãèéí õºãæëèéã ÷ºäºðëºæ
áàéãààã ýðãýí õàðàõ õýðýãòýé áàéíà.
Ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷íèé òóõàéä
Õýäèéãýýð Äàðõàí-Óóë àéìàã íü 4 èõ äýýä ñóðãóóëü, 6 êîëëåæ, 2 ÌѯÒ-ä ìýðãýæèëòýé
áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýäýã, ºìíº áàéñàí òîìîîõîí óëñûí ¿éëäâýð¿¿äýä àæèëëàæ áàéñàí
òóðøëàãàòàé áîëîâñîí õ¿÷èí îëîíòîé áîëîâ÷ ¿éëäâýðëýã÷èäòýé óóëçàëò õèéæ ÿâàõàä
ÕÀÀ-í ñàëáàðò òðàêòîð÷, êîìáàéí÷, çºãèé÷èí, çîîòåõíèê÷ çýðãèéã, áîëîâñðóóëàõ ñàëáàðò
òºìðèéí äàðõàí, íàðèéí ìýðãýæëèéí àæèëòíóóä, òåõíîëîãè÷èä äóòàãäàëòàé áàéäàã,
òýäãýýðèéã àéìàãò áýëòãýõã¿é áàéíà ãýæýý. Òèéìýýñ ¿éëäâýð¿¿äýä øààðäëàãàòàé
ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷èí, àæèë÷äûã áýëòãýõ íàðèéí òîîöîî ñóäàëãàà á¿õèé
õºòºëáºðèéã àéìãèéí èõ äýýä ñóðãóóëèóä, ÌѯÒ-¿¿äòýé íèéëæ òºð, àéìãèéí çàõèðãààíààñ
çîõèîí áàéãóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.
Îíöãîé òåõíèê, òåõíîëîãè á¿õèé ¿éëäâýð¿¿äèéã òóñãàéëàí äýìæèõ
Ìîíãîëä õîâîð îíöãîé òåõíèê, òåõíîëîãè á¿õèé ¿éëäâýð¿¿äèéã äýìæèõ íü ýêñïîðòûí
ïîòåíöèàëòàé áóþó èìïîðòûã îðëîõ á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéí õóâüä íýí ÷óõàë. Ó÷èð íü òýäãýýð
¿éëäâýð¿¿äèéã áîäëîãûí òºâøèíä òóñãàéëàí äýìæèõäýý øààðäàãäàõ ò¿¿õèé ýä
ìàòåðèàëûí îëäîöûã õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõîä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ íü õàìãèéí çîõèìæòîé ãýæ
¿çýæ áàéãàà. Òóõàéëáàë ýíä Øàðûí ãîë, Îðõîí ñóìàíä áàéõ çºãèéí àæ àõóé, Õîíãîð
ñóìàíä áàéõ íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã àâ÷ ¿çüå.
1500 îð÷èì á¿ë çºãèéã ñîöèàëèçìûí ¿åä çºãèéí àæ àõóé ¿ðæ¿¿ëæ á¿òýýãäýõ¿¿íýý
ãàðãàæ, çºãèé÷íèé ìýðãýæëèéã 3 æèëèéí ñóðãàëòààð îëãîæ áàéñàí öàã ºíãºð÷ ºíºº ¿åä
çºãèéí àæ àõóé äàõèí ýõëýëèéí öýã äýýðýý èðñýí. Äàðõàí-Óóë àéìãèéí õóâüä Øàðûí ãîë
ñóìàíä íýã àæ àõóé, Îðõîíä íýã õîðøîî, 20 îð÷èì òîîíû ºðõ ¿ðæ¿¿ëäýã. Ǻãèéí áàë, ëàâ,
æèëèéíýýñ ãàäíà çºãèéí á¿ëèéí òîî íýã àæ àõóéä 500-ààñ äýýø ãàðñàí íºõöºëä çºãèéí
¿íýò á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîõ ñ¿¿íöýð, õîð çýðãèéã ÿëãàí àâàõ áîëîëöîî á¿ðäýõ áºãººä èéì
íºõöºëä áèîòåõíîëîãèéí àðãóóäûã àøèãëàõ, íàðèéí ëàáîðàòîðè àæèëëóóëàõ øààðäëàãà
òóëãàðíà. ¯¿íèéã õèéæ ÷àäñàí íºõöºëä ¿éëäâýðëýã÷èä á¿òýýãäýõ¿¿íýý ýêñïîðòëîõ çàõ çýýë
áýëýí áºãººä îäîîíîîñ Ãåðìàí, ßïîíû çàõ çýýë ìàíàé ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýã÷ çºãèéí àæ àõóéíóóäàä íýýëòòýé áàéãààãàà èëýðõèéëæ áàéãàà áºãººä çºâõºí
ýêñïîðò õèéõ õýìæýýíèé áóþó íýã êîíòåéíåð ä¿¿ðãýõ õýìæýýíèé çºãèéí áàë ¿éëäâýðëýæ
÷àäàõã¿é áàéãàà íü ñààä ó÷ðóóëæ áàéãàà þì. Ǻãèé ¿ðæ¿¿ëýõýä çºãèéí àæ àõóé ýðõëýõ
øààðäëàãàòàé ýì áýëäìýë, òîíîã òºõººðºìæèéã îðóóëæ èðýõ øààðäëàãàòàé. Òºðººñ ýíý
÷èãëýëä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ áîëîí ìýðãýæëèéí çºãèé÷èí, ýõ çºãèé÷èí, çîîòåõíèê÷äèéã
70
áýëòãýõ íü ýíý ÷èãëýëýýð áèçíåñ¿¿ä õºãæèõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý. Õóó÷íû çºãèéí
ìýðãýæëèéí áàãø íàðààð øèíý çàëóó ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýæ àâàõã¿é áîë äàðàà íü
çºâõºí ãàäààäàä áýëòãýõ íºõöºë áàéäàë ¿¿ñýæ áîëçîøã¿éã àíõààðàõ õýðýãòýé.
Õîíãîð ñóìûí íóòàãò Ìîíãîëèàí Èíäóñòðèàë Êåìèêàë ÕÕÊ (Mongolian Industrial
Chemical) õýìýýõ ¿éëäâýð 2003 îíä ãàçðûí òîñ áîëîâñðóóëæ ò¿ëø õèéõ çîðèëãîîð áèé
áîëñîí áîëîâ÷ ìàíàé óëñûí îëáîðëîäîã ãàçðûí òîñ 100% øóóä ýêñïîðòîä ãàðäàã ó÷ðààñ
ò¿¿õèé ýäèéí îëäîöã¿éí óëìààñ ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ ÷àäààã¿é. Òóðøèëòûí ¿éë
àæèëëàãààã ¿éëäâýðèéí çîðèóëàëòòàé ìàçóò äýýð àìæèëòòàé õèéæ ò¿¿õèé ýäýý äîòîîäîîñ
àâàõ çîðèëãîîð êîìïàíèé óäèðäëàãóóä 2 æèë õººöºëäñºí ÷ àìæèëòã¿é áîëñîí òóë ¿éëäâýð
îäîî çîãñîíãè áàéäàëòàé áàéíà. Õîíãîð ñóìûí íóòàãò ìàø òîì õýìæýýíèé íåôòü
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð áàéãóóëíà ãýæ ÒÝǯ õèéãäñýí ÷ çàñãèéí ãàçàð çýýëèéí áàòàëãàà
ãàðãàõ áîëîìæã¿éí óëìààñ ýíý òºñºë îéðûí ¿åä ýõëýõ áîëîìæã¿é. Õàðèí îäîî áàéãàà
æèæèã ¿éëäâýðèéã ò¿¿õèé ýäòýé áîëîõîä íü òºðººñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëâýë èìïîðòûã îðëîõ
ºðòºã áàãàòàé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýãäýõ áîëîìæòîé þì.

3. 5.2.Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí äýìæëýã, îðîëöîî

Äàðõàí-Óóë àéìàãò ÄÁ, ÀÕÁ,GTZ, ÅÑÁÁàíê, JICA, KOICA, MercyCorp, World Vision çýðýã
îëîí óëñûí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí òºñë¿¿ä õýðýãæèæ, áèçíåñèéã äýìæèã÷ áîëîí
ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ÒÁÁ-óóä, áèçíåñ èíêóáàòîð òºâ, ÕÀ¯Òàíõèì, Àæèë îëãîã÷ ýçäèéí
õîëáîî, ÕÕÀÀÕ¯ß-û õàðüÿà Æį-ã äýìæèõ òºâ, Õ¿íñ÷äèéí õîëáîî, ñóìäûí òàðèàëàí÷èä,
íîãîî÷äûí õîëáîî çýðýã íü èäýâõèòýé àæèëëàäàã. Ýíý íü Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýð
ýðõëýã÷äèéí õóâüä áóñàä àéìãóóäòàé õàðüöóóëàõàä íèëýýí ºðãºí áîëîìæòîéã õàðóóëæ
áàéãàà ÷ òºñë¿¿äèéí õàìàð÷ áàéãàà õ¿ðýý íü õàíãàëòòàé áóñ áàéãàà þì. ßëàíãóÿà îëîí
óëñûí òºñºëä õàìðàãäàæ ñóðñàí èäýâõè ñàíàà÷èëãàòàé õýäýí ºðõèéí àæ àõóé, õîðøîîä
áîëîí êîìïàíèóä ë èõýíõè àðãà õýìæýýíä äàâõàðäàí õàìðàãäàõ òàë àæèãëàãääàã. ªºðººð
õýëáýë, íèéò ¿éëäâýðëýã÷äèéí äèéëýíõè íü òºñºë õºòºëáºð¿¿äèéí òàëààð ìýäýýëýë
áàãàòàé áàéäàã. ÒÁÁ-óóä ¿éëäâýðëýëèéí õºãæèëä ÿìàð áàéäëààð îðîëöîæ áàéãàà áîëîí
öààøäàà ÿàæ îðîëöîõûã àâ÷ ¿çâýë ñóðãàëò, çºâëºãºº, ìýäýýëýë õ¿ðãýõ áàéäëààð îðîëöîõ
íü ò¿ãýýìýë áàéäàã áîë öààøäàà á¿ðýí òºëºâëºãºº á¿õèé õºòºëáºð¿¿ä õýðýãæèõ íü ¿ð
ä¿íòýé ãýæ ¿çýæ áàéãààã çóðàã 3.31-ñ ¿çíý ¿¿. Á¿ðýí õºòºëáºðèéí õóâüä ¿éëäâýðëýã÷äèéí
õýðýãöýýã òîäîðõîéëæ ÒÁÁ-óóä ººðñäèéí çîðèëãî, ¿éë àæèëëàãààíä íèéöýõèéã ñîíãîí äàí
ãàíö ñóðãàëò ýñâýë çºâëºãºº áóñ õàðèí öîãö ¿éë÷èëãýý á¿õèé á¿ðýí õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ
íü ¿ð ä¿íãýý ºãíº ãýæ ¿çýöãýýæ áàéãàà þì. ¯¿íèé òóëä ÒÁÁ-óóä ººð õîîðîíäîî çîðèëòîò
¿éëäâýðëýã÷äèéí ñåãìåíò¿¿ä äýýðýý õàìòàð÷ àæèëëàõ íü ç¿éòýé ãýñýí ñàíàëûã
ñóäàëãààíû áàã äýâø¿¿ëæ áàéíà.
ªºðººð õýëáýë òîäîðõîé íýã ¿éëäâýðëýã÷ äýýð àæèëëàæ áàéãàà òºñë¿¿ä íýãäýí
ººðñäèéí õàðèëöàã÷èéíõàà ¿éë àæèëëàãààã çýðýã çýðýã äýìæèí àæèëëàâàë ¿ð ä¿í
äýýøëýõèéí çýðýãöýý òºñë¿¿äèéí íèéò ºðòºãººð á¿òýõ ¿ð ä¿í ºíäºð áîëîõ þì.

ÒÁÁ-óóä ¿éëäâýðëýã÷äýä òóëãàð÷ áàéãàà áýðõøýýë¿¿ä áóþó ¿éëäâýðæèëò õºãæèõã¿é
áàéãàà øàëòãààíûã áóóðóóëàõ, ¿éëäâýðëýã÷äèéã ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæìåíòèéí òàëààð
çîõèñòîé ìýäëýãòýé áîëãîõ, óëìààð ìºíãºí óðñãàëàà çºâ óäèðääàã áîëîõ òàëààð ñóðãàëò
çºâëºãºº ºãºõ, ¿éëäâýðëýë ýðõëýõ ñýòãýëãýýã òºëºâø¿¿ëýõ, á¿òýýë÷ áàéäëûã äýìæèõ íü
õàìãèéí çîõèñòîé ãýæ ¿çýæ áàéíà.













71
Çóðàã 3.31.Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî

ÒÁÁ-óóäûí ºíººãèéí îðîëöîî ÒÁÁ-óóäûí èðýýä¿éí îðîëöîî

Ýõ ¿¿ñâýð: ÒÁÁ-óóäûí òºëººëºëä õèéñýí áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

̺í ÒÁÁ-óóä ¿éëäâýðëýã÷äèéã õîîðîíä íü õîëáîæ ºãºõ àæëûã õºòºëáºðòºº îðóóëàõ íü
ç¿éòýé. ¯éëäâýðëýã÷äèéí òºëººëºã÷èä ÒÁÁ-óóäûã ººðèéí òºñºë õºòºëáºð¿¿ääýý
õàìðóóëàõ, ÷àäâàðæóóëàõ ñóðãàëòóóä çîõèîí áàéãóóëàõ, ñàíõ¿¿æèëòèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ,
ãàäààä äîòîîäûí çàõ çýýëä çóó÷ëàõ, ¿çýñãýëýí ÿàðìàãò õàìðóóëæ áàéõààñ ãàäíà áàéãàëü
îð÷íû òàë äýýð çºâëºãºº ºãºõ, õàìòðàí àæèëëàõ øààðäëàãàòàé ãýñýí áàéíà.

Çóðàã 3.32.¯éëäâýðëýã÷äèéí ÒÁÁ áà Ø/Ó-û áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàõ
õýëáýð¿¿ä

ÒÁÁ-ûí îíîâ÷òîé îðîëöîî ¿éëäâýðëýã÷äèéí
õóâüä
¯éëäâýðëýã÷èä áà ø/óõààíû
áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí àæèëëàãàà

Ýõ ¿¿ñâýð: ¯éëäâýðëýã÷äèéí äóíä õèéñýí áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

¯éëäâýðëýã÷äèéí ¿éë àæèëëàãàà áàéãàëü îð÷èíä õýðõýí íºëººëæ áàéãààã àâ÷ ¿çâýë
(çóðàã 3.33) äèéëýíõè íü ýêîëîãèä õàëã¿é á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã ãýæ áàéãàà áºãººä
ñºðºã íºëººòýé ãýæ áàéãàà ¿éëäâýð¿¿ä òîäîðõîé õýìæýýãýýð áîõèðäîë ÿëãàðóóëäàã òýð
÷èãëýëäýý ÒÁÁ, îëîí óëñûí òºñºë, õºòºëáºð¿¿äýýñ òóñëàìæ, çºâëºãºº àâàõûã õ¿ñäýãýý
èëýðõèéëñýí (çóðàã 3.32) áàéíà.







72
Çóðàã 3.33.Áàéãàëü îð÷èíä ¿éëäâýðëýã÷äèéí ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë


Ýõ ¿¿ñâýð: ¯éëäâýðëýã÷äèéí äóíä õèéñýí áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

Õàðèí øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí õóâüä ¿éëäâýðëýã÷èäòýé õàìòðàí àæèëëàõ
ñîíèðõîë ºíäºðòýé áàéãàà íü àæèãëàãäñàí. Äàðõàí-Óóë àéìàãò Óðãàìàë, ãàçàð òàðèàëàí,
ãåîýêîëîãèéí õ¿ðýýëýí áàéäãààñ îéí àæ àõóé, òàðèàëàí÷èä, íîãîî÷èä íèëýýä õýìæýýãýýð
õàìòðàí àæèëëàäàã, ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé ýðõëýã÷èä Ìàë àæ àõóéí õ¿ðýýëýíãýýñ
ýðäýìòýä, ñóäëàà÷èä óðèí àâ÷èð÷ ¿ðæ¿¿ëýã ñåëåêöèéí àæèë õèéäýã. ¯éëäâýðëýã÷èä ÒÈÑ-í
Äàðõàí-Óóë àéìàã äàõü ñàëáàðûí ýðäýìòýäòýé òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàìòðàí àæèëëàäàã.
Ãýâ÷ á¿õèé ë ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä ÁÑØÓß-íä õàðüÿàëàãääàã, ÕÕÀÀÕ¯ß-òàé
õàðèëöàà áàãàòàéãààñ õ¿ðýýëýíã¿¿ä ñàëáàðûí ¿éëäâýð¿¿äèéíõýý ýðýëò õýðýãöýýíä
¿íäýñëýñýí ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéõ òàë äýýð äóòàãäàëòàé áàéíà. Õ¿ðýýëýíã¿¿äèéã
ñàëáàðûí ÿàìäàä õàðüÿàëóóëàõ áóþó õàìòðàí óÿëäààòàé áàéõ áîäëîãîòîé àæèëëóóëâàë
¿éëäâýðëýã÷èä áà ýðäýìòäèéí õàìòûí àæèëëàãàà íèëýýí óÿëäààòàé áîëæ áèå áèåíèéõýý
àæëûã äýìæèõ áîëîëöîî íýìýãäýíý. Áèä ñóäàëãààãààðàà øèíæëýõ óõààíû
áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàõäàà ÿã ÿìàðõóó õýëáýðýýð àæèëëàõ íü õàìãààñ ¿ð
ä¿íòýé áàéõ âý ãýäãèéã òîäðóóëàõ çîðèëãîòîé áàéñàí áîëîâ÷ äèéëýíõè îðîí íóòãèéí
¿éëäâýðëýã÷äèéí õóâüä ìàíàé øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóä (ÕÀÀ-í ñàëáàðààñ áóñàä),
ýðäýìòäèéí õèéæ áàéãàà á¿òýýë¿¿ä íü áîäèò ¿éëäâýðëýã÷èäòýé óÿëäàæ ÷àäàõã¿é áàéíà
ãýæ ¿çýöãýýæ áàéãààã îëæ òîãòîîñîí þì. Òèéìýýñ ýðäýìòýä ýíýõ¿¿ ø¿¿ìæëýëèéã õàðãàëçàí
¿çýæ ¿éëäâýðëýã÷äèéí ýðýëò õýðýãöýýíä ¿íäýñëýñýí, òýäíèé á¿òýýìæ, ¿ð àøãèéã
äýýøë¿¿ëýõ àæëóóä äýýð ò¿ëõ¿¿ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.

3.5.3. ¯éëäâýðëýã÷äèéí îðîëöîî

¯éëäâýðëýã÷äèéí ººðñäèéí ñýòãýëãýý, á¿òýýë÷ áàéäàë äóòàãäàëòàé, ñàíõ¿¿æèëòèéã ººð
íºõöºëººð àøèãëàäàã ãýñýí ÒÁ, ÒÁÁ-óóäûí ø¿¿ìæëýëýýñ ¿¿äýí ¿éëäâýðæèëòèéã
õºãæ¿¿ëýõýä ÒÁ, ÒÁÁ-ûí îðîëöîîíîîñ ãàäíà ¿éëäâýðëýã÷äèéí ººðñäèéí îðîëöîîã àâ÷ ¿çýí
òýäíèé ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ åðºíõèé ñàíàë áîëîâñðóóëæ ºãºõ íü ÷óõàë ãýæ ¿çëýý.
Ñóäàëãààíû áàã ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í áîëîí ººðñäèéí òóðøëàãà äýýð ¿íäýñëýí Äàðõàí-Óóë
àéìãèéí ¿éëäâýðëýã÷äèéí õóâüä äàðààõü ñàíàëûã ãàðãàæ áàéíà. ¯¿íä:
1. ¯éëäâýðëýõ ñýòãýëãýýãýý õºãæ¿¿ëýõ: Ñîöèàëèçìûí ¿åä àæèëëàæ áàéñàí
òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿ä á¿ãä õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ýçýìøèëä î÷ñîí áîëîâ÷ òýäãýýðýýñ
Öåìåíòèéí ¿éëäâýð çîãñîëòã¿é àæèëëàæ, Äàðõàí Íýõèé öººí æèëèéí
çàâñàðëàãààòàéãààð, Ñèëèêàò, Ýðäýñ õºâºíãèéí ¿éëäâýð¿¿ä îëîí æèëèéí
çàâñàðëàãààòàéãààð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áºãººä áóñàä ¿éëäâýð¿¿äèéí òîíîã
òºõººðºìæ íü Òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðò ò¿¿õèé ýä áîëîí çàðàãäàæ, áàéð ñàâ íü ìóóäàæ
äàõèí àøèãëàõàä õ¿íäðýëòýé áîëñîí áàéíà. Ýíý íü õóâü÷èëæ àâñàí ¿éëäâýðëýã÷äèéí
èäýâõè, ñàíàà÷èëãà, ¿éëäâýðëýë ýðõëýõ ñîíèðõîë áàãà, õóâü÷èëæ àâñàí ¿éëäâýðèéí
õºðºí㺺 ¿ðæ çàðàí ººðòºº àøèãëàñàíòàé õîëáîîòîé. Òèéìýýñ ¿éëäâýðèéí ãàçàð
õóâü÷èëæ àâñàí áîëîí ¿éëäâýð øèíýýð áàéãóóëæ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí, ¿éëäâýðëýë
ýðõýëæ áàéãàà êîìïàíè, ºðõèéí àæ àõóéä ¿éëäâýðëýõ ñýòãýëãýý, õýðýãëýã÷ áîëîí
íèéãýìèéí ñàéí ñàéõíû òºëºº ãýñýí ñýòãýë ñàéòàé áàéõ íü ÷óõàë. ßëàíãóÿà ¿éëäâýð
ýðõëýõ ñîíèðõîëòîé õóäàëäààíû áîëîí áóñàä áèçíåñèéí êîìïàíèóä, õóâü õ¿ì¿¿ñ
¿éëäâýðëýõ ñýòãýëãýýãýý õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ¯éëäâýð ýðõëýõ ñýòãýëãýý
ñóóõ ãýäýã íü íýãä¿ãýýðò, ¿éëäâýðëýë ýðõýëæ õýðýãëýã÷äèéí ýðýëò õýðýãöýýíä íèéöñýí
73
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýí ãàðãàõûí çýðýãöýý õ¿ì¿¿ñèéã àæèëëóóëæ öàëèí îëãîõ õ¿ñýë
ñîíèðõîë, õî¸ðäóãààðò ¿éëäâýðëýã÷äýä òîõèîëäîæ áàéãàà áýðõøýýë¿¿äèéã äàâæ ãàðàõ
÷àäâàð, ãóðàâäóãààðò á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ÷àíàðò áàéíãà àíõààðàõ áóþó çàðäàë ºðòºãºº
áàãàñãàõ íýðèéäëýýð ÷àíàðã¿é, áàéãàëü îð÷èíä áîëîí õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òåõíîëîãèéí ãîðèìûã ¿éë àæèëëàãààíû
ÿâöàä àëäàãäóóëñàíààñ ÷àíàðûã ààæèìäàà áóóðóóëàõààñ çàéëñõèéõ ÿâäàë þì.
2. Øèíæëýõ óõààíû ñ¿¿ëèéí ¿åèéí îëîëòûã àøèãëàõ: Îðîí íóòãèéí
¿éëäâýð¿¿ä ¿éë àæèëëàãààíäàà ñ¿¿ëèéí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíû îëîëò àìæèëòûã
àøèãëàõ ÿâäàë ÿëàíãóÿà ÕÀÀ-í ñàëáàðûí õóâüä ýðñ íýìýãäýæ áàéãàà íü àæèãëàãäñàí ÷
áóñàä ñàëáàðóóäûí õóâüä õàíãàëòã¿é áàéíà. Äàðõàí õîòîä ÓÃÒÑÝØÕ îðøäîã íü ãàçàð
òàðèàëàí ýðõëýã÷äýä òààòàé áîëîìæ îëãîæ áàéãàà áºãººä ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé
ýðõëýã÷äèéí õóâüä øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãàòàé õàìòàð÷ àæèëëàõààñ ººð àðãàã¿é
ó÷ðààñ ìàë àæ àõóéí ÝØÕ-íä õàíäàöãààäàã. Áóñàä ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûíõàí
õàðüÿà õîëáîîääîî õàíäàõààñ õýòðýõã¿é áàéíà. ¯éëäâýðëýã÷èä ººðñäèéí ÷èãëýëýýð
øèíæëýõ óõààíû ìýðãýæëèéí ñîíèí ñýòã¿¿ë, ìàòåðèàë óíøèæ áàéõ, õàðüÿà øèíæëýõ
óõààíû áàéãóóëëàãóóääàà õàíäàí õàìòðàí òóðøèëò ñóäàëãàà ÿâóóëàõ çýðãýýð àæèëëàõ
õýðýãòýé.
3. ¯íäýñíèé ¿éëäâýð¿¿ä áèå áèåíýý äýìæèõ: Äîòîîäûí ¿éëäâýðëýã÷èä
ò¿¿õèé ýä, òóñëàõ ìàòåðèàëàà àëü áîëîõ äîòîîäûí ¿éëäâýðëýã÷äýýñýý àâàõ íü òóõàéí
íèéë¿¿ëýã÷ ¿éëäâýð¿¿äèéí àæèëëàãñäûã öàëèíòàé áàéëãàí çàõ çýýëýý òýòãýæ äàâõàð
ýåðýã íºëººëºë ¿ç¿¿ëíý. Òèéìýýñ äîòîîääîî àâ÷ áîëîõ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýõ,
óëìààð ò¿¿íèéõýý ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãà òàâèõ çàìààð õàìòäàà õºãæèõ íü
õàìãààñ ÷óõàë. ͺ㺺 òàëààñ ¿éëäâýð¿¿ä áèå áèåòýéãýý èæèë òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýæ äîòîîäûí æèæèãõýí çàõ çýýë äýýð øèð¿¿í ºðñºëäººí ¿¿ñãýõèéí îðîíä áèå
áèåíèéõýý õýðýãöýýò òóñëàõ ìàòåðèàë, ò¿¿õèé ýäèéã ¿éëäâýðëýã÷, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íü
àøèãëàæ óëàì á¿ð öààø áîëîâñðóóëàõ, ýñâýë äàãàëäàõ á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéã
õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé.
4. Òºëºâëºãººòýé àæèëëàõ/Ìýðãýæëèéí ýêñïåðò¿¿äòýé õàìòàð÷
àæèëëàõ: ¯éëäâýðëýã÷èä òîäîðõîé òåõíèê, òåõíîëîãèéã ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ, ºðòºã
çàðäëàà áóóðóóëàõ, á¿òýýìæýý äýýøë¿¿ëýõ àðãà çàìóóäûã õàéõäàà ìîíãîëä áèé
áîëñîí ¿íäýñíèé ýêñïåðò¿¿äèéí ìýäëýã, òóðøëàãûã àøèãëàí òîîöîî ñóäàëãàà,
¿íäýñëýë á¿õèé ººð÷ëºëò¿¿äèéã õèéõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. ¯¿íä áèçíåñ ýðõëýõ,
õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò, ìàðêåòèíã, òåõíèê, òåõíîëîãèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã
õàìðóóëàí áîëîâñðóóëñàí ýñâýë òýäíýýñ ñóðàëöàí áîëîâñðóóëñàí áèçíåñ
òºëºâëºãººíèé ¿íäñýí äýýð ¿éëäâýðëýëýý ýðõëýõ íü õºðºíãèéã ¿ð àøèãã¿é çàðöóóëàõ
ýðñäýëèéã áóóðóóëàõ áîëîìæòîé.
5. ̺íãºíèé ìåíåæìåíòýý çîõèñòîé õèéõ: ¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷èä
ìºíãºíèé óðñãàëàà çîõèöóóëæ ÷àääàãã¿é, ÿëàíãóÿà Æį ýðõëýã÷èä ýðãýëòèéí õºðºí㺺
ýñâýë áàíêíû çýýëèéã õóâèéí õýðýãöýýíäýý õàìãèéí ò¿ð¿¿íä çàðöóóëæ ¿éëäâýðëýëäýý
¿ëäýõ õýñãèéã çàðöóóëàõ ÿâäàë òîõèîëääîã. Òèéìýýñ àðèëæààíû áàíêíû õ¿¿ ìàø
ºíäºð áàéäàã ìàíàéõ øèã îðîíä ¿éëäâýðëýã÷èä ýðãýëòèéí õºðºíãèéí õýðýãöýý,
ìºíãºíèé îðîõ ãàðàõ óðñãàëàà íàðèéí ñàéí òîîöîîëæ ¿éë àæèëëàãààãàà õºòëºõ íü
ýðñäýë, õÿìðàëààñ ñýðãèéëýõ áîëíî.
6. Òºðººñ ¿ç¿¿ëýõ äýìæëýã òóñëàìæèéí òàëààðõ õ¿ëýýëòýý áàãàñãàõ:
Òºðèéí íºëºº ýäèéí çàñàãò áàò ñóóðèëñàí ìàíàé îðíû õóâüä òºðººñ òîäîðõîé
ñàëáàðóóäàä áîäëîãûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýýñ ãàäíà ñàíõ¿¿æèëòèéí òóñëàìæ, äýìæëýã
¿ç¿¿ëäýã íü ¿éëäâýðëýã÷äèéã òºðººñ èõ ç¿éëèéã õ¿ëýýõ õàíäëàãàòàé áîëãîñîí.
Òóõàéëáàë, íîãîî äàðøëàõ ¿éëäâýð, òýæýýëèéí ¿éëäâýð áàéãóóëàõûã ñîíèðõîã÷èä
ÿàìíû 50% õºíãºëºëòòýé òîíîã òºõººðºì溺ñ ººð ç¿éëèéã îãò õàðàõã¿é, ñóäëàõã¿é,
ººðèéíõ íü íºõöºëä òîõèðîõ ýñýõèéã ÷ õàéõðàõã¿é, ººðñäèé㺺 òîíîã òºõººðºìæèí人
òîõèðóóëíà ãýñýí ñýòãýõ¿éòýé áàéíà.

3.5.4. Õýðýãëýã÷äèéí îðîëöîî

¯íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõýä õýðýãëýã÷äèéí îðîëöîî ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Èìïîðòûí
á¿òýýãäýõ¿¿í, äîòîîäûí á¿òýýãäýõ¿¿í õî¸ðûí àëü íýãèéã ñîíãîõ öàã èðýõýä ¿éëäâýðëýã÷èä
ìàíàéõàí þìàà îëèãòîé õèéæ ÷àääàãã¿é ãýñýí ñýòãýëãýýãýýð õàíäàæ ñîíãîëòîî õèéäýã íü
¿éëäâýðëýë õºãæèõã¿é áàéõàä íºëººëäºã ãýæ ¿éëäâýðëýã÷èä, ÒÁ, ÒÁÁ-ûíõàí õýëæ áàéãàà.
74
ͺ㺺 òàëààð ýíý íü ¿éëäâýðëýã÷äèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ÷àíàðûã òîãòâîðòîé áàðüæ
÷àääàãã¿é ñóë òàëòàé õîëáîîòîéãîîð áèé áîëñîí ñýòãýëãýý þì. Ãýâ÷ Àëòàí çºãèé, Áàÿí
çºãèé çýðýã àæ àõóéí ¿éëäâýðëýæ áàéãàà çºãèéí áàë, íîãîî÷äûí òàðüñàí õ¿íñíèé íîãîî,
Äàðõàí íýõèéãèéí íýõèé äýýë õóâöàñ, Ýðýë öåìåíòèéí öåìåíò, òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðèéí
àðìàòóð òºìºð, Áîëîðòàëñò êîìïàíèéí çàìàñê çýðýã íü õýðýãëýã÷äèéí èòãýë äààõ
á¿òýýãäýõ¿¿í ãýäãýý õàðóóëæ ÷àäñàí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëñîí. Òèéìýýñ õýðýãëýã÷èä
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîõäîî ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áàéâàë øóóä
èìïîðòûíõûã èë¿¿ä ¿çýæ ñîíãîëã¿é ýõëýýä äîòîîäûí ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã
íü òóðøèæ, øàëãàæ ¿çýõ õóäàëäàí àâàëò õèéõ íü ç¿éòýé.

3.6.Åðºíõèé ä¿ãíýëò

Òºâèéí á¿ñèéí òóëãóóð òºâ áîëîõ 91,1 ìÿíãàí õ¿í àìòàé, äýä á¿òýö (Îðõîí ñóìûã ¿ë
òîîöâîë) á¿õ òàëààð ñàéí õºãæñºí Äàðõàí-Óóë àéìàã íü ò¿¿õèé ýäèéí íººöºí人
ò¿øèãëýí áàðèëãûí ìàòåðèàë ¿éëäâýðëýë, áîëîâñðóóëàõ õºíãºí àæ ¿éëäâýðèéí õîò áîëîí
áàéãóóëàãäñàí. Áóñàä àéìãóóäûã áîäâîë èðãýä ÿíç á¿ðèéí íóòãààñ í¿¿äýëëýí èðæ
ñóóðüøñàí ó÷ðààñ íóòãàðõàõ ¿çýë áàéõã¿é, ¿éëäâýðëýë ýðõëýõ òóðøëàãà, ñýòãýëãýý
õàðüöàíãóé ºíäºð. Èõ äýýä ñóðãóóëü, ÌѯÒ-¿¿ä îëíîîð áàéäàã ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷
áýëòãýõ áààç ñóóðèéã á¿ðä¿¿ëñýí. Öåìåíò, øîõîé, ýðäýñ õºâºí, òºìðèéí õ¿äýð, ýëñ õàéðãà
ã.ì áàðèëãûí ìàòåðèàëûí íººö áàÿëàã àðâèíòàé. ÎÕÓ-í Ñèáèðèéí ðàéîí áîëîí íèéñëýë
ÓÁ, Ýðäýíýò çýðýã õ¿í àì îëíîîð ñóóðüøñàí õîòóóäàä îéðõîí çýðýã íü çàõ çýýëèéí õóâüä
òààòàé áîëîìæ á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà ¿éëäâýðæèëòèéí õóâüä èõýýõýí áîëîìæ á¿õèé íóòàã þì.
Õýäèéãýýð ñîöèàëèñò ñèñòåìèéí ¿åä àõ ä¿¿ãèéí õàðèëöààòàé îðíóóäûí ýðýëò õýðýãöýýã
õàíãàõ çîðèëãîîð ºíäºð õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿äèéã îëíîîð áàðüæ
áàéãóóëñàí áîëîâ÷ òýäãýýðèéí äèéëýíõè íü ºíººãèéí çàõ çýýëèéí íºõöºëä ºíäºð ºðòºã,
àøèãò àæèëëàãààíû òºâøèí áàãà, õóâü÷ëàí àâàã÷äûí ¿éëäâýðëýõ ñýòãýëãýý ñóë çýðãýýñ
øàëòãààëàí çîãñîíãè áàéäàëòàé áàéíà. Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð, àæ ¿éëäâýðèéí
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýë, áàðèëãûí ìàòåðèàë áà áàðèëãà óãñðàëò, óóë óóðõàéí îëáîðëîõ,
õèìèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò íèéò 40 ÷èãëýëýýð 404 ¿éëäâýð àëáàí ¸ñîîð ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàãààñ 101 íü 2009 îíû ýõíèé áàéäëààð ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë áà çàõ
çýýëèéí ýðýëòòýé õîëáîîòîéãîîð çîãñîíãè áàéäàëòàé áàéíà. ¯éëäâýðëýã÷äýä òóëãàð÷
áàéãàà ¿íäñýí áýðõøýýëèéã ¿éëäâýðëýã÷èä, ÒÁ, ÒÁÁ-óóäûí àëü àëü íü ñàíõ¿¿æèëò,
ò¿¿íòýé õîëáîîòîé àñóóäàë ãýæ ¿çýöãýýæ áàéíà. Ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäëûã áàãà õ¿¿òýé
äóíä áà óðò õóãàöààíû çýýëýýð øèéäâýðëýõ áîëîìæòîé ºíººãèéí íºõöºëä ìàíàé áàíêíû
ñèñòåìä èéì çýýë çºâõºí òºñëèéí çýýë¿¿ä áºãººä òýäãýýð íü õºäºº îðîí íóòàãò õ¿ðòýýìæ
áàãàòàé ó÷ðààñ ¿éëäâýðëýã÷èä àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ãîë õ¿÷ íü òºð, ò¿¿íèé õàðüÿà
áàéãóóëëàãóóä ãýæ ¿çñýí áàéíà. ßëàíãóÿà ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ¿éëäâýð ýðõëýã÷èä áîëîí
øèíýýð ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí õóâüä èéì õ¿ëýýëò ºíäºð áàéíà. Õàðèí Ýðýë öåìåíò ÕÊ,
Øàðûí ãîë ÕÊ, Äàðõàí Íýõèé ÕÊ, Ñèëèêàò ÕÊ ã.ì òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿ä áîëîí õ¿íñíèé
¿éëäâýð¿¿ä ã.ì òºëººëºã÷äèéí õóâüä ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäëûã ººðñäèéí õ¿÷èíä íàéäàí
øèéäâýðëýõýýð òºðºë á¿ðèéí ýõ ¿¿ñâýð¿¿äèéã àâ÷ ¿çýæ áàéíà.

Ñóìäûí ¿éëäâýðëýëèéí õóâüä Äàðõàíä
á¿õ òºðëèéí ¿éëäâýðëýë áàéäàã áîë Øàðûí
ãîë ñóì óóðõàéäàà, Îðõîí íîãîî÷èääîî,
Õîíãîð òàðèàëàí÷èääàà ò¿øèãëýæ áàéíà.
Öààøäûí èðýýä¿éí õóâüä Øàðûí ãîë ñóì
óóðõàéí õºãæ뺺ñ ãàäíà îðîí íóòãèéí
íººöºä òóëãóóðëàñàí êåðàìçèò, çàìàñê çýðýã
áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýë, çºãèéí
àæ àõóé, îéí àæ àõóé çýðýã îíöãîé ñåãìåíòýä
á¿òýýãäýõ¿¿íýý íèéë¿¿ëýõ ¿éëäâýðëýëèéã
õºãæ¿¿ëýõ, Îðõîí ñóì ýð÷èìæñýí ìàë àæ
àõóé, õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëàëò ò¿¿íèéã
òîéðñîí ¿éëäâýðëýë áîëîõ õ¿ëýìæ, çîîðèéí
àæ àõóé, õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ðèéí àæ àõóé,
àãðîïàðê, øóóäàéíû ¿éëäâýðëýë çýðãèéã
Аймгийн ирээдүйн үйлдвэрүүд
75
õºãæ¿¿ëæ ýêîëîãèéí öýâýð áðýíä õ¿íñíèé íîãîî, ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéã
õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé áàéíà. Õîíãîð ñóì ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíã õîñëóóëàí
õºãæ¿¿ëýõäýý ¿ðèéí áóóäàé, àãóóëàõ çîîðü çýðýãò èë¿¿ àíõààðàõ õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Äàðõàí ñóì áàðèëãûí ìàòåðèàëûí á¿õ òºðëèéí ¿éëäâýðëýë, òºìºðëºãèéí ¿éëäâýð, íýõèé
¿éëäâýðëýë, á¿õ òºðëèéí õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë çýðãýýðýý àéìãàà òºäèéã¿é óëñûã õàíãàõ
õýìæýýíä õ¿ðýõ áîëîëöîîòîé.
Àéìãèéí èðýýä¿éã òîäîðõîéëîõ ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéã äýìæèõýä îéðûí õóãàöààíä 99
òýðáóì 166 ñàÿ òºãðºã, èðýýä¿éí øèíý ¿éëäâýð¿¿äèéã áîñãîõîä 5 òýðáóì 817.1 ñàÿ òºãðºã
íèéò 104 òýðáóì 983.2 ñàÿ òºãðºã õýðýãòýé ãýñýí òîîöîîã ñóäàëãààíû áàã ãàðãàñàí. ̺í
ýäãýýð ¿éëäâýð¿¿äýä õýðýãëýõ áîëîìæòîé ñàíõ¿¿æèëòèéí 17 áîëîìæèò õóâèëáàðóóäûí
äàâóó áîëîí ñóë òàëóóäûã ¿íýëýí, àøèãëàõ áîëîìæòîé ¿éëäâýð¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí.
Ýäãýýð õóâèëáàðóóäààñ ºíººãèéí áàéäëààð ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò, àðèëæààíû
áàíêíû çýýë, ÆÁÝÊ, ÀÕÁ-íû òºñëèéí çýýë, çýýëèéí áàòàëãààíû ñàí, õóâüöàà ãàðãàõ, Æį
õºãæ¿¿ëýõ ñàí, ¿éëäâýð ýðõëýã÷äèéí ººðèéí õºðºí㺠îðóóëàëò çýðýã õóâèëáàðóóä íü
àøèãëàãäàæ áàéíà. Õàðèí îäîîãîîð àøèãëàãäààã¿é áàéãàà îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýëèéã
äýìæèõ ñàí, ëèçèíãèéí òîíîã òºõººðºìæ, ãàäààäûí áàíêíû çýýë, õºãæëèéí áàíê,
¿éëäâýðëýã÷-áàíê-ò¿¿õèé ýä íèéë¿¿ëýã÷èéí ãóðâàëñàí ãýðýý, õýðýãëýã÷-áàíê-
¿éëäâýðëýã÷èéí ãóðâàëñàí ãýðýý, ºðèéí áè÷èã, áàðòåð çýðýã ñàíõ¿¿æèëòèéí 10 õóâèëáàðûã
ñàíàë áîëãîëîî.

Õîíãîð ñóìûí íóòàãò áàéõ Òºìºð òîëãîéí òºìðèéí õ¿äýð îëáîðëîëò, íåôòü
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, Äàðõàí ñóìàíä îðøèõ Äàðõàí Òºìºðëºã ÕÊ-í òºìºð áàÿæóóëàõ
¿éëäâýð, ¯ÒÏ çýðãèéã øèíýýð áèé áîëãîõ íü çàõ çýýëèéí õóâüä èõýýõýí áîëîìæòîé áîëîâ÷
øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý, ºíººãèéí íºõöºë çýðãèéã òîîöîõîä òºìºðëºã
áàÿæóóëàõ áîëîí íåôòü áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä, ¯ÒÏ çýðýã íü îéðûí õóãàöààíä
ñàíõ¿¿æèëòýý áîñãîõîä õ¿íäðýë ó÷ðàõààð õàðàãäàæ áàéíà. Ãýõäýý ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿ä
ººðñäèéíõºº áîëîìæîîð áîëîí çàõ çýýëèéí æàìààð õºãæèõ áîëîìæ ºíäºðòýé áºãººä
òýäýíä ÒÁ áà ÒÁÁ-óóä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ íü õºãæëèéã ò¿ðãýñãýõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëíý.
Õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä àðèëæààíû áàíêèíä àëü áîëîõ õàíäàëã¿éãýý𠺺ðñäèéí õ¿÷
õºðºí㺺ð ¿éëäâýðëýëýý áîñãîõ íü ¿ð ä¿íòýé áîë áîëîâñðóóëàõ áîëîí áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí ¿éëäâýð¿¿äèéã àðèëæààíû áàíêóóäààð äàìæèí õýðýãæèæ áóé òºñëèéí çýýëä
ºðãºíººð õàìðóóëàõ íü ç¿éòýé þì. Èíãýõäýý õºãæëèéí áàíê áàéãóóëàãäàõ ýñâýë çýýëèéí
áàòàëãààíû ñàíãóóä, äààòãàëûí êîìïàíèóä áèé áîëæ áàíêóóäòàé õàìòàð÷ àæèëëàõ íü ¿ð
ä¿íãýý ºãíº ãýæ ¿çýæ áàéãàà.

ªíººãèéí áàéäëààð ìàíàé îðîíä òºð áèçíåñ ýðõëýã÷èä, ¿éëäâýðëýã÷äèéí àñóóäàëä
îðîëöîõ ñîíèðõîëòîé ýíý ÷èíýýãýýð ÷ ¿éëäâýð¿¿ä òºðººñ èõ õýìæýýíèé ç¿éëèéã õ¿ëýýõ
áîëñîí. Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ¿éëäâýð¿¿ä íü çàõ çýýëèéíõýý ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéí õóóëèàð
öààøèä õºãæèõ íü òîäîðõîé áîëîâ÷ ÿã ºíººãèéí ìàíàé íºõöºëä òýðõ¿¿ õºãæëèéí õóðäàö
õýð áàéõ íü òºðèéí îðîëöîî, äýìæëýãýýñ èõýýõýí õàìààðàõààð áàéíà. Äàðõàí ¯ÒÏ
áàéãóóëàõàä èõýýõýí õºðºíãº, öàã õóãàöàà øààðäàãäàõ áºãººä ò¿¿íèé áýëòãýë õàíãàãäàæ
áàéõ õóãàöààíä ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéã öîãöîîð äýìæèõèéí òóëä Äàðõàí ñóìûã
¯éëäâýðëýëèéí æèøèã õîò ãýæ çàðëàí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí ¿éëäâýð¿¿äýä áîäëîãûí öîãö
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæ áàéíà. Ýöñèéí ä¿íäýý òºðèéí áîäëîãî ¿éëäâýð¿¿äèéã øóóä
äýìæèõ, òýäýíä ñàíõ¿¿æèëò ºãºõ ýñâýë íýã óäààãèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ áóñ õàðèí òîãòâîðòîé
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæèéã íü õàíãàõûí òóëä äýä á¿òöèéã øèéäýõ, äýä á¿òöèéí
¿íèéã àëü áîëîõ áàãà áàéëãàõàä àíõààðàõ, òàòâàðûí õºíãºëºëò óðàìøóóëëûã øèéäýõäýý
èìïîðòûã îðëîõ, ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé ¿éëäâýð¿¿äýý áàãöààð íü ººðººð õýëáýë
íèéë¿¿ëýã÷, õýðýãëýã÷ ¿éëäâýðòýé íü õàìòðàí àâ÷ ¿çýæ õàìðóóëàõ, ñàíõ¿¿æèëòèéí òààòàé
íºõöºë¿¿äèéã äýìæèõýýñ ººðºº øóóä îðîëöîõã¿é áàéõ, çàõ çýýëèéã òýëýõ, ýêñïîðòûí
áîëîìæóóäûã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã íü ÷óõàë ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ð÷ áàéíà.

Õàðèí ÒÁÁ-óóäûí õóâüä õàðèëöàã÷äàà ¿éë àæèëëàãààãààð íü áîëîí ñàëáàðààð íü
ñåãìåíò÷ëýí íýã ñåãìåíòýä òàë á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áèçíåñèéã äýìæèã÷
îëîí óëñûí òºñºë õºòºëáºð¿¿ä áîëîí ÒÁÁ-óóä õàìòðàí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ íü
çàðäàë õýìíýæ ¿ð ä¿íã äýýøë¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé.
76
Õàâñðàëò 3. 1. ªíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí ¿íýëãýý

¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàð /
Ñàëáàðûí òºëººëºã÷èä
¯éëäâýðèéí äîòîîä íºõöºë áàéäàë ¯éëäâýðèéí ãàäààä íºõöºë áàéäàë
Äàðõàí ñóì
1.
Ãàõàéí àæ àõóé:

ªðõèéí àæ àõóéíóóä
Ãàõàéí æèæèã àæ àõóéíóóä áàéäàã. Ãàõàéí àæ
àõóéíóóä èõýâ÷ëýí íóòãèéí ¿¿ëäðèéí àøèã øèì
áàãàòàé ãàõàé ¿ðæ¿¿ëäýã. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä
òýæýýëèéí çàðäàë ºíäºðººñ øàëãààëàí íýëýýä
öººðñºí áàéíà.
-Ñàéí ¿¿ëäðèéí ãàõàé á¿õèé ýð÷èìæñýí àæ àõóé
ýðõëýõýä ñàíõ¿¿ãèéí äóòàãäàë, òýæýýëèéí îëäîö
ìóó çýðýã õ¿íäðýë¿¿ä èõ áàéíà.
-Ãàõàéí ìàõ, ººõíèé çàõ çýýë íèëýýäã¿é òîì
-Ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë Äàðõàíä íèëýýä
áàéäàã òóë òýäãýýðò á¿òýýãäýõ¿¿íýý íèéë¿¿ëýõ
áîëîìæòîé
-ªíäºð àøèã øèì á¿õèé ãàõàé ¿ðæ¿¿ëáýë èìïîðòûã
òîäîðõîé õýìæýýãýýð îðëîíî
-Àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îðñîí ¿éëäâýðëýë.
2.
Òàõèà øóâóóíû àæ àõóé:
ªðõèéí àæ àõóéíóóä
-Äàðõàí ñóìä ºðõèéí õýìæýýíèé æèæèã àæ àõóéíóóä
áàéäàã. Òîäîðõîé òîãòñîí çàõ çýýë áàéõã¿é.
-Á¿òýýìæ áàãàòàé
Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä
îðñîí.
3.
Ãóðèë, òýæýýëèéí ¿éëäâýð:

Äàðõàí òàâàí íóóð ÕÕÊ
ªãººæ ÷àíàð ÕÕÊ
Áàðèë òðåéä ÕÕÊ

-Äàðõàíû õóó÷íààð ãóðèë, òýæýýëèéí ¿éëäâýð
çîãñîíãè áàéãàà. Õ¿÷èí ÷àäàë èõòýé, òîíîã
òºõººðºìæ õóó÷èðñàí.
-Îäîîãîîð ýíý ñàëáàðò õóâèéí Æį-¿¿ä ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áºãººä òåõíèê
òåõíîëîãèéí õóâüä áîëîìæèéí. Õ¿÷èí ÷àäàë
àøèãëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé
-Õóó÷íû òóðøëàãàòàé àæèëëàõ õ¿÷íèé íººöòýé

Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä
îðñîí.
-Èìïîðòûí áóóäàé áîëîí äîòîîäîä ¿éëäâýðëýñýí
ãóðèëä ͪÀÒ ÷ºëººëñºí.
-Çàõ çýýë õàíãàëòòàé òîì ÷ èìïîðòûí ãóðèë èõ
õýìæýýãýýð îðæ èðäýãýýñ áîðëóóëàëò áóóðäàã.
-Ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö, ÷àíàð íü áàéãàëü öàã óóðààñ
øóóä õàìààðàëòàé òóë óñàëãààòàé òàðèàëàíã
õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.
-Áîðëóóëàëòàíä ÷åíæ¿¿ä áîëîí òºðèéí îðîëöîî
èõòýé.
4.
Òàëõ íàðèéí áîîâ, õýð÷ñýí
ãóðèë:

Äàðõàí õ¿íñ ÕÊ
Óðãàö õ¿íñ ÕÕÊ
-Äàðõàí–Óéë àéìãèéí á¿õ ñóì, Ñýëýíãý àéìãèéí
çýðãýëäýý ñóìäààð á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîðëóóëäàã,
¿éëäâýðëýëèéí áààç ñóóðüòàé, àæèëëàõ õ¿÷, àæëûí
òóðøëàãàòàé.
-Òóñ ñàëáàðò îëîí ¿éëäâýð¿¿ä ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëäàã ó÷èð ºðñºë人í èõòýé.

-Òàëõ, íàðèéí áîîâ, õýð÷ñýí ãóðèë íü ºðãºí
õýðýãëýýíèé, çàõ çýýëä ìýäðýìæòýé á¿òýýãäýõ¿¿í
ó÷èð ¿íèéí ºñºëò, ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàë íü êîìïàíèä
õ¿íä òóñàæ áàéíà.
-Ãóðèë ¿éëäâýðëýã÷äèéã ͪÀÒ-ñ ÷ºëººëñºí ÷ òàëõ
áîîâ ¿éëäâýðëýã÷äèéã ÷ºëººëººã¿é ó÷ðààñ ͪÀÒ
äàðàìò áîëæ áàéãàà.
5.
Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í,
áóóç, áàíø:

Ìàõ ñåðâèñ ÕÕÊ
Äàðõàí ãýðýë ÕÕÊ
̺íõ äýãæèõ ãàë
-Ìàë íÿäàëãààíû êîìïàíèóä óëèðëûí ÷àíàðòàéãààñ
ãàäíà, åðºíõèé人 çîãñîíãè áàéäàëòàé áàéíà.
Äàðõàí Ìàõ Ýêñïî ñàÿõàí äàìïóóðëàà çàðëàñàí.
-Îäîîãîîð òóñ ñàëáàðò áîëîâñðóóëàõ Æį-¿¿ä
àæèëëàæ áàéãàà. Äàðõàíû ñóìä, Ñýëýíãèéí çàðèì
ñóìäàä á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîðëóóëäàã
-Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä
îðñîí.
-Öààøèä ¿éëäâýðèéí àðãààð íÿäàëñàí ìàõ õýðýãëýõ
ñîíèðõîë õýðýãëýã÷äèéí äóíä äàâàìãàéëæ ýõýëñýí.
-Õ¿ì¿¿ñ õàãàñ áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í áóþó õºë人ñºí
áóóç, áàíø ºðãºíººð õýðýãëýõ áîëñîí.
6.
Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í:
-2-3 õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿ä áàãà õýìæýýãýýð Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä
77

Äàðõàí õ¿íñ ÕÊ,
Äàðõàí Õàëäóí ÕÕÊ,
Ìîí-Àíõ ÕÕÊ,
Òàâàí Îä öåõ
àðèóòãàñàí ñ¿¿, ÷èõýðëýã òàðàã ¿éëäâýðëýäýã. -
Çàéðìàãèéí öåõ¿¿ä íýëýýä áàéäàã. Ýäãýýð
¿éëäâýð¿¿ä íü õ¿÷èí ÷àäàë áàãàòàé, îéð îð÷ìûí
ìàë÷äààñ ñ¿¿ãýý ãýðýýëæ àâäàã.
-Äàðõàí-Óóë àéìãèéí ñóìóóä áîëîí Ñýëýíãèéí
çàðèì ñóìäàä á¿òýýãäýõ¿¿íýý íèéë¿¿ëäýã, îäîîãîîð
ãýðýýò áîðëóóëàã÷èäòàé áîëæ ÷àäààã¿é áàéãàà.

îðñîí.
-Îðîí íóòàãò ñ¿¿ öóãëóóëàõ ñ¿ëæýý áàéõã¿é ó÷èð
ñ¿¿íèé íººöèéã á¿ðýí àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà.
Ìàë÷èä àðèóòãààã¿é ò¿¿õèé ñ¿¿ã çàõ çýýëä
íèéë¿¿ëäýã.
-Äàõèí ñýðãýýñýí õóóðàé ñ¿¿ áîëîí èìïîðòûí ñ¿¿ çàõ
çýýëä èõ áàéäàã. Ñýëýíãý àéìàã õàðüöàíãóé ìàë
öººíòýé òóë òýíä ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýõ
áîëîìæòîé.
7.
Æèìñ íîãîî áîëîâñðóóëàõ :
Ñîëîíãî öåõ,
ªðõèéí ¿éëäâýðëýã÷èä
-Æèæèã ºðõèéí ¿éëäâýðëýã÷èä èõ áàéäàã.
-Íîãîî áîëîâñðóóëàõ æèæèã ¿éëäâýð¿¿ä áàéãàà
áîëîâ÷ ¿éë àæèëëàãàà íü òîãòìîë áóñ, æèãäðýýã¿é,
çàõ çýýëä á¿òýýãäýõ¿¿í íü òàíèãäààã¿é áàéíà.
-Ãàð àðãààð á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîëîâñðóóëäàã íü
äèéëýíõè áàéãàà
Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä
îðñîí.
-Èìïîðòûí íººøèëñºí àëàã ñàëàò, îãóðöû, ïîìèäîð
áîëîí æèìñíèé êîìïîòûã ºðãºí õýðýãëýæ áàéíà.

8.
Óðãàìëûí òîñ:

Àëòàí òîñ ÕÕÊ
-Òîíîã òºõººðºìæèéí õóâüä àøèãëàëòàíä îðîõîä
áýëýí áîëñîí. ªäºðò 100òí òîñ, 3 òîíí ìàéîíåç
ãàðãàõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé. Ò¿¿õèé ýäýý èìïîðòîîð
àâíà. Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí äóòàãäëààñ áîëæ
¿éëäâýðëýë ýõëýýã¿é áàéãàà. ¯éëäâýðëýë ýõëýõýä
100 ãàðóé àæëûí áàéð áèé áîëîõîîð òºëºâëºãäºæ
áàéãàà.
-Îäîîãîîð õ¿íñíèé òîñíû óðãàìëûã ìîíãîëä
òàðèàëäàãã¿é.
-Çàõ çýýë äýý𠺺ðèéí ãýñýí áàéð ñóóðü ýçëýõèéí
òóëä ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãàà ºðãºíººð ÿâóóëàõ
øààðäëàãàòàé.

9.
Óíäàà, æ¿¿ñ, óñ:

Àëòàí õ¿íñ ÕÕÊ,
ªíº ºñºõ ÕÕÊ,
Áàë áóðàì ÕÕÊ


-Óñíû áîðëóóëàëò óëèðëûí øèíæ ÷àíàðòàé ó÷ðààñ
¿éëäâýðëýë äóëààíû óëèðàëä ò¿ëõ¿¿ ýðõýëäýã.
-×àöàðãàíû æ¿¿ñ õèéæ ÓÁ çàõ çýýëä ãàðãàäàã
¿éëäâýð áèé
-Òîíîã òºõººðºìæèéí õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûã
íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãòýé.
-Ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö ÷àöàðãàíà áóñàä æèìñíèé
æ¿¿ñíèé õóâüä õîìñ.
-Çàõ çýýë ÷àöàðãàíà, àíüñ, íýðñ ã.ì æèìñíèé æ¿¿ñèéã
¿íýëýõ, õýðýãëýõ íü íýìýãäñýí.

10.
Àðõè ïèâî:

Àëòàí õ¿íñ ÕÕÊ
Äàðõàí ìîóíòàéíñ ÕÕÊ

-ªºðñ人 ñïèðò ¿éëäâýðëýæ ò¿¿ãýýðýý ýöñèéí
á¿òýãäýõ¿¿í õèéäýã ó÷ðààñ íýìýãäñýí ºðòºã
ºíäºðòýé.
-Ñ¿¿ëèéí 2 æèë îð÷èì õóãàöààíä ¿éëäâýð çîãññîí.
Çàðèì øèíý÷ëýãäñýí, îð÷èí ¿åèéí
òåõíîëîãèòîéãîîð ýíý îíû ýõýíä ¿éë àæèëëàãààãàà
äàõèí ýõýëñýí. ¯éëäâýðò äýýä çýðãèéí àðõèíû
Àìåðèê òåõíîëîãèéã Ñîëîíãîñîîñ ïàòåíò õóäàëäàí
àâ÷ íýâòð¿¿ëæ áàéãàà.
-Á¿ñ íóòãààñ ¿íäñýí ò¿¿õèé ýä áîëîõ áóóäàéãàà
øèëýýä àâàõ áîëîìæ èõ
Ñîëîíãîñûí çàõ çýýëä øèíý òåõíîëîãèîð
¿éëäâýðëýãäñýí äýýä çýðãèéí àðõèéã ýêñïîðòëîõîîð
àìàí õýëöë¿¿ä õèéãäýýä ýõýëñýí.
-¯éëäâýð çîãññîí õóãàöààíä àéìãèéí çàõ çýýëä
ìàðòàãäñàí ó÷ðààñ äàõèí èìèæ á¿ðä¿¿ëýõ, áàéð
ñóóðü ýçëýõ øààðäëàãàòàé áîëñîí.
11.
Àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõ:

Äàðõàí íýõèé ÕÊ-í àðüñ
-¯éë àæèëëàãàà æèëýýñ æèëä ñàéæèð÷
¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý ºñ÷ áàéãàà
-×åõèéí ÇÃ-í áóöàëòã¿é òóñëàìæààð öýâýðëýõ
áàéãóóëàìæòàé áîëæ áàéãàà íü áàéãàëü îð÷èíä
-¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð èìïîðòîëæ áàéãàà
ñýëáýã, ò¿¿õèé ýä áîëîí òóñëàõ ìàòåðèàëûã ͪÀÒ-ñ
÷ºëººëñºí.
-Öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèéí õ¿÷èí ÷àäàë ºíäºð òóë
78
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
Äàðõàí Ìèíæ ÕÕÊ

íºëººëºõ ñºðºã íºëººëëèéã áóóðóóëæ áàéíà
-ªºðñäèéí ãýñýí íàðèéí íîîñò õîíèíû àæ àõóéòàé
áîëñîí
áóñàä èæèë ÷èãëýëèéí ¿éëäâýð¿¿ä ¿¿íèéã àøèãëàõ,
øèíý ¿éëäâýð¿¿ä áàéãóóëàãäàõ áîëîìæòîé
-Çàõ çýýë äýýð ò¿¿õèé ýäèéí ¿íý áóóð÷ áàéãàà íü íýã
òàëààð ñàéí áîëîâ÷ íºãºº òàëààð ìàë÷èä àðüñàà
òîîõã¿é õàÿõ, äàâñàëãàà õèéëã¿é õàòààõ, õºë人õ
çýðýã íü íýìýãäýæ áàéãàà
12.
Ýñãèé ýäëýë, íàðèéí
íîîñîí á¿òýýãäýõ¿¿í

Íîîñíû äóíäûí õîðøîî,
Äàðõàí Àíãîð õîðøîî
Ç¿éëò õîðøîî
-Ýêñïîðòûí çîðèóëàëòòàé ýñãèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýë íü á¿ðýí ãàð àæèëëàãààòàé.
-Õîðøîîíû õýëáýðýýð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã.
-Ãîëëàíäûí òºñëèéí äýìæëýãýýð àæèë÷äàà ñóðãàõ,
íèéë¿¿ëýëòèéí çàõ çýýë áîëîí áîðëóóëàëòûí çàõ
çýýë äýýð íýëýýä ç¿éëèéã õèéæ àâñàí.
-Íîîñíû äóíäûí õîðøîîãîîð äàìæóóëàí áýëòãýí
íèéë¿¿ëýëò áîëîí ãàäààä äîòîîä áîðëóóëàëò
ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãààãàà õèéäýã.
-Õ¿÷èí ÷àäàë áàãàòàé, ãàð àæèëëàãààòàé æèæèã
îâðûí òîíîã òºõººðºìæòýé
-Ãîë ò¿¿õèé ýä áîëîõ íàðèéí, íàðèéâòàð íîîñíû öºì
íü Äàðõàí-Ñýëýíãèéí á¿ñ íóòàã áîëîâ÷ ÿã ýíý
÷èãëýëèéí õîíèíû òîî çàõ çýýëèéí íèéãýìä øèëæèõ
¿åä ýðñ áóóðñàí. Ãýõäýý ñ¿¿ëèéí ¿åä Äàðõàí Íýõèé
ã.ì êîìïàíèóäûí õ¿÷èí ÷àðìàéëòààð òîî òîëãîé íü
íýìýãäýæ áàéãàà.
-Ãîëëàíäûí òºñëèéí õ¿ðýýíä íàðèéí, íàðèéâòàð
íîîñò õîíèíû àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ, íàðèéí íîîñîîð
á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõ, ãàäààä çàõ çýýë äýýð çàõèàëãà
îëæ ºãºõ òàë äýýð äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéñàí.

13.
θäîë:
Äàðõàí íýõèé ÕÊ-í íýõèé
õóâöàñ ýäëýë áîëîí 纺ëºí
ýäëýëèéí ¿éëäâýð,
Æèæèã î¸äëûí öåõ¿¿ä

-θäëûí òóðøëàãàòàé àæèëëàõ õ¿÷ èõòýé. Óðüä íü
õÿòàäûí î¸äëûí ¿éëäâýð¿¿ä áîëîí Äàðõàí íýõèé
¿éëäâýðèéã äàãàñàí îëîí æèæèã ¿éëäâýð¿¿ä áàéñàí.
-Îäîîãèéí áàéäëààð î¸äëûí æèæèã öåõ¿¿ä íü
çàõèàëãà äýýð ñóóðèëàí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ
áàéíà.
-Íýõèé áîëîí íýõèé î¸ìîë á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýë¿¿ä íü Äàðõàí-Óóë àéìàãò òºâëºðñºí
áºãººä àéìãèéí òºäèéã¿é, óëñûí áðýíä á¿òýýãäýõ¿¿í
áîëæ ÷àäñàí.
-ÎÕÓ-ûí çàõ çýýëä ãàðàõàä îéð, çàì õàðèëöàà
ñàéòàé.
-ÎÕÓ-í òîõèðëûí ãýð÷èëãýýã àâñíààð Ñèáèðèéí çàõ
çýýë óðóó ýêñïîðòîíä ãàðãàõàä áýëýí áîëñîí,
òóðøèëòààð ãàðãàæ áàéãàà
- ¯ÒÏ áàéãóóëàãäâàë Äàðõàí íýõèéã äàãàñàí î¸äëûí
¿éëäâýð¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãàà ýð÷èìæèõ áîëîìæòîé
14.
Ñ¿ëæìýë ýäëýë:


Äàðõàí ñóìàíä ñ¿ëæìýëèéí æèæèã öåõ¿¿ä,
àæèëëàäàã. Õ¿÷èí ÷àäàë áàãàòàé. Ìýðãýæëèéí
àæèëëàõ õ¿÷ äóòàãäàëòàé.
Çàõèàëãàä ¿íäýñëýí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã
ó÷èð õýðýãëýã÷äèéí äóíä ¿íýëãýý ñàéí.
¯íý õÿìäòàé.
-Ò¿¿õèé ýä áóþó íîîëóóðàí óòñûã Óëààíáààòàðûí
¿éëäâýð¿¿äýýñ, íîîñîí óòñûã ÓÁ-í çàõ äýýðýýñ
õóäàëäàí àâäàã


15.
Ìîä ìîäîí ýäëýë:
-Ìîäîí ýäëýë òàâèëãûí æèæèã öåõ¿¿ä íýëýýä
àæèëëàäàã áîëîâ÷ ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö, ñàíõ¿¿ãèéí
ýõ ¿¿ñâýð äóòàãäàëòàéãààñ áîëæ çîãñîíãè áàéíà.
-Òîíîã òºõººðºìæèéí õ¿÷èí ÷àäàë äóíäæààñ
äîîãóóð.
-Ìîäíû õóâüä èìïîðòûí ãààëûí òàòâàðûã òýãëýñýí.
-Ò¿¿õèé ýäèéí íººö áàãà, îëäîö ìóó, ¿íý ºñºæ
áàéãàà.
16.
Õýâëýõ ¿éëäâýð:


-Ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷èí ñàéòàé.
-Òåõíèê òåõíîëîãè íü äýâøèëòýò, áîëîìæèéí
ò¿âøèíä áàéãàà
-Ò¿¿õèé ýä íü á¿ðýí èìïîðòîîñ õàìààðàëòàé.
-Âàëþòûí õàíøèéí ºñºëò çàðäàëä èõ íºëººëæ áàéíà.
-Õýâëýëèéí áîëîí ýõ áýëòãýëèéí òåõíèê òåõíîëîãè
õóðäàöòàé õºãæèæ áàéãàà íü ñàëáàðûí õºãæèëä
ýåðýãýýð íºëººëæ áàéíà. Ýíý ñàëáàðò áîëîâñîí
79
õ¿÷èí õàíãàëòòàé áýëòãýãäýæ áàéíà.
17.
Áàðèëãà óãñðàëò:


-Áàðèëãà óãñðàëòûí 54 êîìïàíè á¿ðòãýëòýé áàéäàã ÷
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà êîìïàíè ìàø öººí.
¯éë àæèëëàãàà óëèðëûí ÷àíàðòàé.
-Òóñ ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä
íýëýýä ñýðãýí ýð÷èìæñýí áîëîâ÷ ñàíõ¿¿ãèéí
õÿìðàëä äàõèí ºðòºí çîãñîíãè áàéäàëä îðñîí
áàéíà.
- ¯éëäâýð¿¿ä ñýðãýæ, øèíý ¿éëäâýð¿¿ä áàéãóóëàãäàí
Äàðõàíä áóñàä íóòãààñ àæèë÷èä í¿¿äýëëýí èðâýë
ñàëáàð ñýðãýõ áîëîìæ èõòýé.
18.
Áàðèëãûí ìàòåðèàë:
/òîîñãî, õºíãºí áëîê, øîõîé,
ýðäýñ õºâºí /
Ñèëèêàò ÕÊ
Äàðõàí õºâºí ÕÊ
Àíóêàïèòàë ÕÕÊ
Òýãøõàí ÕÕÊ
Íîðîâõàí ÕÕÊ

-Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýð¿¿ä íü áààç ñóóðü
ñàéòàé. Ìýðãýæëèéí òóðøëàãàòàé áîëîâñîí
õ¿÷èíòýé. ¯éëäâýð¿¿ä íü îðîí íóòàãòàà ò¿¿õèé
ýäèéí íººö îðäóóóäòàé.
-Òîíîã òºõººðºìæ¿¿ä åðºíõèé人 õóó÷èðñàí. Îëîíõ
¿éëäâýð¿¿ä ýíý æèë áàðèëãûí ñàëáàðûí
áîðëóóëàëòûí óíàëòààñ øàëòãààëàí ¿éë àæèëëàãàà
çîãñîíãè áàéõ àþóëòàé.
-Ýðãýëòèéí õºðºíãº, òîíîã òºõººðºìæèéí øèíý÷ëýë,
ñàéæðóóëàëò çýðýãò øààðäàãäàõ õºðºíãº
îðóóëàëòûí õýìæýý èõ
-Îðîí íóòàãò ò¿¿õèé ýäèéí íººö îðäóóäòàéãààñ ãàäíà
Äàðõàíû ÄÖÑ-ûí ¿íñ, Øàðûí ãîëûí óóðõàéí õºðñ
õóóëàëòààñ ãàðñàí êåðàìçèò øàâàð çýðãèéã àøèãëàí
¿éëäâýðëýë õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
-Óëñ îðíû õýìæýýíä õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð
íýìýãäâýë ñýðãýõ áîëîìæ èõòýé
19.
Áàðèëãûí ìîäîí õèéö:

ÝÌ ÆÈ Â¿¿ä ÕÊ
Õóâèéí æèæèã öåõ¿¿ä
-Ýêñïîðòûí çîðèóëàëòòàé ìîäîí áýëäýö
¿éëäâýðëýäýã áîëîâ÷ ò¿¿õèé ýäèéí äóòàãäëààñ áîëæ
çîãñîíãè áàéãàà.
- Ãóàëèí áîëîâñðóóëæ ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàõ
èæ á¿ðýí òîíîã òºõººðºìæòýé ÷ õ¿÷èí ÷àäëàà
àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéíà.
-¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòòàé ìîä áýëòãýëèéí
çºâøººðëèéã ÁÎß-ñ ºãäºã áºãººä Äàðõàí –Óóë
àéìãèéí ãýðýýò îéí àæ àõóéãààð áýëòã¿¿ëäýã. Äàðõàí
–Óóë àéìàã íü îéí íººö áàãàòàé.
-Ìîäíû èìïîðòûí ãààëèéí òàòâàðûã òýãëýñýí ó÷èð
ÎÕÓ-ñ ò¿¿õèé ýäýý àâàõ áîëîìæòîé ÷ èìïîðòûí
ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàð òîãòâîðòîé áàéõ ìàãàäëàë áàãà
20.
Øàõìàë ò¿ëø

̺íõèéí èë÷ ÕÕÊ

Øàõìàë ò¿ëøíèé øàòàëò ìóó, äóëààí ÿëãàðóóëàõ
÷àíàð í¿¿ðñíýýñ ìóó ó÷èð áîðëóóëàëò õèéãäýõã¿é
áîëñîíîîð ¿éëäâýðëýë çîãññîí
Óòàà áàãàòàé, ¿íý õÿìäàâòàð, äóëààí ÿëãàðóóëàõ
÷àäâàð ñàéí ò¿ëø ¿éëäâýðëýâýë áîðëóóëàëò
íýìýãäýõ áîëîìæòîé
21.
Öåìåíò
Ýðýë öåìåíò ÕÊ
-Ìîíãîëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà 2
¿éëäâýðèéí íýã.
-Áàéãóóëàãäñàí öàãààñàà çîãñîëòã¿é 40 îð÷èì æèë
àæèëëàæ áàéãàà òóë òîíîã òºõººðºìæ, òåõíîëîãè
õóó÷èðñàí
-Èõ õýìæýýíèé ÕÎ áóþó 20 ìÿíãàí àì.äîëëàð õèéæ
òîíîã òºõººðºìæèéí øèíý÷ëýë õèéõ øààðäëàãà
òóëãàðààä áàéãàà.
Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä
îðñîí.
-1,0 ñàÿ òí öåìåíòèéí õýðýãöýý áàéãààãààñ îäîîãèéí
áàéäëààð Ìîíãîëä 400,0 ìÿí òí öåìåíò ¿éëäâýðëýæ
áàéãààãèéí 100,0 ìÿí.òí-ã Ýðýë öåìåíò ÕÊ
¿éëäâýðëýæ áàéãàà
-Ýðýëò, õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðûí óíàëòòàé
õîëáîîòîéãîîð áîðëóóëàëò ýíý æèë áàãà áàéõ
ìàãàäëàëòàé
22.
Òºìºð, òºìºð õèéö:

-Äàðõàí òºìºðëºã ÕÊ-ä 2009 îíû ýõíèé áàéäëààð
àðìàòóðûí çàõèàëãà áàðàã èðýýã¿é áàéãàà ó÷ðààñ
-Òºìðèéí õ¿äðèéí îðä õàíãàëòòàé íººöòýé
-Áàðèëãûí òºìºð õèéöèéí çàõ çýýë áàðèëãûí
80
Äàðõàí òºìºðëºã ÕÊ
Ñàã÷äºø ÕÕÊ
îëáîðëîõ ÷èãëýëä ò¿ëõ¿¿ àíõààðàõàä õ¿ðñýí
-Ñàã÷äºø ÕÕÊ-í õóâüä ýðýëòýý äèéëæ ÷àäàõã¿é
áàéãààãèéí óëìààñ òîíîã òºõººðºìæ øààðäëàãàòàé.
Ò¿¿íèéã àâàõ ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýð äóòìàã, òîíîã
òºõººðºìæèéí òàëààðõ ìýäýýëýë áàéõã¿é
ñàëáàðûí õºãæèëòýé øóóä õàìààðàëòàé.
-Óëàìæëàëò ãýðò àìüäàðäàã èðãýäýä ãýð àõóéí òºìºð
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéí ýðýëò èõ áàéäàã ÷ ò¿¿õèé ýä
áîëîõ ãºëìºí òºìðèéã èìïîðòîîð àâäàã
23.
Õèìèéí ¿éëäâýð:

Õààäóóä ÕÕÊ,
Áîãä à÷ ÕÕÊ
Õýäèéãýýð óãààëãûí íóíòàã, àöåòèëèí ¿éëäâýðëýäýã
¿éëäâýð¿¿ä áàéäàã áîëîâ÷ îäîîãîîð ¿éë àæèëëàãàà
íü ÝÕ-í äóòàãäëààñ øàëòãààëàí çîãñîíãè áàéäàëòàé
áàéíà.
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý õàðüöàíãóé õÿìä ó÷ðààñ çàõ çýýë
õ¿ëýýæ àâàõ áîëîëöîîòîé.
24.
Õàÿãäàë áîëîâñðóóëàõ:


Ñàí-Îðãèó ÕÕÊ
-Òóñ êîìïàíèé òåõíèê òåõíîëîãè íü ãàð àæèëëàãàà
èõòýé ó÷èð á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã ºíäºð ãàð÷ áàéíà.
-Òîíîã òºõººðºì溺 ñàéæðóóëæ áàéæ õ¿÷èí ÷àäëûã
íýìýãä¿¿ëñíýýð ºðòºãèéã áóóëãàõ áîëîìæòîé.
-Õîã õàÿãäëûã àøèãëàæ áàéãàà íü áàéãàëü îð÷íû
áîõèðäëûã áóóðóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé.
-Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð áîëîí ýð¿¿ë àõóéí
íºõöºëèéã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé.
Õîã õàÿãäëûã äàõèí áîëîâñðóóëæ áàéãàà ó÷èð òºðèéí
çîõèöóóëàëòààð á¿òýýãäýõ¿¿í áîðëóóëàëòûí çàõ
çýýëä /õîò òîõèæóóëàëòûí çàðèì á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
õóäàëäàí àâàëòààð äýìæèõ, òåíäåðýýð äîòîîäûí
¿éëäâýðëýã÷äèéã äýìæèõ/ áîëîí òåõíèê òåõíîëîãè
ñàéæðóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ õýðýãòýé ñàëáàð.
-Õîã öýâýðëýæ òºðèéí à÷ààëàëààñ õóâààëöàæ áàéãàà
¿éëäâýðëýë.

Îðõîí ñóì
1.
Õ¿íñíèé íîãîî :

ªðõèéí õ¿íñíèé íîãîî
òàðèàëàã÷èä
-Òóñ ñóìàíä 760ãà ñóâãèéí óñàëãààòàé òàëáàéä íèéò
700 ãàðóé ààí, èðãýí òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëæ
áàéãàà
-Ñóâãèéí óñàëãàà óñ èõ õýðýãëýäýã. Øàðûí ãîëûí
óñíû ò¿âøèí áàãàñíààð óñíû äóòàãäàëä îðæ
ýõýëñýí.
-Íîãîî÷äûí äèéëýíõè “Õààí áàíêíû íîãîî÷èä” ãýæ
íýðëýãäýõ õ¿ðòëýý ºíäºð õ¿¿òýé çýýëýíä èõ
õýìæýýãýýð õàìðàãääàã.
-Îðõîíû õ¿íñíèé íîãîî ãýñýí áðýíä ¿¿ñ÷ ýõýëñýí
-Ãàçàð øèì, Ýõ ãàçàð êîìïàíèóä ººðñ人 èðæ
á¿òýýãäýõ¿¿íýý àâäàã
-Çàõ çýýë ìîíãîë íîãîîã èë¿¿ ¿íýëýõ áîëñîí
2.
ͺºøèëñºí õ¿íñíèé íîãîî:
àëàã ñàëàëò, ºðãºñò õýìõ
ªðõèéí õ¿íñíèé íîãîî
òàðèàëàã÷èä
-Ñóì öýâýð, áîõèð óñíû øóãàìã¿éãýýñ à.à.í
áàéãóóëàí àæèëëàõ áîëîìæã¿é. Òàðèàëàí÷èä
ºðõèéí ¿éëäâýðëýëèéã ñòàíäàðòûí áóñ íºõöºëä
ýðõýëäýã
-Áîðëóóëàëò óëèðëûí øèíæ ÷àíàðòàé, øèíý æèë,
öàãààí ñàðààð áîðëóóëàëò ñàéí õèéãääýã.
Áîðëóóëàëòûí òîãòñîí ñ¿ëæýý áàéõã¿é.
3.
Ǻãèéí áàë, ëàâ, æèëèé:

Áàÿíçºãèé õîðøîî
ªðõèéí çºãèéí àæ àõóé
ýðõëýã÷èä
-Ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í
-Áýë÷ýýðèéí íººöòýé
-Àæèëëàõ õ¿÷ áîëîí àæëûí òóðøëàãàòàé
-Á¿òýýãäýõ¿¿í îðîí íóòàãòàà Áðåíä áîëñîí ãýæ
¿çäýã.
-Á¿òýýãäýõ¿¿íýý æèæãýýð ñàâëàí çàõ çýýëä
íèéë¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëñîí áîëîâ÷ îäîîãîîð
òèéì çàõ çýýëýý îëîîã¿é áàéãàà.
Ǻãèéí àæ àõóé íü Àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îðñîí.
Ãàäààä çàõ çýýëä ýðýëò èõòýé áîëîâ÷ õ¿÷èí ÷àäàë õýò
áàãà ó÷èð ýðýëòèéã õàíãàõ áîëîìæã¿éãýýñ ýêñïîðòîíä
ãàðãàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà. Öààøèä õ¿÷èí ÷àäëûã
íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.


81

4.
Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé:

Áóÿíäà õîðøîî
Îðõîí äýëãýðýõ ÕÕÊ
Îðõîí ñóì íü 61,0 ìÿí òîëãîé ìàëòàé. Áýë÷ýýðèéí
äààö õýòýðñýí. Îäîîãîîð õàãàñ ýð÷èìæñýí ìàë àæ
àõóéã öººí èðãýä ýðõýëæ áàéãàà
Àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé,
ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîõèñòîé õîñëîë áèé áîëãîõîîð
çààñàí. Öààøèä ìàëòàé èðãýäèéã ñóóðüøóóëàõã¿é
áàéõ, ìàëûã õàðèóëãàòàé áîëãîæ ìàëààñ òàðèìàëûã
õàìãààëàõ øèéäâýð ãàðãààä áàéãàà.
5.
Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð:

Áóÿíäà õîðøîî
ªðõèéí ìàëòàé àéëóóä
Ñ¿¿ãýýð çàéðìàã õèéäýã æèæèã öåõ íü îðîí íóòàãòàà
á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîðëóóëäàã. ¯¿íýýñ ººð
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð áàéõã¿é. Ìàë÷èä ñ¿¿ãýý
ò¿¿õèéãýýð íü çàðäàã.
ÇÃ-ûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë áîëîí àéìãèéí
òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä òóñãàãäñàí ñàëáàð þì. Ñ¿¿
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðòýé õàìò ìàë÷äûí ñ¿¿ã
öóãëóóëàõ õºðãºëòèéí öýã¿¿äèéã áèé áîëãîõîä òºðèéí
äýìæëýã øààðäëàãàòàé.
Õîíãîð ñóì
1.
¯ð òàðèà:

60 îð÷èì à.à.í, èðãýä
Òàðèàëàíãèéí 30,0 ìÿí ãà ýðãýëòèéí òàëáàéòàé.
2008 îíä 7,0 ìÿí ãà-ä òàðèàëàëò, 10,6 ìÿí ãà-ä
óðèíø õèéñýí.
Êîìïàíèóäûí òåõíèê åðºíõèé人 õóó÷èð÷
õîöðîãäñîí, çîîðü ¿òðýì øààðäëàãà õàíãàõàà
áîëüñîí, õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõ áóþó øèíý÷ëýõ
øààðäëàãàòàé áîëñîí áàéíà.
-Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä
îðñîí. Àòðûí Ø àÿíû äýìæëýãýýð 10,6 ìÿí ãà-ä
óðèíø õèéæ ÷àäñàí.
-Öààøèä ÕÀÀ òåõíèê, çîîðü, ¿òðýìèéã øèíý÷ëýõ
áîëîí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõýä òºðèéí äýìæëýã
øààðäëàãàòàé áàéíà.
-Òóñ íóòàãò ìàëûí òîî òîëãîé íýìýãäñýíýýð
òàðèàëàí, óðèíøèéã ñ¿éòãýæ áàéíà.
-¯ðèéí àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõýä õàìãèéí òîõèðîìæòîé
á¿ñ íóòàã.
2.
Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî:

Ïèêñåëü ÕÕÊ
ªðõèéí àæ àõóé
Òºìñíèé ýð÷èìæñýí çàãâàð àæ àõóéã áèé áîëãîæ
÷àäñàí. 45ãà óñàëãààòàé òàëáàéä ãîëëàíä ýëèò
¿ðèéã íóòàãøóóëñàí. Ñ¿¿ëèéí ¿åèéí õºäºº àæ
àõóéí òåõíèêòýé, 2000 òí àâòîìàòæóóëñàí çîîðü,
áîðîîæóóëàã÷ óñàëãààíû ñèñòåìòýé.
ÇÃ-ûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îðñîí.
Êîìïàíèé áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé (òºìñ) çîîðü
áîðëóóëàëòûí ãîë çàõ çýýë áîëîõ ÓÁ-ò áàéðëàäàã.
Ýëèò ñîðòûí òºìñèéã òàðèàëæ íóòàãòóóëæ áàéãàà íü
òºìñíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ Çà áîäëîãîä íèéöýæ
áàéãàà.
3.
Ìàõ, ñ¿¿, íîîñíû
ýð÷èìæñýí àæ àõóé.

Àéãàð ÕÕÊ (íîîñ, àðüñ), Íàðñ
ýýæ ÕÕÊ (ñ¿¿), Àðâèí ñ¿ðýã
¿ðæèõ (ìàõ)
Õàãàñ ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé ýðõýëæ áàéãàà öººí
õýäýí àæ àõóé áàéäàã.
-Ýð÷èìæñýí ÌÀÀ-óóä öàõèëãààíû ýõ ¿¿ñâýðäýý îéð
ãýýä òºâëºðñºí ãàçàð ëóó øàõààä àøèãëàõ
òàëáàéãàà àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéíà.
-Õàäëàí àâàõ õ¿íäðýëòýé áîëñîí.
-Òýæýýë òàðèàëàõ, òýæýýëèéí ¿éëäâýð, ¿ðæëèéí
àñóóäàë, á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëò çýðýãò õ¿íäðýë
áýðõøýýë èõ áàéíà.
Äàðõàí-Óóë àéìãèéí 300,0 ìÿí ìàë Õîíãîð ñóìûí
íóòàã äýâñãýð äýýð áýë÷ýýðëýæ áàéãàà íü òàðèàëàëò,
óðèíøèéã ñ¿éòãýæ ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà.
-“Ýð÷èìæñýí ÌÀÀ, ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã”
ãýæ ÇÃ-ààñ çàðëàñàí. Ýíý òàëààð õóóëèéã áàòëàí
çîõèöóóëàëò õèéõ øààðäëàãàòàé áàéãàà.
Øàðûí ãîë ñóì
1.
Í¿¿ðñ îëáîðëîëò:

Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàé íü èë àðãààð í¿¿ðñ
îëáîðëîõ áîëîìæã¿é áîëñîí. Òåõíîëîãèéí äàëä
ãîðèìä øèëæèõýä òåõíèê òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë
Äàðõàí Výëýíãèéí ÄÖÑ-ã í¿¿ðñýýð õàíãàäàã óëñûí
ñòðàòåãèéí îáúåêò.
Òºðººñ í¿¿ðñíèé ¿íèéã òîãòîîäîã, óëñààñ áóñàä
82
Øàðûí ãîë ÕÊ,
Õàð ìîðüò ÕÕÊ
õèéõ íýëýýä õýìæýýíèé ñàíõ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé
áàéãàà. -2008 îíä íººöºº øèíý÷ëýí òîãòîîëãîñîí.
-Êåðàìçèò øàâàð àøèãëàí áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
¿éëäâýð¿¿äèéã õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
-Äàðõàí õîòîä êîêñæóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä áàéãóóëæ
áàéíà.

òºðèéí ºì÷èò óóðõàéí àäèë òóñëàìæ ºãººã¿é, óëñûí
ºì÷èò ãîë õýðýãëýã÷ áîëîõ ÄÖÑ òºëáºðºº
òºëäºãã¿éãýýñ ºðèéí ñ¿ëæýý ¿¿ñýýä áàéíà. Ýíä
òºðèéí çîõèöóóëàëò õýðýãòýé áàéíà.
2.
Òîîñãî

Àíóêàïèòàë ÕÕÊ
Êåðàìçèò øàâðààð ñàéí ÷àíàðûí òîîñãî
¿éëäâýðëýäýã. Æèëäýý 5,0 ñàÿ øèðõýã òîîñãî õèéõ
õ¿÷èí ÷àäàëòàé.

-Óëèðëûí ÷àíàðòàé ¿éëäâýðëýë
-Áàðèëãà óãñðàëòûí êîìïàíèóäûí çàõ çýýëýýñ øóóä
õàìààðàëòàé
3.
Òàëõ, íàðèéí áîîâ

ªåã ÕÕÊ
Òºâ äýëã¿¿ð
Îðîí íóòãèéí æèæèã òàëõíû öåõ¿¿ä àæèëëàäàã.
Ò¿¿õèé ýäèéí çàõ çýýë íü õîë, ÓÁ-ñ ýñâýë Äàðõàíààñ
àâäàã.
Áîðëóóëàëòûí æèæèã çàõ çýýëä ºðñºëäºã÷èä èõòýé.
4.
Ǻãèéí áàë, ëàâ, æèëèé

Àëòàí çºãèé ºðõèéí àæ àõóé
-Ìýðãýæëèéí ÷àäâàðëàã áîëîâñîí õ¿÷èíòýé.
-Ǻãèéíèé áýë÷ýýðèéí íººöòýé.
-¯éëäâýðëýëýý ºðãºæ¿¿ëýõ äîòîîä íººö èõòýé

Ǻãèéí àæ àõóé íü Àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îðñîí.
Ãàäààä çàõ çýýëä ýðýëò èõòýé áîëîâ÷ ýêñïîðòûí
ýðýëòèéã õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà.
5.
Îéí àæ àõóé:

Äîìîãò øàðûí ãîë ÕÕÊ,
Ýëáýã øàðûí ãîë ÕÕÊ,
Áàÿëàã øàðûí ãîë ÕÕÊ
Îäîîãîîð ÿàìíààñ ºãñºí õóâààðèéí äàãóó
îéæóóëàëò õèéæ áàéãàà
Öààøèä ººðñäèéí ãî¸ëûí ìîä, ÷àöàðãàíû ïëàíòàöè
õèéõ ñîíèðõîëòîé, ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýð äóòìàã
-×àöàðãàíà, íýðñíèé æ¿¿ñíèé ýðýëò íýìýãäýæ áàéãàà
íü ò¿¿õèé ýäèéí õýðýãöýýã ºñãºæ áàéãàà.
-ÕÎ øààðäëàãàòàé
Àéìàã îéí íººö áàéõã¿é.

Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í





83
Õàâñðàëò 3. 2.Èðýýä¿éä äýìæèõ ñýðãýýí çàñâàðëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí íººö áà çàõ çýýëèéí áîëîìæèéí ¿íýëãýý

¯éëäâýðèéí íýð ͺºöèéí ¿íýëãýý Çàõ çýýëèéí áîëîìæ
Äàðõàí ñóì
Òºìºðëºãèéí
¿éëäâýð

¯éëäâýðèéã àíõ äîòîîäûí õàÿãäàë òºìºð, Òºìºðòýéí
õ¿äðèéí íººöºä ò¿øèãëýí áàéãóóëñàí áîëîâ÷ ºíººã
õ¿ðòýë çºâõºí õàÿãäàë òºìðèéã àøèãëàæ èðñýí.
ªíãºðñºí õóãàöààíä èõ õýìæýýíèé õàÿãäàë òºìºð óðä
õèëýýð ãàðñàí, ãàí õàéëóóëæ ñòàíäàðò áóñ àðìàòóð
õèéäýã õÿòàäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé æèæèã ¿éëäâýð¿¿ä
áèé áîëñîí çýðãýýñ äîòîîäûí õàÿãäàë òºìðèéí íººö ýðñ
õîìñäñîí áàéíà.
Áàðèëãûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëò, áàíêíû çýýë çîãñîîä áàéãààãààñ
äîòîîäûí áàðèëãûí ìàòðèàëûí áîðëóóëàëò ýðñ áóóðñàí.
Äîòîîäûí ¿íèéí ò¿âøèí Õÿòàäûí èìïîðòûí àðìàòóðûí ¿íèéí
ò¿âøèíãýýñ øóóä õàìààðàëòàé. Ñ¿¿ëèéí ¿åä Õÿòàäûí çàõ çýýë
äýýð 2009 îíû 1 ñàðûí áàéäëààð 1òí òºìºð á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý
äóíäæààð 400 àì äîëëàð õ¿ðòýë áóóðñàí.
Áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí
¿éëäâýð¿¿ä

Äàðõàí Õºâºí ÕÊ
ÝÌ ÆÈ Â¿¿ä
Ñèëèêàò ÕÊ

غðìºñºí ÷óëóó – ¯éëäâýðýýñ 17 êì çàéòàé Áóóðàëò
óóë 60 æèëèéí íººöòýé
Øîõîéí ÷óëóó – ¯éëäâýðýýñ 12 êì çàéòàé Àìãàëàí
òîëãîéí îðä ãàçàð 62 æèëèéí íººöòýé
Êîêñ ò¿ëø - ªìíºãîâèéí òàâàí òîëãîéí í¿¿ðñèéã
êîêñæóóëàõ, Áàÿí –Óóë ñóìûí êîêñ õèìèéí ¿éëäâýðýýñ
àâíà.
Ìîäíû íººö –Äàðõàí-Óóë àéìàãò ¿éëäâýðëýëèéí
çîðèóëàëòòàé ìîäíû íººö áàéõã¿é
Ñèëèêàò ¿éëäâýðèéí õóâüä øîõîéí ÷óëóó, ýëñíèé
ººðèéí îðäóóäòàé.
-Äàðõàíû ÄÖÑ-ûí ¿íñ ¿éëäâýðëýë ÿâóóëàõ õýìæýýíä
õ¿ðòýë õóðèìòëàãäñàí òóë àøèãëàõ øààðäëàãà ãàð÷
áàéíà.
Áàðèëãûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëò, áàíêíû çýýë çîãñîîä áàéãààãààñ
äîòîîäûí áàðèëãûí ìàòðèàëûí áîðëóóëàëò ýðñ áóóðñàí.
-Õàðèí Äàðõàí –Óóë àéìãèéí õóâüä 2008 îíä 20731,3 ñàÿ òºã
áàðèëãà óãñðàëòûí àæèë õèéñýí íü ºìíºõ îíòîé õàðüöóóëàõàä
21,1% ºññºí áàéíà.
-Ìîä, ìîäîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý ºíäºð áàéãàà áîëîâ÷
äîòîîäûí çàõ çýýëèéã õàíãàæ ÷àäàõã¿éãýýñ èìïîðòûí áîëîí
îðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýæ áàéíà.
-Ìîíãîë óëñàä æèëä 375 ìÿí ì3 äóëààëãûí ìàòåðèàë
øààðäëàãàòàé, ¿¿íýýñ 60ìÿí ì3-ã Äàðõàí õºâºí ¿éëäâýðëýõ
áîëîìæòîé.

Öåìåíòèéí ¿éëäâýð

Ýðýë öåìåíò ÕÊ

Îäîîãèéí õ¿÷èí ÷àäëààð àæèëëàâàë êîìïàíèéí îðäóóä
íü 20-30 æèëèéí íººöòýé. Õýðýâ õóóðàé òåõíîëîãè
áîëãîí ººð÷ëºí õ¿÷èí ÷àäëàà íýìýãä¿¿ëáýë 10 æèëèéí
íººöòýé áàéíà. ̺í Äîðíîãîâü àéìàãò îðäûí õàéãóóëûí
ñóäàëãààã õèéæ áàéíà.
Îäîîãèéí áàéäëààð óëñûí õýìæýýíä æèëä äóíäæààð 1,0 ñàÿ òí
öåìåíòèéí õýðýãöýý áàéäãààñ äîòîîäûí öåìåíò ¿éëäâýðëýã÷èä
çàõ çýýëèéí 40%-ã ººðñ人 õàíãàäàã áºãººä áóñäûã èìïîðòîëäîã
áàéíà.
Àðüñ øèð, íýõèé
áîëîâñðóóëàõ
áîëîí íýõèé î¸ìîë
á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýë
Äàðõàí íýõèé ÕÊ
Äàðõàí ìèíæ ÕÕÊ

Æèëäýý 1,0 ñàÿ øèðõýã íýõèé áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðëýëèéí íººöèéã àâ÷ ¿çâýë:
-2008 îíû áàéäëààð óëñûí õýìæýýíä íèéò 18,3 ñàÿ
òîëãîé õîíü áàéãààãààñ 3,7 ñàÿ õîíèéã (íèéò õîíèíû
20%) íÿäëàíà ãýâýë 1,0 õîíèíû íýõèé áýëòãýõ á¿ðýí
íººö áàéíà. Ýäãýýð ò¿¿õèé ýäèéí èõýíõ õýñãèéã áàðóóí
áîëîí õàíãàéí á¿ñýýñ áýëòãýãäýõýýð áàéíà.
- 2008 îíä ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéí çàõ çýýëä Õÿòàä
õóäàëäàà÷äûí ºðñºë人í ýðñ áàãàññàíààð ò¿¿õèé
ÎÕÓ-ä íýõèé î¸ìîë á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ýêñïîðòëîõ áîëîìæóóäûã
íýýñíýýð ò¿¿íä çîðèóëàí æèëäýý 1,0 ñàÿ íýõèéã áîëîâñðóóëàõ
òºëºâëºãººòýé áàéãàà.


84
ýäèéí ¿íý îãöîì áóóðñàí áà àøèãëàãäàõã¿é íººö íýëýýä
¿ëäýæ áàéíà.
-×åõèéí òºñëèéí õ¿ðýýíä öýâýðëýõ áàéãóóëàìæòàé
áîëñîí íü òåõíîëîãèéí ¿éë àæèëëàãààã õýâèéí ÿâóóëàõ
òààòàé áîëñîí.
Ãóðèëûí ¿éëäâýð
Äàðõàí òàâàí íóóð
ÕÕÊ
Áàðèë ÕÕÊ
2008 îíä óëñûí õýìæýýíä äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð
212,9 ìÿí òí, èìïîðòîîð 175.1ìÿí òí óëààí áóóäàéí
íººö áýëòãýãäñýí áàéíà. Õóðààñàí ¿ð òàðèàíû 64.1%-ã
Ñýëýíãý àéìàã, 8.3%-ã Äàðõàí –Óóë àéìàã õóðààí àâ÷ýý.
(Ýõ ¿¿ñâýð: Ìîíãîë óëñûí 2008 îíû ñòàòèñòèê
ýìõýòãýë)
Óëààí áóóäàéí 70-80%-ã ÎÕÓ, Êàçàêñòàí, ÁÍÕÀÓ çýðýã
îðíîîñ àâ÷, õàðèí äîòîîäûí óðãàöûí áóóäàéíû äèéëýíõ
íü àðõè, ñïèðòèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä
çàðöóóëàãääàã áàéíà. (Ýõ ¿¿ñâýð: 2008 îí, Õ¿íñíèé
Àþóëã¿é Áàéäëûí èëòãýë )
2008 îíä äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð ãóðèëûí õýðýãöýýíèé 32,9%
áóþó 62,0 ìÿí òí ãóðèëààð õàíãàñàí áàéíà. (Ýõ ¿¿ñâýð: Ìîíãîë
óëñûí 2008 îíû ñòàòèñòèê ýìõýòãýë)
¯¿íýýñ Äàðõàí –Óóë àéìàã 2,0 ìÿí òí ãóðèë ¿éëäâýðëýñýí áàéíà.
(Ýõ ¿¿ñâýð: Äàðõàí –Óóë àéìãèéí 2008 îíû ñòàòèñòèê ýìõýòãýë)

Õ¿íñíèé ¿éëäâýð
(òàëõ, íàðèéí áîîâ,
ãóðèëàí
á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿
áîëîâñðóóëàõ)
Äàðõàí õ¿íñ ÕÊ
Óðãàö õ¿íñ ÕÕÊ

2008 îíä Äàðõàí-Óóë àéìàãò 2,0 ìÿí òí ãóðèë
¿éëäâýðëýñýí áàéíà. Äàðõàí –Óóë àéìãèéí çàõ çýýë
äýýð ÓÁ-ûí áîëîí èìïîðòûí ãóðèë èõ õýìæýýãýýð
áîðëîãääîã. Ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã îðîí íóòãààñ áîëîí
ÓÁ-ñ àâàõ áîëîìæòîé.
-Äàðõàí –Óóë àéìàã 91,0 ìÿí õ¿í àìòàé ãýâýë ãóðèëàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèëèéí õýðýãöýý íü 7,3 ìÿí òí áàéíà. Õàðèí
Äàðõàí –Óóë àéìàã íü æèëäýý äºíãºæ 1,1 ìÿí òí òàëõ íàðèéí áîîâ
¿éëäâýðëýñýí íü çàõ çýýëýý á¿ðýí õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéíà ãýñýí ¿ã.
- Äàðõàí –Óóë àéìãèéí çàõ çýýëä ÓÁ-ûí áîëîí èìïîðòûí ãóðèëàí
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä èõ áîðëîãääîã, ºðñºë人í èõòýé ñàëáàð þì.Èéìä
îðîí íóòãèéí ¿éëäâýð¿¿ä ºðñºëäºõ ÷àäâàðàà ñàéæðóóëáàë
õàíãàëòòàé çàõ çýýë áàéíà.
Ìàõ, ñ¿¿íèé
ýð÷èìæñýí àæ àõóé


-Äàðõàí –Óóë àéìàã íü áýë÷ýýðèéí íººöã¿é á¿ñ íóòàã.
- Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé ýðõëýõýä öàõèëãààíû ýõ
¿¿ñâýð øààðäëàãàòàé òóë õîò ñóóðèí ãàçàð ðóó øàõàæ
áàéðëàñàí áàéäàã.
-Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã ýðõëýõ òóðøëàãà áàéõã¿é.
Ìàë÷èä áîëîí èðãýä õàãàñ ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã
ýðõýëæ ýõëýýä áàéíà.
-Ìàëûí òýæýýë òàðèàëàëò áàãàòàé òóë òýæýýëèéí
çàðäàë ºíäºð ãàðäàã. Ìàëûí òýæýýëä áóóäàéí õàÿãäàë
áîëîí ãóðèëûí ¿éëäâýðèéí õýâýã àøèãëàæ áàéíà. ̺í
ãàð òýæýýë õèéäýã.
-Ìàõíû ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëñíýýð ýð¿¿ë
àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí, ãàðàë ¿¿ñëèéí áè÷èãòýé ìàõûã áýëòãýõ
áîëîìæòîé áîëñíîîð ìàõûã ýêñïîðòîíä ãàðãàõ íºõöºëèéã áèé
áîëãîíî. Ýêñïîðòûí ìàõíû çàõ çýýëèéí ýðýëò èõ áàéãàà áºãººä
ìàëûí ãàðàë ¿¿ñëèéí áè÷èãã¿éãýýñ ýêñïîðòûí ýðýëòèéã õàíãàõ
áîëîìæã¿é áàéäàã.
- ªâëèéí óëèðàëä ñ¿¿ õîìñäîæ, èìïîðòûí ñ¿¿íèé áîëîí õóóðàé
ñ¿¿íèé õýðýãëýý èõýñäýã. Èéìä ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí àæ
àõóéã õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà áàéãàà.
Óðãàìëûí òîñíû
¿éëäâýð
-¯éëäâýð àøèãëàëòàíä îðîõîä áýëýí áîëñîí.
-Îäîîãîîð ò¿¿õèé ýäèéí íººö áàéõã¿é, 100% ýêñïîðòîîð
àâíà.
Óðãàìëûí òîñíû Ìîíãîë óëñûí çàõ çýýëèéí áàãòààìæ 20,0 ìÿí
òîíí. Äàðõàí –Óóë àéìãèéí Àëòàí òîñ êîìïàíèé óðãàìëûí òîñíû
¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäàë æèëäýý 36,0 ìÿí òîíí áºãººä ìîíãîë
óëñûí õýðýãöýýã á¿õýëä íü õàíãààä èë¿¿ãýý ÎÕÓ-ûí çàõ çýýëä
ýêñïîðòëîíî.

Õàÿãäàë Ñàí-Îðãèó êîìïàíè íü æèëäýý 250òí ãÿëãàð óóòàí õîã -Õóâàíöàð á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë ºðãºí áàéãàà. ¯éëäâýðëýëèéí
85
áîëîâñðóóëàõ
õóâàíöàðûí
¿éëäâýð
Ñàí-Îðãèó ÕÕÊ
õàÿãäàë áîëîâñðóóëàõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé. Äàðõàí-Óóë
àéìàãò æèëäýý 550 òí ãÿëãàð óóòíû õàÿãäàë ãàð÷ áàéíà.
-ÓÁ õîòîä îäîîãîîð õóâàíöàð õîã õàÿãäàë áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð áàéõã¿é áàéãàà òóë ÓÁ-ñ ò¿¿õèé ýäýý àâàõ
áîëîìæòîé áàéãàà. Æ: ÓÁ-ûí 1 ºðõ ñàðä 3 êã õóâàíöàð
õàÿãäàë õàÿäàã ãýâýë íèéò Ç00,0 ìÿí ºðõººñ 900 òí
õóâàíöàð õàÿãäàë ãàð÷ áàéíà.
-¯éëäâýð¿¿äèéí õàÿãäàëóóäûã áîëîâñðóóëæ áàéíà.
ÌCS-ñ ñàðä 4,0 òí, Îáïëàñòèê 2,0 òí õàÿãäàë ãÿëãàð óóò
ãàð÷ áàéíà.
-Óíäààíû ñàâàíä àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò õèéãýýä
Õÿòàä ðóó ãàðãàäàã. Äàðõàí õîòîä ºâëèéí óëèðàëä ñàðä
15,0 òí, çóíäàà 23,0-24,0 òí óíäààíû ñàâíû õàÿãäàë
ãàð÷ áàéíà.
Õàÿãäàë áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã
íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
ñàëáàð, òºìºð çàì, õîò òîõèæèëò ã.ì îëîí ñàëáàðààñ õóâàíöàð
á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõèàëãóóä èðæ áàéãàà áîëîâ÷ òóñ êîìïàíèé òîíîã
òºõººðºìæèéí áîëîìæ ìóóòàéãààñ çàõèàëãûã õèéæ ÷àäàõã¿é
áàéíà. Õàÿãäàë èõ áàéãàà òóë ÓÁ-ã òîéðñîí ÷èãëýë ÷èãëýëýýðýý
îëîí òºðëèéí õýâòýé ¿éëäâýðëýë¿¿ä øààðäëàãàòàé áàéíà.
-Ìîäîí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã îðëîõ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóâàíöàðààð õèéæ
ìîäûã õýìíýõ áîëîìæòîé
Îðõîí ñóì
Òºìñ, õ¿íñíèé
íîãîî
ªðõèéí íîãîî÷èä
áîëîí æèæèã àæ
àõóéí íýãæ¿¿ä

-Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû 1287,7 ãà ýðãýëòèéí
òàëáàéòàé.2008 îíä íèéò 700 ãàðóé àæ àõóéí íýãæ,
èðãýä 816,0 ãà ñóâãèéí óñàëãààòàé òàëáàéä õ¿íñíèé
íîãîî òàðèàëñàí áàéíà.
-Öààøèä óñíû íººö áàãàññàí ó÷èð õýìíýëòòýé óñàëãàà
áîëîõ áîðîîæóóëàã÷èéã àøèãëàõ, õ¿ëýìæèéí àæ àõóéã
ýðõëýõ çýðãýýð ýð÷èìæñýí ãàçàð òàðèàëàíã ýðõëýõ
øààðäëàãàòàé áàéíà.
-Õàòàíõîøóóíû ¿ç¿¿ð ãýäýã ãàçàð óñàí áàéãóóëàãäâàë
óñíû íººöèéí àñóóäàë øèéäýãäýíý.
-Îðõîí ñóìûí íîãîî÷èä òºìñ, ëóóâàíã ò¿ëõ¿¿ òàðèàëäàã áàéíà.
Òàðèàëñàí íîãîîãîî Óëààíáààòàð, Äàðõàí, Ýðäýíýòèéí çàõ çýýëä
ãàðãàæ áîðëóóëäàã áîëîâ÷ õàäãàëàõ çîîðèéí áîëîìæ ìóóòàéãààñ
èõýâ÷ëýí íàìàðòàà øóóä áîðëóóëäàã.
-ªðõ¿¿ä ººðèéí õýðýãöýýíä çîðèóëñàí 3-5 òí çîîðüòîé, ýð÷èìòýé
òàðèàëäàã èðãýä 6-50 òí çîîðèóäòàé. Ñóìàíä õóâü õ¿íèé 1000 òí
çîîðü áàéäàã. Èë¿¿ãýý çîîðüã¿é õ¿ì¿¿ñò ò¿ðýýñëýäýã.

Ǻãèéí àæ àõóé

Îðõîí ñóìàíä 2008 îíû áàéäëààð 250 á¿ë çºãèé áàéíà.
Ǻãèéí áýë÷ýýðèéí íººö õàíãàëòòàé áàéãàà. Ýêñïîðòûí
çàõ çýýëä ãàðàõûí òóëä õàìãèéí áàãàäàà 1000 á¿ë
çºãèéòýé áàéõ õýðýãòýé. Èéìä çºãèéí àæ àõóéí õ¿÷èí
÷àäëûã ýðñ íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.

-Ãåðìàí, ßïîíû çàõ çýýëä áýë÷ýýðèéí öýâýð çºãèéí áàëûã èõýä
ñîíèðõîæ áàéãàà áîëîâ÷ òóñ ñóìûí çºãèéí àæ àõóéä íü ýêñïîðòûí
íèéë¿¿ëýëòèéã õèéõýä õ¿÷èí ÷àäàë íü õýò áàãàäàæ áàéíà.
̺í äîòîîäûí çàõ çýýëèéí 90 îð÷èì õóâèéã èìïîðòûí áîëîí
îðëóóëàã÷ çºãèéí áàë ýçýëæ áàéíà.

Ìàõ, ñ¿¿íèé
ýð÷èìæñýí àæ àõóé
-Ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí õîñîëñîí àæ àõóéã
ýðõëýõýä òîõèðîìæòîé á¿ñ íóòàã. Íîãîî òàðèàëäàã
ºðõ¿¿ä öººí òîîíû ñààëèéí ¿íýýòýé. ¯¿íèéã
ºðãºæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
-Ìàëûí òýæýýëä ººðñäèéí òàðüñàí íîãîîíû õàÿãäëûã
àøèãëàäàã. Õàäëàíãèéí òàëáàéí íººöã¿é.
Îðõîí ñóìä áàðóóí àéìãààñ ìàëòàé àéëóóä í¿¿æ èðñíýýñ áîëæ
61,0 ìÿí òîëãîé ìàëòàé áîëñîí. Òóñ ñóì íü òàðèàëàíãèéí á¿ñ
íóòãèéí õóâüä 6,0-7,0 ìÿí ìàëûí äààöòàé. Èéìä òóñ á¿ñ íóòãèéã
ÇÃ-ñ “Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã”
çàðëàñàí.

Õîíãîð ñóì
¯ð òàðèà ¯ð òàðèàíû 32,2 ìÿí ãà ýðãýëòèéí òàëáàéòàé, 2008 îíä 2008 îíä óëñûí õýìæýýíä äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð 212,9 ìÿí òí,
86
Àòðûí Ø àÿíû õ¿ðýýíä 10,6 ìÿí ãà òàëáàéä óðèíø
õèéñýí. Óñàëãààã¿é òàðèàëàí ýðõýëæ áàéãàà. Öààøèä
óñëàëòûí ñèñòåìòýé ýð÷èìæñýí ãàçàð òàðèàëàíã ýðõëýõ
øààðäëàãàòàé áàéãàà.
èìïîðòîîð 175.1ìÿí òí óëààí áóóäàéí íººö áýëòãýãäñýí áàéíà.
Õóðààñàí ¿ð òàðèàíû 64.1%-ã Ñýëýíãý àéìàã, 8.3%-ã Äàðõàí –Óóë
àéìàã õóðààí àâ÷ýý. (Ýõ ¿¿ñâýð: Ìîíãîë óëñûí 2008 îíû
ñòàòèñòèê ýìõýòãýë)
Èéìä ¿ð òàðèàíû òàðèàëàëò, óðãàö õóðààëòûã íýìýãä¿¿ëáýë çàõ
çýýëèéí ýðýëò õàíãàëòòàé áàéíà.
Òºìñ, õ¿íñíèé
íîãîî

-2008 îíä 205 ãà-ä òºìñ, 61 ãà-ä õ¿íñíèé íîãîî
òàðèàëñàí. ¯¿íýýñ 45 ãà òàëáàé íü îð÷èí ¿åèéí
óñàëãààòàé, Áóñàä òàëáàé íü ñóâãèéí óñàëãààòàé.
-Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîã òàðèàëàõ íººö òàëáàé áàéõã¿é.
Òóñ ñóìàíä òàðèàëñàí òºìñèéã øóóä ÓÁ-ûí çàõ çýýëä ñ¿ëæýý
äýëã¿¿ðýýð äàìæóóëàí áîðëóóëäàã. 2008 îíä ìîíãîë óëñ òºìñíèé
õýðýãöýýãýý 80-90% õàíãàñàí ãýñýí áîëîâ÷ Õÿòàäûí èìïîðòûí
òºìñ èðñýýð áàéíà.
Ìàõ, ñ¿¿, íîîñíû
ýð÷èìæñýí àæ àõóé
-Äàðõàí – Óóë àéìãèéí õýìæýýíä ìàëûí áýë÷ýýðèéí
íººö áàéõã¿é áºãººä Õîíãîð ñóì íü áóñàä ñóìäûã
áîäîõîä áýë÷ýýðèéí òàëáàéòàé, ¿ð òàðèàíû àæ àõóé
èõòýé òóë ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé õºãæèõ áîëîìæòîé.
- ¯ð òàðèàíû ýðãýëòèéí 32,2 ìÿí ãà ýðãýëòèéí
òàëáàéòàé òóë ìàëûí òýæýýë òàðèàëàõ áîëîìæòîéãîîñ
ãàäíà ìàëûí òýæýýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã îðîí
íóòãààñ àâàõ áîëîìæòîé.
-Ìàëûí ãàðàë ¿¿ñëèéí áè÷èãã¿éãýýñ ÎÕÓ-ñ ººð óëñàä ìàõ
ýêñïîðòëîõ áîëîìæ áàãàòàé. Èéìä ìàõíû ýð÷èìæñýí àæ àõóéã
õºãæ¿¿ëáýë ýêñïîðòûí ýðýëò ìàø èõ áàéíà.
-Ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí àà-ã õºãæ¿¿ëñíýýð Äàðõàí ñóìûí õóóðàé
ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí ñ¿¿ íèéë¿¿ëýëòèéí òîãòâîðòîé ñ¿ëæýýã áèé
áîëãîõ, ºâëèéí óëèðëûí ñ¿¿íèé äóòàãäëûã áàãàñãàõ ñàéí
òàëóóäòàé.
-Íàðèéí, íàðèéâòàð íîîñíû ãîë õýðýãëýã÷ áîëîõ ýñãèé ãàð
óðëàëûí õîðøîîä áîëîí Äàðõàí íýõèé êîìïàíè (çàõíû
çîðèóëàëòòàé àðüñ) çýðýã õýðýãëýã÷äýý îéð.
Øàðûí ãîë ñóì
Øàðûí ãîë
í¿¿ðñíèé óóðõàé

Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàéí õºðñ õóóëàëò
õ¿íäýðñýí ó÷èð èë àðãààð îëáîðëîõ íººöèéí õýìæýý
450,0-500,0 ìÿí òí áàéíà. Èéìä òåõíîëîãèéí ãîðèìûã
ººð÷ëºí äàëä àðãààð îëáîðëîëò õèéõ øààðäëàãàòàé
áîëñîí. 2008 îíä óóðõàéí íººöèéã øèíý÷ëýí òîãòîîñîí
áºãººä 87,0 ñàÿ òí íººöòýé. Äàëä àðãààð 50-60 æèë
àøèãëàõ áîëîìæòîé.

-Îäîîãèéí áàéäëààð íèéò áîðëóóëàëòûí 80%-ã Äàðõàí Ñýëýíãèéí
ÄÖÑ-ä íèéë¿¿ëæ áàéíà.
-Òåõíîëîãèéí ãîðèìûã ººð÷ëºí äàëä ãîðèìîîð îëáîðëîâîë
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý ýðñ íýìýãäýæ á¿òýýãäýõ¿¿íýý ýêñïîðòëîõ
áîëîìæòîé áîëíî.
- Îëáîðëîëòûí õýìæýý íýìýãäâýë äàãàëäàõ ¿éëäâýð¿¿äèéã
áàéãóóëæ á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðëèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæòîé
áîëíî. Í¿¿ðñíýýñ øèíãýí ò¿ëø ãàðãàõ, êîêñæóóëàõ ã.ì
Ǻãèéí àæ àõóé

-Ìîíãîë óëñ 5-6 ñàÿ á¿ë çºãèéí áýë÷ýýðèéí íººöòýéãýýñ
îäîîãèéí áàéäëààð 4000 á¿ë çºãèé áàéíà.
-Øàðûí ãîë ñóìàíä 2008 îíû áàéäëààð 50 á¿ë çºãèé
áàéíà. Á¿ë òàñëàí 100 á¿ë áîëãîõ áîëîìæòîé áîëîâ÷
ýêñïîðòûí çàõ çýýëä ãàðàõûí òóëä õàìãèéí áàãàäàà
1000 á¿ë çºãèéòýé áàéõ õýðýãòýé.
-Ãåðìàí, ßïîíû çàõ çýýëä áýë÷ýýðèéí öýâýð çºãèéí áàëûí ýðýëò
ºíäºð áàéäàã.
-Ìàíàé çºãèéí áàë ýêñïîðòîíä ãàð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà õàìãèéí ãîë
øàëòãààí íü çºãèéí àæ àõóéí õ¿÷èí ÷àäàë õýò áàãà, ýêñïîðòûí
çàõèàëãûí õýìæýýã òîãòìîë íèéë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà þì.
-Çàõ çýýëä õÿìä ¿íýòýé, öýâýð áàëûí àãóóëãûí õýìæýý áàãàòàé
èìïîðòûí çºãèéí áàë íýëýýä áàéäàã.
Òîîñãî áëîêíû
¿éëäâýð
Àíóêàïèòàë ÕÕÊ
Òîîñãîíû ¿éëäâýðèéí ÷àíàðòàé ò¿¿õèé ýä áîëîõ
êåðàìçèò øàâðûí íººö èõòýé. Òóñ íóòàãò áàéãàà
¿éëäâýð íü æèëä 5,0 ñàÿ òîîñãî ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí
÷àäàëòàé. Õàðèí Øàðûí ãîëûí õºðñ õóóëàëòààñ ãàð÷
áóé êåðàìçèò øàâðûí íººö áàëàíñààð 15,0 ñàÿ òí
Êåðàìçèò øàâðààð õèéñýí òîîñãî íü ÷àíàð ñàéòàé. Ýðýëò èõòýé
áàéäàã.
Ìàíàé óëñ òîîñãîíû õýðýãöýýãýý õàíãàæ ÷àäàõã¿é Õÿòàä áîëîí
ÎÕÓ-ñ èìïîðòîëäîã áºãººä Õÿòàäûí èìïîðòûí òîîñãî õàðüöàíã¿é
õÿìä áàéäàã. ªíäºð õ¿÷èí ÷àäàëòàé, ¯ð àøèã ñàéòàé òåõíîëîãèéã
87
áàéãàà. Èéì õ¿÷èí ÷àäàëòàé 30 ¿éëäâýðèéí 100 æèëèéí
íººö áàéíà.
íýâòð¿¿ëñíýýð òîîñãîíû ¿íèéã õÿìäðóóëàõ áîëîìæòîé.




Õàâñðàëò 3. 3. Èðýýä¿éä øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí íººö áà çàõ çýýëèéí áîëîìæèéí ¿íýëãýý

¯éëäâýðèéí íýð ͺºöèéí ¿íýëãýý Çàõ çýýëèéí áîëîìæ
Äàðõàí ñóì
Òºìºðèéí îðä
àøèãëàõ

Òºìºðòýéí îðäûí íººö 229 ñàÿ òí.
Òºìºðòýéí òºìðèéí õ¿äðèéí îðäîä îëáîðëîëò ÿâóóëæ,
îëáîðëîñîí õ¿äðèéã õóóðàé ñîðîíçîí àðãààð áàÿæóóëæ
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ýêñïîðòëîíî.
Æèæèã òºìºð
õèéöèéí ¿éëäâýð

Òºìºðëºãèéí ¿éëäâýð íü òºìðèéí îðäûã áàÿæóóëàí
øèðýì ¿éëäâýðëýäýã áîëñîí öàãò æèæèã òºìºð õèéöèéí
äàãàëäàõ ¿éëäâýð¿¿ä áèé áîëîõ áîëîìæòîé áîëíî.
Îäîîãîîð îéðûí 5 æèëä òºëºâëºãººíä îðîõ áîëîìæã¿é.
Äîòîîäûí áàðèëãûí ñàëáàðò õýðýãëýæ áàéãàà òºìºð õèéö¿¿ä íü
(Òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðèéí àðìàòóð òºìðººñ áóñàä) èìïîðòûí
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä áàéäàã. Èéìä èìïîðòûã îðëîõ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
¿éëäâýðëýí äîòîîäûí çàõ çýýëèéã õàíãàõ áîëîìæòîé.
Õóóðàé ñ¿¿íèé
¿éëäâýð, ñ¿¿
öóãëóóëàõ öýã¿¿ä


Äàðõàí –Óóë àéìàã íü 32,6 ìÿí ¿õýðòýé. ¯¿íýýñ 13,0
ìÿí ¿íýý, ò¿¿íýýñ ºäºðò 78,2 òí ñ¿¿ àâàõ áîëîìæòîé.
Õóóðàé ñ¿¿íèé øèíý ¿éëäâýð íü õîíîãò 30,0 òí ñ¿¿
áîëîâñðóóëàõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé òóë ñ¿¿ã ìàë÷äààñ
öóãëóóëæ ÷àäâàë ñ¿¿íèé õàíãàëòòàé íººö áàéíà.
Õóóðàé ñ¿¿íèé ¿éëäâýð íü ñ¿¿ öóãëóóëàõ õºðãºëòòýé 10
öåõ , ñ¿¿ öóãëóóëàõ 10 öýãýýð äàìæóóëàí ñ¿¿ã öóãëóóëàõ
òºëºâëºãººòýé áàéíà.
¯éëäâýðèéí àðãààð áîëîâñðóóëñàí ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õ¿í
àìûí æèëèéí õýðýãëýýíèé 2% õàíãàäàã áàéíà. Çóíû èë¿¿äýë ñ¿¿ã
àøèãëàí õóóðàé ñ¿¿ ¿éëäâýðëýõ áîëîìæòîé..
2008 îíû áàéäëààð 1971,6 òí õóóðàé ñ¿¿ èìïîðòîëñîí áàéíà.
Îäîîãèéí áàéäëààð çàéðìàãèéí á¿õ ¿éëäâýð¿¿ä èìïîðòûí õóóðàé
ñ¿¿ã õýðýãëýäýã. Ìºí ºâëèéí óëèðàëä ñ¿¿íèé õàíãàìæèéí
äóòàãäëûã íºõäºã èìïîðòûí òåòðàïàê ñàâàëãààòàé ñ¿¿ áîëîí
èìïîðòûí õóóðàé ñ¿¿ã îðëîõ áîëîìæòîé.
Õ¿ëýìæèéí àæ àõóé

-Çóíû áîëîí ºâëèéí çîðèóëàëòòàé õ¿ëýìæèéã çàõ çýýëä
èìïîðòîëäîã áîëñîí.
-ÕÕÀÀ¯Õß-íààñ õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëàí÷äûã äýìæèæ
æèë á¿ð “Òàðèàëàí ýðõëýëòèéã äýìæèõ ñàí”-ñ
õ¿ëýìæèéã (120ì2) õÿìäðàëòàé ¿íýýð ºã÷ áàéíà.
-Õ¿ëýìæ íü äóñëûí óñàëãàà õýðýãëýõ ó÷èð óñ áàãà
õýðýãëýíý.

Íîãîî áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëä øààðäëàãàòàé çàðèì íîãîî,
çàðèì èìïîðòèéí íàðèéí íîãîîã îðëîõ áîëîìæòîé áîëíî.
Õ¿ëýìæèíä òàðèàëñàí óðò ºðãºñò õýìõ, óëààí ëîîëü íü çîîãèéí
ãàçàð ðåñòðàíóóäûí ãîë ñàëàòíû ìàòåðèàë áºãººä Äàðõàíû
çîîãèéí ãàçðóóä ÓÁ-ñ Äýâøèëèéí ýñâýë Õÿòàäûí óðò ºðãºñò õýìõ,
óëààí ëîîëèéã 纺âºðëºí àâ÷èð÷ õýðýãëýäýã.
Òýæýýëèéí ¿éëäâýð

2008 îíû áàéäëààð 0,8 ãà òàëáàéä òàðèàëñàí áàéíà.
Öààøèä òýæýýëèéã Õîíãîð ñóìàíä òàðèàëàõ áîëîìæòîé.
Äàðõàí-Óóë àéìãèéí õýìæýýíä ìàëûí òýæýýëèéí
òàðèàëàëòûã 2010 îí ãýõýä 100 ãà-ä õ¿ðãýõ çîðèëò
òàâèàä áàéíà.
“Äàðõàí, Ñýëýíãèéí á¿ñ íóòãèéã ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ãàçàð
òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã” ãýæ çàðëàñàíòàé õîëáîãäóóëàí
ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã ò¿ëõ¿¿ õºãæ¿¿ëýõýä òýæýýëèéí õýðýãöýý
ýðñ íýìýãäýíý.
Ñ¿¿, ìàõíû
ýð÷èìæñýí ìàë àæ
-Îäîîãèéí áàéäëààð àéìàãò 20 ¿¿ëäýð, îìîã, õýâøëèéí
40,0 ìÿíãàí òîëãîé ýðëèéç áîëîí íóòãèéí øèëìýë
-Äàðõàí –Óóë àéìàã íü äýä á¿òöèéí õóâüä àøèãòàé áàéðëàëä
áàéäàã òóë ìàõ áýëòãýæ ýêñïîðòîëäîã õýä õýäýí êîìïàíèòàé.
88
àõóé

îìãèéã ºñãºí, ìàëûí ¿ðæëèéã ñàéæðóóëàã÷ààð àøèãëàæ
áàéãàà íü íèéò ìàëûí 22%-ã ýçýëæ áàéíà.
-¯ðæèë ñåëåêöèéí àæëûã õèéõ ÕÀÀ-í ìýðãýæèëòýíã¿¿ä
áàéãàà. Øèëìýë ¿¿ëäýðèéí ã¿í õºë人ñºí ¿ðèéí
íººöòýé.
-Öàõèëãààíû ýõ ¿¿ñâýð îéð, õàíãàõ áîëîìæòîé.
-ÇÃ-ñ Äàðõàí, Ñýëýíãèéí á¿ñ íóòãèéã “Ýð÷èìæñýí ìàë
àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã” ãýæ çàðëàñàí
ó÷èð Çà áîëîí àéìãààñ äýìæëýã àâàõ áîëîìæòîé.
Õàðèí ìàëûí òîîãîîð áóñàä àéìãààñ öººí òóë ìàõ áýëòãýë íü á¿ñ
íóòãààñ õàëüñàí. Ìàëûí ãàðàë ¿¿ñëèéí áè÷èãã¿éãýýñ ÎÕÓ-ñ ººð
óëñàä ìàõ ýêñïîðòëîõ áîëîìæ áàãàòàé. Èéìä ìàõíû ýð÷èìæñýí àæ
àõóéã õºãæ¿¿ëáýë ýêñïîðòûí ýðýëò ìàø èõ áàéíà.
-Ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí àà-ã õºãæ¿¿ëñíýýð Äàðõàí ñóìûí õóóðàé
ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí ñ¿¿ íèéë¿¿ëýëòèéí òîãòâîðòîé ñ¿ëæýýã áèé
áîëãîõ, ºâëèéí óëèðëûí ñ¿¿íèé äóòàãäëûã áàãàñãàõ ñàéí
òàëóóäòàé.
Õàÿãäàë ö
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð

-Äàðõàí-Óóë àéìàã íü 25,0 ìÿí ºðõòýé áºãººä ñàðä 1ºðõ
õàìãèéí áàãàäàà 10 êã öààñàí õîã õàÿãäàë ãàðãàäàã ãýæ
¿çâýë ñàðäàà 250,0òí õàÿãäàë öààñíû íººö áàéíà.
-ÄÖÑ-ûí óóðûã àøèãëàõ áîëîìæòîé.

Öààñàí áîëîí êàðòîí ñàâ áàãëàà áîîäëûã èìïîðòîîð îðóóëæ
èðäýã. Öààñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð íü íýëýýä áîõèðäîë èõòýé
áàéäàã ÷ õàÿãäàë öààñíû çºâõºí øàòààæ óñòãàæ áàéãàà íü ýäèéí
çàñãèéí íººöèéã àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéíà.
Îäîîãèéí áàéäëààð Äàðõàí ñóìàíä íýã 00 öààñíû ¿éëäâýð áàéäàã
áîëîâ÷ èìïîðòûí öààñûã áîîæ ñàâëàí áîðëóóëäàã áàéíà. Èéìä
õàÿãäàë öààñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð íü îéðûí õóãàöààíä áèø
ãýõýä èðýýä¿éä çàéëøã¿é áàéõ øààðäëàãàòàé ¿éëäâýðèéí íýã þì.

¯ÒÏ
-776 ãà ãàçðûã À¯Ï çîðèóëàí ãàðãàñàí áàéíà. ¯¿íýýñ
100ãà ãàçàðò îäîîãîîð äýä á¿òýö áàéõã¿é áàéãàà.
-Àøèãëàëòûí áàðèëãûã õóäàëäàí àâñàí áàéãàà.
-¯ÒÏ-ûí áèçíåñ òºëºâëºãºº áîëîâñðîãäñîí áàéãàà.
Õàðèí ¯ÒÏ-ûí ýðõç¿éí õóóëü íü áàòëàãäààã¿é
õ¿ëýýãäýæ áàéíà.
¯ÒÏ-ä áàãòñàí àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, òºìºðëºãèéí
¿éëäâýð, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýð¿¿ä íü òóñ òóñäàà ýíý
õ¿ñíýãòýíä îðñîí áàéãàà òóë çàõ çýýëèéí áîëîìæèéí òàëààðõ
ìýäýýëýëèéã õàðúÿàëàãäàõ õ¿ñíýãòýýñ õàðíà óó.
Í¿¿ðñ êîêñæóóëàõ
¿éëäâýð
Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàéí í¿¿ðñèéã êîêñæóóëàõ
¿éëäâýðèéã Äàðõàí ñóìä áàðüæ áàéãàà. Ãåðìàí
òåõíîëîãèòîé, êîêñæñîí í¿¿ðñíèé èë÷ëýã 7000 êêàë
áîëæ áàéíà.
Óóë óóðõàéí áîëîí áàðèëãûí ìàòåðèàë áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä
èõýýð õýðýãëýíý. Îäîîãèéí áàéäëààð êîêñæóóëñàí í¿¿ðñèéã Õÿòàä
óëñààñ èìïîðòîëæ áàéíà.
Îðõîí ñóì
Öýâýð áîõèð óñíû
íýãäñýí ñèñòåì

-2 ã¿íèé õóäàã ãàðãàõ, öýâýð óñíû ðåçàðâàð áàéãóóëàõ,
öýâýð óñíû øóãàì øèíýýð òàâèõ øààðäëàãàòàé. Áîõèð
óñíû õóó÷èí øóãàì íü áàéãàà.
Îðõîí ñóì íü öýâýð áîõèð óñíû íýãäñýí ñèñòåìèéã àøèãëàëòàíä
îðóóëáàë þóíû ºìíº õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýë áèé
áîëîõ àíõàí øàòíû íºõöºë á¿ðäýõ áîëíî.

Õ¿íñíèé íîãîî
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð

-Îðõîí ñóì Öýâýð áîõèð óñíû ñèñòåìã¿éãýýñ íîãîî
íººøëºõ ¿éëäâýð ÿâóóëàõ áîëîìæã¿é. Èéìä öýâýð
áîõèð óñíû ñèñòåìèéã ýõíèé ýýëæèíä àøèãëàëòàíä
îðóóëàõ øààðäëàãàòàé.
- Îðõîí ñóìàíä õóó÷èí Æèìñ íîãîî áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðò àæèëëàæ áàéñàí ìýðãýæëèéí àæèëëàõ õ¿÷èí
õàíãàëòòàé áàéãàà.
-Îäîîãèéí áàéäëààð 700 ãàðóé ºðõ¿¿ä 431,1 ãà òàëáàéä
Ìîíãîë óëñûí íººøèëñºí íîãîîíû çàõ çýýëèéí áàãòààìæ íü
æèëäýý 7,0 ñàÿ àì äîëëàð áàéíà. ¯¿íýýñ 1,1-1,5 ñàÿ àì äîëëàðûí
íººøèëñºí íîãîîã Äàðõàí- Ñýëýíãèéí á¿ñ íóòãèéí õ¿íñíèé íîãîî
òàðèàëàí÷èä ãýðòýý ãàð àðãààð ¿éëäâýðëýäýã áàéíà. ¯ëäýõ 80-
85% èìïîðòûí àëàã ñàëàò, îãóðöû, áóñàä äàðøèëñàí íîãîî ýçëýæ
áàéíà. Èéìä èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã îðëîõ, ºðñºëäºõ ÷àäâàð
á¿õèé äàðøèëñàí íîãîîíû ¿éëäâýðëýë øààðäëàãàòàé áàéíà.
ͺ㺺 òàëààñ õàäãàëàëòûí õóãàöàà áîãèíîòîé õ¿íñíèé íîãîîã
89
õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëæ áàéíà. Öààøèä õ¿íñíèé íîãîî
òàðèàëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæ áàéãàà. (436,6 ãà
àøèãëààã¿é íººö òàëáàé )
áîëîâñðóóëñíààð çºâõºí íàìàð áóñ ºâëèéí óëèðàëä õýðýãëýõ
áîëîìæòîé áîëíî.
Õ¿ëýìæèéí àæ àõóé

-Çóíû áîëîí ºâëèéí ýêñïîðòûí õ¿ëýìæ, óñàëãààíû
ñèñòåìûã äîòîîäûí çàõ çýýëýýñ õóäàëäàí àâàõ
áîëîìæòîé.
-Äóñëûí óñàëãàà áóþó áîðîîæóóëàã÷ õýðýãëýõ ó÷èð óñíû
õýðýãëýý áàãàòàé.
-Îðõîí÷óóä õ¿ëýìæèéí àæ àõóé ýðõëýõ ñîíèðõîë èõòýé.
-Ãîë íººö íü ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëîîä áàéíà.
Îðõîí ñóìûíõàí õ¿ëýìæíèé óðò íîãîîí îãóðöû, óëààí ëîîëü
òàðèàëàõ ñîíèðõîëòîé.
Äàðõàí ñóìûí õîîëíû ãàçàð, ðåñòîðàíóóäûã øèíý íîãîîãîîð
õàíãàõ áîëîìæòîé.
Õ¿íñíèé íîãîîíû
¿ðèéí àæ àõóé

-Ýëèò ¿ðèéí àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ òóðøëàãàòàé ýðäýìòýí
áîëîí ìýðãýæèëòýíã¿¿ä áàéãàà.
-Îäîîãèéí áàéäëààð òºìñíèé ¿ðèéã ãàðãàí àâ÷ áàéãàà,
õàðèí õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ðèéã ãàðãàí àâäàãã¿é áàéíà.
-Ýíä òºðèéí çîõèöóóëàëòòàé ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð
øààðäëàãàòàé.

Îðõîí ñóìàíä 2009 îíû 2,1 ìÿí òí òºìñíèé ¿ð õýðýãòýéãýýñ
îäîîãèéí áàéäëààð Îðõîí÷óóä 62% áóþó 1,3òí òºìñíèé ¿ð
íººöºëñºí áàéíà.
Õàðèí õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ðèéã ãàðãàæ àâ÷ ÷àääàãã¿é áºãººä ÓÁ-ûí
çàõ çýýëýýñ íîãîî÷èä ººðñ人 õóäàëäàí àâäàã áàéíà.
Îðõîíä íèéòäýý 2562 êã õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ðèéí õýðýãöýý áàéäàã
áàéíà.
Çîîðèéí àæ àõóé

-Îðõîí ñóìûí èðãýä á¿ãä ºðõèéí òàðèàëàí ýðõýëäýã,
çîîðèéí àæ àõóé ýðõëýõ òóðøëàãàòàé.

Îðõîí ñóìàíä îäîîãèéí áàéäëààð íîãîî òàðèàëäàã ºðõ¿¿ä, ààí
íýãæ¿¿äèéí 1300 òí áàãòààìæòàé 145 øèðõýã çîîðü áàéíà.
(Õóó÷èí ñàíãèéí àæ àõóéí 1000 òí çîîðü õóâü÷ëàãäñàí çîîðü,
áóñàä ºðõèéí 3-5 òí áàãòààìæòàé çîîðèóä áàéíà.) Òóñ ñóìàíä
íèéòäýý 5852 òí òºìñ, 5340 òí õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëñàí áºãººä
õàìãèéí áàãàäàà 5000 òí íîãîîã õàäãàëàõ áàãòààìæòàé çîîðü
øààðäëàãàòàé.
Õ¿íñíèé íîãîîíû
àãðîòåõíèêèéí
ïàðê

-ÕÕÀÀ¯Õß-ñ õºäºº àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ ñàíãààñ
àãðîòåõíèêèéí òîíîã òºõººðºìæèéã õºíãºëºëòòýé
íºõöºëººð àéìãóóäàä õóâààðèëäàã.
-Ýíä ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéí äýìæëýã øààðäëàãàòàé.

Æèæèã àæ àõóéí íýãæ áîëîí òàðèàëàí÷ ºðõ á¿ð ººðèéí õºäºº àæ
àõóéí òåõíèêã¿é. Îðõîí ñóìûí õýìæýýíä åð人 2 ø òðàêòîð áàéäàã
áàéíà. Èéìä õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëæ áóé 700 èðãýä, æèæèã àæ àõóé
íýãæ¿¿äýä ìýðãýæëèéí áîëîí àãðî òåõíèêèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
áîëîìæòîé. (120ìîðü.õ¿÷.òðàêòîð 2ø, 35 ìîðü.õ¿÷. òðàêòîð 2ø,
òºìñ ¿ðëýã÷, õóðààã÷, óõàã÷, õ¿íñíèé íîãîî ¿ðëýã÷, 纺âðèéí
óñàëãààíû ñèñòåì, õîð öàöàã÷)
Øóóäàéíû ¿éëäâýð

Øóóäàéíû ò¿¿õèé ýä íü ìîíãîëä áàéõã¿é, øóóäàéã íýõýõ
ìÿíäñàí ìàòåðèàëûã Õÿòàä óëñààñ èìïîðòëîíî.

Îðõîí ñóì 2008 îíä íèéò 11,2 ìÿí òí òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî
òàðèàëñàí áºãººä òýäãýýðèéã ñàâëàõàä 280,0 ìÿí øèðõýã áóþó
42,0 ñàÿ òºãðºãèéí èìïîðòûí øóóäàé õýðýãëýñýí áàéíà. Õýðýâ
ºäºðò 1000ø øóóäàé ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé ¿éëäâýð
áàéãóóëáàë Îðõîí ñóìûí õýðýãëýýã õàíãààä ¿ëäñýíýý õºðø ñóìäàä
áîðëóóëæ áîëíî.
Òàëõ, íàðèéí
áîîâíû öåõ
-Öàõèëãààíû ýõ ¿¿ñâýð áàéãàà
-Öýâýð áîõèð óñíû ñèñòåì îäîîãîîð áàéõã¿é áàéãàà.
Ǻâõºí óñíû ñèñèòåì áèé áîëñíû äàðàà òóñ ¿éëäâýð
àøèãëàëòàíä îðîõ áîëîìæòîé.

Îäîîãèéí áàéäëààð Îðõîí ñóìàíä íýã ÷ òàëõ, õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë
áàéõã¿é, Äàðõàí õîòîîñ 纺äºã áàéíà.
-Îðõîíä ñóìàíä 2008 îíû áàéäëààð 1010 ºðõ áàéãàà áºãººä ÿäàæ
íèéò ºðõèéí 50% òàëõààð õàíãàíà ãýâýë ºäºðò 500 òàëõ
¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé æèæèã öåõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
90
Õîíãîð ñóì
Íåôòü
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð

Ò¿¿õèé ýä áîëîõ ò¿¿õèé íåôòèéã Êàçàêñòàíààñ îðóóëæ
èðýõýýð òîîöîîëñîí áàéíà.
2008 îíû 781,3 ìÿí òí íåôòýí á¿òýýãäýõ¿¿í èìïîðòîëñîí áàéíà.
Øèëìýë ñîðòûí
¿ðèéí àæ àõóé

-Õîíãîð ñóìàíä õóó÷èí ýëèò ¿ðèéí áðèãàä áàéñàí ó÷èð
¿ðèéí àæ àõóé ýðõëýõ òóðøëàãàòàé
-¯ðèéí àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõýä õàíãàëòòàé òàðèàëàíãèéí
ãàçàð áàéãàà. Íèéò ýðãýëòèéí òàëáàé 32,2 ìÿí ãà áºãººä
¿¿íýýñ äºíãºæ 30% óðèíø õèéñýí áàéíà.
Îðõîí ñóìàíä 2008 îíû áàéäëààð íèéò 1834 òí ¿ð øààðäëàãàòàé
áàéãààãààñ äºíãºæ 272 òí ¿ðèéã íººöºëñºí áàéíà. Ýíý íººöºëñºí
¿ð íü ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é áàéãàà. Èéìä öààøèä ýëèò
¿ðèéí àæ àõóéã õºãæ¿¿ëæ ¿ðèéã ÷àíàðæóóëàõààñ ãàäíà ººðñ人
¿ðèéí íººöºº áýëòãýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
¯òðýì çîîðèéí àæ
àõóé

-Õîíãîð ñóìûíõàí çîîðèéí àæ àõóé ýðõëýõ òóðøëàãàòàé.
Äàðõàí ñóìàíä 4000 òí ¿ðèéí çîîðü áàéäàã.

Îäîîãèéí áàéäëààð Õîíãîð ñóìàíä 10,8 ìÿí ãà ãàçàðò óðèíø
õèéñýí áºãººä 2000 òí ¿ðèéã õàäãàëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Îäîîãèéí áàéäëààð Õîíãîðò áàéãàà çîîðèóä íèéëýýä 800 òí ¿ð
õàäãàëàõ áîëîìæòîé áºãººä ýäãýýð íü ñòàíäàðòûí áóñ. Èéìä ¿ð
õàäãàëàõ ñòàíäàðòûí 2000òí ¿ðèéí àãóóëàõ çîîðü øààðäëàãàòàé
áàéíà.
Òýæýýëèéí óðãàìàë
òàðèàëàëò

-Ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàãò áýë÷ýýð õîìñ òóë
òýæýýëèéí óðãàìàë òàðèàëàëòûã íýìýãä¿¿ëæ 2009 îí
ãýõýä 100 ãà-ä õ¿ðãýõ çîðèëò òàâüñàí áàéíà.
-Àøèãëàãäààã¿é ýðãýëòèéí òàëáàéí íººö 15,7 ìÿí ãà
áàéíà.
“Ñýëýíãý, Äàðõàíû á¿ñ íóòãèéã ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ãàçàð
òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàã ãýæ çàðëàñàí” –òàé õîëáîãäóóëàí
ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã ò¿ëõ¿¿ õºãæ¿¿ëýõýä òýæýýëèéí õýðýãöýý
ýðñ íýìýãäýíý.

Òýæýýëèéí Æį

-2008 îíä Äàðõàí –Óóë àéìãèéí õýìæýýíä 54030 òí
õàäëàí, 41 òí ãàð òýæýýë, 236 òí õóæèð ø¿¿, 49.5 òí
íîãîîíû õàÿãäàë, 148 òí ¿ð òàðèàíû õàÿãäàë, 76.5 òí
ñ¿ðýë áýëòãýñýí áàéíà.
Öààøèä àéìàã òýæýýëèéí óðãàìàë òàðèàëàëòûã 100 ãà
õ¿ðòýë íýìýãä¿¿ëýõýýð òºëºâëºñºí íü òýæýýëèéí
¿éëäâýðèéí ò¿¿õèé ýä íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà.
Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéä õàæóóäàà õ¿÷èò òýæýýë áîëîâñðóóëàõ
æèæèã ¿éëäâýðòýé áàéõ øààðäëàãà ãàð÷ èðæ áàéíà.

Óñàëãààòàé
òàðèàëàí

-Óñíû íººöèéí õóâüä ã¿íèé õóäàã àøèãëàõ
òºëºâëºãººòºé áàéãàà. Òóñ ñóìàíä ã¿íèé óñíû íººö, èõ
óíäðàãà áîëîìæèéí. 100ãà-ä 6 õóäàã õýðýãòýé ãýæ
òîîöîîëîãäñîí áàéíà.
- ÕÕÀÀÕ¯ß-ñ æèë á¿ð óñàëãààíû ñèñòåìèéí òåíäåðèéí
õ¿ðýýíä ñàíõ¿¿æèëòèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéãàà.
Áàéãàëü öàã óóðûí áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ, 1 ãà-ñ àâàõ óðãàöûí
õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð óñàëãààòàé òàðèàëàíã
õºãæ¿¿ëýõèéã ÇÃ-ñ äýìæèæ áàéãàà. ̺í àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä
îðñîí ñàëáàð þì.
Óñàëãààã¿é 1 ãà òàëáàéãààñ 9,2 öí óðãàö àâäàã áîë óñàëãàààòàé
òàëáàéãààñ 14-22 öí áîëæ ºñíº.
Ñ¿¿ öóãëóóëàõ
õºðãºëòèéí öýã¿¿ä
Õîíãîð ñóì íü 8281 áýë÷ýýðèéí ¿õýðòýé. ¯¿íýýñ 50%
ñààëèéí ¿íýý ãýæ ¿çâýë Äàðõàíû õóóðàé ñ¿¿íèé
¿éëäâýðèéí 25% ò¿¿õèé ñ¿¿ãýýð õàíãàõ áîëîìæòîé.
̺í ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí àæ àõóéäûã ò¿øèãëýí ñ¿¿íèé
õºðãºëòèéí öåõ¿¿äèéã áàéðøóóëàõ áîëîìæòîé.
Ñ¿¿ öóãëóóëàõ õºðãºëòèéí öåõ¿¿äèéã Äàðõàíû õóóðàé ñ¿¿íèé
¿éëäâýðèéí ò¿¿õèé ñ¿¿ áýëòãýëèéí ñ¿ëæýý áîëãîí áàéãóóëíà.
Øàðûí ãîë ñóì
Çàìàñêíû ¿éëäâýð Øàðûí ãîë ñóìàíä çàìàñêíû ãîë ò¿¿õèé ýä áîëîõ 2008 îíä 16279,4 òí çàìàñê èìïîðòîëñîí áàéíà. Õýðýâ 1 öàãò 1,25
91
öàãààí ÷óëóóíû îðä áàéäàã.
Îðäûí íººö íü Äàðõàí-Óóë àéìãèéí íóòàãò äýâñãýðò
ýëáýã áàéäàã áàéíà. Øàðûí ãîë ñóìàíä áîëîí
Äàðõàíààñ 25 êì çàéíä îðøèõ, Ñýëýíãý àéìãèéí
Öàõèóðò óóëàíä õàìãèéí òîì íººö¿¿ä áàéäàã.
òí çàìàñê ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé ¿éëäâýð íü æèëäýý
èìïîðòûí 10% ¿éëäâýðëýõýýð áàéíà. Èéìä çàìàñêàíû ¿éëäâýð
áàéãóóëàõàä õàíãàëòòàé çàõ çýýë áàéíà.
Êåðàìçèò øàâàð
àøèãëàí òîîñãî,
áëîê, õàâòàíãèéí
¿éëäâýð

Øàðûí ãîëûí óóðõàéí õºðñ õóóëàëòààñ ãàðñàí êåðàìçèò
øàâðûã àøèãëàí òîîñãî, áëîêíû ¿éëäâýð áàéãóóëàõ
áºãººä áàëàíñààð 15,0 ñàÿ òí êåðàìçèò øàâðûí íººö
áàéíà.
- Ýðäýíýò õîòîä òîì õîðîîëîë áàðèõààð òºëºâëºñºí íü òîì çàõ
çýýë õ¿ëýýæ áàéíà ãýñýí ¿ã.
- Áàðèëãûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëò, áàíêíû çýýë çîãñîîä áàéãààãààñ
äîòîîäûí áàðèëãûí ìàòåðèàëûí áîðëóóëàëò ýðñ áóóðñàí.
- Õÿòàäûí èìïîðòûí òîîñãîíû ¿íý õÿìä áàéñàí ó÷èð èë¿¿
áîðëîãäîæ áàéñàí áîë âàëþòûí õàíøèéí ººð÷ëºëòººñ áîëæ
èìïîðòûí òîîñãîíû îëäîö áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà.
Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ
öåõ

-Øàðûí ãîë ñóì 2144 ºðõòýé, õ¿í àì íü íýã äîðîî
òºâëºðñºí.
-Öàõèëãààíû ýõ ¿¿ñâýðòýé.
-Øàðûí ãîë ñóì íü ººðºº 5,3 ìÿíãàí ¿õýðòýé áîëîâ÷
òîéðîîä Õîíãîð ñóìûí íóòàãò áàéäàã. Æèëäýý 9,3 ìÿí
òí ñ¿¿íèé íººöòýé.
Øàðûí ãîëä ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ íýã ÷ ¿éëäâýð áàéäàãã¿é. Ò¿¿õèé
çàäãàé ñ¿¿ã ìàë÷èä àâ÷ðàí çàðäàã. Ñàâëàñàí ñ¿¿, òàðàã,
çàéðìàãèéã Äàðõàí áîëîí ÓÁ-ñ 纺æ àâ÷èðäàã òóë 7798 õ¿í àìûã
õàíãàõ ñ¿¿íèé áîëîâñðóóëàõ öåõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Õ¿ëýìæèéí àæ àõóé
-Øàðûí ãîë ñóìàíä ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýõ ãàçàð
áàéõã¿é ó÷èð õ¿ëýìæèéí ýð÷èìæñýí àæ àõóé
òîõèðîìæòîé.
-Õóâü õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 õ¿ëýìæèéí àæ àõóé ýðõëýõ
ñîíèðõîë èõ áàéãàà.
Òàðèàëàëòûí óñàëãààòàé òàëáàéã íýìýãä¿¿ëýõ, õ¿ëýìæèéí àæ àõóé
çýðýã ýð÷èìæñýí àà-ã ÕÕÀÀÕ¯ß äýìæèæ ñóì á¿ðò óñàëãààíû
ñèñòåì, õ¿ëýìæ, æèæèã îâðûí òðàêòîð õóâààðèëàñàí áàéíà.
Îéí ¿ðæ¿¿ëýã
-Îäîîãèéí áàéäëààð Øàðûí ãîë ñóìàíä 3 îéí àæ àõóé
àæèëëàæ áàéãàà áºãººä òýä îé ¿ðæ¿¿ëãèéã áàñ õèéäýã.
-Äàðõàí –Óóë àéìãèéí ÓÃÒÝØÕ-ñ ìýðãýæëèéí áîëîâñîí
õ¿÷èí áîëîí òóñ á¿ñ íóòàãò íóòàãøóóëñàí ìîäîîð õàíãàõ
áîëîìæòîé.
-Îäîîãèéí áàéäëààð Äàðõàí-Óóë àéìãèéí õýìæýýíä íèéò ãàçàð
íóòãèéí 20% -ã îéí ñàâ á¿ñ ýçýëäýã áºãººä 382 ãà òàëáàéä 16,48
ì.ø.ì øèíýñ, 7069 ãà òàëáàéä 1000,2 ì.ø.ì íàðñíû íººö áàéãàà
áîëîâ÷ 1 æèëä àâ÷ àøèãëàõ áîëîìæòîé îéí íººö íü 48 ãà-ñ äºíãºæ
544 øèðõýã íàðñ ìîä àâàõ áîëîìæòîé áàéãàà íü îéí àøèãëàëòûí
íººö äóóññàíûã õàðóóëæ áàéíà. Èéìä îé ¿ðæ¿¿ëýã õèéæ îéã íºõºí
ñýðãýýõ øààðäëàãàòàé.
- Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õîò îð÷íûã íîãîîæóóëàõ õºäºëãººí ºðãºíººð
ºðíºæ ãî¸ëûí áîëîí õîò òîõèæèëòûí ìîäíû ýðýëò ºíäºð áîëñîí.








96
Õàâñðàëò 3. 4 Äàðõàí –Óóë àéìãèéí ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí
æàãñààëò
¯éëäâýðëýã÷èéí íýð
¯éë àæèëëàãààíû
¿íäñýí ÷èãëýë
Ñóì Óäèðäëàãûí íýð Õàÿã, óòàñ
1 Ïèêñåëü ÕÕÊ Õ¿íñíèé íîãîî Õîíãîð Ýðäýíýáààòàð 9908739
2 Áóÿí Äà Õîðøîî Ìàëûí òýæýýë Îðõîí Äàâààæàðãàë 99616546
3 Õºõ ìàðàë ÕÕÊ Æèìñ æèìñãýíý Äàðõàí Í. Ñàðàíãýðýë
99379455,
36493
4 Îðõîí Äýëãýðýõ ÕÕÊ
Ìàõíû ýð÷èìæñýí
àæ àõóé
Îðõîí Í. Æàðãàë 99409014
5 Àéãàð ÕÕÊ
Ìàõíû ýð÷èìæñýí
àæ àõóé
Õîíãîð Ä. Öýðìàà 99088201
6 Àðâèí ñ¿ðýã ¿ðæèõ ÕÕÊ
Ìàõíû ýð÷èìæñýí
àæ àõóé
Õîíãîð Ç. Àëòàíñóâä 99398784
7 Íàðñ ýýæ ÕÕÊ
Ñ¿¿íèé ýð÷èìæñýí
àæ àõóé
Õîíãîð Ö. Ñýðæìàà 99058552
8 Ìÿíãàíöýíä ÕÝÀÀ Ãàõàé Äàðõàí Òºðáàò 98287576
9 Äàðõàí ãóðâàëæèí ÕÕÊ Òàõèà Äàðõàí 99373252
10 Áàÿíçºãèé õîðøîî Ǻãèé Îðõîí
Ç. Áàÿðñàéõàí,
Ö. Àíõáàÿð
99375606
11 Äàðõàí òàâàí íóóð ÕÕÊ Ãóðèë Äàðõàí Áàòñóóðü
99117007,3516
4,
12 Áàðèë òðåéä ÕÕÊ Ãóðèë Äàðõàí Á. Äàâààñàìáóó
99372211,
36720
13 Äàðõàí äýýæèñ ÕÕÊ
Ãóðèëàí
á¿òýýãäýõ¿¿í
Äàðõàí Áàòáàÿð, ¯çìýý 99378979
14 ßíçàãà öåõ
Ãóðèëàí
á¿òýýãäýõ¿¿í
Äàðõàí Í. ̺íõöýöýã 99371488
15 Ìàõ ñåðâèñ ÕÕÊ
Ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿í
Äàðõàí Äîðæõîðëîî 99372818
16 Àðâèæèõ ªðãºæèõ öåõ
Ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿í
Äàðõàí
×. Äàâààõ¿¿
/ÕÝÀÕÍ/
99875354
10-ð áàã
17 Ýðèí òàðâàãàòàé ÕÕÊ ªëºí áîëîâñðóóëàõ Äàðõàí
18 Ìîí-Àíõ ÕÕÊ Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ Äàðõàí Ä. Óðòíàñàí 998742383
19 Òàâàí Îä öåõ Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ Äàðõàí Ö. Äàìäèíñ¿ðýí
41191, 16-ð
áàã
20 Äàðõàí õ¿íñ ÕÕÊ Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ Äàðõàí Òóíãàëàã 37747 /à/
21 Æèãìýä Òîãìèä öåõ Çàéðìàã Äàðõàí È÷èíõîðëîî
22 Ò¿øèã áóÿíò Áÿëóó öåõ Äàðõàí Ö.Áîëîð-Ýðäýíý
23 Àÿí÷ Òàëõàí öåõ Äàðõàí Ï.Øóãàðõ¿¿
24 Áàÿíõàí Áóðèàä òàëõ Äàðõàí ª.Ýíõçàÿà
25 Ãóðâàíñàéõàí Äàðõàí Áàòòóÿà
99785102,
27039
26 Ñîëîíãî öåõ
Æèìñ
áîëîâñðóóëàõ
Äàðõàí Äàâààñ¿ðýí
99373849, 11-ð
áàã
27 Ìîíãîë Àëòàí òîñ ÕÕÊ Óðãàìëûí òîñ Äàðõàí
35925, 4-ð áàã
ÄÑÇÄÒÃ-ûí
äýðãýä
28 ªíº ºñºõ ÕÕÊ Óíäàà,óñ Äàðõàí
5-ð áàã
õóó÷íààð
Öý ýíä Öý
29 Àëòàí õ¿íñ ÕÊ Óíäàà,óñ, àðõè Äàðõàí
À. Áàòñ¿õ
Àìãàëàíáààòàð
òåõíîëîãè÷
88110140, 15-ð
áàã ¿éëä
ðàéîí
96069177
30 Ñîëîíãî Áóóç áàíø Äàðõàí Ï¿ðýâýý
31 Äàðõàí íýõèé ÕÊ
Àðüñ, øèð
áîëîâñðóóëàõ
Äàðõàí Áàòñàéõàí
99089065,
28499
32 Äàðõàí àíãîð õîðøîî Ýñãèé ýäëýë Äàðõàí
Äàðõèæàâ
Öýíä-Àþóø
99394107
99788529
33 Äàðõàí íýõèé Ýñãèéíèé öåõ Äàðõàí
34 Àðâèñ ÕÕÊ Î¸äîë Ï. Áàÿðàà 9937200
97
35 Ø¿òýí Óóë ÕÕÊ Î¸äîë Äàðõàí
Îäõ¿¿
Îþóíöýöýã
99095779,
3441
99372049
36 Ç¿éëò õîðøîî θäîë Öýðýíõ¿¿ 99373053
37 Àíóæèí öåõ Ñ¿ëæìýë Äàðõàí Íàðàíòóÿà
27729,
99256299
38 Àãàð ìåáåëü ÁÁÍ Ìîä, ìîäîí ýäëýë Äàðõàí Ãàíáààòàð 99374673
39
Àõìàäûí ̺íõ öàñò
õîðøîî
Ìîä, ìîäîí ýäëýë Äàðõàí
Õîðëîî-
Ñ¿ðýíæàâ
37245
99397376
40 Ýëáýã øàðûí ãîë ÕÕÊ Ìîä, ìîäîí ýäëýë Øàðûí ãîë Áàòñ¿õ 99803350
41 Øàíåò Õýâëýõ Ìàíäàõáàÿð
27667,
99099757

42 ÒÎÏ ýëåêòðîíèêñ ÕÕÊ Õýâëýõ Òºðõ¿¿
99084264,
27775
43 Ñýðãýëýí ÕÕÊ Õýâëýõ Äàðõàí Áàòöýíãýë 99080937
44 Ñàí-Îðãèó ÕÕÊ
Õàÿãäàë
áîëîâñðóóëàõ
Äàðõàí Îëîíáàÿð
99093849,
99149935
99397659
45 Øàðûí ãîë ÕÊ Í¿¿ðñ Øàðûí ãîë Íàñàíáàò 99115904
46 Äàðõàí öåìåíò ÕÕÊ Öåìåíò ×. Ñàéíáàÿð
24570,
99015996
47 Àíóêàïèòàë ÕÕÊ Òîîñãî Øàðûí ãîë Öýöýãìàà 99119577
48 Íîðîâõàí ÕÕÊ Õºíãºí áëîê Äàðõàí Ãàíñ¿õ 99372205
49 Ñèëèêàò ÕÊ Õºíãºí áëîê Äàðõàí Ñýðãýëýí
99231853
¯éëä. ðàéîíä
50 Áîëîðãàí ÕÕÊ Õºíãºí áëîê Äàðõàí À. Àìèðìýä 99371260
51 Ýì Æè ¿¿ä ÕÕÊ Ìîäîí õèéö Äàðõàí Ãýðýëìàà 28777
52 Ñàã÷äºø ÕÕÊ Òºìºð õèéö Äàðõàí Ã.Æàðãàëñàéõàí
99377428,
36559
53 Òºìºðëºãèéí ¿éëäâýð Òºìºð õèéö Äàðõàí Ãàíáîëä
24203, ôàêñ
23946
54 Òºìðèéí öåõ Òºìºð õèéö Äàðõàí Ö.Ñîäíîìöýðýí
55 Áîãä à÷õ¿¿ ÕÕÊ Óãààëãûí áîäèñ Äàðõàí Ýðäýíý÷óëóóí
99367036,
88926677
56 Àëòàí çºãèé Øàðûí ãîë ªëçèéäýëãýð
57 Ãàíãà
Èíêóáàòîðò
áîéæèã÷
Äàðõàí Ýðäýíýæàðãàë
58 Äàðõàí Ìóæààíû öåõ Äàðõàí Áàòæàðãàë
59 Õàí õºõèé
Íîãîî
áîëîâñðóóëàõ
Äàðõàí Áàò-Ýðäýíý
60 Äàðõàí õºâºí ÕÕÊ
Áàðèëãûí
äóëààëãûí õºâºí
Äàðõàí Áàéãàëü
61 Äîìîãò øàðûí ãîë Ìîäîí ýäëýë Øàðûí ãîë Àðâèíäýëãýð
62 Õîíãîð óðãàö ÁÁÍ Òºìñ õ¿íñíèé íîãîî Õîíãîð Áàòäýëýã
63 Àëáàí áóñ
Òºìñ õ¿íñíèé íîãîî
òàðèàëàã÷
Îðõîí Áàäàð÷
64 Óðãàö õ¿íñ ÕÕÊ Òàëõ íàðèéí áîîâ Äàðõàí Ìÿãìàðñ¿ðýí
65
Íîîñîí çàíãèëàà
äóíäûí õîðøîî
Ýñãèé á¿òýýãäýõ¿¿í Äàðõàí Íàðàí÷èìýã
66 ªåã Òàëõàí öåõ Øàðûí ãîë Áàäàìõàíä
67
Mongolian Industrial
Chemical ÕÕÊ
Íåôòèéí ¿éëäâýð Õîíãîð Áàòíàðàí
68 Äàðõàí ñàâõè ÕÕÊ
Ñàâõèí ýäëýëèéí
î¸äîë
Äàðõàí
Áàäàð÷
Öýðýí÷èìýä

69 Äý Ñî Àð ÕÕÊ
Õýð÷ñýí ãóðèë, áóóç
áàíø
Äàðõàí Ä.Ìàíäàõ
70 Àëáàí áóñ
Íîãîî
áîëîâðóóëàã÷
Äàðõàí Ð.Ãàí÷èìýã
71 Ìóæààí öåõ Ìîäîí ýäëýë Äàðõàí Ä.Áàòæàðãàë
72 “Ñóïåð” ìóæààí öåõ Ìîäîí ýäëýë Äàðõàí Ï.Äàøíÿì
73 Ãàðûí òàâàí õóðóó öåõ Ìîäîí ýäëýë Äàðõàí Ø.Àðèóíæàðãàë
98
ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ: ÇÀÂÕÀÍ ÀÉÌÃÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐƯ¯ËÝËÒÈÉÍ ÑÓÄÀËÃÀÀ
Áàéðøèë, çàñàã çàõèðãààíû á¿òýö
Çàâõàí àéìàã 1923 îíä Õàíòàéøèð óóëûí àéìàã íýðòýéãýýð áàéãóóëàãäñàí ò¿¿õòýé,
óëñûí óóãàí àéìãèéí íýã áèëýý. Ìîíãîë îðíû áàðóóí á¿ñýä áàãòàõ òóñ àéìàã õàíãàé, ãîâü,
õýýð òàë õîñîëñîí 82.4 ìÿíãàí õàâòãàé äºðâºëæèí êì íóòàã äýâñãýðòýé. Ìîíãîë îðíû íèéò
íóòàã äýâñãýðèéí 5.3 õóâèéã, áàðóóí á¿ñèéí íóòàã äýâñãýðèéí 19.8 õóâèéã ýçýëäýã. Çàñàã
çàõèðãààíû 24 ñóì, 113 áàãòàé. Óëñûí íèéñëýëýýñ àéìãèéí òºâ õ¿ðòýë 1023 êì áºãººä
àéìãèéí òºâººñ 220 êì-ýýñ äýýø àëñëàãäñàí ñóì, ñóóðèí 10 áàéäàã.

4.1. Îðîí íóòãèéí ýäèéí çàñàãò ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ã¿éöýòãýæ áóé ¿¿ðýã
Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë:
2008 îíû óðüä÷èëñàí ä¿íãýýð íèéòäýý 83.1 òýðáóì òºãðºãèéí äîòîîäûí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýñýí íü ºíãºðñºí îíû ¿éëäâýðëýëýýñ 12.6 % ºññºí áà ÕÀÀ-í íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë 30 %, àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í 19.8 % òóñ òóñ ºññºí
õàíäëàãàòàé áàéíà.

Çóðàã 4. 1.ÄÍÁ ¿éëäâýðëýë/ñàÿ òºã/

Çóðàã 4. 2.ÄÍÁ-íèé á¿òýö /õóâèàð/
Ýõ ¿¿ñâýð àéìãèéí ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë-2008
Àéìãèéí ÄÍÁ-èé 76.3 % íü ÕÀÀ-í, 21.7 % íü ¿éë÷èëãýý, 2% íü áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áàéíà .

Çóðàã 4. 3 Íýã õ¿íä îíîãäîõ ÄÍÁ /ìÿí òºã/

2008 îíû áàéäëààð òóñ àéìãèéí 1
õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ 1083,5 ìÿíãàí
òºãðºã, àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
100,3 ìÿíãàí òºãðºã áàéãàà íü ÄÍÁ
ºíãºðñºí îíîîñ 19.2 %, àæ
¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í 26.8 % òóñ
òóñ ºññºí áàéíà. Íýã õ¿íä îíîãäîõ
ÄÍÁ íü óëñûí äóíäàæààñ 47.4 õóâèàð
áàãà, áàðóóí á¿ñýýñ 9.5 õóâèàð èõ
áàéíà.
Ýõ ¿¿ñâýð Àéìãèéí ñòàòèñòèê


Õ¿í àì áà õºäºëìºð ýðõëýëò
2008 îíû æèëèéí ýöñèéí áàéäëààð àéìãèéí íèéò õ¿í àì 76.6 ìÿíãà áîëæ ºíãºðñºí
îíîîñ 2.9 ìÿíãàí õ¿íýýð áóóð÷, õ¿í àìûí 48,4% íü ýðýãòýé, 51.6% íü ýìýãòýé, 48.3% íü
õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àì áàéíà.
Íèéò õ¿í àìûí 21.2 % íü àéìãèéí òºâä, 22.5 % íü ñóìûí òºâä, 56.3 % íü õºäººä
îðøèí ñóóäàã. Àéìãèéí íèéò ºðõèéí 68.0 % áóþó 13.8 ìÿíãàí ºðõ ìàë á¿õèé , ¿¿íýýñ 10.8
ìÿíãàí ºðõ áóþó 78.6 % íü ìàë÷èí ºðõ ýçýëæ áàéíà.

99

Çóðàã 4. 4 Õºäºëìºð ýðõëýëò ñàëáàðààð

Õºäºëìºð ýðõýëòèéí áàéäëûã
ñàëáàðààð àâ÷ ¿çâýë, 64,5% õºäºº àæ
àõóéí, 16,7% òºð çàõèðãààíû, 10,7%
õóäàëäàà ¿éë÷èëãýýíèé, 6,7% íü õ¿íñ,
áàðèëãà, öàõèëãààí, äóëààí çýðýã
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò
àæèëëàæ áàéíà. Íèéò àæèëëàãñàäûí 73,4%
íü õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷èä, 15,5% íü
òºðèéí òºñºâò áàéãóóëëàãàä, 5,2% íü
êîìïàíèä, 3% íü õîðøîî, íºõºðëºëä, 2,9%
íü áóñàä õýâøèëä àæèëëàæ áàéíà.



Ýõ ¿¿ñâýð àéìãèéí ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë-2008

Ýäèéí çàñãèéí íººö áîëîìæ
Àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí ñàëáàð íü ÌÀÀ-í ¿éëäâýðëýë áà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä
ìàëûí òîî òîëãîé íèëýýä ºñ÷ 2008 îíä 3.136 ñàÿ òîëãîé ìàë òîîëóóëñàí íü óëñäàà 5-ð
áàéð ýçýëäýã. 2008 îíûã 2004 îíòîé õàðüöóóëàõàä ìàëûí òîî íü 64.8 %, õàðèí ºíãºðñºí
îíòîé õàðüöóóëàõàä 4.5 % òóñ òóñ ºññºí áàéíà.

Çóðàã 4. 5 Ìàëûí òîî òîëãîé/ ìÿí òîë/


Çóðàã 4. 6 Ìàëûí á¿òýö, 2008 îí

















Ýõ ¿¿ñâýð: àéìãèéí ñòàòèñòèê

Õýäèéãýýð ìàëûí òîî òîëãîé ºñ÷ áàéãàà áîëîâ÷ ìàëûí á¿òýö íü àëü õýäèéíýý
àëäàãäàæ, ìàëûí 50.3 õóâü íü õîíü, 42 õóâü íü ÿìàà áóþó íèéò ìàëûí 92.3 õóâèéã áîã
ìàë, 7.7 õóâèéã áîä ìàë ýçýëäýã. Áîã ìàëûí òîî òîëãîé ºññºí íü áýë÷ýýðèéí äààöûã
õýòð¿¿ëýí öºëæèëòèéã ò¿ðãýñãýõýä ò¿ëõýö ºã÷ áàéíà.
Çàâõàí àéìàã æèëä äóíäàæààð õîíèíû íîîñ 1663.4 òí, òýìýýíèé íîîñ 29.7 òí, ÿìààíû
íîîëóóð 323.9 òí, áóñàä íîîñ 164 òí-ûã áýëòãýõ áîëîìæòîé áà ýíý íü õîíèíû íîîñíû
óëñûí 9.7%, íîîëóóðûí 6.6 %, òýìýýíèé íîîñíû 2.6 % ýçýëäýã áà ýêñïîðòûí
çîðèóëàëòààð 1.9 ìÿíãàí òîíí ìàõ áýëòãýõ áîëîìæòîé áºãººä áàðóóí á¿ñýä ýíý
¿ç¿¿ëýëòýýðýý òýðã¿¿ëäýã
Íèéò òàðèàëàíãèéí òàëáàéí õýìæýýãýýð áàðóóí á¿ñýä òýðã¿¿ëäýã áà á¿ñèéí íèéò
òàðèàëàíãèéí òàëáàéí 52.3 %, òàðèàëæ áóé òàëáàéí 47.2 % íü òóñ àéìàãò áàéäàã. Ãýâ÷
ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä öàã àãààðûí òààëàìæã¿é áàéäàë áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí õ¿íäðýëýýñ
øàëòãààëàí íèéò òàðèàëàíãèéí òàëáàéíõàà 24 % áóþó äóíäàæààð 600 îð÷èì ãà-ä òàðèàëæ
100
4100 îð÷èì òí óðãàö õóðààí àâäàã. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë íü òîãòìîë, àéìãèéí
íèéò õýðýãöýýò òºìñ õ¿íñíèé íîãîîíû 47.3 % õàíãàäàã áà 2008 îíä õóðààí àâñàí óðãàöûí
58.35 % òºìñ, 28.68 % õ¿íñíèé íîãîî, 12.93 % ìàëûí òýæýýë áàéíà. Íèéò õóðààí àâñàí
òºìñíèé 79.6 % õ¿íñíèé íîãîîíû 70.6 %-èéã Àëäàðõààí, Óëèàñòàé, Òîñîíöýíãýë, ìàëûí
òýæýýëèéí 64.8 % Òýëìýí, Öýöýí-Óóë ñóìóóä õóðààí àâñàí áîëíî.

Çóðàã 4. 7. Òàðèàëñàí òàëáàé óðãàö
Çóðàã 4. 8. Óðãàöûí á¿òýö
ýõ ¿¿ñâýð Àéìãèéí ñòàòèñòèê-2008
ýõ ¿¿ñâýð Àéìãèéí ñòàòèñòèê-2008

Áàéãàëèéí áîëîí àøèãò ìàëòìàë: Çàâõàí àéìàã íü ãàçðûí äîîðõè ýðäýñ áàÿëãèéí
íººö õàðüöàíãóé áàãà. ªºðèéí àéìãèéí íóòàã äýâñãýð äýýð í¿¿ðñíèé îðäã¿é öººõºí
àéìãèéí íýã þì. Îéðûí õóãàöààíä àøèãëàæ áîëîõ àøèãò ìàëòìàëóóä ãýâýë, àéìãèéí òºâ
õýñýã, Óëèàñòàé ñóìûí îð÷èìä ýëñ õàéðãàíû õîëüö, òîîñãîíû øàâàð, øîõîéí ÷óëóó,
áàðèëãûí ýëñ çýðýã áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ýðäýñ, ò¿¿õèé ýäèéí íººöòýé. Çàâõàí àéìãèéí
íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 10 õóâüòàé òýíöýõ õýìæýýíèé îéí íººöòýé áà íèéò îéí 96.6 %
øèíýñ, 2.3 % õóø, 1% ãàöóóð, 0.1 % íü áóðãàñ ýçýëäýã àæ.
2005-2006 îíä áîëñîí ò¿éìýðò ºðòñºí îéí ñàíãààñ 6.9 ìÿí ì
3
, ò¿ëøíèé ìîä
àøèãëàëòûí á¿ñýýñ 35.1 ìÿí ì
3
, îéí öýâýðëýãýýíýýñ 3.5 ìÿí ì
3
ò¿ëøíèé ìîä áýëòãýõ
áîëîìæòîé áà àéìãèéí áîëîí ñóìûí òºâèéí äóëààíû ãîë ýõ ¿¿ñâýð íü ò¿ëøíèé ìîä
áàéíà.
Äýä á¿òýö: Çàâõàí àéìàãò äýä á¿òýö ìàø ñóë õºãæñºí, çàìûí ñ¿ëæýýíèé õàíãàìæèéí
êîýôôèöèåíò 0.11 ãýæ òîîöîîëîãäñîí íü Äàðõàí-Óóë àéìãààñ (3.7), 29.7 äàõèí, Õýíòèé
àéìãààñ 3,5 äàõèí äîîãóóð áàéíà. Óëèàñòàé, Òîñîíöýíãýëèéí ÷èãëýëä îíãîö äîëîî õîíîãò
2 óäàà íèñëýã õèéæ áàéíà. Ýð÷èì õ¿÷íèé íýãäñýí ñèñòåìä õîëáîãäîîã¿é àéìãóóäûí íýã áà
ýð÷èì õ¿÷íèé áàéíãûí õîìñäîëä ºðòºæ áàéäàã. Óëèàñòàé, Òîñîíöýíãýë ñóìóóä íü ºâëèéí
óëèðàëä äèçåëü, äóëààíû óëèðàëä Èäýð, Áîãäûí ãîëûí óñàí öàõèëãààí ñòàíöûí ýõ
¿¿ñâýðòýé áîë ñóìûí òºâ¿¿ä íü çºâõºí ºâëèéí óëèðàëä äèçåëü ñòàíöààñ öàõèëãààíààð
õàíãàãääàã áàéíà. Ýð÷èì õ¿÷ áîëîí äóëààíû çàðäàë ºíäºðòýé.
Õ¿íèé õºãæèë áà ÿäóóðàë: Õ¿íèé õºãæèë áîë óëñ îðíû õºãæëèéí ãîë ãàðö þì ãýæ
¿çäýã. Àëü ÷ ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîíä ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæëèéí àñóóäàë ìàø
õóðöààð òàâèãääàã. Óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ, ¿éëäâýð áàéãóóëàõàä õàìãèéí èõ àíõààðàõ
àñóóäàë áîë õ¿íèé õºãæëèéí àñóóäàë áàéäàã. Çàâõàí àéìãèéí õ¿íèé õºãæëèéí ýðýìáèéã
Äàðõàí-óóë àéìàãòàé õàðüöóóëàí õàðàõàä
Çóðàã 4. 9 Õ¿íèé õºãæëèéí ýðýìáý
1
Çàâõàí àéìàã 14-18 áàéðàíä,
Äàðõàí-óóë àéìàã 2-9 áàéðàíä
áàéãàà íü ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé
õºãæëèéí ÿëãàà áàéíà ãýäãèéã èëòãýæ
áàéíà.
Õ¿íèé õºãæëèéí äîîãóóð ò¿âøèí
íü ÿäóóðàë, àæèëã¿éäýë, ãýìò õýðýã
çýðýã ñºðºã ¿ð äàãàâðûã áàéíãà áèé
áîëãîæ áàéäàã. Çàâõàí àéìãèéí
àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 3.7 õóâüòàé
áàéãàà íü óëñûí äóíäàæààñ 0.9, ÓÁ
101
õîòûíõîîñ 2.2 äàõèí èõ, Äàðõàí-Óóë àéìãèéíõààñ 0.1, Õýíòèé 0.3 õóâèàð áàãà áàéíà.
9

Çàâõàí àéìãèéí íèéò õ¿í àìûí 28.7 õóâü íü àìüæèðãààíû áàòàëãààæèõ ò¿âøèíãýýñ
äîîãóóð ò¿âøèíä àìüäàð÷ áàéíà.
10

4.2. ¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ºíººãèéí áàéäàë íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë
Çàâõàí àéìàãò 2008 îíû ýöñèéí áàéäëààð á¿ðòãýëòýé 743 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí
8 % íü áîëîâñðóóëàõ, 2 % íü öàõèëãààí äóëààíû ¿éëäâýðëýë, 3 % íü áàðèëãà èõ çàñâàðûí
÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõààð á¿ðòã¿¿ëñýí áà 81.4 % íü áóþó 605 àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëàãà ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà. ̺í 169 àæ àõóéí íýãæ áîëîâñðóóëàõ
÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ á¿ðòãýëòýé áàéãàà áîëîâ÷ òýäíèé 71.6 % íü áóþó 121
àæ àõóéí íýãæ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Õàðèí ¿ëäýõ 48 àæ àõóéí íýãæèéí 17 íü
¿éë àæèëëàãàà ýõëýýã¿é, 23 íü ò¿ð çîãññîí, 8 íü á¿ðýí çîãññîí áàéíà.
Çóðàã 4. 10. ¯éë àæèëëàãààíû õàíäëàãà













Ýõ ¿¿ñâýð Àéìãèéí ñòàòèòèñòèêèéí ýìõýòãýë-2008

¯éë àæèëëàãààãàà ò¿ð çîãñîîñîí 23 àæ àõóéí íýãæèéí 12 íü áîëîâñðóóëàõ, 10 íü ÕÀÀ-
í,1 íü öàõèëãààí õèéõ ¿éëäâýðëýë, óñàí õàíãàìæèéí ÷èãëýëèéí àæ àõóéí
íýãæ¿¿ä áàéíà.
.
Çóðàã 4. 11 Á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ð


Ýõ ¿¿ñâýð ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë

Àéìàãò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýðëýã÷äèéí 43.5 % íü àëáàí, 56.5 % íü àëáàí
áóñ õýëáýðòýéãýýñ ãàäíà íèéò ¿éëäâýðëýã÷äèéí 42.1 õóâü íü ìîä, ìîäîí ýäëýë, 17.7 õóâü



1.2
Монголын хүний хөгжлийн илтгэл-2007 хуудас-33,133
102
íü õ¿íñíèé, 21.1 õóâü íü î¸äîë, 10.6 õóâü íü áàðèëãà, 8.6 õóâü íü áóñàä ÷èãëýëèéíõ áàéíà.
¯éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýð¿¿äèéã áàéðøëààð õàðóóëáàë:

Çóðàã 4. 12 Æį-èéí áàéðøèë /ñóìààð/

















Ýõ ¿¿ñâýð: ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë

Àëáàí ¸ñîîð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí 44.5 õóâü íü Óëèàñòàé, àëáàí
áóñ àæ àõóéí íýãæèéí 44.6 õóâü íü Òîñîíöýíãýë ñóìàíä áàéðøèæ áàéíà (Çóðàã 4.12).
Õàìãèéí èõ àëáàí áóñààð ¿éëäâýðëýãääýã á¿òýýãäýõ¿¿í áîë ìîä, ìîäîí ýäëýë áàéñàí íü
áîãèíî õóãàöààíä õóðäàí ìºí㺠îëæ áàéãàà ó÷ðààñ õ¿ì¿¿ñ ýðõëýõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã.
Òóõàéëáàë Òîñîíöýíãýë ñóìàíä àëáàí áóñààð ïàëê áýëòãýäýã 20 îð÷èì õºðºº ðàì
àæèëëàäàã áàéíà. Àëáàí áóñ ñåêòîðò ¿éëäâýðëýãäýæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿í íü òóõàéí îðîí
íóòãèéí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëä îðæ òîîöîãäîõã¿é áàéíà.
Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä øèëæñýíýýñ õîéø øèíýýð Óëèàñòàé õîòîä
öýâýð óñ ñàâëàõ ¿éëäâýð, Àãüòûí àìàíä æèëä äóíäæààð 1500 òí íîîñ óãààæ, 20000 êâ. ì
ýñãèé ¿éëäâýðëýõ öåõ, Òýñèéí ãîëûí ãóðèëûí ¿éëäâýð, Òîñîíöýíãýëä ìàõ áýëòãýõ ¿éëäâýð
áàéãóóëàãäñàí áàéíà. 2008 îíä àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò 7.7 òýðáóì òºãðºãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
áîðëîãäîæ, áàíç áýëòãýõ, ãýðèéí áà àëáàí òàñàëãààíû òàâèëãà õèéõ, íîîñ óãààõ, òàëõ,
íàðèéí áîîâ, ãóòàë, àðõè, äàðñ, áàðèëãûí öººí íýðèéí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýë çîíõèëæ
áàéíà.
Çóðàã 4. 13 Àæ ¿éëäâýðèéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í /ñàÿ òºã/
Àæ ¿éëäâýðèéí íèéò
áîðëóóëàëòûí 86.7% öàõèëãààí,
äóëààíû ¿éëäâýðëýë ýçýëæ
áàéíà.
Çàâõàí àéìàãò äàâñ, ìîä 2-
îîñ ººð àøèãëàæ áàéãàà àøèãò
ìàëòìàë áàéõã¿é, äýä á¿òýö
õºã溺ã¿éãýýñ àæ ¿éëäâýð, òýð
äóíäàà áîëîâñðóóëàõ ñàëáàð ñóë
õºãææýý. Àéìãèéí àæ ¿éëäâýðèéí
ñàëáàðûí áîðëóóëàëò óëñûí àæ
¿éëäâýðèéí ñàëáàð ûí áîðëóóëàëòàä 0.1% ýçýëæ, íýã õ¿íä íîãäîõ àæ ¿éëäâýðèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íýýð óëñûí äóíäæààñ 30 äàõèí áàãà áàéíà.









103
Çóðàã 4. 14 Àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿òýö

2008 îíû áàéäëààð àæ
¿éëäâýðèéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
67 %-èéã õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýë, 13 %-èéã ìîäîí
ýäëýë, 10 % õóâöàñ ¿éëäâýðëýë, 3
% áàðèëãûí ºíãºò õàâòàí, 2 %
ýñãèé, óãààñàí íîîñ, 5 % áóñàä
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë ýçýëæ
áàéíà.


Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ñòàòèñòèê


Àéìãèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí òåõíèê òåõíîëîãèéí ºíººãèéí áàéäëûã
ñóäàëãààíä îðîëöñîí àæ àõóéí íýãæ¿¿äýýð òºëººë¿¿ëýí àâ÷ ¿çýæ äàðààõ çóðàãò õàðóóëàâ.

Çóðàã 4. 15. Òåõíèê òåõíîëîãèéí ºíººãèéí áàéäàë













Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë

Ñóäàëãààíä îðîëöñîí ¿éëäâýð¿¿äèéí 14 íü ãàð àæèëëàãààòàé æèæèã îâðûí, 16 õóó÷èí
õîöðîãäñîí òåõíèê òåõíîëîãèòîé, 3 íü øèíý÷ëýãäñýí, 1 íü îð÷èí ¿åèéí äýâøèëòýò òåõíèê
òåõíîëîãèòîé ãýæ õàðèóëñíààñ ¿çýõýä èõýíõ íü õóó÷èðñàí áóþó ãàð àæèëëàãààòàé
¿éëäâýð¿¿ä àæèëëàæ áàéíà. Äýýðõè òåõíèê òåõíîëîãèéí õîöðîãäîë íü õ¿÷èí ÷àäëàà äóòóó
àøèãëàõàä õ¿ð÷ áàéãààã äàðààõü çóðàãíààñ õàðæ áîëíî.

Çóðàã 4. 16. Õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûí áàéäàë

Íèéò ¿éëäâýð¿¿äèéí 23 íü
áóþó 69.6% íü õ¿÷èí
÷àäëûíõàà 50 õ¿ðòýëõ õóâèéã,
10 íü áóþó 30,4 õóâü íü õ¿÷èí
÷àäëûíõàà 50-100 õ¿ðòëýõ
õóâèéã àøèãëàäàã áàéíà.





Ýõ ¿¿ñâýð: ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë

Õ¿÷èí ÷àäëàà á¿ðýí ã¿éöýä àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà áîëîí òýä íàð ó÷èðäàã õàìãèéí
ò¿ãýýìýë áýðõøýýë¿¿äýä ¿éëäâýðëýã÷äèéí 25 õóâüä íü ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéí õàíãàìæ
õ¿ðýëöýý, íèéë¿¿ëýëòèéí ñóâàã, ÷àíàðûí áàéäàë, 22.9 õóâü íü òåõíèê, òåõíîëîãèéí
104
äóòàãäàë, 18.7 õóâü íü ýð÷èì õ¿÷íèé õîìñäîë, 13.5 õóâü íü ýðãýëòèéí õºðºíãèéí
õ¿ðýëöýýã¿é áàéäàë ãýñýí áýðõøýýë¿¿ä ãýæ íýðëýñýí áàéíà.

Çóðàã 4. 17 ¯éëäâýð¿¿äýä ó÷èðäàã áýðõøýýë¿¿ä



Ýõ ¿¿ñâýð Ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë

À. Ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéí òàëààð
Ñóäàëãààíä îðîëöñîí ¿éëäâýðëýã÷äèéí 14.6 õóâü íü îðîí íóòãààñàà, 85.4 õóâü íü ÓÁ,
õºðø çýðãýëäýý àéìàã, èìïîðòîîð ò¿¿õèé ýäýý áýëòãýäýã áàéãàà íü õîëîîñ òýýâýðëýõ
òýýâðèéí çàðäàë, ãààëèéí áîëîí îðîí íóòãèéí òàòâàð, õóðààìæ, öàã õóãàöàà àëäàõ ãýõ ìýò
àñàð èõ õýìæýýíèé ¿ðã¿é çàðäëûã ãàðãàæ áàéíà.
¯éëäâýðëýã÷äèéí 70.5 õóâü íü ò¿¿õèé ýäýý ººðñ人 î÷èæ àâäàã ãýæ õàðèóëñàí íü
ò¿¿õèé ýäèéí íèéë¿¿ëýëòèéí íýãäñýí ñ¿ëæýý òîãòîîã¿éãýýñ ò¿¿õèé ýäýä ÷àíàðûí õÿíàëò
òàâèõ áîëîìæã¿é áàéäëûã áèé áîëãîæ ýíý íü ýðãýýä ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðò
íºëººëæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 10 æèë Ìîíãîë óëñàä Ẻíèé õóäàëäààíû ñ¿ëæýý áàéãóóëàõ
òóõàé îëîí óäàà ÿðüñàí áîëîâ÷ àìüäðàë äýýð íýã ÷ ç¿éë áèåëýõã¿é áàéíà. Õýðâýý ¿íýõýýð
áàéãóóëàõ ãýæ ìºðººäººä áàéñàí Ẻíèé õóäàëäààíû ñ¿ëæýý áàéãóóëñàí áîë
¿éëäâýðëýã÷èä ò¿¿õèé ýäýý áýëòãýõ ãýæ öàã õóãàöàà àëäàõã¿éãýýð ÷àíàðòàé ò¿¿õèé ýäèéã
ººðèéí õýðýãöýýíä òîõèðóóëàí áàãà áàãààð àâààä ë ¿éëäâýðëýëýý ÿâóóëæ áîëíî.
ªíººäºð íýã óäàà ÿâàõààðàà ãýýä ë íèëýýä èõ õýìæýýíèé çýýë àâààä ò¿¿ãýýðýý
õÿìäõàí ¿íýòýé ÷àíàð ìóóòàé íèëýýí èõ ò¿¿õèé ýä òàòàæ àâàà÷ààä ë çîðèóëàëòûí áîëîí
çîðèóëàëòûí áóñ ñêëàä ñàâàíä õàäãàëààä, ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðóóëàëò íü
óäààí áàéõ þì áîë çýýë, çýýëèéí õ¿¿ãèéí ºðºíä ºðòñºí æèæèã ¿éëäâýðëýã÷èä îëîí áàéíà.
Á. Òåõíèê, òåõíîëîãèéí äóòàãäàë
Îðîí íóòãèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äýä äýëõèéí äýâøèëòýò òåõíèê òåõíîëîãèéí
òàëààðõè ìýäýýëýë õîìñ áàéõ, íºãºº òàëààñ ìýðãýæèëòýí, àæèëëàõ õ¿÷íèé ãàäààä
õýëíèé ìýäëýã äóòìàã, ìýäýýëëýýð õàíãàõ ¿éë÷èëãýýíèé íýãæ¿¿ä áàéõã¿é çýðãýýñ
øàëòãààëàí áóñäààð çóó÷ëóóëàõ çàìààð ãîëäóó ÁÍÕÀÓ-ûí õîöðîãäñîí òåõíîëîãèòîé
¿éëäâýð¿¿äèéã ñóóðèëóóëñàí íü á¿òýýìæ, ¿ð àøãèéã áóóðóóëàõ íýã øàëòãààí áîëæýý.
̺í òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîíû ¿åä áîëîâñðóóëàõ ñàëáàðûí
õºãæèë ñóë áàéñàí ó÷ðààñ òóðøëàãàòàé ìýðãýæëèéí àæèë÷èä íýí õîâîð áà àéìãèéí ÌѯÒ
íü áàðèëãà, î¸äîë, ¿ñ÷èí, òîãîî÷, êîìïüþòåð áîëîí òåëåâèçîð çàñâàð÷èí, àâòî çàñâàð÷èí,
æîëîî÷ çýðýã ìýðãýæëèéí àæèë÷èä áýëòãýæ áàéíà. ÌÑ¯Ò ººðèéí ìýðãýæëèéí äàäëàãà õèéõ
ñóóðü áààçã¿éãýýñ òàíõèìûí ñóðãàëòààð õîöðîãäñîí õóó÷èí òåõíîëîãèéã ýçýìø¿¿ëäýãýýñ
òºãñºã÷èäèéí äàäàë, ÷àäâàð õàíãàëòã¿é, òºãñººä ãàðñàíû äàðàà àæëûí áàéð îëäîõã¿é
áàéíà. Òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãèéí ¿åä àæèëëàæ áàéñàí èíæåíåð òåõíèêèéí
àæèëòàí, àæèë÷èä íü ÓÁ õîò, òºâ ñóóðèí ãàçàð øèëæñýí, ºíäºð íàñíû òýòãýâýðò ãàðñàí
çýðýã øàëòãààíóóäààñ óëáààëàí ìýðãýæèëòýé, òóðøëàãàòàé àæèëòàí àæèë÷èä õîâîð
áîëñîí áàéíà. Áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äýä ìýðãýæèëòýé áîëîâ÷ äàäëàãà òóðøëàãàã¿é
õ¿ì¿¿ñ äàäëàãàæóóëàõ, àëü ýñâýë îãò ìýðãýæèëã¿é àæèëã¿é õ¿ì¿¿ñèéã àâ÷ àæèëëóóëäàã
áàéíà. Àéìàãò ÌÓÈÑ-èéí ÝÇ-èéí ñàëáàð ñóðãóóëü áàéäàã áîëîâ÷ ýäèéí çàñãèéí ÷èãëýëèéí
ìýðãýæèëòýí áýëòãýõýýñ òåõíîëîãèéí ÷èãëýëèéí ìýðãýæèëòýí áýëòãýõã¿é áàéíà.
105
Â.Ýð÷èì õ¿÷ áîëîí äóëààí õàíãàìæèéí äóòàãäàë
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áàðàã á¿õ ñóìûí òºâ Äèçåëü öàõèëãààí ñòàíöàà ò¿ëøíèé ¿íý
ºíäºð, àðä èðãýäèéí õóäàëäàí àâàõ ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõè ìóóãààñ áîëæ àæèëëóóëàõã¿é
áàéíà. Ñóìûí òºâä àìüäàð÷ áóé àéë ºðõ¿¿äèéí 60-70 õóâü íü íàðíû ýëåìåíò àøèãëàí
ãýðýëò¿¿ëãèéí õýðýãöýýãýý õàíãàæ áàéíà.
Õàðèí äóëààí õàíãàìæèéí õóâüä çºâõºí Óëèàñòàé ñóì îäîîãèéí áàéäëààð áàãà õ¿÷èí
÷àäëûí òóñ òóñäàà àæèëëàäàã 0.4-0.5-ààñ èõã¿é À¯Ê-òàé óñ õàëààãóóðûí õàëààëòûí 30
ãàðóé çóóõòàé áà ãàð àæèëëàãàòàé, àæëûí íºõöºë èõýýõýí ìóó.
Ýäãýýð çóóõíóóä íü ò¿ãýýñýí äóëààíû ýð÷èì õ¿÷ýý àëáàí áàéãóóëàãóóäàä áàðèëãûí
ãàäíà ýçëýõ¿¿íýýð, íèéòèéí îðîí ñóóöàíä ñóóöíû òàëáàéãààð áîäîæ áîðëóóëäàã áà ¿íèéã
íü àéìãèéí ýð÷èì õ¿÷íèé êîìèññ òîãòîîæ ºãäºã áºãººä çóóõ á¿ðèéí õóâüä ººð ººð 600-
1960 òºã/m
3
õîîðîíä áàéíà. Ýíý ¿íý íü Óëààíáààòàð õîòûí ÒÝÖ-¿¿äèéíõýýñ îéðîëöîîãîîð
4 äàõèí èõ ¿íýòýé áàéíà.
¯¿íèé ãîë øàëòãààí íü
1. Í¿¿ðñýý õîë çàéãààñ àâòîìàøèíààð òýýâýðëýäýã
2. À¯Ê áàãàòàé õîöðîãäñîí çóóõ õýðýãëýæ áàéãààòàé õîëáîîòîé þì.
Äóëààíû ¿íý àëáàí áàéãóóëàãà, àæ àõóéí íýãæ¿¿äýä 930-1960₮, àéë ºðõºä 200-300₮,
ýð÷èì õ¿÷ àéë ºðõºä 50₮, àëáàí ãàçðóóäàä 90₮ ¿íýòýéãýýð áîðëóóëæ áàéãàà íü
¿éëäâýðëýã÷äèéí çàðäëûã ºñãºõ íýã øàëòãààí íü áîëäãîîñ ãàäíà íàéäâàðòàé áóñ áàéíà.

Ã.Ñàíõ¿¿ãèéí õ¿íäðýë /Ýíý òóõàé 4.4-ä äóðäàõ áîëíî./
¯éëäâýðëýã÷äýä ó÷èð÷ áóé áýðõøýýë¿¿äèéã òºðèéí óäèðäàõ àæèëòàíãóóä õýðõýí ¿çýæ
áàéãààã çóðàã 4.18 –ä õàðóóëëàà.

Çóðàã 4. 18.¯éëäâýðëýã÷äýä ó÷èðäàã áýðõøýýë /òºðèéí óäèðäàõ àæèëòàíû/

Ýõ ¿¿ñâýð: ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë

Óäèðäàõ àæèëòàíóóäûí ¿íýëãýýãýýð ¿éëäâýðëýã÷äýä ó÷èðäàã ãîë áýðõøýýë íü äýä
á¿òöèéí õºãæèë ìóó, ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéí õîìñäîë, òåõíèê òåõíîëîãèéí õîöðîãäîë,
¿éëäâýðèéí óäèðäëàãûí ìåíåæìåíòèéí óð ÷àäâàðûí äóòìàã áàéäàë çýðýã íºëººëäºã ãýæ
¿çñýí áàéíà. Ýõíèé 3 õàðèóëò ¿éëäâýðëýã÷äèéíõòýé òîõèð÷ áàéãàà áà õàðèí
ìåíåæìåíòèéí óð ÷àäâàð ìóó ãýæ òîäîðõîéëñîí íü áîäèò áàéäàëòàé íèéöýæ áàéíà.
Áàðèëãûí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýð¿¿äèéí óäèðäàõ àæèëòàí íàð íü
ãîëäóó èíæåíåð¿¿ä áàéõàä õ¿íñ, î¸äîë ãýõ ìýò áóñàä ÷èãëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ
áóé ¿éëäâýðèéí óäèðäàõ àæèëòàí íàð íü ãîëäóó ýì÷, áàãø, õóóëü÷ ãýõ ìýò íèéãìèéí
÷èãëýëèéí ìýðãýæèëòýé áàéâ. Ñóìûí òºâä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýð¿¿äèéíõ
ìýðãýæèëòýé àæèë÷èä ÷ áàéâ. ̺í íºãºº òàëààñ òóõàéí îðîí íóòãèéí èðãýäèéí áèçíåñèéí
îâñãîî, çàõ çýýëèéí ìýäëýã ñóëààñ áèå áèåíýý äàãàí äóóðèàæ íýã òºðëèéí áèçíåñèéã
õèéäýã ó÷ðààñ çàõ çýýëä ºðñºëäºõ ÷àäâàðàà áóóðóóëæ áàéäàã. Èéìä òóõàéí îðîí íóòãèéí
õýðýãöýýíä òîõèðñîí òîäîðõîé òîîíû ¿éëäâýðëýã÷ áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã òîäîðõîéëæ ºã÷
áîëîõîä ÷ ñºðºã ¿ð äàãàâàð áàéãààã ¿ã¿éñãýõ àðãàã¿é. Óäèðäàõ àæèëòàí áà ¿éëäâýðëýë
106
ýðõëýã÷äèéí àëü àëèíûõ íü õ¿íäðýë ãýæ ¿çýæ áàéãàà òåõíèê òåõíîëîãèéã õýðõýí ººð÷ëºõ
òàëààðõè ¿éëäâýðëýã÷äèéí õýðýãöýýã òîäîðõîéëîí çóðàã 4.19-ä õàðóóëëàà.

Çóðàã 4. 19.Òåõíèê, òåõíîëîãèéí ººð÷ëºëò
Ñóäàëãààíä õàìðàã-
äñàí 34 ¿éëäâýð-
ëýã÷äýýñ 10 íü îäîîãèéí
òåõíèê, òåõíîëîãèéí
á¿õýëä íü ñîëèõ,
òåõíîëîãèéí ãîðèìîî
ººð÷ëºõ 8 íü çàðèì
äàìæëàãàà ñîëèõ, 5 íü
äóòóó áàéãàà äàìæëàãàà
ã¿éöýýõ, 4 íü àãóóëàõ
çîîðüòîé áîëîõ /ãàçàð
òàðèàëàí ýðõëýã÷èä/ ãýæ
õàðèóëñàí áàéíà.


Ýõ ¿¿ñâýð ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë

¯éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýðëýã÷äèéí íýì¿¿ ºðòºã ¿éëäâýðëýëèéí áàéäëûã àâ÷
¿çýõýä ¿éëäâýð¿¿äèéí 72.7 % íü 30 õ¿ðòýëõ õóâèéí íýì¿¿ ºðòºã á¿òýýæ áàéíà. Òàëõ
íàðèéí áîîâ, î¸äîë ãýõ ìýò ñàëáàðò 30%, áàðèëãûí ñàëáàðò 31-50 õ¿ðòëýõ õóâèéí íýì¿¿
ºðòãèéã á¿òýýäýã áàéõàä àðõè óíäààíû ñàëáàðûíõàí 51-70 õ¿ðòëýõ õóâèéí íýì¿¿ ºðòãèéã
á¿òýýäýã àæýý.

Çóðàã 4. 20. Áîðëóóëàëòûí îðëîãîä ýçëýõ íýì¿¿ ºðòºã









Ýõ ¿¿ñâýð ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë

Õýäèéãýýð õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿äýä áóñàä õºíãºí áîëîí áóñàä ñàëáàðòàé õàðüöóóëàõàä
áàãà ºðòºã á¿òýýãäýæ áóé ìýò áîëîâ÷ ýíý ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í õýðýãëýýíèé ¿íäñýí
á¿òýýãäýõ¿¿í áîëäîã, çàõ çýýëèéí ýðýëò ºñºõ õàíäëàãàòàé çýðýã íü ýäãýýð ¿éëäâýð¿¿äèéã
õºãæ¿¿ëýõ, äýìæèõ õàíãàëòòàé ¿íäýñëýë áîëíî.
Çàâõàí àéìàãò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýðëýã÷èä çºâõºí îðîí íóòàãòàà
áîðëóóëàëò õèéæ áàéãàà íü á¿ñèéí ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëºº áàéõã¿é áà ýêñïîðòîíä
á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàäàã íýã ÷ ¿éëäâýð àëãà áàéíà. Ìºí ¿éëäâýðëýã÷äèéí ýêîëîãèä ó÷èð÷
áóé íºëººëëèéã ººðñ人ð íü ¿íýë¿¿ëýõýä òýäíèé 58 õóâü íü ýêîëîãèä õàëã¿é, 21 õóâü
ýýëòýé, 18 õóâü íü ñºðºã íºëººëºëòýé áîëîâ÷ íºëººëëèéã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý àâäàã
ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. Àéìãèéí ºíººãèéí ¿éëäâýðò íºëººëæ áóé äîòîîä áîëîí ãàäààä
õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëºëèéã õàðãàëçàí SWOT øèíæèëãýýã õèéñýí.





107
Õ¿ñíýãò 4. 1. Çàâõàí àéìãèéí ¿éëäâýðæèëòèéí ÑÂÎÒ øèíæèëãýý

Äàâóó òàë Ñóë òàë
o Ýêîëîãèéí õóâüä öýâýð ó÷ðààñ
æèíõýíý ýêî á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
¿éëäâýðëýõ,
o Õ¿í àì óëàìæëàëò ¸ñ
çàíøèëàà àëäààã¿é
o Äýä á¿òöèéí õºãæèë ñóë,
o Ñàíõ¿¿æèëòèéí îðîí íóòãèéí áîëîìæ õîìñ,
o Äîòîîä çàõ çýýë áàãà,
o Äàäëàãà òóðøëàãàòàé ìýðãýæëèéí àæèëëàõ
õ¿÷ õîìñ,
o ÒÒÝÇÒ ¿åä áàéñàí çàðèì òîìîîõîí
¿éëäâýð¿¿ä îëîí æèë çîãññîíîîð òåõíèêèéí
áîëîí òåõíîëîãèéí õîöðîãäîëä îðñîí,
o Õ¿í àìûí òîî áóóð÷ áàéãàà, èðãýäýä
¿éëäâýðëýë ýðõëýõ óëàìæëàë áàéõã¿é,
o Óëàìæëàëò àðãààð ìàëûí àðüñ øèð, íîîñ
õººâðººð ìàë àæ àõóéí òîíîã òºõººðºìæ õèéõ
ºðõèéí ¿éëäâýðëýë çîãññîí.
Áîëîìæ Àþóë
o Òóâà óëñòàé õèë çàëãàà,
o Á¿ñèéí òóëãóóð òºâ,
o ¯éëäâýðëýë
òåõíîëîãèéí ïàðê áàéãóóëàõ,
o Äàðõàí íýõèé, Ýðäýíýò
õèâñ çýðýã ¿éëäâýð¿¿äèéí
ò¿¿õèé ýäýý áýëòãýäýã ãîë á¿ñ
o Çàñãèéí ãàçðààñ 2009
îíûã ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí æèë
áîëãîí çàðëàñàí
o ̺í ÌÀÀ-í
á¿òýýãäýõ¿¿íèé äàõèí
áîëîâñðóóëàëòûã çàñãèéí
ãàçðààñ äýìæèæ áàéíà.

o Àéìãèéí çàõ çýýë áàãà,
o Áàéãàëèéí íººö áàãà,
o Áýë÷ýýðèéí äààö õýòýðñýí,
o Áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð áàéãàà
íü çàðèì áè÷èë ¿éëäâýðëýã÷äèéã
òóéëäóóëæ áàéãàà ,
o Õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ¸ñ ñóðòàõóóí, ýð¿¿ë
ñýòãýëãýý õàíãàëòòàé áóñ, ¿íäýñíèé
¿éëäâýðëýëèéã äîðä ¿çýõ õàíäëàãà
o Òºãðºãèéí õàíøíû óíàëò èìïîðòûí
ò¿¿õèé ýäèéí ¿íèéã ºñãºæ áàéãàà,
o ¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòòàé òîíîã
òºõººðºìæèíä èìïîðòûí áîëîîä ͪÀÒ
îíîîäîã

107
Çóðàã 4. 21. Çàâõàí àéìãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí ºíººãèéí áàéäëûí çóðàãëàë






Гурилын үйлдвэр Оёдол

Талх нарийн боов,
гурилан бүтээгдэхүүн

Тоосго

Барилгын модон хийц

Давс

Мод модон эдлэл,
тавилга үйлдвэрлэл

Малын тэжээл

Савхин гутал

Махны чиглэлийн ЭАА

Төмөр хийц

Сүү сүүн бүтээгдэхүүн

Төмс хүнсний ногоо

Жимс жимсгэнэ

Ундаа жүүс

Мал нядлах, мах

Барилга угсралт


Ноос ноолуур эсгий
эдлэл
Таних тэмдэг:
108
4.3. Çàâõàí àéìãèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí èðýýä¿é

4.3.1. Çàâõàí àéìãèéã ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ ¿å øàò

Çàõ çýýëèéí ýðýëò, õýðýãöýý: ¯éëäâýðëýã÷èéí èðýýä¿éí ä¿ð òºðõèéã ãàðãàõäàà òóõàéí
çàõ çýýëä ÿìàð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðýëò áàéãàà, ò¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ ýäèéí çàñãèéí
áîëîí áàéãàëèéí íººö çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çñýí áîëíî.

Çóðàã 4. 22. Çàõ çýýë ýðýëò
Õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé ¿éëäâýð¿¿ä
òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ¿íýëãýýãýýð
Îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýõ áîëîìæòîé
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä õýðýãëýã÷äèéí ýðýëòýýð
Õýðýãëýã÷äèéí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ýð÷èì õ¿÷, òºìñ õ¿íñíèé
íîãîî, æèìñíèé ÷àíàìàë, ãóðèë, ñ¿¿ öàãààí èäýý, ìîäîí ýäëýë çýðýã îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýäýã
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðýëò íü ºñºõ õàíäëàãàòàé áîë òºðèéí àëáàí õààã÷èä áàðèëãûí ìàòåðèàë,
àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõ, æèìñ æèìñãýíý, ìîä áîëîâñðóóëàõ, íîîñ íîîëóóð áîëîâñðóóëàõ çýðýã
ººðòºº áàéãàà íººöºä òóëãóóðëàí õºãæèõ áîëîìæòîé ¿éëäâýð¿¿äèéí ÷èãëýëèéã äóðäñàí áàéíà.
ªíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí 59 õóâü íü àéìãèéí çàõ çýýëä, 26 õóâü íü çºâõºí ñóìûí ò¿âøèíä
á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîðëóóëäàã íü àéìãèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä á¿ñèéí ýäèéí çàñãèéí
õºãæèëä íºëºº ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. ̺í òºìñ õ¿ñíèé íîãîîíû çàõ çýýëèéí ýðýëò ºñ÷
áàéãàà, áàðèëãûí ñàëáàð õºðºí㺠îðóóëàëòààñ ýðýëò õàìààðàõ, æèìñ áîëîâñðóóëàã÷èä
ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í ãýæ õýðýãëýã÷èä ¿íýëæ áàéãàà ãýæ çàõ çýýëýý ¿íýëñýí áàéíà.
Îðîí íóòàãò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýðëýã÷äèéí ¿éëäâýðëýæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õýðýãëýã÷äèéí 61.3 õóâü, áîðëóóëàã÷äûí 60 õóâü íü ñàéí ãýæ ¿íýëñýí
áà òýä öààøèä áîëîâñðóóëàëòûí ÷àíàð, òåõíîëîãèéã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýæ
áàéíà. Áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä îäîîãèéí ¿éëäâýðëýæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõ ãýæ 55.8 õóâü, ñàâ áàãëàà áîîäîëòîé áîëãîõ ãýæ 8.8 õóâü, õàäãàëàëòûí íºõöëèéã
áîëîí çàãâàð õèéöèéã ñàéæðóóëàõ ãýæ òóñ á¿ð 5.9 õóâü íü õàðèóëñàí áàéíà.
Äýýðõ ñóäàëãààíóóäààñ ä¿ãíýæ ¿çýõýä îäîîãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí òåõíèê òåõíîëîãèéã
øèíý÷ëýõ çàéëøã¿é øààðäëàãà áàéãààã èëòãýæ áàéíà.
ªíººãèéí áàéäëààð Çàâõàí àéìàãò á¿ñèéí õýìæýýíä á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýõ ÷àäàâõèòàé
¿éëäâýð áàéõã¿é, ìîäîí ìàòåðèàë, ãàëûí ò¿ëøíèé õóâüä Õîâä, Ãîâü-Àëòàé çýðýã àéìãóóäàä
áîðëóóëäàã áàéíà.
109
Ìàíàéõ øèã õ¿í àì ñèéðýã, çàõ çýýëýýñ àëñëàãäñàí, äýä á¿òöèéí õºãæèë ñóë áàéãàà
îðîí íóòàãò Æį-èéã õºãæ¿¿ëýõýýñ èë¿¿òýé òîìîîõîí îðîí íóòãèéí ýäèéí çàñàãò íºëºº
¿ç¿¿ëæ ÷àäàõóéö 2-3 ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé áà ò¿¿íèéã äàãàëäàí ¿éë÷èëãýýíèé
íýãæ¿¿ä áèé áîëíî. Çàâõàí àéìàãò ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã äàðààõü ¿å øàòòàéãààð çîõèîí
áàéãóóëæ áîëîõ áàéíà.

Õ¿ñíýãò 4. 1 Çàâõàí àéìãèéã ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ ¿å øàò
Íýí øààðä-
ëàãàòàé
¿éëäâýð
Çýðýãöýý
áàéãóóëàõ
¿éëäâýð¿¿ä
ÿéöýòãýõ àæèë
Õàìðàõ
õóãàöàà
Øààðäàã-äàõ
õºðºíãº, òýð
áóì òºã
Ýõ ¿¿ñâýð
I øàò
Ýð÷èì õ¿÷íèé
¿éëäâýð
2009-2011

Óëñûí òºñâèéí õºðºíãº
Ìàõ
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
Òîíîã
òºõººðºì溺
óãñðàõ
2009-2013 2.0
ªºðèéí áîëîí
õºíãºëºëòòýé
çýýë
Õ¿íñíèé ¿éëäâýð
Ïëàíòàöè
áàéãóóëàõ
2009-2011 0.3
ªºðèéí áîëîí
çýýëèéí õºðºíãº
Ãóðèëûí ¿éëäâýð
Áàðèëãà
áàéãóóëàìæàà
áàðèõ, òîíîã
òºõººðºì溺
óãñðàõ
2009-2013 0.8
ªºðèéí áîëîí
õºíãºëºëòòýé
çýýë
Òàëõ íàðèéí
áîîâíû öåõ
Á¿òýýãäýõ¿¿íýý
¿éëäâýðëýõ

2009-2013 0.08
Çýýëèéí áîëîí
òºñëèéí
õºðºí㺺ð

Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí
àæ àõóé
2009-2013 0.12
Áàðèëãûí
ìàòåðèàë
2009-2014 1.5
Çýýëèéí áîëîí
ººðèéí õºðºí㺺ð
Íîîñ
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
Áàðèëãà
áàéãóóëàìæ
òîíîã
òºõººðºì溺
óãñðàõ
2009-2012 6.1
Çýýëèéí áîëîí
ººðèéí õºðºíãº
Òºìñ õ¿íñíèé
íîãîî
Á¿òýýãäýõ¿¿íýý
íýìýãä¿¿ëýõ
2009 0.05
ªºðèéí áîëîí
ëèçèíãèéí
¿éë÷èëãýýãýýð
Óëàìæëàëò ýñãèé
ýäëýë
Á¿òýýãäýõ¿¿íýý
¿éëäâýðëýõ

2009
Õ¿ñâýë çýýëèéí
õºðºíãº
Óëàìæëàëò àðüñ
øèðýí ýäëýë
2009
Õ¿ñâýë çýýëèéí
õºðºíãº
II øàò
¯éëäâýðæ¿¿-
ëýëò
Ýð÷èì õ¿÷íèé
¿éëäâýðëýë
2011
îíîîñ
Òºñâèéí õºðºíãº
Ìàõ
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
2011
îíîîñ
1.0
ªºðèéí áîëîí
çýýëèéí õºðºíãº

Õ¿íñíèé ¿éëäâýð
2011
îíîîñ
0.5
110
Áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí
¿éëäâýð
2011
îíîîñ
0.5
Íîîñ
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
2011
îíîîñ
0.9 ªºðèéí õºðºíãº
Ñàðëàãèéí
õººâºð
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
2011
îíîîñ
0.1 Òºñëèéí õºðºíãº
Ãóðèëûí ¿éëäâýð
2011
îíîîñ
0.2 ªºðèéí õºðºíãº
Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýë: Çàâõàí àéìàãò õàìãèéí èõ ýðýëòòýé á¿òýýãäýõ¿¿í áîë
öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ þì. Äýä á¿òöèéí àñóóäëûã çºâõºí òºðèéí îðîëöîîòîé øèéäâýðëýõ
àñóóäàë þì. Äýä á¿òöèéí õºãæëèéí àñóóäëûã øèéäýõã¿éãýýð òýíä ÿìàð÷ Æį õºãæèõã¿é íü
îéëãîìæòîé. Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäëûã øèéäâýðëýõ 3 òºðëèéí õóâèëáàð áàéæ áîëîõ
þì.

Õ¿ñíýãò 4. 2 Ýð÷èì õ¿÷ýýð õàíãàõ ýõ ¿¿ñâýð¿¿äèéí õóâèëáàð
Õóâèëáàð Ýõ ¿¿ñâýð
¯éëäâýðëýõ
á¿òýýãäýõ¿¿í
Äàâóó òàë Ѻðºã òàë Õîëáîãäîõ ñóìóóä
À
Òºâèéí ýð÷èì
õ¿÷íèé ñèñòåìä
õîëáîãäîõ
Öàõèëãààí
Íýã êâò-ûí
¿íý õÿìäõàí
Äóëààí áîëîí
óóð äàõèí
¿éëäâýðëýõ
Òîñîíöýíãýë-
Òýëìýí-Óëèàñòàé-
Àëäàðõààí
Â
Òàéøèðûí óñàí
öàõèëãààí
ñòàíö
Ýð÷èì õ¿÷
Íýã êâò-ûí
¿íý õÿìäõàí
Äóëààí áîëîí
óóð
¿éëäâýðëýõ
Öàãààíõàéðõàí-
Óëèàñòàé- Òýëìýí-
Èäýð-Àëäàðõààí
Ñ
Óëèàñòàéä ÄÖÑ
áàðèõ
Ýð÷èì õ¿÷
Æį õºãæèõ
áîëîìæ áèé
áîëîõ
Íýã 1 êâò-ûí
¿íý ºñºõ /
Óëèàñòàé-
Àëäàðõààí- ßðóó-
Òýëìýí-Èäýð
Äóëààí
Óóð
D
Îäîîãèéí
íºõö뺺ð
Ýð÷èì õ¿÷
À áà  õóâèëáàðûã ñîíãîñîí òîõèîëäîëä õÿìäõàí ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýðòýé áîëîõ
áîëîâ÷ äóëààí ¿éëäâýðëýëèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ õýðýãöýý áèé áîëíî. ªíººäðèéí
áàéäëààð Çàâõàí àéìãèéí äóëààí õàíãàìæèéí àñóóäëûã õóâèéí æèæèã áàãà îâðûí çóóõ
ã¿éöýòãýæ áàéãàà áà 1ì
3
äóëààíû ¿íý ÓÁ õîòûí ¿íýýñ äàõèí èõ áàéãàà áà óóðûí çóóõíû àøèãò
¿éëèéí êîýôôèöèåíò íü 0.5 -0.7 áàéãàà àæýý.
Ñ õóâèëáàð ñîíãîñîí òîõèîëäîëä öàõèëãààí, äóëààí, óóð çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íýãýí
çýðýã ¿éëäâýðëýõ áîëîìæòîé áîëîõ òóë òóõàéí îðîí íóòàãò Æį õºãæèõ áîëîìæèéã áèé
áîëãîíî. Çàâõàí àéìàã ººðèéí ãýñýí í¿¿ðñíèé ýõ ¿¿ñâýðã¿é ó÷ðààñ Õºâñãºë àéìãèéí Ìîãîéí
ãîëîîñ í¿¿ðñýý òýýâýðëýäýã òóë 1 êâò ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íý ºíäºð áàéõ ìàãàäëàëòàé áîëîâ÷
íàéäâàðòàé ýõ ¿¿ñâýðòýé áîëîõ þì. Äýä á¿òöèéí àñóóäëûã òºðººñ äýìæèõ íü çàéëøã¿é þì.
Èéìä äýýðõ 3 õóâèëáàðûí òàëààð äàõèí òîîöîîëîë õèéñýíèé ¿íäñýí äýýð òºñâèéí õºðºíãº
îðóóëàëòààð øèéäâýðëýõ õýðýãòýé áàéíà. Õýðâýý ºíººäðèéíõ øèã ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæòàé
áàéõ þì áîë òýíä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä ÿìàð ÷ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é.

111

Çóðàã 4. 23. Çóðàã Çàâõàí àéìãèéí ýð÷èì õ¿÷íèé èðýýä¿é
Ýð÷èì õ¿÷ õîëáîõîîð òºëºâëºæ áóé Òîñîíöýíãýë, Òýëìýí, Óëèàñòàé, Èõ-Óóë çýðýã
ñóìóóäûã Çàâõàéí àéìãèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí á¿ñ ãýæ ¿çýæ áîëíî.

4.3.2 Çàâõàí àéìàãò äýìæèõ ñýðãýýí çàñâàðëàõ ¿éëäâýð¿¿ä
Çàâõàí àéìàã ýð÷èì õ¿÷íèé íàéäâàðòàé ýõ ¿¿ñâýðòýé áîëñîí òîõèîëäîëä ¿éëäâýðèéí
òîìîîõîí òºâ áîëîõ Óëèàñòàéä ñýðãýýí çàñâàðëàõ áóþó ºðãºòãºõ øààðäëàãàòàé ¿éëäâýð¿¿äèéã
ýðýìáýëýí àâ÷ ¿çâýë:
A. Ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð,
B. Ãóðèëûí ¿éëäâýð,
C. Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýð,
D. Õ¿íñíèé ¿éëäâýð,

À. Ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
ªíººãèéí áàéäàë: Çàâõàí àéìãèéí òºâ Óëèàñòàé äàõü ìàõ êîìáèíàò íü 1984 îíä 120 áîä
ìàë, 1000 òîëãîé áîã ìàë íÿäëàõ, 4 òí äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëàõ õ¿÷èí ÷àäàëòàéãààð
Ãåðìàíû ÒÝǯ-ýýð áàðüæ àøèãëàëòàíä îðóóëñàí. Áàðèëãóóä íü óãñàðìàë, òºìºð áåòîí, äýä
á¿òöèéí õóâüä öàõèëãààí, òåõíîëîãèéí óóð, öýâýð áîõèð óñ, áîõèðûí õîîëîé íü òºâ øóãàìàíä
112
õîëáîãäñîí òóë ¿éëäâýðèéí æèãä àæèëëàãààã õàíãàõ áîëîìæòîé. ¯éëäâýðèéí ñóóðèëàãäñàí
òîíîã òºõººðºìæ¿¿ä á¿ðýí àæèëëàãààòàé, ò¿¿íèéã ºðãºòãºõ áóþó õºðãºëòèéí òîíîã
òºõººðºìæèéã øèíý÷ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí íººö áîëîìæ: Ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð íü õàíãàëòòàé íººö á¿õèé
ò¿¿õèé ýäèéí äàðààõ 2 ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýðò ò¿øèãëýí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ áîëíî.
à. Áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóéí íººö äýýð ò¿øèãëýíý. Çàâõàí àéìàã 2008 îíû ýöñèéí
áàéäëààð 279.2 ìÿíãàí òîëãîé ¿õýð, àäóóòàé, 2850.2 ìÿíãàí òîëãîé áîãòîé áàéãàà íü ºíãºðñºí
îíîîñ ìàëûí òîî 4.5 õóâèàð ºññºí áà æèëäýý äóíäàæààð 2000 òí ìàõûã áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðèéí õýðýãöýýã õàíãàõ íººö áîëîìæ á¿ðýí áàéíà.
á. Çàâõàí àéìàã íü çàãàñíû íººö èõòýé îëîí òîîíû íóóð öººðºì ãîë áàéäàã áºãººä àëáàí
áóñ ìýäýýãýýð æèëäýý õóëãàéãààð 200-300 òí çàãàñ àãíàäàã áàéíà. Òóñ àéìãèéí Ýðäýíýõàéðõàí
ñóìûí íóòàãò áàéõ Óëààã÷èíû Õàð íóóð, Áàãà íóóðààñ çàãàñ àøèãëàõ áîëîìæòîé áà íýãæ
òàëáàéãààñ 329.2 òí çàãàñíû íººöòýé áºãººä æèëäýý 50-100 òí çàãàñ àøèãëàõ á¿ðýí áîëîìæòîé
ãýæ ¿çäýã áàéíà.
11
Óã ¿ç¿¿ëýëòýýðýý Óëààã÷èí õàð íóóð íü Õºâñãºë, Õÿðãàñ íóóðûí äàðàà îðäîã
áàéíà. Óã íóóðò ÎÒÎËÜ, ÏÅËÜÄ ç¿éëèéí çàãàñûã 1980 îíîîñ àêàäåìè÷ À.Äóëìàà íóòàãøóóëàí
¿ðæ¿¿ëñýí àæýý. Èéìä ¿éëäâýðëýëèéí II ¿å øàòàíä çàãàñ àøèãëàõ áîëîìæòîé.

Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë: ¯éëäâýð òºëºâëºãäºæ áóé õ¿÷èí ÷àäëûí á¿ðýí àøèãëàñíààð
æèëä äóíäàæààð 633.6 òí ¿õðèéí, 323.8 òí àäóóíû, 1050 òí áîãèéí íèéò 2000 òí ìàõ áýëòãýí
¿¿íýýñ 250 òí öýâýð ìàõààð õèàì, 510 òí öýâýð ìàõ, 42.6 òí äàéâàð ò¿¿õèé ýäýýð íººøèëñºí
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýí æèëä äóíäàæààð 8 òýðáóì òºãðºãèéí áîðëóóëàëò õèéõýýð áàéíà.
Ãàäààä, äîòîîä çàõ çýýë:
. Àéìãèéí áîëîí Óëààíáààòàð õîòûí èðãýä,
. “¯äèéí õîîë” õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä áàãà, äóíä ñóðãóóëèóäàä òîõèðñîí îðö õýìæýýãýýð,
ãýðýýãýýð á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýõ áîëîìæòîé,
. Òºâèéí á¿ñèéí õýðýãëýã÷äýä á¿òýýãäýõ¿¿íýý íèéë¿¿ëæ, áîðëóóëàëòûã òîãòâîðòîé
áàéëãàõ ¿¿äíýýñ Óëààíáààòàð õîòîä áîðëóóëàëòûí ñàëáàð íýãæ àæèëëóóëàõ,
. Äýëõèéí ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëààñ óëáààëàí õýðýãëýã÷äèéí íººøèëñºí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
ýðýëò ºñ÷ áàéãàà íü õºðø çýðãýëäýý ÎÕÓ-ûí Òóâà, Ñèáèðèéí çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýõ.

Õ¿ñíýãò 4. 3. Ìàõíû ¿éëäâýðèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí çàðäëûí òîîöîî
Òîíîã òºõººðºìæèéí íýð
Õýìæèõ
íýãæ
Íèéò ¿íý
Òºãðºãººð Äîëëàðààð
Õºðãºëòèéí òîíîã òºõººðºìæèéí øèíý÷ëýëò Èæ á¿ðýí 150 000 000 128 425
¯éëäâýðèéí òîíîã òºõººðºìæèéí çàñâàð 80 000 000 68 493
ͺºøèëñºí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîíîã òºõººðºìæ Èæ á¿ðýí 250 000 000 214 041
Õèàì áîëîâñðóóëàõ òîíîã òºõººðºìæ Èæ á¿ðýí 100 000 000 85 616
200.0 òí-ûí áàãòààìæòàé õºðã¿¿ðòýé çîîðü Èæ á¿ðýí 400 000 000 342,466
Áóñàä ìàøèí òîíîã òºõººðºìæ 40 000 000 34 247
Óãñàð÷ ñóóðèëóóëàõ çàðäàë 80 000 000 68 493
Òýýâðèéí çàðäàë 60 000 000 51 370
Íèéò ä¿í 1 160 000 000 993 151

Ìàõíû ¿éëäâýðèéã ñýðãýýí çàñâàðëàõàä íèéòäýý 1.160 òýðáóì òºãðºã áóþó 993.1 ìÿí àì
äîëëàðûí õºðºí㺠îðóóëàëò øààðäëàãàòàé áàéíà.

11
Завхан үйлдвэрлэл технологийн паркийн төсөл 2007 он, р-160
113
B. Ãóðèëûí ¿éëäâýð
ªíººãèéí áàéäàë: Òýñèéí ãîë ÕÕÊ íü õîíîãò 22 òí ãóðèë ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé
¿éëäâýðèéã àøèãëàëòàíä îðóóëñàí áîëîâ÷ ò¿¿õèé ýäèéí áîëîí ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæèéí
áàéäëààñ øàëòãààëàí õ¿÷èí ÷àäëûíõàà äºíãºæ 20 îð÷èì õóâèéã àøèãëàæ 2008 îíä 120 òí
ãóðèë ¿éëäâýðëýñýí áàéíà. 2009 îíîîñ ýõëýí Óëèàñòàéä õîíîãò 25 òí ãóðèë ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí
÷àäàë á¿õèé ¿éëäâýðèéã øèíýýð áàéãóóëàõààð òºëºâëºí ¿éëäâýðèéí òîíîã òºõººðºìæèéã ÎÕÓ-
ûí Íûæíèé ãîðîä õîòûí òîíîã òºõººðºìæèéí ¿éëäâýðòýé ãýðýý áàéãóóëàí àæèëëàæ áàéíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí íººö áîëîìæ: Ãóðèë áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð íü õàíãàëòòàé áóñ íººö á¿õèé
ò¿¿õèé ýäèéí äàðààõ 2 ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýðò ò¿øèãëýí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ áîëíî.
à. Óñàëãààòàé ãàçàð òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ, Òýñèéí ãîë ÕÕÊ íü 2008 îíîîñ ýõëýí Àëäàðõààí
ñóìûí Øàð òàëûí óñëàëòûí ñèñòåìèéã ñýðãýýõýä çîðèóëàí 460.0 ñàÿ òºãðºãèéí ºðòºã á¿õèé äýä
á¿òöèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí áàéíà.
á. Èìïîðòûí óëààíáóóäàé: Õýðâýý øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýð íü á¿ðýí õ¿÷èí ÷àäëààðàà
àæèëëàõàä æèëäýý 6000 òí ãóðèë ¿éëäâýðëýõ áºãººä ò¿¿íä øààðäàãäàõ 8500 òí ¿ð òàðèà
õýðýãöýýòýé áà ººðèéí ¿éëäâýðëýëýýð 0.7 õóâèéã ¿ëäýõ 99.3 õóâèéã èìïîðòûí áîëîí áóñàä ýõ
¿¿ñâýðýýñ õàíãàõ òîîöîî ãàð÷ áàéíà.
Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë. Óã ¿éëäâýð æèëäýý 6000 òí ãóðèë, 2500 òí ìàëûí òýæýýë
¿éëäâýðëýõ áîëíî.
Çàõ çýýë: Çàâõàí àéìãèéí õ¿í àìûí õýðýãöýýò íèéò ãóðèëûí 98.6 õóâèéã èìïîðòîîð, 1.4
õóâèéã äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð õàíãàäàã áàéíà. Ãóðèëûí äàðààõü çàõ çýýë áàéíà.
. Àéìãèéí èðãýä,
. Òàëõ íàðèéí áîîâ ¿éëäâýðëýäýã ¿éëäâýð¿¿ä,
. Õºðø çýðãýëäýý Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí èðãýä
Ãýõäýý àíõààðàõ ãîë ç¿éë áîë ÷àíàðûí àñóóäàë þì. Õýðýãëýã÷äèéí õýðýãöýýíä òîõèðñîí
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõã¿é áîë áîðëóóëàãäàõã¿é áàéõ ìàãàäëàëòàé þì. ͺ㺺 òàëààð
Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ Àòðûí-3 àÿíûã çîõèîí áàéãóóëñàíààð Òºâ, Ñýëýíãèéí ðàéîíä ¿ð
òàðèàíû ¿éëäâýðëýë ñýðãýæ áàéãàà íü äîòîîäûí ãóðèëûí ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëæ óã
êîìïàíèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã áóóðóóëàõàä õ¿ðãýíý ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé áàéíà.
Õºðºí㺠îðóóëàëò: Óñàëãààòàé ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñèñòåì áîëîí õîíîãò 25 òí ãóðèë
¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé ¿éëäâýð áàðüæ áàéãóóëàõàä 500.0 ìÿíãàí àì äîëëàðûí õºðºíãº
îðóóëàëò øààðäëàãàòàéãààñ ººðèéí õºðºíãèéí õýìæýý 248 ìÿíãàí àì äîëëàð, ãàäíû ýõ ¿¿ñâýð
íü 252 ìÿí àì äîëëàð õýðýãòýé áàéíà.

C. Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýë
Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà. Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ õýä õýäýí øààðäëàãà óðãàí ãàð÷ áàéíà. Ýíý øààðäëàãûí äàãóó
“Àðáåò” ÕÕÊîìïàíèé òºìºð áåòîí çàâîä, “Áýðñ¿ì” ÕÕÊîìïàíèé ýëñýí ñ¿âýðõýã ãóëäìàéí
öåõèéã ºðãºòãºíº.
à. Õàíûí áîëîí çàñëûí áóñàä òºðëèéí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ
áîëîìæèéí õ¿ðýýíä:
. Áàðèëãûí ¿éëäâýðëýëèéí ãîë ìàòåðèàë áîëîõ òîîñãî, áëîê ãýõ ìýò õàíûí ìàòåðèàëûí
õýðýãöýý àñàð èõ áàéãàà,
. Áàðèëãàä õýðýãëýæ áóé ãîë õîëáîã÷ ìàòåðèàë áîëîõ öåìåíò íü ¿íý ºíäºð, òýýâýðëýëò
õîë ó÷èð îðîí íóòãèéí õîëáîã÷ ìàòåðèàë áîëîõ øîõîéí ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëæ,
ºðëºã øàâàðäëàãûí çóóðìàãò õîëáîã÷ áîëãîí õýðýãëýõ, òóíãààñàí øîõîé, øîõîéí
çàìàñê, ýìóëüñ ¿éëäâýðëýõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéãàà áºãººä ýäãýýðèéã ¿éëäâýðëýõ
ò¿¿õèé ýäèéí íººö áîëîìæ á¿ðýí áàéíà,
. Îðîí íóòàãò õàíûí ìàòåðèàë, õàíûí ºíãºë㺺íèé ìàòåðèàë, äóó, äóëààí òóñãààðëàõ
ìàòåðèàë õîâîð áàéíà. Õèë çàëãàà îðøèõ Ãîâü-Àëòàé, Õîâä, Óâñ, Áàÿí-ªëãèé çýðýã
114
àéìãóóäàä ýíý òºðëèéí ¿éëäâýð áàãà, çºâõºí ººðñäèéí õýðýãöýýã õàíãàõ òºäèé
¿éëäâýðëýæ áàéíà.
á. Áåòîí, òºìºð áåòîíû ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ íººö áîëîìæèéí õ¿ðýýíä:
. 1990 îíîîñ ºìíº áàðóóí àéìãóóäûí õýðýãöýýã õàíãàæ áàéñàí òºìºð áåòîí çàâîäûí ¿éë
àæèëëàãàà çîãññîí õýäèé ÷ ¿éëäâýðëýëèéí òîíîã òºõººðºì溺ñ òîäîðõîé õýìæýýíèé
ãîë íýð òºðëèéí òºõººðºìæ¿¿ä õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí íü ¿éëäâýðëýëèéã ñýðãýýõ ãîë
õ¿÷èí ç¿éë áîëæ áàéíà.
. Áåòîí, òºìºð áåòîíû ¿éëäâýðëýëèéí õýðýãöýý àéìàãò òºäèéã¿é áàðóóí àéìãóóäûí
õýìæýýíä èõ áàéíà.
â. Íèéòëýã øààðäëàãûí õ¿ðýýíä:
. Çàâõàí àéìàã íü õ¿í àì õàðüöàíã¿é èõ , ñóóðèí àìüäðàëòàé òóë òîõèëîã îðîí ñóóöàíä
òàâ òóõòàé àìüäðàõ øààðäëàãàòàé .Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä îðîí ñóóöàíä àìüäðàõ
õýðýãöýýòýé ãýñýí 400-500 àéë ºðõ áàéãàà áºãººä îéðûí 3 æèëèéí õóãàöààíä çºâõºí
20-30 õóâèéã ë õàíãàõ õýìæýýíèé îðîí ñóóö áàðèãäàõààð áàéíà.
. Îäîîãèéí áàðèãäàæ áàéãàà îðîí ñóóöíû ¿íý íü õýðýãëýæ áàéãàà ìàòåðèàëààñ
øàëòãààëàí ºíäºð áàéãàà áºãººä ¿¿íèéã áóóðóóëàõ ãîë àðãà íü áàðèëãûí çàðèì
òºðëèéí ìàòåðèàëûã îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýæ õýðýãëýõ ÿâäàë þì.
. Áàðèëãûí ¿éëäâýðëýëèéí “Àðáåò”, “ Áýðñ¿ì” ÕÕ Êîìïàíèóäàä îäîî àøèãëàæ áàéãàà
ìàòåðèàë ¿éëäâýðëýëèéí áààç áîëãîí àøèãëàõ áîëîìæ á¿õèé àãóóëàõ, õàòààõ òàëáàé,
ýëñýí ñ¿âýðõýã ãóëäìàé ¿éëäâýðëýõ çîðèóëàëò á¿õèé ¿éëäâýð, èæ á¿ðýí òºìºð áåòîí
çàâîä çýðãèéã ò¿øèãëýí îð÷èí ¿åèéí äýâøèëòýò òåõíîëîãè á¿õèé òîíîã òºõººðºì溺ð
òîíîãëîæ, ¿éëäâýðëýëèéã ºðãºòãºí ÿâóóëàõ áîëíî.
Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðèéí ãîë ò¿¿õèé ýä, ìàòåðèàëûí íººö áîëîìæ:
Õàíûí ¿íäñýí ìàòåðèàë áîëîõ õèéò áåòîíû ¿íäñýí ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàë êâàðöûí ýëñ, 0-05
ìì-èéí õàéðãà, ïîðòëàíä öåìåíò, íýðìýë óñ, õºíãºí öàãààíû íóíòàã çýðýã áàéíà.
À.Í¿õòýé áëîê, ºíãºò õàâòàí, çàìûí õàøëàãà, òºðºë á¿ðèéí áëîê, õèéò áåòîí
¿éëäâýðëýõýä ýëñ Àëäàðõààí ñóìûí òºâººñ 15 êì-ä áàéðëàäàã Çýýãèéí áîëîí Ïëâðîíãèéí
òîëãîéí îðä ãàçðóóä áàéíà. Ýäãýýð íü äºðºâäºã÷ ãàëàâûí ¿åèéí íàñòàé. Îðä ãàçðûí õýìæýý
óðòààøàà 1.8 êì, ºð㺺øºº 800 ì, çóçààíààðàà 1.2-2.7ì –ò áàéðëàäàã. Øèðõýãëýãèéí
ìîäóëü íü 0.7-1.4, íÿãò íü 2.63-2.70 ã/ñì
3
, ýçýëõ¿¿í æèí 1417-1584 êã/ ì
3
áàéíà. Áóñàä
ò¿¿õèé ýäèéã Äàðõàí, Óëààíáààòàð õîòîîñ òýýâýðëýõ áîëíî.
Á. Áåòîí, òºìºð áåòîíû ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýä: Ýëñ õàéðãàíû êàðúåðèéí ¿éë
àæèëëàãàà õýâèéí ÿâæ áàéãàà áºãººä òåõíîëîãèéí øààðäëàãûã á¿ðýí õýìæýýãýýð õàíãàæ
áàéíà. Ýëñ, õàéðãàíû ¿íäñýí îðä ãàçàð áîë 22 êì çàéòàé ßðóóãèéí ãîë, àðìàòóð,
öåìåíòèéã Óëààíáààòàð , Äàðõàí çýðýã õîòóóäààñ òýýâýðëýæ õýðýãëýäýã.
Â. Öàðóóö áåòîí ãóëäìàé áîëîí çàñëûí ìàòåðèàë ¿éëäâýðëýõ ¿íäñýí ò¿¿õèé
ýä: Øîõîéí ÷óëóóíû òîäîðõîé õýìæýýíèé íººöºä òóëãóóðëàí ¿éëäâýðëýë ÿâóóëàõ
áîëîìæòîé. ¯¿íèéã ò¿øèãëýí öàðóóö áîëîí õèéò áåòîí ¿éëäâýðëýõ áîëîìæòîé. Øîõîéí
÷óëóóíû îðä ãàçàð íü Óëèàñòàé õîòûí òºâººñ 30-45 êì çàéòàé, Àëäàðõààí ñóìûí íóòàãò
îðøèíî.

Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë:
à. “Àðáåò” ÕÕÊîìïàíè íü õó÷èëòûí í¿õòýé áîëîí õàâèðãàò õàâòàí, äààöûí áîëîí
äààöûí áóñ ÿëóó, ñóâãèéí õàâòàíãóóä, õóäãèéí îíãîö, êîëüöî, çîîðèéí õàíûí ãóëäìàé,
ñóóðèéí ãóëäìàé, öàõèëãààí õîëáîîíû øîíãèéí õºë, òàâààðûí çóóðìàã çýðýã áàðèëãûí
¿éëäâýðëýëä õýðýãëýõ á¿õ òºðëèéí áåòîí, òºìºð áåòîíûã ¿éëäâýðëýíý.
á. “Áýðñ¿ì” ÕÕÊîìïàíè íü õèéò áåòîí ãóëäìàé, ¿íñýí áîëîí ýëñýí áëîê, ãàð òîîñãî,
ÿâãàí õ¿íèé çàìûí ºíãºò õàâòàí, í¿õòýé áëîê çýðýã ìàòåðèàëûã ¿éëäâýðëýíý.

Õ¿ñíýãò 4. 4 ¯éëäâýðëýæ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºðºë
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë
Õýìæèõ
íýãæ
¿éëäâýðëýõ
õýìæýý
Íýãæèéí ¿íý /òºã/
Í¿õòýé áëîê øèðõýã 20 000 950
¯íñýí áåòîí ãóëäìàé øèðõýã 15 000 900
115
Ýëñýí ñ¿âýðõýã áåòîí ãóëäìàé øèðõýã 5 000 600
ßâãàí õ¿íèé çàìûí ºíãºò õàâòàí ì2 2 500 1200
Ãàð òîîñãî øèðõýã 100 000 200

Õ¿ñíýãò 4. 5 ¯éëäâýðëýëèéã ºðãºòãºæ ¿éëäâýðëýõ á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºðºë
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë
Õýìæèõ
íýãæ
¿éëäâýðëýõ
õýìæýý
Íýãæèéã ¿íý
/òºã/
Í¿õòýé áëîê øèðõýã 50000 950
¯íñýí áåòîí ãóëäìàé øèðõýã 30000 900
Ýëñýí ñ¿âýðõýã áåòîí ãóëäìàé øèðõýã 10000 600
ßâãàí õ¿íèé çàìûí ºíãºò õàâòàí ì2 4500 1200
Ãàð òîîñãî øèðõýã 200000 70
Õèéò áåòîí øèðõýã 4000 1200
¯éëäâýðëýëýý ºðãºòãºæ, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëò õèéñíýýð óðüä ¿éëäâýðëýæ áàéñàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîã 2-5 äàõèí íýìýãä¿¿ëæ, öààøèä öàðóóö òîîñãî, õºíãºí áåòîí ãóëäìàé íýìæ
¿éëäâýðëýíý.
â. ßðóó ñóìûí ßðóó ìàíäàë õîðøîî íü òîîñãî ¿éëäâýðëýíý. Óã õîðøîî æèëäýý 300 ìÿí
øèðõýã òîîñãî ¿éëäâýðëýõ áºãººä àéìãèéí íèéò õýðýãöýýò 10 îð÷èì õóâèéã õàíãàõ áîëîìæòîé.
Çàõ çýýë: ªíººãèéí áàéäëààð àéìãèéí íèéò õýðýãöýýò òîîñãîíû 38.5 õóâèéã Ãîâü-Àëòàé,
35,4 õóâèéã Õîâäûí òîîñãîíû ¿éëäâýð¿¿äýýñ, öàõèëãààí òóëãóóð ýäëýë áîëîí áóñàä
ìàòåðèàëóóäûã ÓÁ áîëîí áóñàä çàõ çýýëýýñ õàíãàæ áàéíà. Èðãýäèéí îðîí ñóóöíû ¿íäñýí
ìàòåðèàë áîëñîí ä¿íç ïàëêíû ¿íý ºññºí íü òîîñãî, áëîê çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðýëòèéã ºñãºæ
áàéíà. Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí çàõ çýýë íü àéìãèéí äîòîîä çàõ çýýë áàéíà.
. Áàðèëãà óãñðàëòûí êîìïàíè,
. Õóâèàðàà îðîí ñóóö áàðüæ áóé èðãýä,
. Òºñºâò áàéãóóëëàãûí èõ çàñâàð óãñðàëò çýðýã áîëíî.

D.Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë
ªíººãèéí áàéäàë: Çàâõàí àéìãèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ãîë ¿éëäâýðëýã÷ Çàâõàí
áàÿëàã ÕÊ þì. Æèëäýý 300 ãàðóé ñàÿ òºãðºãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýí àéìãèéí á¿õ ñóìóóä
áîëîí ÓÁ õîòûí çàõ çýýëä íèéë¿¿ëäýã. Áàðèëãóóä íü óãñàðìàë, òºìºð áåòîí, äýä á¿òöèéí
õóâüä öàõèëãààí, òåõíîëîãèéí óóð, öýâýð áîõèð óñ, áîõèðûí õîîëîéòîé áà ºíººãèéí áàéäëààð
ººðñäèéí ýõ ¿¿ñâýðýýð àæèëëàæ áàéíà. ¯éëäâýðèéí ñóóðèëàãäñàí òîíîã òºõººðºìæ¿¿ä á¿ðýí
àæèëëàãààòàé, ò¿¿íèéã ºðãºòãºõ áóþó øèíý÷ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí íººö, áîëîìæ: Çàâõàí àéìãèéí Òîñîíöýíãýë, Èõ-óóë Èäýð, ĺðâºëæèí,
Àëäàðõààí, Áàÿíòýñ ñóìûí íóòàãò íýðñ, ÷àöàðãàíà çýðýã áàéãàëèéí çýðëýã æèìñíèé íººöòýé
áà Çàâõàí áàÿëàã ÕÕÊ íü ººðèéí æèìñíèé àæ àõóéí ïëàíòàöè áàéãóóëæ áàéãàà áîëíî.
Õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýðýãöýý: Õ¿íñíèé ¿éëäâýðò øèíýýð 20 òí-
ûí áàãòààìæòàé õºðãºëòèéí êàìåð- 2, æèìñ áà ò¿¿õèé ýä 纺õ çîðèëãîîð 2.5 òîíí äààöòàé
õºðãºëòòýé ìàøèí 2, æèìñ øàõàõ ïðåññ 1, ¿ð õàëüñ æ¿¿ñ ÿëãàõ ìàøèí 1, óíäàà, æ¿¿ñíèé
ñàâàëãààíû àâòîìàò øóãàì 1, âàêóì óóðøóóëæ æèìñ ºòãºð¿¿ëýõ òºõººðºìæ 1, ÷àíàìàë ÷àíàõ ,
ñàâëàõ õºðãºõ øóãàì 1, æèìñíèé æ¿¿ñ õàäãàëàõ 5 òí-ûí ãàí ñàâ 10 øèðõýã, æèìñ õàäãàëàõ 1
òîííûí ñàâ 20, óñàí áà óóðàí öàìöòàé æèìñíèé æ¿¿ñ õàäãàëàõ ãàí ñàâ (5 òîííûí ) 10
øààðäëàãàòàé. Öàãò 0.5 òîíí óóð ãàðãàõ ÷àäàëòàé áàãà îâðûí çóóõ áàðüæ àøèãëàëòàíä
îðóóëíà. Ñàðìèñíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé öåõýä øèíýýð HGS-3 õàëüñ öýâýðëýã÷ ìàøèí, ÊÌ-1
ñàðìèñíû õóìñ çàäëàõ ìàøèí, KK-3 ñàðìèñ ñîðòëîã÷ ìàøèí øààðäëàãàòàé áàéíà.

Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë: Õ¿íñíèé ¿éëäâýð íü àðõè, äàðñ, óíäàà, óñ, ÷èõýð, æèìñíèé
÷àíàìàë, æ¿¿ñ , íàðèéí áîîâ, äàâñ çýðãèéã ¿éëäâýðëýæ áàéãàà áà ¿éëäâýðëýëèéã ºðãºòãºñíººð
116
ñàðìèñíû õàíä, ãîî ñàéõíû áàðàà, õàòààñàí áîëîí äàðøèëñàí æèìñ, êîìïîò, õ¿¿õäèéí òýæýýë
çýðãèéã íýìæ ¿éëäâýðëýõ áîëíî.

Æèìñýýð õèéõ øèíý òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í: ãîî ñàéõàíû áàðàà, æèìñíèé êîìïîò,
õàòààñàí æèìñ, âàêóìæóóëæ õºë人æ õàäãàëñàí æèìñ, õ¿¿õäèéí òýæýýë.
Óëààí õàëüñò ñàðìèñààð õèéõ øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í: Øèëýí ñàâàíä äàðøèëñàí ñàðìèñ,
ñàðìèñíû õàíä çýðýã áîëíî.
¯¿íèé òóëä æèìñ áîëîí ñàðìèñíû òàðèàëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä Àëäàðõààí ñóìàíä 4
ãà òàëáàéä ÷àöàðãàíà, Óëèàñòàéä 2 ãà ãàçàð ¿õðèéí í¿ä ¿ðæ¿¿ëýõýýð ñóóëãàö òàðèõ áýëòãýëýý
õàíãàñàí áàéíà.
Çàõ çýýë:
1. Óëàìæëàãäàí ¿éëäâýðëýãäýæ èðñýí ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã àéìãèéí äîòîîäûí çàõ
çýýëä áîðëóóëíà.
2. ªòãºð¿¿ëñýí æèìñíèé æ¿¿ñ, óíäààã àéìãèéí äîòîîäîä áîëîí áàðóóí á¿ñèéí àéìãóóä,
Óëààíáààòàð. Äàðõàí, Ýðäýíýòèéí çàõ çýýëä áîðëóóëíà.
3. ×àöàðãàíû òîñ, ÷àöàðãàíû áîäü ø¿¿ñèéã âàêóìëàí ñàâëàæ, äîòîîäûí çàõ çýýëä
ãàðãàæ, ãàäààä çàõ çýýëä ýêñïîðòëîíî.
4. Ñàðìèñààð õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í , ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòòàé õàíä õèéæ, äîòîîä,
ãàäààäûí çàõ çýýëä áîðëóóëíà.
5. ¯éëäâýðëýë æèãäýð÷ ºðãºæèõèéí õýðýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäòàé
õàìòàð÷ çàðèì òºðëèéí ýì áîëîí ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ, äîòîîä,
ãàäààäûí çàõ çýýëä áîðëóóëíà.

Õºðºí㺠îðóóëàëò, ñàíõ¿¿æèëòèéí òîîöîî
Õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéã ºðãºòãºõèéí òóëä äàðààõü ¿å øàòòàé àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëíî.
I. Æèìñíèé ïëàíòàöè áàéãóóëàõ
II. Òîíîã òºõººðºì溺 ñóóðèëóóëàõ
III. Á¿òýýãäýõ¿¿íýý ¿éëäâýðëýõ
Óã àðãà õýìæýýí¿¿äèéã õýðýãæ¿¿äýõýä íèéòäýý 1.0 òýðáóì òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ
øààðäëàãàòàé áàéíà. Õàðèí I ¿å øàòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä 380 ñàÿ òºãðºã øààðäëàãàòàé áàéãàà áà
êîìïàíè 250 ñàÿ òºãðºãèéã ººðèéí õºðºí㺠îðóóëàëòààñ 130 ñàÿ òºãðºãèéã ãàäíû ýõ ¿¿ñâýðýýñ
îëîõ õýðýãöýý òîîöñîí áîëíî.
Àéìãèéí èõýíõ ñóìàíä òàëõ íàðèéí áîîâíû æèæèã ¿éëäâýð¿¿äèéã áàéãóóëàõ øààðäëàãà,
õýðýãöýý áàéíà. Ñóì á¿ðò ºäºðò 25 êã á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõ õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé æèæèã
¿éëäâýð¿¿äèéã áàéãóóëàõàä áîëíî. Òàëõ íàðèéí áîîâûã ãàíçàãûí íàéìàà÷èä ÓÁ, àéìãèéí
òºâººñ ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òýýâýðëýæ áóé íü ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é íºõöºëä
õàäãàëàãäàõ, òýâýðëýãäýæ áóé íü ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàæ ÷àäàõã¿é áîëîîä áàéíà.














117
Çàâõàí àéìàãò äýìæèõ ñýðãýýí áîñãîõ ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàë












4.3.2 Çàâõàí àéìàãò øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä

À. Íîîñ,õººâºð áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
Á. Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ôåðìåðèéí àæ àõóé

Çàâõàí àéìàã íü ñàðòóóë îìãèéí ¿¿ëäðèéí õîíèíû öºì ñ¿ðýãòýé áà æèëäýý áýëòãýæ áóé
íîîñíû 30 îð÷èì õóâèéã Ýðäýíýò õèâñ êîìïàíè õóäàëäàí àâäàã áàéíà. Ýðäýíýò õèâñ ÕÊ íü
ººðèéí õºðºí㺺ð Òýëìýí ñóìàíä íîîñ àíãèëàõ ¿éëäâýðèéã áàéãóóëàõààð òºëºâëºæ áàéãàà
áîëíî.
̺í Çàâõàí àéìàãò Ìîíãîë óëñûí íèéò ñàðëàãèéí 16.4 õóâü íü áàéðøäàã áà çàõ çýýëä
ñàðëàãèéí õººâðèéí ýðýëò ºñ÷ áàéãàà ó÷ðààñ óã ò¿¿õèé ýäèéã áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé
áàéíà. Èéìä Íîãîîí Àëò, Ìåðñó corp çýðýã òºñºë õºòºëáºð¿¿ä ñàðëàãèéí õººâðèéí value chain
Гурилын үйлдвэр

Жимс жимсгэнэ
Хүчит тэжээлийн
үйлдвэр

Мал нядлах, мах
Сүүний үхрийн аж ахуй Услалтын систем

Таних тэмдэг:

118
ñóäàëãààã õèéæ áàéãàà áà áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð áàðèõ ÷èãèéã áàðüæ áàéíà. ̺í Ýðäýíýò
íîîëóóðûí ¿éëäâýð, ÓÁ õîòûí Íàòóð Àëüôà, Ñàíæààëèí çýðýã ÕÕÊ ò¿¿õèé ýäýý Çàâõàíààñ
áýëòãýäýã. Ìàë àæ àõóéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéí áýëòãýëèéí áîëîí íèéë¿¿ëýëòèéí ñ¿ëæýýã
ñàéæðóóëàõã¿éãýýð ¿éëäâýðëýë ¿ð àøèãòàé àæèëëàõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë áàéíà. Íîîñ óãààõ
¿éëäâýð íü øèíýýð áàéãóóëàõ ó÷ðààñ 7.4 ñàÿ àì äîëëàðûí õºðºí㺠îðóóëàëò õýðýãòýé áàéíà.
Õ¿ñíýãò 4. 6. Íîîñíû ¿éëäâýðëýëä øààðäëàãàòàé õºðºí㺠îðóóëàëò
Ä/ä ¯ç¿¿ëýëò Äîòîîä Ãàäààä
Íèéò ä¿í,
äîëëàðààð
Íèéò ä¿í,
òºãðºãººð
1
Ãàçàð ¿éëäâýðëýëèéí
áàðèëãà áàéãóóëàìæ
2410 2410 2,867,900
2
¯éëäâýðèéí òîíîã
òºõººðºìæ
3690 3690 4,391,100
3 Óãñðàëò òýýâýðëýëò 5 257 262 311,780
4 Áýëòãýë àæèë 35 35 41,650
5 Òåõíîëîãè 22 33 55 65,450
6 Ýðãýëòèéí õºðºí㺠íºõºõºä 918 918 1,092,420
Íèéò ä¿í 2472 4898 7370 8,770,300

Íîîñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã øèíýýð áàðüæ íîîñûã èæ á¿ðýí áîëîâñðóóëñàíòàé óÿëäàí
íýõìýëèéí ¿éëäâýð õºãæèõººñ ãàäíà áèîòåõíîëîãèéí ¿éëäâýðëýë õºãæèõ ýõëýë òàâèãäàíà.
Óã ¿éëäâýðèéã áàéãóóëñàíààð ýýðìýë óòàñ, íîîñîí äààâóó, çàâñàðûí ¿ñíèé ýýðìýë óòàñ,
öýìáý, ýñãèé ãóòàë, ýñãèé, õîøëîí, ëàíîëèí çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýí ãàäààä áîëîí
äîòîîä çàõ çýýë áîðëóóëàõ áîëíî.

Á. Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí àæ àõóé

Çàâõàí àéìàãò ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí 10 ¿íýý, ìàõíû ÷èãëýëèéí 200 ãàðóé ¿õýðòýé áàéíà.
Øèíýýð ìàëûí òýæýýë òàðèàëæ áóé Öýöýí-Óóë, Òýëìýí,Ñîíãèíî, Óëèàñòàé çýðýã ñóìóóäàä
10 ¿íýýòýé ñààëèéí àæ àõóé áàéãóóëæ áîëîõ þì.
Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ýð÷èìæñýí àæ àõóéí áóþó ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã
10 ¿íýýòýé àæ àõóéí íýãæýýð æèøýý áîëãîí 2 õóâèëáàðààð òîîöëîî.
À õóâèëáàð: ¯íýýíèé õàøààã øèíýýð áàðüæ 1500 ëèòð äýýø ñààìòàé 10 òîëãîé ¿íýý
øèíýýð õóäàëäàí àâ÷ ñààìûã íýìýãä¿¿ëýõ, (õàøààíû ¿íèéã 5 ñàÿ òºãðºã, 10 ¿íýýíèé 13
ñàÿ òºãðºãèéã çàðäàëä îðóóëæ òîîöñîí áîëíî)
Á. Õóâèëáàð ¯íýýíèé õàøààã øèíýýð áàðüæ 2500 ëèòð äýýø ñààìòàé 10 òîëãîé ¿íýý
øèíýýð õóäàëäàí àâ÷ ñààìûã íýìýãä¿¿ëýõ, (õàøààíû ¿íèéã 5 ñàÿ òºãðºã, 10 ¿íýýíèé 15
ñàÿ òºãðºãèéã çàðäàëä îðóóëæ òîîöñîí áîëíî)
Õî¸ð õóâèëáàðûí àøèãò àæèëëàãààíû äîòîîä ºãººæ àäèëõàí 20% áàéãàà áîëîâ÷
ñààëèéí 305 õîíîãèéí ñààì 2500 ëèòðýýñ äýýø ãàðöòàé ¿íýýí¿¿ä õóäàëäàí àâñàí íü èë¿¿
ºãººæòýé áàéíà. (NPVb=1200 >653.5=NPVa)
À õóâèëáàðààð òîîöîõîä íýã àæ àõóéã øèíýýð áàéãóóëàõàä íèéò çàðäëûí òîîöîî 18.0
ñàÿ òºãðºã, Á õóâèëáàðààð òîîöîõîä 20 ñàÿ òºãðºã áóþó 3 àæ àõóé áàéãóóëàõàä íèéòäýý
54-60 ñàÿ òºãðºãèéí õºðºí㺠øààðäëàãàòàé áàéíà.








119
Çàâõàí àéìàãò øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýðèéí çóðàãëàë

























Гурилын үйлдвэр

Жимс жимсгэнэ
Хүчит тэжээлийн
үйлдвэр

Мал нядлах, мах
Сүүний үхрийн аж ахуй Услалтын систем
120
4.3.3 Àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóäûí èðýýä¿éí õàíäëàãà

Àéìàã îðîí íóòàãò æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëñýíèéí ¿ð ä¿íä ñàëáàðûí á¿òöèéí
ººð÷ëºëò, ýäèéí çàñãèéí èðýýä¿éí ïðîãíîç õèéñýí áîëíî. Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðòýé
áîëñîíîîð æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëñíèé ä¿íä àéìãóóäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéí á¿òöýä ãàðàõ ººð÷ëºëèéã òîäîðõîéëîâ.
.
E(X,Y)= ∑X
i
Y
i
/(∑X
i
2
)
0.5
(∑Y
i
2
)
0.5
.
N(X,Y)= (1-E(X,Y)
2
)
0.5
Ýíä: X,Y õî¸ð ººð îíû ñàëáàðûí á¿òöèéí âåêòîð

E(X,Y)=1: íýã á¿òýö íºãººãèéí ¿ðãýëæëýë áîëæ áóé
E(X,Y)=0: X,Y õî¸ð á¿òýö ýðñ ÿëãààòàé
0<E(X,Y)<1: íýã á¿òöèéí òîäîðõîé õýñýã íºãºº á¿òöèéí ººð÷ëºëòèéí ¿ðãýëæëýë áîëæ
áóéã èëòãýíý
E(X,Y)=-1: íýã á¿òýö íºãºº á¿òöèéã áóóðóóëñíû ¿ð äàãàâàð
0<N(X,Y)<1: X áà Y á¿òöèéí ÷èãëýëèéí ººð÷ëºëòèéí õýìæýýã òîäîðõîéëíî
N(X,Y)=0: õî¸ð á¿òöèéí ººð÷ëºëòèéí ÷èãëýë äàâõöàõ
N(X,Y)=1: ººð÷ëºëòèéí ÷èãëýë ïåðïåíäèêóëÿð áàéõ ãýñýí àðãà ç¿éã àøèãëàí àéìãèéí
ýäèéí çàñãèéí ºñºëò áîëîí ñàëáàð õîîðîíäûí õàìààðëûã òîîöîæ ¿çýõýä:

Çóðàã 4. 24 Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí ïðîãíîç












Çóðàã 4. 25. Ñàëáàðûí á¿òöèéí ººð÷ëºëò










121
Îäîîãèéí áàéäëààð àéìãèéí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ýçëýõ
õóâèéí æèí 76.3 õóâèéã ýçýëæ áàéãàà áà ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðòýé áîëñíîîð òîìîîõîí
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä àøèãëàëòàíä îðæ ÕÀÀ-í á¿òýýãäýõ¿¿í 45.4 õóâü áîëæ áóóðíà.
ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ýçëýõ õóâèéí æèí ºíäºð áàéõ òóòàì ýðñäýë èõ áàéäàã ó÷ðààñ òóõàéí
ñàëáàðûí ýçëýõ õóâèéí æèí áóóðàõ òóòàì õ¿ëýýõ ýðñäýë áóóðàõ ñàéí òàëòàé.


4.4 ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿æèëò áà ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàðóóä

Çàâõàí àéìàãò ¿éëäâýð õºãæèõ áàéãàëèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí íººö õîìñ, äýä
á¿òöèéí õºãæèë ìóó áàéãàà áîëîâ÷ Æį-èéã õºãæ¿¿ëýõýä õàìãèéí èõ òóëãàìäàæ áóé
àñóóäàë áîë ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë þì. ¯¿íèéã øèéäâýðëýõ àðãà çàìóóäûã
òîäðóóëàõûí òóëä ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ ñàíõ¿¿æèëòèéí çîõèñòîé õýëáýð þó áàéõ âý
ãýñýí àñóóëòûã ¿éëäâýð ýðõëýã÷äýä, òºðèéí áîëîí ÒÁÁ-ûí òºëººëºã÷äèéí ñàíàëûã
íýãòãýí ¿çýõýä:
Çóðàã 4. 26. Ñàíõ¿¿æèëòèéí çîõèñòîé õýëáýð¿¿ä


Ñóäàëãààíä îðîëöîãñäûí õàðèóëòûã ýðýìáýëýí ¿çýõýä óðò õóãàöààòàé áàãà õ¿¿òýé
çýýë, çýýëèéí áàòàëãààíû ñàí, ëèçèíãèéí ¿éë÷èëãýý, Æį-ä õàìòðàí õºðºí㺠îðóóëàõ
ãýñýí ñàíàëóóä ýõíèé áàéðóóäûã ýçýëæ áàéíà. Ýíäýýñ ä¿ãíýæ ¿çýõýä èðãýä, ¿éëäâýð àæ
àõóéí ãàçðóóä òºðººñ ¿íýã¿é ç¿éë øààðäàõã¿éãýýð ºíººäðèéí àðèëæààíû áàíêíû çýýëýýñ
áàãà õ¿¿òýé õóãàöàà óðòòàé çýýë, ëèçèíãèéí ¿éë÷èëãýý, çýýëèéí áàòàëãààíû ñàíã õ¿ñ÷
áàéãààã èëòãýæ áàéíà. Çàâõàí àéìàãò ÃÒÕÀÍ-èéí ÁÍÝÇÕÄÕ, Ìårcy corp çýðýã òºñºë
õºòºëáºð¿¿ä çýýëèéí áàòàëãààíû ñàíã õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áîëîâ÷ áàòàëãààíû ñàíãèéí
õýìæýý áàãà áàéíà. ¯éëäâýðëýã÷èä øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí 37.3 õóâèéã òºñâèéí
õºðºí㺠îðóóëàëò, òºñëèéí áîëîí áàíêíû çýýë, ººðèéí õºðºí㺺ð áóþó õîëèìîã õýëáýðýýð
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ, 24.5 õóâèéã ëèçèíãèéí ¿éë÷èëãýýãýýð, 14.7 õóâèéã ººðèéí õºðºí㺺ð áîñãîõ
áîëîìæòîé ãýñýí íü ºíººãèéí àðèëæààíû áàíêíû çýýë ¿éëäâýðëýã÷äýä øààðäëàãàòàé
ñàíõ¿¿æèëòèéí õàíãàëòòàé ýõ ¿¿ñâýð áîëæ ÷àäàõã¿é áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðãýæ áàéíà.

.




122
Õ¿ñíýãò 4. 7. Øààðäëàãàòàé õºðºíãèéí õýìæýý áà ýõ ¿¿ñâýð

¯éëäâýðèéí íýð Çîðèóëàëò
Øààðäëàãàòàé
õºðºí㺠òýð
áóì₮
¿¿íýýñ ººðèéí
õºðºí㺺ð òýð
áóì ₮
Ãàäíû ýõ
¿¿ñâýðýýñ òýðáóì

ìàõ áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
òîíîã òºõººðºìæ 1.16 0.5 0.66
ò¿¿õèé ýä õóäàëäàí
àâàõ
0.84 0.34 0.5
Õ¿íñíèé ¿éëäâýð
ïëàíòàöè áàéãóóëàõ 0.38 0.25 0.13
¿éëäâýðëýëýý
ºðãºòãºõ
0.62 0.22 0.4
Ãóðèëûí ¿éëäâýð
¿éëäâýðëýëýý
ºðãºòãºõ
0.8 0.8
Òàëõ íàðèéí áîîâíû
öåõ¿¿ä
òîíîã òºõººðºìæ 0.08 0.01 0.07
Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí
ôåðìåð
¿íýý õóäàëäàí àâàõ 0.12 0.12
Òºìñ õ¿íñíèé íîãîî
òàðèàëàõ
òîíîã òºõººðºìæ 0.05 0.05
Íîîñ áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
Øèíýýð áàéãóóëàõàä 7.1 4.1 3
Áàðèëãûí ìàòåðèàë
Òîíîã òºõººðºìæ
øèíý÷ëýõ
1.5 1.5
ò¿¿õèé ýä õóäàëäàí
àâàõ
0.5 0.5
íèéò ä¿í 13.15 6.72 6.43

Çàâõàí àéìàãò ìàõ, ãóðèë áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã ñýðãýýõ, áàðèëãûí áîëîí õ¿íñíèé
¿éëäâýð¿¿äèéã ºðãºòãºõ, íîîñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã øèíýýð áàéãóóëàõàä íèéòäýý
13.15 òýðáóì òºãðºãèéí õºðºí㺠õýðýãòýé áàéãààãèéí 51.1 õóâèéã íü áèçíåñ ýðõëýã÷èä,
¿ëäýõ õýñãèéã íü ãàäíû ýõ ¿¿ñâýðýýñ õàíãàõ õýðýãöýý ãàð÷ áàéíà. Íýãýíò õºðºíãº
îðóóëàëòûí çýýë ó÷ðààñ óðò õóãàöààòàé, õ¿¿ áàãàòàé áàéõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áà
æèëèéí 10 õ¿ðòëýõ õóâèéí õ¿¿òýé, 5-ààñ äýýø æèëèéí õóãàöààòàé áàéõ õýðýãòýé áàéíà.
Ìîíãîë óëñûí àðèëæààíû áàíêíóóä æèëä äóíäàæààð 20 îð÷èì õóâèéí ìàðæà
îðëîãîòîé, àøèãò àæèëëàãààíû ò¿âøèí íü 15-20 õóâü áàéäàã íü òýä àñàð èõ ºíäºð àøèãòàé
àæèëëàæ áàéäãèéã èëòãýæ áàéíà.











123
Çóðàã 4. 27. ¯éëäâýðëýã÷äèéí øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòýý áîñãîõîîð òºëºâëºñºí
àðãóóä


Ýõ ¿¿ñâýð:Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

Ñàíõ¿¿æèëòýý áîñãîõîîð òºëºâëºæ áóé àðãóóäûí 61.8 õóâèéã õîëèìîã áóþó áàíêíû
çýýë, ººðèéí õºðºíãº, çýýëèéí áàòàëãààíû ñàí, ëèçèíã, çàñãèéí ãàçðûí õºíãºëºëòòýé
çýýë,ò¿íø¿¿äèéí õºðºí㺺ð áîñãîõ ãýæ õàðèóëñàí íü òýäýíä ººðñäèéí õºðºíãèéí
õ¿ðýëöýý õàíãàëòã¿é áàéãààã áàñ èëòãýæ áàéíà.

Çóðàã 4. 28. Ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý áà çîðèóëàëò

Íýí øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëò Ñàíõ¿¿æèëòèéí çîðèóëàëò

Ýõ ¿¿ñâýð: Áàãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í

ªíººãèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí 50 îð÷èì õóâüä òåõíèê òåõíîëîãèî øèíý÷ëýõ
õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàíõ¿¿æèëò, 20.6 õóâüä íü ýðãýëòèéí õºðºíãèéí çýýë, 8.8 õóâüä íü
àæëûí áàéð, ïëàíòàöè áàéãóóëàõàä ñàíõ¿¿æèëò õýðýãòýé ãýæ ¿çäýã áàéíà.
Îðîí íóòàãò Æį õºãæ¿¿ëýõýä òóõàéí îðîí íóòãààñ òºðºí ãàðñàí áèçíåñìåí¿¿äèéã
òàòàí îðîëöóóëàõ õýðýãòýé áà òýäíèéã òàòâàðûí áîëîí óðàìøóóëàëûí á¿ñ íóòãèéí
ÿëãàâàðòàé áîäëîãîîð äýìæèõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð ãàð÷ áàéíà.



124
4.5. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîî
Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ 2009 îíûã ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã äýìæèõ æèë áîëãîí
çàðëàñàíòàé õîëáîîòîéãîîð ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä áîëîí àéìàã ñóìûí çàñàã äàðãà íàðûí
ìºðèéí õºòºëáºðò ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã äýìæèõ òàëààð òîäîðõîé ç¿éë òóñãàãäñàí áàéíà.
Îðîí íóòàãò Æį-èéã õºãæ¿¿ëýõýä òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîî ÿìàð áàéõ òàëààð
õýðýãëýã÷èä áîëîí òºðèéí àæèëòàíãóóäààñ àâñàí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã õàðóóëáàë:

Çóðàã 4. 29. Òºðèéí îðîëöîî


Ýõ ñóðâàëæ ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë
Ñóäàëãààíä îðîëöñîí èðãýäèéí 28.6 õóâü íü òàòâàðûí òîãòîëöîîã çºâ çîõèöóóëàõ,
24.5 õóâü íü äýä á¿òöèéã áèé áîëãîõ, 15.6 õóâü íü á¿ñèéí ÿëãàâàðòàé áîäëîãî ÿâóóëàõ,
12.9 õóâü íü Óëñûí òºñ⺺ñ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ, 12.2 õóâü íü Æį-èéã äýìæñýí áàíê
áàéãóóëàõ, ãýæ õàðèóëñàí áîë òºðèéí àëáàí õààã÷äûí 26.3 õóâü íü Çàñãèéí ãàçðûí
õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíê áàéãóóëàõ, 21 õóâü íü îðîí íóòàãò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé
òºñºë, õºòºëáºð¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààã õºðºí㺠îðóóëàëò ðóó ÷èãë¿¿ëýõ, ãàäààäûí
òóðøëàãàòàé òàíèëöóóëàõ, 15.7 õóâü íü äîòîîäîä ¿éëäâýðëýãäýæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
çàõ çýýëèéã èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ õàìãààëàõ ãýñýí ñàíàëóóäûã äýâø¿¿ëñýí áàéíà.
Ýíäýýñ ä¿ãíýæ ¿çýõýä á¿ñ íóòãèéí áîëîí äýä á¿òöèéí õºãæèë ÿëãààòàé áàéãàà ºíºº
¿åä á¿ñèéí òàòâàðûí áîëîí óðàìøóóëëûí ÿëãàâàðòàé áîäëîãî ÿâóóëàõ, äýä á¿òöèéã
áèé áîëãîõ çýðýã íü ìàø ÷óõàë áºãººä ºíººäºð ¿ã¿éëýãäýæ áàéãàà áîäëîãûí íýã õýñýã
þì.

Òàòâàðûí áîëîí óðàìøóóëàëûí ÿëãàâàðòàé áîäëîãûí çîõèöóóëàëòûí òóõàéä
Äýä á¿òöèéí õºãæèë ìóó, çàõ çýýëýýñ àëñëàãäñàí á¿ñ íóòàãò õºðºí㺠îðóóëàëò
õèéñýí ¿éëäâýðëýã÷äèéã äàðààõü íºõöºëä òàòâàðûí õºíãºëºëò óðàìøóóëàëûã ¿ç¿¿ëæ,
òàòâàðûí çîõèöóóëàëòààð äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¸ñòîé ãýæ ¿çñýí áàéíà.
¯¿íä.
. Äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòààð øèíýýð áàéãóóëàãäàæ áàéãàà ýêîëîãèéí öýâýð
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ ¿éëäâýð¿¿äèéã ýõíèé 5 æèëä òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ,
. Èìïîðòûã îðëîõ áîëîí ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé ¿éëäâýð¿¿äýä òàòààñûí
óðàìøóóëàë îëãîõ,
. Òåõíîëîãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí ¿éëäâýðèéã òîäîðõîé õóãàöààíä,
òóõàéëáàë õºðºí㺠îðóóëàëòàà íºõºõ õóãàöààã õàðãàëçàí òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ,
. Õºðºí㺠îðóóëàëò + àæëûí áàéð áèé áîëãîñíû óðàìøóóëàë îëãîäîã áàéõ çýðýã
áîëíî.


125
Äýä á¿òöèéí òóõàéä:
Çàâõàí àéìàãò òóëãàð÷ áàéãàà õàìãèéí ÷óõàë àñóóäàë áîë ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäàë
þì. Óëèàñòàé ñóìàíä öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèéí õàíãàìæèéí áàéäàë ÷ õàíãàëòã¿é áàéãàà
áà àéìãèéí òºâèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä ººðñ人 öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèéí
àñóóäëûã øèéäâýðëýäýã áàéíà. Ýäãýýð àñóóäëûã óëñûí òºñâèéí áîëîí , äîíîð
îðíóóäûí ñàíõ¿¿æèëò áîëîí òºñëèéí õºðºí㺠îðóóëàëòóóäààñ øèéäâýðëýõ õýðýãòýé
þì.
Òºñºë õºòºëáºð¿¿äèéí òàëààð:
Çàâõàí àéìàãò Äýëõèéí çàí, Ìårcy corp, GTZ, ÝÌÑÕ-2.3.4.5, Òîãòâîðòîé àìüæèðãàà
çýðýã òºñºë õºòºëáºð¿¿äýýñ íèéòäýý 1.2 òýðáóì òºãðºãèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí 67.3 õóâèéã íü
õºðºí㺠îðóóëàëòàíä çàðöóóëñàí áà ãîë÷ëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò õèéñýí áàéíà.
Öààøäàà òîìîîõîí òºñºë õºòºëáºð¿¿äèéí õºðºíãèéí òîäîðõîé õýñãèéã
¿éëäâýð¿¿ëýëòýíä çàðöóóëàõààð òºñëèéí çîðèëãîä òóñãàæ ºãäºã áàéõ õýðýãòýé. Çàðèì
òºñºë õºòºëáºð¿¿ä ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàí àæèëëàæ áàéãàà íü ¿ð ä¿í áàãàòàé áàéãàà
ãýäãèéã õ¿í á¿õýí ìýäýæ áàéíà. Õýðâýý çààâàë ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ ¸ñòîé þì áîë
òåõíîëîãèéí ÷èãëýëèéí ñóðãàëòóóäûã îäîîãèéí àæèëëàæ áàéãàà ¿éëäâýð¿¿äèéí
àæèë÷äàä çîõèîí áàéãóóëàõ õýðýãòýé áàéíà. 1990-ýýä îíû ¿åèéí òºñºë õºòºëáºðèéí
çîðèëãî, çîðèëò, îáüåêò, 2010 –ààä îíû ¿åèéí òºñëèéí çîðèëãî, çîðèëò, îáüåêò ººð
ãýäãèéã øèéäâýð ãàðãàã÷èä ìýäýæ áàéõ ¸ñòîé.
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîî:
Çàâõàí àéìàãò Àçèéí õºãæëèéí áàíê, Äýëõèéí áàíêíû Òîãòâîðòîé àìüæèðãàà òºñºë,
ÃÒÕÀÍ, Äýëõèéí çºí, ADRA, MercyCorp, çýðýã îëîí óëñûí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí
òºñë¿¿ä õýðýãæèæ, áèçíåñèéã äýìæèã÷ áîëîí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ÒÁÁ-óóä, áèçíåñ
èíêóáàòîð òºâ, ÕÀ¯Òàíõèì, Àæèë îëãîã÷ ýçäèéí õîëáîî, ÕÕÀÀÕ¯ß-û õàðüÿà Æį-ã
äýìæèõ òºâ, àðüñ øèð, íîîñ, ìîä ¿éëäâýðëýã÷äèéí õîëáîîä àæèëëàäàã áàéíà. ªíººäºð
Ìîíãîëä ¿éëäâýðëýã÷äèéã äýìæñýí 34 ìýðãýæëèéí õîëáîîä áàéäàã áà Çàâõàí àéìàãò 5
ìýðãýæëèéí õîëáîîä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áàéíà. Òýäíèé ¿éë àæèëëàãàà
òîãòâîðæîîã¿é çàðèì íýã íü òàìãà òýìäýãýý ºâºðò뺺ä ãóäàìæèíä ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëäàã ÷ õîëáîîä áàéãàà íü ¿éëäâýðëýã÷èäýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ àæèë õàíãàëòã¿é
áàéíà. Áîëîìæ ÷ àëãà áàéíà.
Çóðàã 4. 30. ÒÁÁ-èéí îðîëöîî

Ýõ ñóðâàëæ Ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë
126
ÒÁÁ-óóä ¿éëäâýðëýã÷äèéã ìýäýýëýëýýð õàíãàõ, ìýðãýæëèéí çºâëºë㺺 ºãºõ
÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íü ç¿éòýé ãýæ èðãýä ¿çýæ áàéõàä, ÒÁÁ òºëººëºë
¿éëäâýðëýã÷äèéã á¿òýýãäýõ¿¿íýý çàõ çýýëä íü áîðëóóëàõàä òóñëàõ ¸ñòîé ãýæ ¿çýæ
áàéíà.
Ìýðãýæëèéí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóä Æį ýðõëýã÷ íàðò òåõíèê, òåõíîëîãè, îëîí
óëñûí áîëîí äîòîîäîä çîõèîí áàéãóóëàãäàõ ¿çýñãýëýí õóäàëäàà, áàíê ñàíõ¿¿, òºðèéí
áîäëîãî çýðýã ìýäýýëýëýýð õàíãàõ ¿¿ðãýý òýð á¿ð áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ãýæ ä¿ãíýæ
áàéíà. Íýí ÿëàíãóÿà ÕÕÀÀÕ¯ß-íû õàðüÿà ÆÄÁ-èéã äýìæèõ èíêóáàòîðûí ¿éë
àæèëëàãààã ººð÷ëºõ, òýíä çîõèîí áàéãóóëæ áóé áèçíåñèéí ÷èãëýëèéí ñóðãàëòóóäààñ
èë¿¿òýé ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãèéí ÷èãëýëèéí ñóðãàëò ÿâóóëàõ, ¿éëäâýðëýã÷äýä äóòàãäààä
áàéãàà òåõíèê, òåõíîëîãèéí òàëààð ìýäýýëýë îëæ ºãºõ, çàõ çýýë çóó÷ëàõ çýðýã ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íü ç¿éòýé áàéíà. ̺í ÕÍÕß-íû Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ
ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààã ÷ ãýñýí àíõààðàõ õýðýãòýé. 2 ÿàìíû èæèë ÷èãëýëèéí ¿éë
àæèëëàãààòàé áàéãàà äýýðõ 2 èíêóáàòîðûí ¿éë àæèëëàãààã íýãòãýí ¿¿ðãèéã íü òîäîðõîé
áîëãîõ õýðýãòýé áàéíà.
Îðîí íóòàãò Æį-èéã õºãæ¿¿ëýõýä òóõàéí îðîí íóòàãò àìüäàð÷ áóé èðãýäèéí
îðîëöîî ìàø ÷óõàë áéäàã. Òýä áîë õýðýãëýã÷. Æį-èéí õºãæèëä îðîí íóòãèéí èðãýäèéí
îðîëöîî ÿìàð áàéõ ¸ñòîé âý ãýäãèéã òîäðóóëàí çóðàã 4.22-ò õàðóóëàâ.
Çóðàã 4. 31 Èðãýäèéí îðîëöîî/ õóâèàð/
Ñóäàëãààíä îðîëöîãñäûí 39 õóâü íü
àæèëòàé áóþó îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðòýé
áàéõ, 38 õóâü íü áèå áèåíýý äýìæèõ,
¿íäýñíèé óõàìñàðòàé áàéõ ãýæ
õàðèóëñàí áàéíà. ¯¿íýýñ ä¿ãíýæ ¿çýõýä
õàìòðàí àæèëëàæ, ¿íäýñíèé
¿éëäâýðëýëýý äýìæèõ óõàìñàðòàé
áàéâàë îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýë õºãæèæ
áîëîõ íü.



Ýõ ¿¿ñâýð: ñóäàëãààíû áàãèéí ìýäýýëýë
Äýýðõ 2 ñóäàëãààíààñ õàðàõàä èðãýäèéí ¿íäýñíèé ãýõ ñýòãýõ¿éã ººð÷ëºõ áà åð íü 25-
ààñ äîîø íàñíû çàëóó÷óóä ¿íäýñíèé ãýõ áàõàðõàë áàãà áîëæ àëü áîëîõ ãàäààäûí ãýõ
ñýòãýëãýýòýé áîëñîí ó÷ðààñ ýõ îðîíäîî ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý áàãàñ÷
áàéíà.
Îðîí íóòàãò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýðëýã÷èä ººðñäèéí áàðàà
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýã÷äýä õ¿ðãýõ áîðëóóëàëòûí ñóâãàà ñàéæðóóëàõ, çàð ñóðòàë÷èëãàà
õèéõ, ÿíç á¿ðèéí óðàìøóóëàë ¿ç¿¿ëýõ, ¿çýñãýëýí õóäàëäàà çîõèîí áàéãóóëàõ, êàðòûí
áîëîí áàéíãûí óðàìøóóëàëûí êàðòòàé áàéõ çýðýã ¿íèéí áóñ ºðñºë人íèé àðãóóäûã
àøèãëàõ õýðýãòýé. Òóõàéëáàë Çàâõàí àéìàãò öàé ¿éëäâýðëýäýã ¿éëäâýðëýã÷äèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã àéìãèéí òºâèéíõýí ìýäýõã¿é áàéñàí íü ¿éëäâýðëýã÷èä á¿òýýãäýõ¿¿íýý
áîðëóóëàõàä àíõààðàõã¿é áàéãààãèéí æèøýý þì. ªíººäºð ¿éëäâýðëýã÷èä á¿õèé ë ç¿éëýý
ººðñ人 øèéäâýðëýõ ãýæ îðîëäîæ áàéãààãààñ àìæèëò îëîõîîñîî èë¿¿ àñàð èõ öàã õóãàöàà,
õºðºí㺠ñàíõ¿¿ãèéí àëäàãäàëä õ¿ð÷ áàéíà. Èéìä ¿éëäâýðëýã÷èä õîðøèõ õàìòðàí àæèëëàõ
õýðýãòýé áîëæýý.
4.6. Ä¿ãíýëò, ñàíàë

1. Àéìãèéí ÄÍÁ-èé 76.3 õóâü íü ÕÀÀ-í, 21.7 õóâü íü ¿éë÷èëãýý, 2 õóâü íü áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áàéíà. Áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé 67
õóâèéã õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í, 13 õóâèéã ìîäîí ýäëýë, 10 õóâèéã 纺ëºí î¸äîë, 3
õóâèéã áàðèëãûí ºíãºò õàâòàí, òîîñãî, 2 õóâèéã ýñãèé óãààñàí íîîñ, 5 õóâèéã áóñàä
127
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë ýçýëæ áàéíà. Íýã õ¿íä îíîãäîõ ÄÍÁ íü óëñûí
äóíäàæààñ 47.4 õóâü áàãà, áàðóóí á¿ñýýñ 9.5 õóâèàð èõ áàéíà.
2. Àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí ñàëáàð íü áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé áà íèéò ìàëûí 92.3 õóâü
íü áîã ìàë ýçýëæ áýë÷ýýðèéí äààö õýòýðñýí öºëæèëò ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ áàéãàà.
3. ¯éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ¿éëäâýðëýã÷äèéí 41.2 õóâü íü ãàð àæèëëàãààòàé, 47.1
õóâü íü õóó÷èí õîöðîãäñîí òåõíèê òåõíîëîãèîòîé áà íèéò ¿éëäâýðëýã÷äèéí 42.1
õóâü íü ìîä, ìîäîí ýäëýë, 17.7 õóâü íü õ¿íñíèé, 21.1 õóâü íü î¸äîë, 10.6 õóâü íü
áàðèëãà, 8.6 õóâü íü áóñàä ÷èãëýëèéíõ áàéíà. Áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí 67.6
õóâü íü íèéò õ¿÷èí ÷àäëûíõàà 50 õ¿ðòëýõ õóâèéã àøèãëàäàã áàéíà.
4. Æį õºãæèõã¿é áàéãàà ãîë øàëòãààíóóä ãýâýë ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæã¿é áàéäàë, äýä
á¿òöèéí õºãæèë, òîíîã òºõººðºìæèéí õîöðîãäîë, ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷íèé
äóòàãäàëòàé áàéäëààñ øàëòãààëæ áàéíà.
5. Îðîí íóòàãò ãàð÷ áóé ýåðýã õàíäëàãà, íººö áîëîìæîîñ õàðàõàä öààøèä ýð÷èìæñýí
ìàë àæ àõóé, ãóðèë òýæýýëèéí ¿éëäâýð, ñ¿¿ ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ìàõ áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð¿¿ä õºãæèõ áîëîìæòîé áàéíà. Õàðèí Çàâõàí àéìãèéí ìîäîí ìàòåðèàëûí
¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí ¿éë àæèëëàãààã çîãñîîõ õýðýãòýé.
6. Äýä á¿òöèéí õºãæèë ñóë, çàõ çýýëýýñ àëñëàãäñàí áàéäàë, ìýäýýëëëèéí õ¿ðòýýìæã¿é
áàéäàë áîëîí ºíäºð ìýðãýæëèéí èíæåíåð òåõíèêèéí àæèë÷äûí äóòàãäàëòàé çýðãýýñ
øàëòãààëàí ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí 50 îð÷èì õóâü òîíîã òºõººðºìæ, òåõíîëîãèî
ººð÷ëºõºä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà.
7. Çàâõàí àéìàã ýð÷èì õ¿÷íèé íàéâàðòàé ýõ ¿¿ñâýðòýé áîëñíîîð Æį õºãæèæ àéìãèéí
ýäèéí çàñãèéí ºñºëò æèëä äóíäàæààð 20 îð÷èì õóâèéí ºñºëòèéã áèé áîëãîõîîñ
ãàäíà àéìãèéí ñàëáàðûí á¿òýö ººð÷ëºãäºíº.
8. Ò¿¿õèé ýäèéí íèéë¿¿ëýëòèéí ñ¿ëæýý òîãòîîã¿éãýýñ ¿éëäâýðëýã÷äèéí 70,5 õóâü íü
ò¿¿õèé ýäýý ÓÁ, õºðø çýðãýëäýý àéìàã, õèëèéí õóäàëäààíààñ ººðñ人 î÷èæ àâäàã
ãýæ õàðèóëñàí íü ¿éëäâýðëýã÷èä ìàø îëîí ç¿éëä àíõààðëàà õàíäóóëæ áàéãàà íü
¿éëäâýðëýëèéí ¿ð àøèãò ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà.
9. Çàâõàí àéìãèéí äóëààíû õàíãàìæèéí ¿íý íü ÓÁ õîòûíõîîñ äàðóé 4 äàõèí ºíäºð
¿íýòýé áàéíà.
10. ¯éëäâýð¿¿äèéí ìåíåæåð¿¿äèéí óð ÷àäâàð äóòìàã, ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷
õîìñäîëòîé áàéíà.
11. Çàâõàí àéìàãò ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã õºãæ¿¿ëýõýä 13.15 òýðáóì òºãðºãèéí õºðºíãº
õýðýãòýé áàéãààãèéí 51.1 õóâèéã íü áèçíåñ ýðõëýã÷èä, ¿ëäýõ õýñãèéã íü ãàäíû ýõ
¿¿ñâýðýýñ õàíãàõ õýðýãöýý ãàð÷ áàéíà.
12. Çàâõàí àéìàãò õàìãèéí ýõíèé óäàà øèéäâýðëýõ àñóóäàë áîë ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäàë
þì.

ÑÀÍÀËÓÓÄ
1. Çàâõàí àéìãèéã ¿éëäâýðæ¿¿ëýõèéí òóëä íýí òýðã¿¿íä øèéäâýðëýõ àñóóäàë íü
àéìãèéã íàéäâàðòàé ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýðýýð õàíãàõ áà óëñûí òºñâèéí õºðºíãº
îðóóëàëòààð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ,
2. Àéìãèéã ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ áîäëîãûã ¿íäñýíä íü 2 ¿å øàòòàéãààð õýðýãæ¿¿ëæ áîëîõ áà
ýõíèé ¿å øàò (2009-2011îíä) ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäëûã á¿ðýí øèéäâýðëýõèéí çýðýãöýý
ýð÷èì õ¿÷ áàãà øààðääàã ¿éëäâýð¿¿äèéã õºãæ¿¿ëýõ, 2 äàõ ¿å øàòàíä (2011-2015
îíä) ýð÷èì õ¿÷òýé áîëñîíû äàðàà ¿éëäâýðæ¿¿ëýõ ò¿¿íèé äîòîð áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ,
3. ¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéã äýìæèõèéí òóëä äàðààõ áîäëîãûã ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé.
¯¿íä:
. Á¿ñèéí ÿëãàâàðòàé áîäëîãî ÿâóóëàõ,
. Òàòâàðûí õºíãºëºëò áîëîí óðàìøóóëàëûí áîäëîãî,
. Àæëûí áàéð áèé áîëãîñíû óðàìøóóëàë îëãîõ,
. Èíæåíåð òåõíèêèéí àæèë÷äûã Çàñãèéí ãàçàð- ¿éëäâýðëýã÷- ñóðàëöàã÷ ãýñýí
õàìòûí ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð óëñûí òºñâèéí õºðºí㺺ð áýëòãýõ.

128
4. ¯éëäâýð¿¿äýä àæèëëàãñàäûã ÌѯÒ-ººð áýëòãýõäýý ¿éëäâýðëýã÷- ñóðàëöàã÷ ãýñýí
ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð áýëòãýõ áà ñóðàëöàãñàä òºãñººä àæèëëàõ ¿éëäâýðòýý äàäëàãà
õèéäýã áàéõ æóðàìä øèëæèõ
5. ªíººãèéí Æį-èéã äýìæèõ òºâ¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààã íýãòãýí òåõíîëîãèéí
÷èãëýëèéí ñóðãàëòóóäûã çîõèîí áàéãóóëæ ¿éëäâýðëýã÷äýä òåõíîëîãèéí ìýäëýãèéã
ýçýìø¿¿ëýõ, äýýøë¿¿ëýõ
6. Îðîí íóòàãò àìüäàð÷, àæèëëàæ áàéãàà èðãýäýä õ¿ëýýëò ¿¿ñãýõ øààðäëàãà ¿ã¿é
áàéãàà òóë ¿éëäâýðëýë òåõíîëîãèéí ïàðêèéã æèíõýíý óòãààð íü áàéãóóëàõ, õºðºíãº
îðóóëàëòûã óëñûí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ,
7. Çàñãèéí ãàçðààñ ¿éëäâýð¿¿äýä ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ , àëü ýñâýë àðèëæààíû
áàíêíû çýýëèéí õ¿¿, õóãàöàà çýðýãò íºëººëºõ áîëîìæ õÿçãàðëàãäìàë áàéãàà ºíºº
¿åä ñàíõ¿¿ãèéí õ¿ðýýíä äàðààõü àðãà õýðýãñëýë¿¿äýýð äýìæèõ áîëîìæòîé.
. Óëñûí õºðºí㺠îðóóëàëò
. Çàñãèéí ãàçðûí áàãà õ¿¿òýé çýýë
. Òàòâàðûí õºíãºëºëò
. Ëèçèíãèéí ¿éë÷èëãýý, çýýëèéí áàòàëãààíû ñàí,
. Íèéãìèéí äààòãàëûí òºëáºðèéí õºíãºëºëò óðàìøóóëàë îëãîõ,
. Õàäãàìæ çýýëèéí õîðøîî áàéãóóëàõ
Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëò- Äýä á¿òöèéí ñàëáàð íü ¿éëäâýð õºãæèõ, õ¿í
àìüäðàõ çàéëøã¿é íºõöºë ó÷ðààñ ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäëûã óëñûí õºðºíãº
îðóóëàëòààð øèéäâýðëýõ õýðýãòýé.
Çàñãèéí ãàçðûí õ¿¿ áàãàòàé çýýë – áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéã äýìæèõýä
õàìãèéí òîõèðîìæòîé æèëèéí õ¿¿ãèéí õýìæýý 10 õóâü, õóãàöàà íü 5-ààñ äýýø æèë
áàéõààð òîîöîãäîæ áàéíà. Èéì òºðëèéí çýýëèéã òîìîîõîí õºðºí㺠îðóóëàëòàíä îëãîõ
¸ñòîé ãýæ ¿çâýë ìàõ áîëîâñðóóëàõ Ñîíîð òðåéä, ãóðèëûí Òýñèéí ãîë ÕÕÊ, Çàâõàí
áàÿëàã ÕÊ çýðýã àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
Òàòâàðûí õºíãºëºëò- ýíý áîë õàìãèéí áîëîìæòîé ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã þì.
Òîìîîõîí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí, àæëûí áàéð øèíýýð áèé áîëãîñîí àæ àõóéí
íýãæ¿¿äèéã ýõíèé 5 æèëä òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ, àæëûí áàéðíû õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ
õýðýãòýé. Òóõàéëáàë: Òýðáóì òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí+ 50 õ¿íèé àæëûí áàéð
ãàðãàñàí áîë=Òàòâàðûí õºíãºëºëò+ àæëûí áàéð áèé áîëãîñíû øàãíàë
Ëèçèíãèéí ¿éë÷èëãýýã õºãæ¿¿ëýõ áîëîí çýýëèéí áàòàëãààíû ñàíã áèé áîëãîõ
. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëæ áóé àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéã ëèçèíãèéí
òîíîã òºõººðºì溺ð õàíãàõ. Çàâõàí àéìãèéí õºðñ íü õàòóó ó÷ðààñ Õÿòàäûí
æèæèã îâðûí òåõíèê òîõèðîìæòîé áóñ áàéãàà ó÷ðààñ èë¿¿ ñàéí õ¿÷èí ÷àäàëòàé
òîíîã òºõººðºìæ áàéõ,
. Ǻºëºí î¸äîë áîëîí õ¿íñíèé ÷èãëýëèéí ¿éëäâýð¿¿äèéã çýýëèéí áàòàëãààíû
ñàíä õàìðóóëàõ.
Íèéãìèéí äààòãàëûí òºëáºðèéí õºíãºëºëò, óðàìøóóëàë îëãîõ: Äýä á¿òöèéí
õºãæèë ñóë, çàõ çýýëýýñ àëñëàãäñàí áàéäàë, ýäèéí çàñãèéí áîëîí áàéãàëèéí íººöèéí
õîìñäîëòîé á¿ñ íóòàãò õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí ¿éëäâýðëýã÷äýä íèéãìèéí äààòãàëûí
øèìòãýëèéí òºëáºðèéí õºíãºëºëò, óðàìøóóëàë îëãîäîã
Îðîí íóòàãò õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîã æèíõýíý óòãààð íü áàéãóóëæ òýäíèé
õºðºíãèéã õºðºí㺠îðóóëàëòàíä òàòàí îðóóëàõ,

Ò¿¿õèé ýäèéí íèéë¿¿ëýëòèéí îíîâ÷òîé ñ¿ëæýýã áèé áîëãîõ õóóëü ýðõ ç¿éí áîëîí
ìàêðî ìèêðî íºõöëèéã áèé áîëãîõ.
129
Õàâñðàëò 4. 1. Çàâõàí àéìãèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí øèíæèëãýý
¯éëäâýðëýëèéí
ñàëáàð
¯éëäâýðèéí äîòîîä íºõöºë áàéäàë ¯éëäâýðèéí ãàäààä íºõöºë áàéäàë

Ãóðèë, òýæýýëèéí
¿éëäâýð:

Òýñèéí ãîë ÕÕÊ
-Òýñèéí ãîë ÕÕÊ –èéí õîíîãò 22 òí ãóðèë ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí
÷àäàëòàé ¿éëäâýð äýä á¿òöèéí õºãæèë ò¿¿õèé ýäèéí õîìñäîëîîñ
øàëòãààëàí çîãñîíãè áàéãàà.
Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îðñîí.
-Èìïîðòûí áóóäàé áîëîí äîòîîäîä ¿éëäâýðëýñýí ãóðèëä
ÍªÒ ÷ºëººëñºí.
-Çàõ çýýë õàíãàëòòàé ÷ èìïîðòûí ãóðèë èõ õýìæýýãýýð îðæ
èðäýãýýñ áîðëóóëàëò áóóðàõ ìàãàäëàëòàé
-Ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö, ÷àíàð íü áàéãàëü öàã óóðààñ øóóä
õàìààðàëòàé òóë óñàëãààòàé òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ
-Áîðëóóëàëòàíä ÷åíæ¿¿ä áîëîí òºðèéí îðîëöîî èõòýé
Òàëõ íàðèéí áîîâ

-Àéìãèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã èõýíõ ¿éëäâýðëýã÷èä òàëõ
íàðèéí áîîâ ¿éëäâýðëýäýã áà ãîë çàõ çýýë íü ñóðãóóëèéí ¿äèéí
õîîë õºòºëáºð, ýìíýëýã, öýöýðëýã çýðýã òºñºâò àëáàí ãàçðóóä
áàéäàã. ¯íäñýí ò¿¿õèé ýäýý ÓÁ-ààñ òýýâýðëýäýã ó÷èð íýì¿¿ ºðòºã
áàãààð á¿òýýãääýã áîëîâ÷ ýðýëò íü ºñ÷ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿í
-Òàëõ, íàðèéí áîîâ, õýð÷ñýí ãóðèë íü ºðãºí õýðýãëýýíèé, çàõ
çýýëä ìýäðýìæòýé á¿òýýãäýõ¿¿í ó÷èð ¿íèéí ºñºëò,
ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàë íü êîìïàíèä õ¿íä òóñàæ áàéíà.
- Ãóðèë ¿éëäâýðëýã÷äèéã ͪÀÒ-ñ ÷ºëººëñºí ÷ òàëõ áîîâ
¿éëäâýðëýã÷äèéã ÷ºëººëººã¿é ó÷ðààñ ͪÀÒ äàðàìò áîëæ
áàéãàà.
Ìàõ, ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿í
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð

-Æèëäýý 2000 òí ìàõ áîëîâñðóóëàõ õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé Óëèàñòàéí
ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, Òîñîíöýíãýëèéí ìàë íÿäàëãààíû
öåõ¿¿ä çîãññîí. Ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã Ñîíîð òðåéä,
Òîñîíöýíãýëèéí ìàë íÿäàëãààíû ãàçðûã Ìàõ ìàðêåò çýðýã
êîìïàíèóä õóäàëäàí àâñàí áîëîâ÷ îäîîãîîð òîäîðõîé õºðºíãº
îðóóëàëò õèéãýýã¿é áàéíà. Õàðèí õèàì ¿éëäâýðëýäýã 1 êîìïàíè ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Õóäàëäàà÷èä èõýâ÷ëýí ÓÁ õîòîîñ õèàì
áîëîí ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäàí àâäàã. Çàõ çýýëä ýðýëò ºñ÷
áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿í.
-Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îðñîí.
-Öààøèä ¿éëäâýðèéí àðãààð íÿäàëñàí ìàõ õýðýãëýõ
ñîíèðõîë õýðýãëýã÷äèéí äóíä äàâàìãàéëæ ýõýëñýí
-Õ¿ì¿¿ñ õàãàñ áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í áóþó õºë人ñºí áóóç,
áàíø ºðãºíººð õýðýãëýõ áîëñîí.

Ñ¿¿, ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿í:


Òàðàã, çàéðìàãèéí öåõ¿¿ä íýëýýä áàéäàã. Ýäãýýð ¿éëäâýð¿¿ä íü
õ¿÷èí ÷àäàë áàãàòàé, îéð îð÷ìûí ìàë÷äààñ ñ¿¿ãýý ãýðýýëæ àâäàã.
Îðøèí ñóóãàà ãàçðàà áîðëóóëàëòàà õèéäýã, äýä á¿òöèéí õºãæèë
ñóëààñ òýýâýðëýõ áîëîìæ áàéõã¿é. Òýëìýí ñóìàíä ñ¿¿íèé
÷èãëýëèéí àæ àõóé áàéäàã áà ñ¿¿ãýý òºñºâò àëáàí ãàçðóóä áîëîí
òºâèéí èðãýäýä õóäàëääàã áîë ºâëèéí óëèðàëä ñóóðèí ãàçðûíõàí
Õºâñãºë, Óëààíáààòàð, Àðõàíãàé àéìãààñ ñ¿¿ãýý õóäàëäàí àâäàã
áàéíà. Ìàëûí ñ¿ðãèéí á¿òýö àëäàãäñàíààñ öºöãèéí òîñ ¿éëäâýðëýõ
áîëîìæã¿é áîëæýý.
Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îðñîí.
-Îðîí íóòàãò ìàëûí á¿òýö àëäàãäñàí ó÷èð çºâõºí çóíû
óëèðàëä ñ¿¿, öàãààí èäýý ¿éëäâýðëýõ áîëîìæòîé. Ìàë÷èä
àðèóòãààã¿é ò¿¿õèé ñ¿¿ã çàõ çýýëä íèéë¿¿ëäýã
Õóóðàé áîëîí èìïîðòûí ñ¿¿ çàõ çýýëä èõ áàéäàã.

Æèìñ
áîëîâñðóóëàõ :
Çàâõàí Áàÿëàã ÕÕÊ
Áàëáàðõàé
ªðõèéí
Òîñîíöýíãýë, Èõ-Óóëä æèæèã ºðõèéí ¿éëäâýðëýã÷èä îëîí áàéäàã.
Çàâõàí áàÿëàã, Áàëáàðõàé çýðýã àæ àõóéí íýãæ¿¿ä æèìñíèé
÷àíàìàë, æ¿¿ñ, óíäàà çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã.
-ªðõèéí õýðýãëýýíä çîðèóëàí íîãîî äàðøèëæ áàãà õýìæýýãýýð
áîëîâñðóóëäàã. Èõýíõ íü ãàð àðãààð á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîëîâñðóóëäàã.
Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýã àâàõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îðñîí.
-Èìïîðòûí íººøèëñºí àëàã ñàëàò, îãóðöû, ïîìèäîð áîëîí
æèìñíèé êîìïîòûã ºðãºí õýðýãëýæ áàéíà.
Íóòãèéí èðãýä îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð áîëãîí
áîëîâñðóóëàõã¿éãýýð Ýðäýíýò, ÓÁ õîòûí çàõ çýýëä
130
¿éëäâýðëýã÷èä áîðëóóëäàã.
Óíäàà, æ¿¿ñ, óñ:

Çàâõàí áàÿëàã,
Áàëáàðõàé
-Óñíû áîðëóóëàëò óëèðëûí øèíæ ÷àíàðòàé ó÷ðààñ ¿éëäâýðëýë
äóëààíû óëèðàëä ýðõëýõýä ë àøèãòàé. Çàâõàí Áàÿëàã ÕÕÊ íü
æèìñíèé ÷àöàðãàíû æ¿¿ñ õèéæ àéìãèéí áîëîí ÓÁ çàõ çýýëä
ãàðãàäàã, Òîíîã òºõººðºìæèéí õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûã
íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãòýé.
-Ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö ÷àöàðãàíà áóñàä æèìñíèé æ¿¿ñíèé
õóâüä õîìñ,
-Çàõ çýýë ÷àöàðãàíà, àíüñ, íýðñ ã.ì æèìñíèé æ¿¿ñèéã ¿íýëýõ,
õýðýãëýõ íü íýìýãäñýí

Àðõè ïèâî:
Çàâõàí áàÿëàã ÕÕÊ
Òýñèéí ãîë ÕÕÊ
̺íõºä ìàíäàã ÕÕÊ
Õ¿íñíèé ñàëáàðûí ãîë á¿òýýãäýõ¿¿í, íýìýãäñýí ºðòºã ºíäºðòýé,
ýðýëò èõòýé á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîâ÷ æèëýýñ æèëä ¿éëäâýðëýëèéí
õýìæýý áóóð÷ áàéíà.


Ýñãèé, ýñãèé ýäëýë

Ãàð àæèëëàãààòàé æèæèã îâðûí òîíîã òºõººðºìæòýé ¿éëäâýðëýã÷èä
îëîí áàéãàà áîëîâ÷ ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í íü çàõ çýýë
áàãàòàé, õºäºº ñóìûí òºâèéí àæèëã¿é ýìýãòýé÷¿¿ä ºðõèéí
õýìæýýíä øèðäýã øèðýõ áîëîâ÷ ãîë çàõ çýýë íü ÓÁ õîò ÒÓÂÀ óëñ
áàéäàã áàéíà. Àãüòûí àìíû Òóíãàëàã Àëò õîðøîîíû íîîñ óãààõ
¿éëäâýðèéí ¿éë àæèëëàãàà çîãñîíãè, àéìãèéí òºâä ýñãèé õèéäýã 4
àæ àõóéí íýãæ áàéäàã áàéíà.


-Ýñãèé ýäëýë áîëîí óãààñàí íîîñíû çàõ çýýë áàãà, Íîîñ
óãààõ ¿éëäâýð íü ýäèéí çàñãèéí õóâüä õ¿íäðýëòýé,
Ñàðòóóë îòãèéí íîîñ ìèêðîí íàðèéí ó÷èð Ýðäýíýò õèâñíèé
¿éëäâýðèéí ò¿¿õèé ýä áîëäîã ó÷èð æèëäýý 500 òí íîîñ
õóäàëäàí àâäàã. Ãýõäýý óã õîíèíû öºì ñ¿ðãèéí òîî òîëãîé
öººð÷ áàéãàà
θäîë:
Æèæèã î¸äëûí
öåõ¿¿ä

Îäîîãèéí áàéäëààð î¸äëûí æèæèã öåõ¿¿ä íü çàõèàëãà äýýð
ñóóðèëàí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà. 40-ààñ äýýø íàñíû
ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðëîãûí ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã. Íýí ÿëàíãóÿà
Óëèàñòàé, Òîñîíöýíãýë, Òýñ ñóìûí ýìýãòýé÷¿¿ä îðëîãûí ãîë ýõ
¿¿ñâýð áîëãîí àøèãëàäàã. Èõ óóë ñóìûí íýã ñóóðèí íýã á¿òýýãäýõ¿¿í
íü ìîíãîë ãóòàë áàéãàà áà ãóòàë÷èä ò¿¿õèé ýäýý ÓÁ õîòîîñ àâäàã áà
á¿òýýãäýõ¿¿íýý Õºâñãºë, Ãîâü-Àëòàé çýðýã õºðø çýðãýëäýý
ñóìûíõàíä áýëýí ìºíãº, çýýë, áàðòåðèéí õóäàëäààãààð õóäàëääàã
áàéíà.
-Ãóòàë, ìîíãîë äýýë, õàíòààç çýðãèéã ÎÕÓ-í Òóâà ðóó
á¿òýýãäýõ¿¿íýý ãàðãàõ áîëîìæòîé, ýðýëò èõòýé
Àæëûí õóâöàñíû î¸äëûí ¿éëäâýð áàéãóóëàõ áîëîìæòîé.
Ìîä ìîäîí ýäëýë:
-Ìîäîí ýäëýë òàâèëãûí æèæèã öåõ¿¿ä íýëýýä àæèëëàäàã áîëîâ÷
ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö, ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð äóòàãäàëòàéãààñ áîëæ
çîãñîíãè áàéíà.
-Òîíîã òºõººðºìæèéí õ¿÷èí ÷àäàë ìóó, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð
õàíãàëòã¿é.
-Ìîäíû õóâüä èìïîðòûí ãààëûí òàòâàðûã òýãëýñýí.
-Ò¿¿õèé ýäèéí íººö áàãà, îëäîö ìóó, ¿íý ºñºæ áàéãàà.
Áàðèëãà óãñðàëò:


-Áàðèëãà óãñðàëòûí 19 êîìïàíè á¿ðòãýëòýé áàéäàã ÷ ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëæ áàéãàà êîìïàíè 12 áàéíà.
-¯éë àæèëëàãàà óëèðëûí ÷àíàðòàé.
-Òóñ ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýëýýä ñýðãýí
ýð÷èìæñýí áîëîâ÷ ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëä äàõèí ºðòºí çîãñîíãè
áàéäàëä îðñîí áàéíà.
- Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðòýé áîëñíîîð èðãýäèéí îðîí ñóóöæèõ
ÿâö ò¿ðãýñýõ ó÷ðààñ áàðèëãûí ñýðãýõ áîëîìæ èõòýé.
-Ìîäîí ìàòåðèàëûí ¿íý ºññºí íü áàðèëãûí õàâòàí, áëîê,
òîîñãîíû ýðýëò ºñ÷ áàéãàà
Áàðèëãûí
Ãàð àæèëëàãààòàé öººí òîîíû òîîñãî ¿éëäâýðëýã÷èäòýé,
-Òîíîã òºõººðºìæ¿¿ä åðºíõèé人 õóó÷èðñàí.
-ßðóó, Òýëìýíä ò¿¿õèé ýäèéí íººö áà ¿íäñýí ò¿¿õèé ýä
áîëîõ öåìåíòèéã Äàðõàí, ÓÁ õîòîîñ òýýâýðëýäýã ó÷èð
131
ìàòåðèàë: /òîîñãî,
õºíãºí áëîê, öîíõ
øîõîé,/

-Ýðãýëòèéí õºðºíãº, òîíîã òºõººðºìæèéí øèíý÷ëýë, ñàéæðóóëàëò
çýðýãò øààðäàãäàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý èõ.
çàðäàë èõ áàé-Óëñ îðíû õýìæýýíä õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð
íýìýãäâýë ñýðãýõ áîëîìæ èõòýé
Áàðèëãûí ìîäîí
õèéö:

Õóâèéí æèæèã öåõ¿¿ä
Òîñîíöýíãýë, Èäýð, Èõ-óóë ñóìàíä çºâøººðºëòýé áà çºâøººðºëã¿é
õºðºº ðàì àæèëëàí ãóàëèí, ïàëê áýëòãýí Ãîâü-Àëòàé, Õîâä àéìàãò
íèéë¿¿ëäýã, ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ òîíîã òºõººðºìæ
áîëîí õàòààëãûí öåõã¿éãýýñ áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿ëäâýðëýõ áîëîìæ
õÿçãààðëàãäìàë. Ìîä áýëòãýõ- ïàëê õèéõ- áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõ
ãýõ ìýò íèéë¿¿ëýëòèéí ñ¿ëæýý áèé áîëñîí.
-¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòòàé ìîä áýëòãýëèéí çºâøººðëèéã
ÁÎß-ñ ºãäºã áºãººä àéìàã íü îéí íººö áàãàòàé.

Øàõìàë ò¿ëø

Ýâ àÿ îë ÿâ õîðøîî
Äóëààí õàäãàëàõ ÷àäâàð ìîäíîîñ èë¿¿ ó÷èð áîðëóóëàëò ñàéòàé
áàéãàà. Ãýõäýý áàéøèíä õýðýãëýõ íü òîõèðîìæã¿é
Óòàà áàãàòàé, ¿íý õÿìäàâòàð, äóëààí ÿëãàðóóëàõ ÷àäâàð ñàéí
ò¿ëø ¿éëäâýðëýâýë áîðëóóëàëò íýìýãäýõ áîëîìæòîé
Òºìºð, òºìºð õèéö:


Ñîíãèíî, Òîñîíöýíãýë, Óëèàñòàéä ºðõèéõ õýìæýýíä çóóõ, ÿíäàí,
âàíí ãýõ ìýò õýðýãëýýíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýäýã àëáàí áóñ
¿éëäâýðëýã÷èä áàéäàã. Á¿òýýãäýõ¿¿íýý ãîë÷ëîí çàõèàëãààð õèéäýã
áà ò¿¿õèé ýäýý ÓÁ õîòîîñ òýýâýðëýäýã.
-Óëàìæëàëò ãýðò àìüäàðäàã èðãýäýä ãýð àõóéí òºìºð
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéí ýðýëò èõ áàéäàã ÷ ò¿¿õèé ýä áîëîõ
ãºëìºí òºìðèéã èìïîðòîîð àâäàã
Õ¿íñíèé íîãîî :

ªðõèéí õ¿íñíèé
íîãîî òàðèàëàã÷èä

Àéìãèéí íèéò õýðýãöýýò òºìñíèé 47.3 õóâèéã äîòîîäûí
¿éëäâýðëýëýýð õàíãàäàã öààøèä 2 äàõèí íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
Àòðûí 3 àÿíû õ¿ðýýíä ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ñýðãýõ
õàíäëàãàòàé áàéãàà áà ýíý æèë ͯÁÕÕÀÀ-í áàéãóóëëàãààñ
¿íèéí õººðºãäºëä ºðòñºí ºðõèéí àæ àõóéã äýìæèõ çîðèëãîîð
18 òí òºìñíèé ¿ðèéã 240 ºðõºä îëãîæ áàéãàà.
Ýð÷èìæñýí ìàë àæ
àõóé:
Òýñèéí ãîë ÕÕÊ ìàõíû ÷èãëýëèéí 200 òîëãîé Ñýëýíãý ¿¿ëäðèéí
¿õðèéã ¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà
Àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ãàçàð
òàðèàëàíãèéí çîõèñòîé õîñëîë áèé áîëãîõîîð çààñàí. .
Ðàøààí óñ
ͺìðºã, Îòãîí çýðýã ñóìóóäàä áàéãàà ðàøààíä çóíû óëèðàëä
äîòîîäûí àìðàã÷èä èõýýð àìàðäàã áàéíà. Óã ðàøààíóóäûã ñàâëàõ
òàëààð ñóäàëãàà õèéãýýã¿é. Öàãààí÷óëóóò ñóìàíä ðàøààí ñàâëàñàí
íü àìæèëòã¿é áàéñàí.
Àíàãààõ óõààíû ñàëáàðò óëàìæëàëò ýì÷èëãýý äàõèí ñýðãýæ
áàéãàà ó÷ðààñ ðàøààíû ýðýëò ºñ÷ áàéãàà

Ñàðìèñ
Çàâõàí àéìãèéí áðåíä á¿òýýãäýõ¿¿í, Æàðãàëàíò Õîðøîî òàðèàëäàã
Çàõ çýýë Çàâõàíû óëààí õàëüñò ñàðìèñíû íýð õ¿íä ºñ÷
áàéãàà áóñàä ãàçàð òàðèàëààä óðãàõã¿é áóþó ÷àíàð ìóóäàõ
ìàãàäëàëòàé
Ìàëûí òýæýýë
2008 îíîîñ ýõëýí Öýöýí-óóë, Òýëìýí Öàãààí÷óëóóò, ßðóó,
Òîñîíöýíãýë çýðýã ñóìóóäàä íîãîîí òýæýýë òàðèàëñàí,
Áýë÷ýýðèéí äààö áóóðñàí íü íýìýãäýë òýæýýëèéí ýðýëò ºñºõ
õàíäëàãàòàé áàéíà
Èîäæóóëñàí äàâñ
Çàâõàí áàÿëàã,
Ìîíãîë õàí õîðøîî
2008 îíä 17.8 òí èîäæóóëñàí äàâñ ¿éëäâýðëýñýí Èîäòîé äàâñíû õýðýãëýý õºäººä ºñ÷ áàéãàà.

132
Õàâñðàëò 4. 2. Õºãæèõ áîëîìæòîé ¿éëäâýð¿¿äèéí ¿íýëãýý

¯éëäâýðèéí
÷èãëýë
ͺºöèéí ¿íýëãýý Äýä á¿òöèéí áà çàõ çýýëèéí õºãæèë
Ýêîëîãèä ¿ç¿¿ëýõ
íºëºº
1
Áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí
¿éëäâýð
Õàíûí ¿íäñýí ìàòåðèàë áîëîõ õèéò áåòîíû ¿íäñýí
ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàë êâàðöûí ýëñ, 0-05 ìì-èéí õàéðãà,
ïîðòëàíä öåìåíò, íýðìýë óñ, õºíãºí öàãààíû íóíòàã
çýðýã áàéíà. Êâàðöûí ýëñ íü Àëäàðõààí ñóìûí
òºâººñ 15 êì-ä áàéðëàäàã. Í¿õòýé áëîê, ºíãºò õàâòàí,
çàìûí õàøëàãà, òºðºë á¿ðèéí áëîê, õèéò áåòîí
¿éëäâýðëýõýä òîõèðîìæòîé. Öåìåíò, õºíãºí öàãààíû
íóíòàãèéã ÓÁ õîòîîñ òýýâýðëýí àâàõ
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí ñóë õºãæèë
íü ¿éëâýðèéí òåõíîëîãèä ñºðºã
íºëºº ¿ç¿¿ëæ á¿òýýãäýõ¿¿íèé
÷àíàðûã ìóóòãàæ áàéíà.
Áîðëóóëàõ çàõ çýýë äóíäàæ
ͺ뺺ëºë áàãà
2
Ìîä
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð
Çàâõàí àéìãèéí íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 10 õóâüòàé òýíöýõ
õýìæýýíèé îéí íººöòýé áà íèéò îéí 96.6 õóâü íü øèíýñ.
2.3 õóâü íü õóø, 1 õóâü íü ãàöóóð, 0.1 õóâü íü áóðãàñ
ýçýëäýã áàéíà. 2005-2006 îíä áîëñîí ò¿éìýðò ºðòñºí
îéí ñàíãààñ 6.9 ìÿí ì
3
,ò¿ëøíèé ìîä àøèãëàëòûí á¿ñýýñ
35.1 ìÿí ì
3
, îéí öýâýðëýãýýíýýñ 3.5 ìÿí ì
3
ò¿ëøíèé ìîä
áýëòãýõ áîëîìæòîé áàéíà.
Ýð÷èì õ¿÷íèé õ¿ðýëöýýã¿é áàéäàë íü
ºðòºã íýìýãäýõ á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõ
áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë, áîðëóóëàõ
çàõ çýýë òîäîðõîé áóñ.
Îéí ñàí áàãàñ÷
áàéãàà íü óñíû
íººöèéã áàãàñàí
öºëæèëòèéã
ò¿ðãýñãýæ áàéíà.
3
Æèìñ æèìñãýíý
áîëîâñðóóëàõ
Çàâõàí àéìàã æèëäýý äóíäàæààð òí æèìñ õóðààí àâàõ
íººöòýé.
Ýð÷èì õ¿÷íýýñ õàìààðàëòàé.
Áîðëóóëàõ çàõ çýýë õàíãàëòòàé.
ͺ뺺 áàãàòàé
4
Àðüñ øèð
áîëîâñðóóëàõ
Çàâõàí àéìàã æèëäýý 530 ìÿíãàí øèðõýã àðüñ øèð
áýëòãýõ áîëîìæòîé, áîðëóóëàõ çàõ çýýë õîìñ.
Ýð÷èì õ¿÷, öýâýðëýõ áàéãóóëàìæã¿é
áîðëóóëàõ çàõ çýýë õîìñ.
Ýêîëîãèä ñºðºã
íºëººëºë èõòýé
5
Íîîñ, íîîëóóð
áîëîâñðóóëàõ
Çàâõàí àéìàã æèëäýý 2798.6 òí íîîñ íîîëóóð áýëòãýõ
áîëîìæòîé.
Ýð÷èì õ¿÷ã¿é, öýâýðëýõ
áàéãóóëàìæã¿é, áîðëóóëàõ çàõ çýýë
õîìñ.
Ýêîëîãèä ñºðºã
íºëººòýé
133


Õàâñðàëò 4. 3 Çàâõàí àéìãèéí ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí æàãñààëò

№ ¯éëäâýðëýëèéí íýð
¯éë
àæèëëàãààíû
÷èãëýë
Ñóì
Óäèðäëàãûí
íýð
Õàÿã óòàñ
1 ßðóó ìàíäàë òîîñãî ßðóó Á.Âàíäàíäóãàð 99468312
2 Áîéæèð óóë
Ãàçàð
òàðèàëàí
Áàÿíòýñ
3 Ìîíãîë õàí Äàâñ Ñàíòìàðãàç Á.Áààñàíæàâ 98568006
4
Ãàçàð
òàðèàëàí
Òîñîíöýíãýë Æ.Áàò-Àìãàëàí 99467130
5 Òýãøèéí øèì ãàçàðòàðèàëàí Öýöýí-Óóë Ø.Ìèæèääîðæ 91180141
6 Òýñèéí ãîë ãóðèë Óëèàñòàé Ç.Õ¿ðýëáààòàð 99117651
7 Îþó-ãýð áàðèëãà Óëèàñòàé Ä.Îþóí 99465048
8 Òýñ õàéðõàí
Ãàçàð
òàðèàëàí
Òýñ Ã.Ãàíáààòàð 99469648
9
Ãàçàð
òàðèàëàí
Óëèàñòàé Ë.Öýðýííàìæèë 99469370
10 ̺íõºä ìàíäàã Õ¿íñíèé Óëèàñòàé Ä.Áàÿðàà 99462599
11 Õóëûí öàãààí îâîî
Ãàçàð
òàðèàëàí
Óëèàñòàé Ñ.Îòãîííÿì 99087824
12 Ýëñòèé ãðàíä Ìîäîí ýäëýë Èõ-óóë Äîðæõàíä 95815879
13 Ýâ àÿ îë ÿâ á¿òýý Øàõìàë ò¿ëø Óëèàñòàé Ï.ÿððàã÷àà 98091188
14 Áýðñ¿ì ÕÕÊ áàðèëãà Óëèàñòàé Í.Ãóíààæàâ 99059152
15 Òîä ìàãíàé Ìàëûí òýæýýë Öàãààíõàéðõàí Á.Ãàëçàãä 98047011
16 Áàðóóí àëäàð ñ¿¿ Óëèàñòàé Ä.Ãýðýëõ¿¿ 99049606
17 Àëòàíøîòîé
Òàëõ íàðèéí
áîîâ
Öýöýí-óóë Ä.Ï¿ðýâäîðæ
18 Àëáàí áóñ
Òàëõ íàðèéí
áîîâ
Èõ óóë Á.Îþóíòºãñ
19 Àð òàñàðõàé ñ¿¿ Èõóóë Ä.Öîãò 91008756
20 Çàâõàí áàÿëàã õ¿íñ Óëèàñòàé Á.Þðà 9911
21 Ëõàà õàñ Òºìºð ýäëýë Òîñîíöýíãýë Ñ.Áàòòîãòîõ 95151559
22 Òóíãàëàãàëò Ýñãèé ýäëýë Óëèàñòàé Ä.Çóíäóé 99066322
23 Àëáàí áóñ î¸äîë Òîñîíöýíãýë À.Áîëáààòàð 99465423
24 Àëáàí áóñ ìóæààí Òîñîíöýíãýë Æ.Öýðýíõ¿¿ 99911490
25 Àëáàí áóñ î¸äîë Óëèàñòàé Á.Ýíõòóÿà
26 Àëáàí áóñ
Ãàçàð
òàðèàëàí
Óëèàñòàé Áàòæàðãàë
27 Àëáàí áóñ òàëõ óëèàñòàé Á.Íàðàíõ¿¿ 99465789
28 Àëáàí áóñ òàëõ Óëèàñòàé ß.Áàò÷óëóóí 99463212
29 Àëáàí áóñ
Òàëõ íàðèéí
áîîâ
Óëèàñòàé Í.Íàðàí÷èìýã
30 Èõ ºâºãäèé Ìàëûí òýæýýë Èõ óóë Ï¿ðýâäîðæ
31 Ñîíîð òðåéä
Ìàõ
áîëîâñðóóëàõ
Óëèàñòàé Áàòáîëä 99119045







134
ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ. ÕÝÍÒÈÉ ÀÉÌÃÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐƯ¯ËÝËÒÈÉÍ ÑÓÄÀËÃÀÀ
5.1. Àéìãèéí ýäèéí çàñàãò ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ã¿éöýòãýæ áóé ¿¿ðýã
Àéìãèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí áàéäàë
Õýíòèé àéìàã íü îéò áîëîí òàë õýýð õîñîëñîí 83 ìÿíãàí êì
2
íóòàãòàé, çàñàã
çàõèðãààíû 17 ñóì, îðîí íóòãèéí 2 õîòòîé, 2 ñàÿ ãàðóé ìàëòàé àéìàã þì. Òóñ àéìàã íü
2008 îíû áàéäëààð íèéò 19,5 ìÿíãàí ºðõ, 67,7 ìÿíãàí õ¿í àìòàé. Íèéò õ¿í àìûí 49,1% íü
ýðýãòýé, 50.8% íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéãàà áà 48.3% íü õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àì áàéíà.

Äýä á¿òýö: Àéìãèéí òºâ õàòóó õó÷èëòòàé çàìààð Óëààíáààòàð õîòòîé õîëáîãäñîí.
Ò¿¿í÷ëýí ̺ðºí, Æàðãàëòõààí, Öýíõýðìàíäàë ñóìóóäòàé õàòóó õó÷èëòòàé çàìààð, áóñàä
ñóìóóäòàé ýíãèéí øîðîîí çàìààð õîëáîãääîã. Àéìãèéí á¿õ ñóìä ýð÷èì õ¿÷íèé íýãäñýí
ñèñòåìä 2007 îíä õîëáîãäñîíîîñ ãàäíà õºäººãèéí ìàë÷äûí 70 ãàðóé õóâü íü íàð ñàëõèíû
ýð÷èì õ¿÷ýýð õàíãàãäæýý. Áàéíãûí àæèëëàãààòàé ñóóðèí õîëáîî, øóóäàíãèéí ñàëáàðòàé,
2007 îíîîñ á¿õ ñóìûí òºâèéã õºäºë㺺íò õîëáîîíû ñ¿ëæýýíä õîëáîæ, ñóìûí òºâèéí
îéðîëöîîõ ìàë÷èí ºðõ¿¿äýä ãàð óòàñ àøèãëàõ òåõíèêèéí áîëîìæèéã áèé áîëãîîä áàéíà.
Èíòåðíýòèéí ¿éë÷èëãýý íýâòð¿¿ëýõ òåõíèêèéí áîëîìæ á¿ðäñýí.

Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í: 2007 îíû áàéäëààð 91,7 òýðáóì òºãðºãò õ¿ðñýí íü
2004 îíòîé õàðüöóóëàõàä 35,8% ºññºí áàéíà. Òóñ àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí ñàëáàð
íü õºäºº àæ àõóé þì. Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðûí ýçëýõ
õóâèéí æèí æèë äàðààëàí ºñºæ 2007 îíû áàéäëààð 69,6% ä õ¿ðñýí áàéíà. ÄÍÁ-íä àæ
¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ýçëýõ õóâèéí æèí íü 5,7-8,0% áàéíà.

Çóðàã 5. 1. Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿òöèéí ººð÷ëºëò

Õýäèéãýýð àéìãèéí ýäèéí
çàñãèéí äîòîîä á¿òýö
ººð÷ëºãäºæ áàéãàà ÷ 2008 îíû
2004 îíòîé õàðüöóóëáàë á¿õ
ñàëáàðò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýë òîãòâîðòîé ºñ÷ýý.
¯¿íèé äîòîð õóäàëäàà
¿éë÷èëãýý, õîëáîî òýýâýð, çî÷èä
áóóäàë, áàðèëãûí ñàëáàðûí
ºñºëòèéí õóðäàö èë¿¿ áàéíà.
Ýäèéí çàñãèéí á¿òöèéã
ñàéæðóóëàí äîòîîäûí íèéò
á¿òýýãäýõ¿¿íä àæ ¿éëäâýð,
¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí ýçëýõ
õóâèéí æèíã íýìýãä¿¿ëýõ, àøèãò ìàëòìàëûí áîëîâñðóóëàë-òûí ò¿âøèíã øàò äàðààòàé
àõèóëæ, íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõèéã àéìãèéí
ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ãîë ÷èãëýë ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Çóðàã 5. 2. Íèéò ìàëûí òîî
Ìàë àæ àõóé: Àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí
¿íäñýí ñàëáàð íü ìàë àæ àõóé áºãººä
äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýð-
ëýëèéí 69.6%-èéã õºäºº àæ àõóéí
ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í ýçýëäýã áà ò¿¿íèé
90%-èéã ìàë àæ àõóéí ãàðàëòàé
á¿òýýãäýõ¿¿í ýçýëäýã.
2008 îíû ýöñèéí áàéäëààð àéìãèéí
ä¿íãýýð 2,1 ñàÿ òîëãîé ìàë, ¿¿íèé äîòîð
4,0 ìÿíãàí òýìýý, 143,3 ìÿíãàí àäóó, 158,6
ìÿíãàí ¿õýð, 1008,2 ìÿíãàí õîíü, 822,8
ìÿíãàí ÿìàà òîîëîãäæýý.
Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí 2008 îíû ìýäýý
63.1 5.6 20.6 10.6
64.2 7.8 15.2 12.8
67.2 6.0 13.2 13.5
69.6 5.5 11.0 13.9
2004
2005
2006
2007
хөдөө аж ахуй аж үйлдвэр худалдаа үйлчилгээ бусад
135

Ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí áàéäëààð 2004-2007 îíóóäàä ìàëûí òîî òîãòâîðòîé ºñºæ áàéñàí
õýäèé ÷ 2008 îíä 3% áóóðñàí áàéíà. Àéìãèéí õýìæýýãýýð íèéò 7400 ìàë÷èí ºðõ, 1700 ìàë
á¿õèé ºðõ áàéíà. 1000-ààñ äýýø ìàëòàé ºðõèéí òîî 340 áàéãàà áà ¿¿íýýñ 81.5% íü 1000-
1499 õ¿ðòëýõ ìàëòàé, 12 % íü 1500-2000 õ¿ðòýëõ, 6.5% íü 2001-ýýñ äýýø ìàëòàé áàéíà.
Ìàëûí òýæýýë áýëòãýë, áýë÷ýýðèéí óñàí õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ àæèëä æèë á¿ð àõèö
äýâøèë ãàð÷, ñ¿¿ëèéí 2 æèëèéí áàéäëààð æèëäýý äóíäàæààð 80.0 ìÿíãàí òí õàäëàí, 269,7
òí ãàð òýæýýë áýëòãýæ, 268 õóäàã ãàðãàæ áýë÷ýýðèéí óñàí õàíãàìæèéã ñàéæðóóëæýý.
Îðîí íóòãèéí òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, èðãýä ìàë÷äààñ ìàë àæ
àõóéí ñàëáàðûí ºíººãèéí áàéäëûã ¿íýëýõ çîðèëãîîð ÿâóóëñàí ñàíàë àñóóëãàä
îðîëöîã÷äûí 50 % íü ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí õºãæëèéã õàíãàëòã¿é ãýæ ¿íýëæýý. Ýíýõ¿¿
¿íýëãýý íü áýë÷ýýðèéí òàëõàãäàë, ñ¿ðãèéí á¿òöýä ýçýëæ áàéãàà ÿìààíû òîî òîëãîéí ºñºëò,
íýã ìàëààñ àâàõ àøèã øèìèéí ¿ç¿¿ëýëò ìóó, ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéí õºãæèë ñóë áàéãàà
çýðýã øàëòãààíóóäòàé õîëáîîòîé ãýæ ¿çäýã áàéíà. Òóñ àéìãèéí ìàë àæ àõóéí ñàëáàð íü
áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóéãààð äàãíàñàí áà ýð÷èìæñýí àæ àõóé ýðõëýõèéã õ¿ñýæ áàéãàà
áîëîâ÷ ñàíàà÷ëàãà õîâîð, ñ¿¿íèé ¿õðèéí 3 ôåðìåðèéí àæ àõóé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ
áàéíà.
Ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð òýìýý, ¿õðèéí òîîã ºñãºõ, ¿¿ëäðèéã ñàéæðóóëàõ, áóñàä
ìàëûí ºíäºð àøèã øèìòýé íóòãèéí øèëìýë õýýëò¿¿ëýã÷ýýð õàíãàõ, áàéãàëèéí áýë÷ýýðèéí
äààö, ÷àäàâõèéã çºâ àøèãëàõ, ìàëûí òýæýýë, áýë÷ýýðèéí óñàí õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ,
ìàë÷äûí ¿éëäâýðëýë, ìàðêåòèíã, àõóéí äýä á¿òöèéã ñàéæðóóëàõ ÿâäëûã ãîë ÷èãëýë áîëãîæ
áàéíà. Ìàë àæ àõóéí ñàëáàð àéìãèéí ýäèéí çàñàãò ãîëëîõ áàéð ýçýëæ áàéãàà òóë ìàëûí
ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéã áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ, ýð÷èìæñýí ôåðìåðèéí
àæ àõóéã îëíîîð áàéãóóëàõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà.

Ãàçàð òàðèàëàí íü àéìãèéí çàñãèéí íýã ñàëáàð þì. Õýíòèé àéìàã 35,0 ìÿíãàí ãà
ýðãýëòèéí òàëáàéòàé, 2008 îíû áàéäëààð 3146 ãà-ä òàðèàëàëò õèéñýíýýñ: ¿ð òàðèà 2620
ãà, òºìñ 361,5 ãà, õ¿íñíèé íîãîî 164,5 ãà-ä òàðèàëæ, ¿ð òàðèàíû ãà-ûí óðãàö 7,7 öí,
òºìñíèéõ 80,4 öí áàéíà. (Çóðàã 5.3, 5.4)

Çóðàã 5. 3. Òàðèàëñàí òàëáàé, ãà Çóðàã 5. 4. Õóðààñàí óðãàö, òí

Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí 2008 îíû ìýäýý


2008 îíû áàéäëààð ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã 17 àæ àõóé íýãæýýñ 8
òîìîîõîí àæ àõóéí íýãæ íü íèéò òàëáàéí 30.9% òàðèàëàëò õèéæýý. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí
ñàëáàðò 2008 îíû áàéäëààð 141 ìåõàíèêæóóëàã÷èä àæèëëàæ áàéãàà áà 40-ººñ äýýø
íàñíûõàí íèéò ìåõàíèêæóóëàã÷äûí 44.8%-èéã ýçýëæ áàéãàà íü àæèëëàõ õ¿÷íèé çàëóó
õàëààã áýëòãýõ øààðäëàãà áèé áîëñîíûã õàðóóëæ áàéíà.
Ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîã÷äûí 23.5% íü ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéí õºãæëèéã
ñàéí, 34.5% íü äóíä çýðýã, 42 % íü õàíãàëòã¿é ãýæ ¿íýëñýí áàéíà. Äýýðõ ¿íýëãýýíýýñ
õàðàõàä ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä òåõíèê, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë õèéõ, àæ àõóéí
íýãæ¿¿äèéí óäèðäëàãûí óð ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ, àæèëëàõ õ¿÷íèé çàëóó õàëààã áýëòãýõ
çýðýã ¿éë àæèëëàãàà õàíãàëòã¿é áàéíà. ̺í áàéãàëü öàã óóðûí ýðñäýë, óñàëãààòàé ãàçàð
òàðèàëàíã ýðõëýõ ýäèéí çàñãèéí íººö, áîëîìæ õàíãàëòã¿é áàéãàà çýðýã øàëòãààíóóä ãàçàð
òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí õºãæèëä ñºðºãººð íºëººëæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëîõ
þì.
136
5.2. ¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí õºãæëèéí ºíººãèéí áàéäàë íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë
Õýíòèé àéìàãò 2008 îíû áàéäëààð 503 á¿ðòãýëòýé àæ àõóéí íýãæ áàéãààãèéí 81,3%
áóþó 410 àæ àõóéí íýãæ òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéã ¿éë
àæèëëàãààíûõ íü ÷èãëýëýýð àâ÷ ¿çâýë, 54,3% íü õóäàëäààíû, 14,3% íü ¿éëäâýðëýëèéí,
8,3% íü õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà. Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð
2008 îíä íèéò 2564,8 ñàÿ òºãðºãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ, 2505,2 ñàÿ òºãðºãèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîðëóóëæýý.

Õ¿ñíýãò 5. 1. Àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë, ñàÿ òºãðºãººð
12



¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàð 2005 2006 2007 2008
1 Öàõèëãààí 43.3 10.3 10.3
2 Äóëààí 1079.7 1118.3 1279.8 1292.7
3 Îëáîðëîõ ¿éëäâýð 979.9 684.7 434.3 701.1
4 Áîëîâñðóóëàõ 328.7 357.7 478.9 541.8
5 Õýâëýõ 3.5 1.1
6 Ìîä áîëîâñðóóëàõ 62.6 53.3 16.9 29.2
Íèéò
2497.7 2225.4 2220.2 2564.8

Îëáîðëîõ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûã áèåò áàéäëààð àâ÷ ¿çâýë, 2007 îíûã 2008 îíòîé
õàðüöóóëàõàä æîíøíû ¿éëäâýðëýë 4,3 äàõèí áóóðñàí íü òóñ ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëèéã
áóóðóóëæýý. Õàðèí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí ýçëýõ õóâèéí æèí 8 ïóíêòýýð ºññºí íü
çºâõºí ¿íèéí ºñºëò þì. Õàðèí áèåò áàéäëààð àâ÷ ¿çâýë, 2007 îíûã 2008 îíòîé
õàðüöóóëàõàä ãóðèë ¿éëäâýðëýë 4,3, óíäàà çàéðìàãíû ¿éëäâýðëýë 3 äàõèí áóóðñàí áàéíà.

Çóðàã 5. 5. ¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí òîî

Òóñ àéìàãò ¿éëäâýðëýë ýðõëýæ
áóé áàéäëûã ñàëáàðààð íü àâ÷
¿çâýë, 45 íü õ¿íñíèé, 43 íü ãàçàð
òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò, 10
áàðèëãà, 10 íü óóë óóðõàéí
¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò ¿éë
àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãààãààñ
õàðàõàä òóñ àéìàãò õ¿íñ, õºäºº
àæ àõóéí ñàëáàðò ¿éëäâýðëýë
ýðõëýã÷èä õàðüöàíãóé îëîí,
áóñàä ñàëáàðò ¿éëäâýðëýë
ýðõëýã÷èä õàðüöàíãóé öººí
áàéíà.

Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí 2008 îíû ìýäýý

Çóðàã 5. 6.¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí ¿éë àæèëëàãààíû áàéäàë













12
- Аймгийн ЗДТГ-ын 2008 оны мэдээ
137
2008 îíû áàéäëààð àéìãèéí íèéò 131 ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí 66.4% íü òîãòâîðòîé,
33.6% íü çîãñîíãè ¿éë àæèëëàãààòàé áàéíà.

Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð: Òóñ ñàëáàðò 45 ¿éëäâýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ
áàéãààãààñ 33 íü òîãòâîðòîé, 12 íü çîãñîíãè áàéíà. Òîìîîõîí ¿éëäâýðëýã÷èä ãýâýë Èäýð –
Îíîí, Áóóäàéí öàöàë, Óíèâåðñàëü òðåéä ÕÕÊ-í ãóðèëûí ¿éëäâýð¿¿ä, Ýâèéí õ¿÷, Ìàõ
ýêñïîðò ÕÕÊ-í ìàë íÿäëàõ, ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, Õºâ÷èéí æîíîí, Ãóðâàí òàðãàí
ÕÕÊ-í òàëõ, íàðèéí áîîâíû ¿éëäâýð¿¿ä áàéíà.

Õ¿ñíýãò 5. 2. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë

Á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð
òºðºë
Õýìæèõ
íýãæ
2006 2007 2008
1 Ãóðèë òí 134.8 296.1 88.4
2 Òàëõ òí 186.4 162.9 162.4
3 Íàðèéí áîîâ Òí 8.4 10.5 17.8
4 Àðõè, ïèâî ìÿí.ë 1.4 0.2 0
5 Óíäàà ìÿí.ë 60.6 55.3 12.8
6 Çàéðìàã ìÿí.ø 69.7 45.7 17.2
7 Õýð÷ñýí ãóðèë òí 2.4 3.8 3
8 Öýâýð óñ ìÿí.ë 5.6 1.8 0

Äýýðõ õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä, ñ¿¿ëèéí 3 æèëèéí áàéäëààð õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýë íàðèéí áîîâíîîñ áóñàä á¿õ íýð òºðºë äýýð áóóðñàí áàéãààãèéí äîòîð ãóðèë
3.3 äàõèí, óíäàà 7 äàõèí áóóðñàí áàéíà. Õàðèí ìàõ áîëîâñðóóëàõ 2 ¿éëäâýð 300 ãàðóé
áîä, 6000 ãàðóé áîã íÿäàëæ íººöèéí ìàõ áýëòãýõ ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæýý.
Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí õºãæëèéã ¿íýëýõ çîðèëãîîð îðîí íóòàãò ÿâóóëñàí ñàíàë
àñóóëãààð îðîëöîã÷äûí 41.9% íü õàíãàëòã¿é, 32.6% íü äóíä çýðýã, 25.5% íü ñàéí ãýæ
¿íýëñýí íü áîäèò áàéäàëòàé íèéöýæ áàéíà.
13


Óóë óóðõàéí îëáîðëîõ, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð: Õýíòèé àéìàãò
àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºëòýé 70 àæ àõóéí íýãæýýñ 5 óóðõàé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí
áàéíà. Óóëûí ¿éëäâýðëýëä èõ õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëàëò, áîëîâñîí õ¿÷èí, òåõíèê,
òåõíîëîãè øààðääàã, òóõàéí àøèãò ìàëòìàëûíõàà çàõ çýýëèéí ¿íýýñ õàìààðàëòàé áàéäàã,
ýðñäýë èõòýé ñàëáàð ó÷ðààñ á¿õ óóðõàéã àøèãëàõ áîëîìæã¿é áàéäàã áàéíà.

Çóðàã 5. 7. Óóë óóðõàéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëò

Óóë óóðõàéí îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýëèéã
áèåò õýìæýýãýýð àâ÷ ¿çýõýä, 2008 îíû
áàéäëààð æîíø îëáîðëîëò 4.3 äàõèí
áóóð÷, àëò îëáîðëîëò 2.3 äàõèí, í¿¿ðñ
îëáîðëîëò 1.9 äàõèí òóñ òóñ ºñæýý.
14

Õàðèí òóñ ñàëáàðûí õºãæëèéã ¿íýëýõ
çîðèëãîîð ÿâóóëñàí ñàíàë àñóóëãàä
îðîëöîã÷äûí 51.5% íü äóíä, 48.5% íü
ñàéí ãýæ ¿íýëñýí áàéíà.



Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí 2008 îíû ìýäýý
Ñàëáàðûí õºãæëèéã îðîëöîã÷äûí 51.5% íü äóíä ãýæ ¿íýëæ áàéãàà íü àøèãò ìàëòìàëûã
ã¿í áîëîâñðóóëàëò õèéõã¿éãýýð ò¿¿õèéãýýð íü çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýõ, áàéãàëü îð÷íû íºõºí

13
- Судалгааны багийн орон нутагт явуулсан судалгаа
14
- Судалгааны багийн орон нутагт явуулсан судалгаа
14
- Аймгийн ЗДТГ-ын 2008 оны мэдээ
138
ñýðãýýëòèéã äóòóó õèéõ, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíèê, òåõíîëîãèéí õîöðîãäîë çýðýã
øàëòãààíóóäòàé õîëáîîòîé áàéíà. ̺í Íîðîâëèí, Öýíõýðìàíäàë, Äàðõàí ñóìäàä
àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºëòýé àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí òàëáàéãààñ àëò, æîíø, âîëüôðàì
çýðýã àøèãò ìàëòìàëûã èðãýä ãàð àðãààð õóóëü áóñààð îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ
áàéíà. Ýäãýýð õóóëü áóñ àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîã÷äûã Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí
“Õóâèàðàà àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîã÷äûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ò¿ð æóðàì”-ûí
õ¿ðýýíä çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðóóëæ îðîí íóòãèéí õºãæèëä õóâü íýìýð îðóóëäàã
íèéãìèéí õàðèóöëàãàòàé ãèø¿¿ä áîëãîí òºëºâø¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé. Ò¿ð æóðìûã îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà, àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºëòýé àæ
àõóéí íýãæ¿¿ä, àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîæ áàéãàà èðãýä õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä
õóâèàðàà àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîã÷ îðîí íóòãèéí èðãýäèéí àæëûí áàéðûã õàäãàëàõ,
íèéãìèéí ºìíº õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæ íýýãäýíý.

Áàðèëãà óãñðàëò, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ñàëáàð: 2008 îíä àéìãèéí áàðèëãûí
ñàëáàðûí ä¿íãýýð 30-ààä îáüåêòîä íèéò 1981.4 ñàÿ òºãðºãèéí áàðèëãà óãñðàëò, èõ
çàñâàðûí àæëûã õèéæ ã¿éöýòãýñýí íü ºíãºðñºí îíòîé õàðüöóóëàõàä 74.6% áóþó 502.5 ñàÿ
òºãðºãººð ºññºí áàéíà. Íèéò ã¿éöýòãýëèéí 47%-èéã áàðèëãà óãñðàëò, 53.0%-èéã èõ
çàñâàðûí àæèë ýçýëæ áàéíà.

Õ¿ñíýãò 5. 3. Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýëò

Á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð
òºðºë
Õýìæèõ íýãæ 2006 2007 2008
1 Ïàëê øèð 1250
2 Ç¿ñìýë áàíç ì3 0.3 0.9 160.0
3 Õààëãà, öîíõ ì2 170.0 313.3
4 Óëààí òîîñãî ìÿí.ø 200.0 902.0 1000.0
5 ºíãºò òîîñãî ìÿí.ø 50.0
6 Òºìºð õàéñ ì2 240.0 530.0
7 Áëîê ìÿí.ø 14.3

Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð íèéò 10 ¿éëäâýð áàéãààãààñ 6 íü ¿éë
àæèëëàãààãàà òîãòâîðòîé ÿâóóëæ áàéíà. 2008 îíä ç¿ñìýë áàíç, óëààí òîîñãîíû
¿éëäâýðëýë ºññºí áà õààëãà, öîíõ 313.3 ì2 òóñ òóñ ¿éëäâýðëýñýí áàéíà. Øèíýýð ºíãºò
òîîñãî 50.0 ìÿí ø, ïàëê 1250 ø ¿éëäâýðëýæ òºìºð õàéñ, áëîê çýðãèéã îãò ¿éëäâýðëýýã¿é
áàéíà. Îðîí íóòàãò ÿâóóëñàí ñàíàë àñóóëãààð áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéí
ñàëáàðûí õºãæëèéã îðîëöîã÷äûí 50.3% íü õàíãàëòã¿é, 31.6% íü äóíä, 18.1% íü ñàéí ãýæ
¿íýëæýý.
Õºíãºí àæ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò 5 ¿éëäâýð áàéãààãààñ ºíãºðñºí îíä 1 ¿éëäâýð
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí áºãººä ýíý ñàëáàðò àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýã÷èä ãóòàë î¸õ,
çàâñàðëàõ, õóâöàñ î¸äîë, çàñâàð, öàõèëãààí õýðýãñýëèéí çàñâàð ¿éë÷èëãýý ýðõýëäýã
áàéíà. θìîë á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë 2007 îíä 6,7 ñàÿ òºãðºã áàéñàí áîë 2008 îíä
ºìíºõ îíîîñ ¿íèéí ä¿íãýýð 2.2 äàõèí áóóðñàí áàéíà. Îðîí íóòàãò ÿâóóëñàí ñàíàë
àñóóëãààð õºíãºí àæ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí õºãæëèéã îðîëöîã÷äûí 28.3% íü
õàíãàëòã¿é, 52.8% íü äóíä, 18.9% íü ñàéí ãýæ ¿íýëñýí áàéíà.
Õèìèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð òóñ àéìãèéí õóâüä ñàéí õºã溺ã¿é. Ýíý ñàëáàðò
óëàìæëàëò ýìèéí óðãàìàëûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ, ýì÷èëãýýíèé áîëîí öàéíû á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ 1, ýì ¿éëäâýðëýõ 1 íèéò 2 ¿éëäâýð áàéíà. Õýíòèé Õýðëýí ÕÕÊ íü ÁÍÀÑÀÓ,
Ìîíãîë óëñûí õàìòàðñàí õºðºí㺠îðóóëàëòààð áàéãóóëàãäàæ òàâàí ñàëààíû, àëòàí
ãàãíóóðûí ãðàíóë, Êèîí-Îê-Ãî, Ïîøèíãóíû õàíä, Ãîðÿíêèéí ãðàíóë õèéõ òåõíîëîãè,
ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëæ áàòàëãààæóóëàí ººðèéí íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áèé áîëãîñîí.
Òóñ ¿éëäâýð 2006 îíä 3,1 ìÿíãàí ëèòð õóñíû ø¿¿ñ, 4800 õàéðöàã òàâàí ñàëààíû õýìõðýã,
181 õàéðöàã àëòàí ãàãíóóð ¿éëäâýðëýæ, îäîî ¿éëäâýðëýë íü ýðãýëòèéí õºðºíãèéí
äóòàãäëààñ áîëîí çîãñæýý. Õàðèí Áàòøèðýýò ñóìàíä áàéðëàäàã óëàìæëàëò ýìèéí
óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ, òàðèìàëæóóëàõ, ýì÷èëãýýíèé áîëîí öàéíû á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ ¿éëäâýð íü ¿éëäâýðëýëèéí òîíîã òºõººðºìæ, óðãàìàë òàðèàëàõ òàëáàéòàé
áîëîâ÷ òåõíîëîãè, ýðãýëòèéí õºðºíãèéí äóòàãäàë çýðãýýñ ¿éë àæèëëàãàà íü òîãòâîðòîé
139
áàéæ ÷àääàãã¿é áàéíà. Ñàëáàðûí õºãæëèéã îðîëöîã÷äûí 48.3% íü õàíãàëòã¿é, 41.4% íü
äóíä, 10.3% íü ñàéí ãýæ ¿íýëñýí. Îðîëöîã÷äûí ºãñºí ¿íýëãýý íü îðîí íóòãèéí ýì õàíãàí
íèéë¿¿ëýõ òºâ, ýìèéí ñàíãóóäààð áîðëóóëàãäàæ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð,
ñóðòàë÷èëãàà çýðýãòýé õîëáîîòîé.
Îéí àæ àõóéí ñàëáàð: Òóñ àéìãèéí íèéò ãàçàð íóòãèéí 1783.9 ìÿíãàí ãà òàëáàéã
øèíýñ, íàðñ, õóø, ãàöóóð, æîäîî çýðýã øèëì¿¿ñò ìîä, õóñ, óëèàñ, óëèàíãàð, ìîíîñ, áóðãàñ
çýðýã íàâ÷èò ìîä çýðýã 30 ãàðóé òºðëèéí øèëì¿¿ñò áîëîí íàâ÷èò îé ýçýëäýã. ̺í íýðñ,
ìîéë, ã¿çýýëçãýíý, íîõîéí õîøóó, àíüñ, äîëîîãîíî, ÷àöàðãàíà, õàä çýðýã æèìñ, æèìñãýíèé
áîëîí õóøíû ñàìàð èõ õýìæýýíèé íººöòýé áàéíà. Îéí àæ àõóéí ÷èãëýëýýð 2 àæ àõóé íýãæ
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áà õàìòûí ýçýìøëèéí îéí ìåíåæìåíòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ 20 ãàðóé
áàéãàëü õàìãààëàõ èðãýäèéí á¿ðòãýëã¿é íºõºðëºë¿¿ä ìîä ¿ðæ¿¿ëýõ, áàéãàëü õàìãààëàõ
÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã.
Ýíý ñàëáàðûí õºãæëèéã ¿íýëýõ ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîã÷äûí 17.2% íü ñàéí, 34.6% íü
äóíä, 48.2% íü õàíãàëòã¿é ãýæ ¿íýëñýí íü òýäãýýðèéí ¿éë àæèëëàãàà, òåõíèê, òåõíîëîãè,
ìåíåæìåíòèéí óð ÷àäâàð õàíãàëòã¿é áàéãàà çýðýãòýé õîëáîîòîé. Ýíý ñàëáàðûí õºãæèë íü
èðýýä¿éä áèé áîëîõ öààñíû áîëîí æèìñ, æèìñãýíý áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí ¿éë
àæèëëàãààíä øóóä áîëîí øóóä áóñààð íºëººëºë ¿ç¿¿ëýõ áîëíî.

¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàðóóäûí õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëò áà òåõíèê òåõíîëîãè
Õýíòèé àéìàã äàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí ñóóðèëàãäñàí õ¿÷èí ÷àäàë àøèãëàëòûí ºíººãèéí
áàéäëûã ñàëáàðóóäûã òºëººëºõ ÷àäâàð á¿õèé ¿éëäâýð¿¿äýýñ àâñàí ñàíàë àñóóëãààð
áîëîí ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã àøèãëàí òîäîðõîéëñîí áîëíî.

Çóðàã 5.8. ¯éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäàë
àøèãëàëò

Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ¿éëä-
âýð¿¿äèéí 75% íü õ¿÷èí ÷àäëàà 50
õ¿ðòýë õóâèàð àøèãëàæ áàéãààãàà
ýðãýëòèéí õºðºíãèéí äóòàãäàëòàé (71%)
õîëáîí òàéëáàðëàæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí
õ¿÷èí ÷àäëàà á¿ðýí àøèãëàæ ÷àäàõã¿é
áàéãàà øàëòãààíä çàõ çýýë (15%),
òåõíèê òåõíîëîãè (7%), àæèëëàõ õ¿÷íèé
íººöòýé (5%), õîëáîîòîé àñóóäëóóä
îðæ áàéíà. Òóñ àéìãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí
òåõíèê, òåõíîëîãè íü õóó÷èí ñîöèàëèçìûí ¿åèéíõýýñ îð÷èí ¿åèéí äýâøèëòýò òåõíèê,
òåõíîëîãè õ¿ðòýë ìàø èõ õîëèìîã áàéäàëòàé áàéíà. ¯éëäâýðëýë ýðõëýã÷äýýñ àâñàí ñàíàë
àñóóëãààð öààøèä ¿éëäâýðëýëèéí òåõíèê, òåõíîëîãèéã ººð÷ëºõ øààðäëàãàòàé ãýæ 68.9%
íü ¿çýæ áàéíà.

Çóðàã 5.9. ¯éëäâýð¿¿äèéí òåõíèê òåõíîëîãèéí áàéäàë
¯éëäâýð¿¿äèéí 37% íü ãàð
àæèëëàãààòàé æèæèã îâðûí òîíîã
òºõººðºìæòýé, 24% íü õóó÷èí
õîöðîãäñîí òåõíèê, òåõíîëîãèòîé,
12.0% íü øèíý÷ëýãäñýí, 12.0%
îð÷èí ¿åèéí äýâøèëòýò, 15% íü
õîëèìîã òåõíèê, òåõíîëîãèòîé
áàéíà. Îäîîãèéí òåõíèê,
òåõíîëîãèéã ñàéæðóóëàõûí òóëä
¿éëäâýð¿¿äèéí 18.0% íü çàðèì
äàìæëàãûã òîíîã òºõººðºìæèéã
ñîëèõ, 18.2% íü äóòóó äàìæëàãûã
ã¿éöýýæ àâàõ, 15.4% íü òåõíîëîãèéí
ãîðèìûã ººð÷ëºõ, 17.3% íü øèíýýð
140
äàìæëàãà íýìýõ, 31.1% íü òåõíèê, òåõíîëîãèéã á¿õýëä íü ñîëèõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã
áàéíà.

¯éëäâýðëýã÷äýä òîõèîëäîæ áàéãàà áýðõøýýë¿¿ä
Àéìãèéí ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äýä òóëãàð÷ áàéãàà áýðõøýýëèéã ñóäàëæ ¿çýõýä
ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë, òåõíèê, òåõíîëîãèéí õîöðîãäîë, ìýðãýøñýí àæèë÷äûí íººö
õàíãàëòã¿é, ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö ÷àíàð ãýñýí áýðõøýýë¿¿ä õàìãèéí èõýýð òîõèîëääîã
áàéíà.
Çóðàã 5.8. ¯éëäâýðëýã÷äýä òóëãàð÷ áàéãàà áýðõøýýë
Ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë áà ýðãýëòèéí õºðºíãèéí àñóóäëûã ¿íäñýíä íü íýã òºðëèéí
áýðõøýýë ãýæ òîîöâîë ¿éëäâýð
ýðõëýã÷äèéí õóâüä áàíêíû çýýëä
õàìðàãäàõ øàëãóóð áà õ¿¿ ºíäºð,
õóãàöàà áîãèíî áàéäãààñ
ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë õàìãèéí
ýëáýã òîõèîëääîã áýðõøýýë áîëæ
áàéíà. Òåõíèê, òåõíîëîãèéí
õîöðîãäîë íü ¿éëäâýðëýëèéí
á¿òýýìæèéã áóóðóóëæ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ººðèéí ºðòºãèéã
íýìýãä¿¿ëñýíýýñ áîðëóóëàëòûã
áàãàñãàæ, èìïîðòûí
á¿òýýãäýõ¿¿íòýé ºðñºëäºõ ÷àäâàðò
øóóä íºëººëæ áàéíà.

Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàãèéí îðîí íóòàãò ÿâóóëñàí ñóäàëãàà
Èõýíõ ¿éëäâýðëýã÷èä òåõíèê, òåõíîëîãèéã ñàéæðóóëàõ õóðèìòëàëûã ¿¿ñãýæ ÷àäàõã¿é
áàéíà. Àæèëëàõ õ¿÷íèé õóâüä àéìãèéí ÌÑ¯Ò –¿¿ä ºíººãèéí ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí
øèíý÷ëýëä íèéöñýí ñóðãàëòûí áààçûã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäààã¿éãýýñ øààðäëàãà õàíãàñàí
ìýðãýøñýí àæèë÷äûã áýëòãýæ ÷àäàõã¿é áàéãàà íºãºº òàëààñ èõ äýýä ñóðãóóëü òºãññºí
ìýðãýæèëòí¿¿äèéí äàäëàãà, òóðøëàãà äóòàãäàëòàé áàéãààòàé õîëáîîòîé.
¯éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí îëäîö, ÷àíàð ìóó áàéãààãààñ ÷àíàðûí øààðäëàãà
õàíãàõã¿é á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ íºõöºë á¿ðääýã. Ýíý áýðõøýýë íü òàëõ, íàðèéí áîîâ,
ãóðèë ¿éëäâýðëýã÷èä, ¿ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äýä èë¿¿ èõ òîõèîëääîã. Íýã æèøýý
äóðäàõàä Õýíòèé àéìãèéí ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýã÷èä øààðäàãäàõ íèéò óëààí áóóäàéí
¿ðèéí 60%-èéã óëñûí íººö áîëîí èìïîðòîîð àâ÷ òàðèàëàëò ÿâóóëäàã. Òýäãýýð íü ÷àíàðûí
øààðäëàãà õàíãàõã¿é áàéäãààñ æèë á¿ð õóðààõ óðãàöûí õýìæýý áóóðàõ íýã øàëòãààíûã
á¿ðä¿¿ëæ íºãºº òàëààñ ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýã÷èä ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí ãîðèìûã
ìºðäºõ, øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé òºëºâëºëò ÿâóóëàõ óð ÷àäâàð äóòìàã áàéãàà íü
íºëººëæ áàéíà.

Çóðàã 5. 9. ¯éëäâýðëýã÷äýä òîõèîëäîæ áàéãàà áýðõøýýë, òºðèéí áà òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãûí òîäîðõîéëñíîîð
141
5
9
13
2 0
16
3 7
15
18
17
50
Зах зээлийн хомсдол ба хэрэглэгчдийн буруу
сэтгэлгээ
Үйлдвэржүүлэлтийн нэгдсэн бодлогогүй
Мэргэжилтэй ажиллагсадын нөөц хомс
Техник технологийн хоцрогдол
Үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн менежментийн ур
чадвар хангалтгүй
Санхүүгийн эх үүсвэр дутмаг
ТБ ТББ


Òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äýä òîõèîëäîæ áàéãàà
õàìãèéí ãîë áýðõøýýë íü ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð, ýðãýëòèéí õºðºíãèéí äóòàãäàë ãýæ
íýðëýñýí áàéíà. Ìºí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí ìýäëýã, óð ÷àäâàð õàíãàëòã¿é áàéãàà íü
¿éëäâýðëýëèéí õºãæèëä áýðõøýýë ó÷ðóóëæ áàéíà ãýæ ÒÁ-ûíõàí ¿çñýí áàéíà. Æèøýý íü:
¯ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã çàðèì àæ àõóéí íýãæ 2007 îíä óðèíø õèéñýí òàëáàéäàà
2008 îíä òàðèàëàëò îãò ÿâóóëààã¿é, óðãàö àëäàæ áàéãàà, ÕÕÀÀß-íààñ õºíãºëòòýé ¿íýýð
àâñàí òåõíèê õýðýãñëèéí òºñëèéí õ¿÷èí ÷àäëûã á¿ðýí àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà çýðýã íü
óäèðäëàãûí ìýäëýã, óð ÷àäâàðòàé øóóä õîëáîîòîé ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì.
¯éëäâýðëýëèéí õºãæèëä òîõèîëäîæ áàéãàà áýðõøýýëèéã õàðàõààñ ãàäíà íºãºº òàëààñ
òýäãýýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íä õýðýãëýã÷äèéí ºã÷ áàéãàà ¿íýëýìæèéã áàñ àâ÷ ¿çýõ
øààðäëàãàòàé. Îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýã÷äèéí ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í õýðýãëýã÷äèéí
ýðýëò õýðýãöýýíä õýðõýí íèéöýæ áàéãààã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð ÿâóóëñàí ñàíàë àñóóëãûí
¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä 15% íü õýðýãöýýã ñàéí, 22,5% õýðýãöýýã äóíä çýðýã, 62,5% íü õàíãàæ
÷àääàãã¿é áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí îðîí íóòãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé èìïîðòûã îðëîõ ÷àäâàðûã 92,5%
äóíä çýðýã ãýæ ¿íýëñýí áà ýêîëîãèéí öýâýð ò¿¿õèé ýäýýð ¿éëäâýðëýñýí îðãàíèê
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý íýìýãäýæ áàéãàà áîëîí ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýã÷äýý äýìæèõ
øààðäëàãàòàé ãýñýí ñýòãýëãýýòýé õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ þì.

Çóðàã 5.10. Õýðýãëýã÷äèéí õýðýãöýýã
õàíãàæ áàéãàà áàéäàë
Çóðàã 5.11. Îðîí íóòãèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä èìïîðòûã îðëîõ ÷àäâàð

Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàãèéí îðîí íóòàãò
ÿâóóëñàí ñóäàëãàà

Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàãèéí îðîí íóòàãò
ÿâóóëñàí ñóäàëãàà

Ýíý á¿õíýýñ ä¿ãíýæ ¿çýõýä îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í èìïîðòûí
á¿òýýãäýõ¿¿íòýé ºðñºëäºæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Òýãâýë õýðýãëýã÷èä ¿éëäâýðëýã÷äýýñ þó õ¿ñýýä
áàéãààã áîëîí íºãºº òàëààñ ýäãýýð áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîðëóóëæ áàéãàà
áîðëóóëàã÷äûí ñàíàëûã òóñãàí äàðààõ çóðàãò õàðóóëëàà.
Çóðàã 5. 12. Îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñàéæðóóëàõ ñàíàë
142















Õýð
ýãëýã÷äýýñ àâñàí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîã÷äûí 38% íü
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, ¿çýìæèéã ñàéæðóóëàõ, 26% íü íýð òºðëèéã îëøðóóëàõ, 24 %
õýðýãëýõ çààâàð áè÷èõ, 12% íü ¿íèéã õÿìäðóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çñýíýýñ õàðàõàä
îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, ºí㺠¿çýìæ òààðóó áàéäàã áàéíà. Õàðèí
áîðëóóëàã÷èä îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä
¿éëäâýðëýã÷èä á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, ºí㺠¿çýìæèéã ñàéæðóóëæ, ýð¿¿ë àõóé
áàòàëãààæóóëàëò õèéëãýõ (47%), ¿éëäâýðëýã÷äèéã òºðººñ äýìæèõ (20%), èðãýäýä ¿íäýñíèé
¿éëäâýðëýëýý äýìæèõ ñýòãýëãýýã áèé áîëãîõ (18%) ãýæ õàðèóëæýý. Õýðýãëýã÷äýä õýäèéãýýð
èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã èë¿¿ä ¿çýõ ñýòãýëãýý äàâàìãàé áàéäàã ÷ ¿éëäâýðëýã÷èä
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, íýð òºðëèéã îëøðóóëàí, ýð¿¿ë àõóéí áàòëàãàà ãàðãàõ
íü õýðýãöýý øààðäëàãàä íèéöíý ãýæ ¿çñýí áàéíà. ¯éëäâýðëýã÷èä ìàø õóðäàí ºíäºð àøèã
îëîõ òóõàé áîäîõîîñ èë¿¿òýé ººðñäèéí ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéã ñàéæðóóëàõ çàìààð
çàõ çýýëä òîãòâîðòîé ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé áîëîõûí òºëºº àæèëëàõ øààðäëàãàòàé. ̺í
òºðººñ äýìæèæ ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé áîëãîõ çàéëøã¿é õýðýãöýý øààðäëàãà áàéãàà íü
õàðàãäàæ áàéíà.




























12
26
24
38
4
6
47
11
12
20
Үнийг нь хямдруулах
Нэр төрлийг нь олшруулах
Хэрэглэх заавар бичих
Чанар, үзэмжийг сайжруулах
Хэрэглэгчдийг орлоготой байлгах
Хэрэглэгчдийн сэтгэлгээг өөрчлөх
Төрөөс ЖДҮ дэмжих
Хэрэглэгчид Борлуулагчид
143
¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ÑÂÎÒ øèíæèëãýý
Äîòîîä îð÷èí
Äàâóó òàë Ñóë òàë
o Àéìãèéí á¿õ ñóìä òºâèéí ýð÷èì
õ¿÷íèé ñèñòåìòýé õîëáîãäñîí,
o Ç¿¿í á¿ñèéí àéìãóóä øèëýí
êàáåëèéí ñ¿ëæýýãýýð õîîðîíäîî
õîëáîãäñîí,
o ªíäºðõààí õîò Óëààíáààòàð õîòòîé
õàòóó õó÷èëòòàé çàñìàë çàìààð
õîëáîãäñîí, ç¿¿í á¿ñèéí àéìãóóäûã
íèéñëýëòýé õîëáîñîí òºâ çàì òóñ àéìãèéí
òºâèéí äàéðàí ºíãºðäºã,
o Àéìãèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí
òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã òîäîðõîéëñîí,
o Ãàçàð òàðèàëàíä àøèãëàõ
áîëîìæòîé òàëáàé, ìàõ, ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí íººö èõ,
o Àéìãèéí íèéò ãàçàð íóòãèéí 783.9
ìÿíãàí ãà òàëáàéã îé ìîä ýçýëäýã,
o Áàéãàëèéí äàãàëäàõ áàÿëàã æèìñ,
ñàìàð, ýìèéí óðãàìëûí íººö èõ,
o Àøèãò ìàëòìàë /í¿¿ðñ, æîíø,
òºìðèéí õ¿äýð, ìºíãº, öàãààí òóãàëãà/-ûí
èõ íººöòýé,
o Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëä
àøèãëàãäàõ áîëîìæòîé /øîõîéí ÷óëóó,
ãºëòãºíº, òîîñãîíû øàâàð, ýëñ, õàéðãà/
ò¿¿õèé ýäèéí íººöòýé,
o Ìýðãýøñýí àæèë÷äûã áýëòãýõ 2
ÌÑ¯Ò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã,
o Àæèëëàõ õ¿÷íèé íººö èõòýé.
o Ìàõ, ñ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé
ýäèéã òàñðàëòã¿é íèéë¿¿ëýõ ýð÷èìæñýí
àæ àõóé ñóë õºãæñºí,
o Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðûí àæ
àõóé íýãæ¿¿äèéí ¿éëäâýðëýëèéí òîíîã
òºõººðºìæ, òåõíîëîãè õîöðîãäñîí,
o Áàéãàëèéí äàãàëäàõ áàÿëàãèéã
àøèãëàõ ¿éëäâýðëýë õºã溺ã¿é,
o Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
¿éëäâýðëýëèéí /òîîñãî, áëîê/ òåõíîëîãè,
òîíîã òºõººðºìæ ñòàíäàðò, òåõíèêèéí
øààðäëàãà õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéíà,
o ªìíº íü áàéãóóëàãäàí àæèëëàæ
áàéñàí ¿éëäâýðèéí ãàçðóóä õ¿÷èí
÷àäëûíõàà 20-25%-èéã àøèãëàæ áàéíà,
o ¯éëäâýðèéí ãàçðóóäûí äèéëýíõ íü
ýðãýëòèéí õºðºíãèéí äóòàãäàëòàé,
o Õ¿íñíèé áîëîí õ¿íä , õºíãºí, ãàçàð
òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä àæèëëàõ
÷èãëýëýýð áýëòãýãäñýí õ¿íèé íººö
õàíãàëòã¿é.

Ãàäààä îð÷èí
Áîëîìæ Àþóë çàíàë
o Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí
“100000 àéëûí îðîí ñóóö” õºòºëáºð,
o Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2009
îíûã ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã äýìæèõ æèë
áîëãîí çàðëàñàí,
o Ç¿¿í á¿ñèéí õºãæëèéí õºòºëáºð
/2006-2015 îí/,
o Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã äýìæèõ
õºòºëáºð,
o Îðãàíèê Ìîíãîë ýêîëîãèéí öýâýð
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õºòºëáºð,
o ÎÕÓ, ÁÍÕÀÓ-òàé õèë çàëãàà îðøäîã,
o Õèë çàëãàà õî¸ð õºðø îðîí áîëîí
ßïîí, ÁÍÑÓ çýðýã îðíóóäûã õàìàðñàí
Ç¿¿í õîéä Àçèéí õàìòûí àæèëëàãààíû
èíòåãðàöèä íýãäýí îðîõ ºðãºí áîëîìæ
o Áàéãàëü öàã óóðûí ººð÷ëºëò.
/öàã óóðûí äóëààðàë, ãàí , çóä,
öºëæèëò/,
o Àæèëã¿éäýë, èðãýäèéí
õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð áóóðàõ,
o Áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ãèéí
ºñºëò.








144
Çóðàã 5. 13. Õýíòèé àéìãèéí ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàë













































Ãóðèëûí ¿éëäâýð ¯ð òàðèà Àëò

Òàëõ íàðèéí áîîâ,
ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í
Òîîñãî Æîíø

Ñ¿¿ ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿í
Áàðèëãûí ìîäîí
õèéö
Òºìðèéí îðä
Æèìñ æèìñãýíý Õºíãºí áëîê Í¿¿ðñ
Ìàë íÿäëàõ, ìàõ Ìîä ìîäîí ýäëýë,
òàâèëãà ¿éëäâýðëýë
Øîõîé, ýëñ, õàéðãà

Àðõè, ïèâî, ñïèðò Ñàâõèí ãóòàë Ìîä ¿ðæ¿¿ëýã îéí àæ
àõóé

Òºìñ õ¿íñíèé
íîãîî
Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí
ýð÷èìæñýí àæ àõóé
Ǻãèéí àæ àõóé

Óíäàà æ¿¿ñ

Íîîñ íîîëóóð ýñãèé
ýäëýë

Таних тэмдэг:

145
5.3. Õýíòèé àéìãèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí èðýýä¿é
Çàõ çýýëèéí ýðýëò, õýðýãöýý
¯éëäâýðëýëèéí ìåíåæìåíòýíä ¿éëäâýðëýã÷èéí õàìãèéí ò¿ð¿¿íä øèéäâýðëýõ ¸ñòîé
ç¿éë íü ¿éëäâýðëýí ãàðãàæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýëèéí òóõàé àñóóäàë áàéäàã. Èéìýýñ
õ¿í àìûí õàìãèéí ºðãºí õýðýãöýýò áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýëèéí ýðýëò õýðýãöýýã ç¿¿í
á¿ñèéí õýìæýýãýýð ñóäëàâ.

Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë
Äîòîîäûí çàõ çýýë: Õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé 70 îð÷èì õóâèéã èìïîðòîîð àâ÷
áóé ìàíàé óëñûí ãàäààäààñ àâäàãã¿é öîðûí ãàíö õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í íü ìàõ. Õîîë
õ¿íñýíä õýðýãëýæ áàéãàà ìàõíû 95 îð÷èì õóâèéã ¿éëäâýðëýëèéí ÿìàð ÷
áîëîâñðóóëàëòã¿éãýýð çàõ çýýëä íèéë¿¿ëæ áàéíà. Ãýòýë ìàíàé óëñàä 85.0 ìÿíãàí òí ìàõ
áýëòãýí áîëîâñðóóëàõ õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé ìàë íÿäàëãààíû 28 ¿éëäâýð, ìàõ áîëîâñðóóëàõ
70 ãàðóé öåõ àæèëëàæ áàéãàà ÷ õ¿÷èí ÷àäëûíõàà äºíãºæ 30 îð÷èì õóâèéã àøèãëàæ áàéíà.
Ç¿¿í á¿ñèéí õóâüä ìàë íÿäëàãààíû 5 ¿éëäâýð áàéãààãààñ Õýíòèé àéìàãò 2 ¿éëäâýð áàéãàà
áîëîâ÷ ºíººãèéí áàéäëààð ¿éë àæèëëàãààãàà òîãòâîðòîé ÿâóóëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Õ¿í
àìûí áàðàã òàë õóâü íü òºâëºðººä áóé Óëààíáààòàð õîò áîëîí òºâëºðñºí õîò ñóóðèí
ãàçðóóäûí ìàõíû õýðýãöýýã õàíãàõ àñóóäàëä ¿íèéí ºñºëò, àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí
øààðäëàãûã çàéëøã¿é àíõààðàõ õýðýãòýé áîëæýý.
Ãàäààä çàõ çýýë. ÎÕÓ-ûí õ¿í àìûí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý æèëäýý 6.5 ñàÿ
òí áºãººä ¿¿íèé 2.5 ñàÿ òí-ûã íü èìïîðòîîð àâ÷ õýðýãëýäýã áàéíà.

Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë
Äîòîîä çàõ çýýë: Õîîë òýæýýëèéí çºâëºìæ, õýìæýýãýýð Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí ñ¿¿,
öàãààí èäýýíèé æèëèéí õýðýãöýý 325,9 ñàÿ ëèòð. ªíººãèéí áàéäëààð æèëä 30 ìÿíãàí òí
ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëàõ òºñëèéí õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé 88 ¿éëäâýð, öåõ àæèëëàæ
áàéíà.

Çóðàã 5. 14. Ç¿¿í á¿ñèéí àéìãóóäûí õ¿í àìûí ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýý

Õýíòèé àéìãèéí ñ¿¿ ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýý 8.9 ìÿí.òí
áàéíà. 2008 îíû áàéäëààð òóñ
àéìãèéí õ¿í àì ñ¿¿ ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ººðèéí
¿éëäâýðëýëýýñ 0,1 ìÿíãàí òîíí,
èìïîðòûí ñ¿¿ 1,7 ìÿíãàí òîííûã
õýðýãëýñýí íü õýðýãöýýíèé
õàíãàìæèéí ò¿âøèí 19.8% áàéãàà áà
80.2%-èéí ýðýëò, õýðýãöýý íü
õàíãàãäààã¿é áàéíà ãýæ ¿çýõ
áîëîìæòîé þì.
15



Ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë
Ôèçèîëîãèéí íîðìîîð ìàíàé óëñûí õ¿í
àìûí ãóðèëûí æèëèéí õýðýãöýý 290.0
ìÿíãàí òí áàéäàã. Õàðèí Õýíòèé àéìãèéí
õ¿í àìûí ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
íèéò õýðýãöýý íü æèøñýí õ¿í àìä íîãäîõ
õýìæýýãýýð àâ÷ ¿çâýë 7123.9 òí áàéíà.
Çóðàã 5. 15. Ç¿¿í á¿ñèéí àéìãóóäûí õ¿í
àìûí ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
õýðýãöýý


15
- Эх үүсвэр: Аймгийн ЗДТГ-ын 2008 оны мэдээ


146
Õýíòèé àéìàãò ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íäñýí ò¿¿õèé ýä áîëñîí ¿ð òàðèàíû
¿éëäâýðëýë 2007 îíä ºìíºõ îíîîñ 3 äàõèí áóóðñàí íü òóõàéí æèëèéí õýò õàëóóí áîëæ ¿ð
òàðèàíû êîìïàíèóä óðãàö àëäñàíòàé õîëáîîòîé àæýý.


Õ¿ñíýãò 5. 4. ¯ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýë
Àéìàã, ñóìä Õýìæèõ íýãæ 2006 2007 2008
Õýíòèé òí 6387.0 2080.0 2018.0
Õýíòèé àéìãèéí ñóìäààð ¿ç¿¿ëáýë:
Áèíäýð ñóì òí 100.0 0.0 70.0
Áàÿí-Àäàðãà òí 750.0 395.0 460.0
Äàäàë òí 550.0 260.0 0.0
Íîðîâëèí òí 770.0 1100.0 1035.0
ªìíºäýëãýð /Õóðõ/ òí 4217.0 325.0 453.0

Õ¿ñíýãò 5. 5. Õýíòèé àéìãèéí ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëò
Õýìæèõ íýãæ 2006 2007 2008
1. Ãóðèë òí 134.8 296.1 88.4
2 Õèâýã òí 40.1 119.6 17.9
3 Òàëõ òí 186.4 162.9 162.4
4 Íàðèéí áîîâ òí 8.4 10.5 17.8
5 Õýð÷ñýí ãóðèë òí 2.4 3.8 3.0

Õýíòèé àéìãèéí ãóðèëûí ¿éëäâýðëýëýýñ õàðàõàä õ¿í àìûí õýðýãöýýò ãóðèëûí 2006-
2008 îíóóäàä 4-13% ººðèéí ¿éëäâýðëýëýýñ õàíãàñàí áàéíà. Ýäãýýð ãóðèëûí ¿éëäâýð¿¿ä
õýâèéí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ ÷àäâàë ç¿¿í á¿ñèéí 6,3 ìÿíãàí òîíí ãóðèëûã õýðýãöýýã
õàíãàõ áîëîìæòîé þì.

Òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû çàõ çýýë
Õýíòèé àéìãèéí æèøñýí õ¿í àìûí òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû íèéò õýðýãöýý íü 7569.2 òí
áàéíà.

Õ¿ñíýãò 5. 6. Òóñ àéìãèéí òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû óðãàö õóðààëòûí áàéäàë
№ Íýð òºðºë Õýìæèõ íýãæ
2006 2007 2008
1. Òºìñ òí 2580.3 2339.4 2905.8
2 Õ¿íñíèé íîãîî òí 1399.9 1360.1 1705.3


Çóðàã 5. 16. Õýíòèé àéìãèéí õ¿í àìûí òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû õýðýãöýý,
íèéë¿¿ëýëò 2008 îíû áàéäëààð


Àéìãèéí õ¿í àìûí òºìñíèé
õýðýãöýýíèé 93.2 %-èéã õ¿íñíèé
íîãîîíû õýðýãöýýíèé 38.3%-èéã
ººðèéí îðîí íóòãààñ õàíãàæ áàéãàà
áà ¿ëäñýí õóâèéã áóñàä çàõ çýýëýýñ
íèéë¿¿ëýãäýæ áàéíà. Ýíý íü
öààøèä õ¿íñíèé íîãîîíû
¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ,
áîëîìæ, çàõ çýýë áàéãààã õàðóóëæ
áàéíà.



Ýõ ¿¿ñâýð: Àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí 2008 îíû ìýäýý



3316.7
4452.5
2905.8
1705.3
Төмс Хүнсний ногоо
Хэрэгцээ Хураасан ургац
147
Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí çàõ çýýë
Ìîíãîë óëñàä áàðèëãûí ñàëáàð ýð÷èìòýé õºãæèæ áàéíà. ßëàíãóÿà 2004-2008 îíû ¿åä
ýäèéí çàñàã ýð÷èìòýé ºñºæ á¿õ ñàëáàðò ñàíõ¿¿ãèéí íººö íýìýãäñýí íü ýíý ñàëáàðûí
õºãæèëä ýåðýãýýð íºëººëñºí. ̺í Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûí “40000 àéëûí îðîí ñóóö”
õºòºëáºð õýðýãæèæ ýõëýí áàíêóóä îðîí ñóóöíû óðò õóãàöààíû çýýë îëãîæ ýõýëñýí çýðýã íü
áàðèëãûí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ºñºëòºíä øóóä íºëºº ¿ç¿¿ëñýí. Áàðèëãûí
¿éëäâýðëýëèéí ¿íäñýí ò¿¿õèé ýä áîëîõ òîîñãî, öåìåíò, õºíãºí áëîê, áåòîí õàâòàí,
àðìàòóðûí òºìºð, áóñàä ìàòåðèàëûã ¿éëäâýðëýäýã ¿éëäâýð¿¿ä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ
áàéãàà áîëîâ÷ äîòîîäûí ýðýëò õýðýãöýýíèé öººõºí õóâèéã õàíãàæ áàéíà. Áàðèëãûí çàðèì
íýð òºðëèéí ò¿¿õèé ýä, ìàòåðèàë èìïîðòîîñ õýò õàðààò áàéíà. Öåìåíò ãýõýä 2007 îíä
415.4 ìÿíãàí òí-ûã èìïîðòîîð àâ÷ áàðèëãûí ¿éëäâýðëýëä àøèãëàæýý. ¯¿íòýé
õîëáîîòîéãîîð áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿íý ºíäºð áàéíà. Ýíý íü ýöñèéí ä¿íäýý áàðèëãà
áàéãóóëàìæ, îðîí ñóóöíû ºðòºã ºíäºð áàéõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà þì. Ç¿¿í á¿ñèéí
àéìãóóäàä ÿëàíãóÿà îðîí íóòàãò áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ýðýëò õýðýãöýý èõ, ¿íý ºðòºã ºíäºð
áàéíà. Ãýòýë ç¿¿í á¿ñèéí àéìãóóäàä áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ò¿¿õèé ýäèéí íººö èõòýé.
Õýíòèé àéìàãò òîîñãîíû 2 ¿éëäâýð àæèëëàæ áàéãàà áîëîâ÷ ¿éëäâýðëýí ãàðãàæ áàéãàà
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä ñòàíäàðòûí øààðäëàãà, õýðýãëýã÷äèéí ýðýëò õýðýãöýýã òýð á¿ð õàíãàæ
÷àäàõã¿é áàéíà. Îðîí íóòàãò áàðèëãûí ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæ, èðãýä
áàðèëãûí õàâòàí, öåìåíò, ºíãºë㺺íèé òîîñãî, çàìàñêà çýðãèéã Óëààíáààòàð õîòûí
òºâëºðñºí çàõ çýýë, ÎÕÓ, Õÿòàä çýðýã óëñààñ èìïîðòîîð àâ÷ ¿éëäâýðëýë ÿâóóëäàã.
Àéìãèéí õýðýãëýã÷äèéí íýã æèëèéí òîîñãîíû õýðýãëýý 4.0-6.0 ñàÿ øèðõýã áàéíà.

Öààñ, öààñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë
Ìîíãîë óëñ õýðýãëýýíèé öààñ, öààñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íýã æèëä 1.9-2.2 ìÿíãàí òîííûã
èìïîðòîîð àâ÷ õýðýãëýäýã, õýâëýëèéí áîëîí áè÷ãèéí öààñûã äîòîîääîî ¿éëäâýðëýäýãã¿é.
Àõóéí õýðýãëýýíèé öààñûã öººí òîîíû ¿éëäâýð ¿éëäâýðëýæ çàõ çýýëä íèéë¿¿ëäýã. Ìîíãîë
óëñûí õýìæýýíä áàéãàëüä óäààí çàäàðäàã íèéëýã óóòíû õýðýãëýýã çîãñîîæ 3-5 ñàðûí
õóãàöààíä çàäàð÷ óñòäàã äààâóóí áîëîí öààñàí óóòíû õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõ øèéäâýðèéã
Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàæ áàéíà. Èìïîðòîîð àâ÷ õýðýãëýäýã õýâëýëèéí áîëîí áè÷ãèéí
öààñíû äèéëýíõ õýñãèéã ÁÍÕÀÓ, ÎÕÓ, Ôèíëÿíä çýðýã óëñààñ íèéë¿¿ëäýã áàéãàà íü ýíý
òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë äîòîîäûí ¿éëäâýðëýã÷äýä áîëîìæòîé ãýäãèéã õàðóóëæ
áàéíà.

¯ð òàðèà, õ¿íñíèé íîãîîíû ¿ð, áîðäîîíû çàõ çýýë
Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä àøèãëàõ çîðèëãîîð õèìèéí
áîëîí îðãàíèê áîðäîî ¿éëäâýðëýäýã ìàø öººõºí ¿éëäâýð¿¿ä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã.
Òýäãýýð ¿éëäâýð¿¿ä Óëààíáààòàð õîò, Äàðõàí, Ñýëýíãý àéìãóóäàä áàéðøèëòàé. Õýíòèé
àéìãèéí ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã àæ àõóéí íýãæ¿¿ä äýýðõ ¿éëäâýð¿¿äýýñ
ãàäíà èìïîðòîîð îðóóëæ èðäýã óðãàìàë õàìãààëëûí áîäèñ, áîðäîîã ¿éëäâýðëýëäýý
àøèãëàäàã. Òóñ àéìãèéí ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëäýã àæ àõóéí íýãæ, õóâü õ¿ì¿¿ñ óðãàìàë
õàìãààëëûí áîäèñ, áîðäîîã ¿éëäâýðëýëäýý àøèãëàõûí òóëä èõ õýìæýýíèé çàðäàë
ãàðãàäàã áàéíà. Ǻâõºí 2007 îíä àçîòûí áîðäîîã 18.7 ìÿíãàí òí-ûã èìïîðòîîð àâ÷ ãàçàð
òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä àøèãëàæýý.
16
Óëààí áóóäàéí ¿ðèéã àæ àõóéí íýãæ¿¿ä
íººöëºäºã áîëîâ÷ øààðäàãäàõ ¿ðèéíõýý äèéëýíõ õóâèéã óëñûí íººö áîëîí èìïîðòîîð
îðóóëæ èðäýã ¿ð õóäàëäàí àâ÷ ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ áàéíà. Óëñûí íººöººñ áîëîí
èìïîðòîîð îðóóëæ èðäýã óëààí áóóäàéí ¿ðèéí ÷àíàð õàðèëöàí àäèëã¿é äèéëýíõ íü
ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é áàéíà. Èìïîðòîîð æèëä äóíäàæààð 97.5 ìÿíãàí òí ¿ð
òàðèàã àâäàã.

Æèìñ, æèìñãýíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë
Çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýãäýæ áàéãàà æèìñ, æèìñãýíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé äèéëýíõ õýñãèéã
èìïîðòîîð õàíãàæ áàéíà. Ìîíãîë óëñ çºâõºí 2007 îíä 17 ìÿí. òí æèìñ, æèìñãýíý
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã èìïîðòîîð õóäàëäàí àâ÷ õýðýãëýñýí áàéíà. Ç¿¿í á¿ñèéí õýìæýýãýýð
òîîöîæ ¿çýõýä íèéòäýý 11,6 òí æèìñ æèìñãýíèéí õýðýãöýý áàéíà. Õýíòèé àéìãèéí æèøñýí
õ¿í àìûí æèìñ, æèìñãýíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýýíèé äèéëýíõ õóâèéã òºâëºðñºí çàõ
çýýëýýñ áîëîí èìïîðòîîð õàíãàäàã. Áàéãàëèéí äàãàëò áàÿëàã áîëîõ æèìñ, æèìñãýíèéí

16
- Үндэсний Статистикийн Хорооны 2008 оны мэдээ

148
íººöòýé ñóìäûí èðãýä ò¿¿õèéãýýð íü áîëîí ãàð àðãààð áîëîâñðóóëæ õýðýãëýäýã áà áàãàõàí
õýìæýýíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã îðîí íóòãèéí çàõ çýýëä íèéë¿¿ëäýã.

Ýì, óëàìæëàëò ýìèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýë
Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä óëàìæëàëò áîëîí åâðîï ýìèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã àæ àõóéí
íýãæ¿¿äèéí äèéëýíõ íü Óëààíáààòàð õîòîä òºâëºðºí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. Ìîíãîë
óëñûí àëáàí ¸ñíû á¿ðòãýëòýé ýìèéí íýð òºðºë 1200 ãàðóé áàéäàã áà ò¿¿íèé 60 ãàðóé íýð
òºðëèéã äîòîîääîî ¿éëäâýðëýäýã.

Ñàìàð, ñàìàðûí òîñíû çàõ çýýë
Ìîíãîë óëñ 2005-2006 îíóóäàä 1000 ãàðóé òí õóøíû ñàìàðûã ýêñïîðòîíä ò¿¿õèéãýýð íü
ãàðãàñàí áàéíà.
17
Ç¿¿í á¿ñèéí àéìãóóäûí æèøñýí õ¿í àìûí óðãàìëûí òîñíû õýðýãëýýã
òîîöîæ ¿çýõýä á¿ñèéí ä¿íãýýð 1613,7 ìÿí.òí áàéãàà áà Õýíòèé àéìàãò 556,5 ìÿí òí
õýðýãöýý áàéíà. Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä óðãàìëûí òîñ, ñàìàðûí òîñ áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð áàéõã¿é áºãººä 100% èìïîðòîîð õ¿í àìûí õýðýãöýýã õàíãàæ áàéãàà áîëíî.

¯éëäâýðëýëèéã ºðãºòãºõ, ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ, øèíýýð áàéãóóëàõ íººö áîëîìæóóä
Õýíòèé àéìàãò ¿éëäâýðëýëèéã ºðãºòãºõ, ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ, øèíýýð áàéãóóëàõ íººö
áîëîìæóóäûã ò¿¿õèé ýäèéí áà ¿éëäâýðëýëèéí íººö, àæèëëàõ õ¿÷íèé íººö ãýñýí 2 õ¿ðýýíä
òîäîðõîéëîâ.
À. Ò¿¿õèé ýäèéí íººö
Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí íººö

Çóðàã 5. 17. Ìàõíû íººöèéí ñóäàëãàà

Ç¿¿í á¿ñèéí ìàõ, ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä
àøèãëàõ áîëîìæòîé ò¿¿õèé
ýäèéí íººöèéã òîîöîæ ¿çýõýä
29.1 ìÿí òí ìàõ áýëòãýõ
íººöòýé áàéíà.
Ǻâõºí Õýíòèé àéìãààñ
¿éëäâýðëýëä àøèãëàõ
çîðèëãîîð 8.5 ìÿí.òí ìàõ
áýëòãýõ íººöòýé áàéãàà ìàõ
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí
ò¿¿õèé ýäèéí õàíãàëòòàé íººö
áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.


Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Õîðîîíû 2008 îíû ìýäýý

Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí íººö
Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä ò¿¿õèé ýäýýð àøèãëàõ áîëîìæòîé õàíãàëòòàé
íººö áèé. Íèéò õýýëòýã÷ ìàëààñ áýëòãýõ ñ¿¿íèé íººö 40456.0 ìÿíãàí ëèòð, ò¿¿íèé äîòîð
¿íýýíèé ñ¿¿íèé íººö 39325,9 ìÿíãàí ëèòð áàéíà. 2007 îíä Õýíòèé àéìàãò öýâýð áîëîí
ýðëèéç ¿¿ëäðèéí 737 òîëãîé ¿íýý òîîëîãäñîí áàéíà. Ãýõäýý íèéò ñààëèíä àøèãëàãäàõ ìàë
áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààòàé áºãººä çóí íàìðûí óëèðàëä ò¿¿õèé ýä íèéë¿¿ëýõ áîëîìæòîé
áàéäàã ñóë òàëòàé þì. Õýíòèé àéìãèéí òºâä áàéãóóëàãäàõ ñ¿¿íèé ¿éëäâýðòýé
õîëáîîòîéãîîð ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí àæ àõóé áàéãóóëæ, òàñðàëòã¿é ¿éëäâýðëýëèéã õàíãàõ
ìàëûí òýæýýëèéí ¿éëäâýð áàéãóóëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé.

Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí íººö
Ç¿¿í á¿ñýä áàðèëãûí ìàòåðèàëûí 30 îðäîä íººö òîãòîîñíîîñ áàðèëãûí ÷óëóóíû 5,
òîîñãîíû øàâðûí 5, øîõîéí ÷óëóóíû 5, áàðèëãûí ýëñíèé 11, ýëñ õàéðãàíû õîëüöûí 1,
ïåðëèòèéí 1, ãàëò óóëûí øààðãàíû 1, êåðàìçèòûí øàâðûí 1 îðä áàéíà. Àéìãèéí õýìæýýíä
áàéãàëèéí ò¿ãýýìýë áàÿëàã áîëîõ áàðèëãûí ýëñ, õàéðãàíû íººö ýëáýã. ̺ðºí, ªìíºäýëãýð


149
ñóìäàä øîõîéí ÷óëóóíû íººö, Áàÿíõóòàã ñóìûí Ñîíäóóëò, õàâòãàðûí òîîñãîíû øàâðûí
îðä èõ õýìæýýíèé íººöòýé.

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí íººö
Òóñ àéìàã íü íèéò 90.2 ìÿíãàí ãà ãàçàð òàðèàëàíãèéí òàëáàéòàé. ¯¿íýýñ 89.6 ìÿíãàí ãà
íü ãàçàð òàðèàëàíãèéí, 598 ãà íü õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëàõ çîðèóëàëòòàé áàéíà. Àòàðøñàí
40.2 ìÿíãàí ãà òàëáàéòàé áà ¿¿íýýñ 21.6 ìÿíãà áóþó 53.7%-èéã ãàçàð òàðèàëàíä àøèãëàõ
áîëîìæòîé, 46.3% áóþó 18.6 ìÿíãàí ãà òàëáàéã àøèãëàõ áîëîìæã¿é. Òóñ àéìãèéí àæ àõóéí
íýãæ¿¿ä áîëîí õóâü õ¿ì¿¿ñ 35.9 ìÿíãàí ãà ýðãýëòèéí òàëáàéã ýçýìøèæ áàéãàà áºãººä 2008
îíä íèéò òàëáàéíõàà 30.9% -ä òàðèàëàëò õèéæýý. Àéìãèéí ¿ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýëèéí
ñàëáàð 2009 îíä 7780 ãà òàëáàéä òàðèàëàëò ÿâóóëæ 12600 ãà-ä óðèíø áîëîâñðóóëàõààð
òºëºâëºñºí.
Óðãàö õóðààëòûí óëñûí äóíäàæ áîëîõ 1ãà-ààñ óëààí áóóäàé 12ö õóðààí àâíà ãýæ
¿çâýë ãóðèë ¿éëäâýðëýëä òîäîðõîé õýìæýýíèé ò¿¿õèé ýäèéí íººö áýëòãýãäýíý ãýæ ¿çýæ
áîëîõ þì.

Áàéãàëèéí áîëîí äàãàëäàõ íººö áàÿëàã
Ýðäýñ, ò¿¿õèé ýä
Ç¿¿í á¿ñ íóòàã íü õàðüöàíãóé ñàéí ñóäëàãäñàí ýðäýñ, ò¿¿õèé ýäèéí îðä, èëýðö èõòýé
òóõàéëáàë òóñ á¿ñýä ãàçðûí òîñ,òºìºð, õàð òóãàëãà, óðàí, öàéð, öàãààí òóãàëãà, øîõîéí
÷óëóó, çàíàð, æîíø, õîîëíû äàâñ, ãÿíòáîëäûí óëñûí áàòëàãäñàí íººöèéí 58.5-90% íü
áàéíà.
Õ¿ñíýãò 5. 7. Ç¿¿í á¿ñèéí àøèãò ìàëìàëûí òàëáàé
18


Àéìàã
Íèéò íóòàã
äýâñãýðèéí
õýìæýý /ãà/
Õàéãóóë
áîëîí
àøèãëàëòûí
òàëáàéí
ýçëýõ õóâü
/%/
Àøèãëàëòûí Õàéãóóëûí
òóñãàé
çºâøººð-
ëèéí òîî
òàëáàéí
õýìæýý
/ãà/
òóñãàé
çºâøººð-
ëèéí òîî
òàëáàéí
õýìæýý
/ãà/
1 Äîðíîä 12,359,700 19 44 10087.2 240 2,359,606
2 Õýíòèé 8,031,100 16 70 12585.4 312 1,275,370
3 Ñ¿õáààòàð 8,200,000 30 25 2242 219 2,428,426

Õýíòèé àéìàãò àøèãò ìàëòìàëûí àøèãëàëòûí 44, õàéãóóëûí 240 çºâøººðºë îëãîãäñîí
áàéíà. 2008 îíû áàéäëààð àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºëòýé 70 àæ àõóéí íýãæýýñ 10
óóðõàé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæýý. Òóñ àéìàã ò¿ãýýìýë îëäîöòîé áàéãàëèéí áàÿëàã
áàðèëãûí ýëñ, õàéðãàíû íººö èõòýé. Ýíýõ¿¿ íººöèéã ýíãèéí ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àâ÷
àøèãëàæ áàéíà.

Îéí íººö áà äàãàëäàõ áàÿëàã
Àéìãèéí íèéò ãàçàð íóòãèéí 1783.9 ìÿíãàí ãà òàëáàéã îéí ñàí ýçýëäýã. Îéí ñàíãèéí
èõýíõè õýñýã íü Áàòøèðýýò, ªìíºäýëãýð, Áèíäýð, Äàäàë ñóìäàä áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ýíýõ¿¿
îéí ñàíãààñ àéìãèéí õýìæýýíä 600-800 òí õóøíû ñàìàð, 100-120 òí æèìñ, æèìñãýíý ò¿¿æ
áýëòãýõ íººöòýé. Òóñ àéìãèéí õýìæýýíä 2009 îíä Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí
ÿàìíààñ îéí ñàíãààñ áýëòãýõ ìîäíû äýýä õÿçãààðûã òîäîðõîéëæ áàòàëñàí òîãòîîëûí
äàãóó 1621 ãà òàëáàéãààñ 31800 øîî ìåòð íàðñ, øèíýñ çýðýã ìîä áýëòãýõ áîëîìæòîé.
19

Õýíòèé àéìàãò àøèãëàëòûí áîëö ã¿éöñýí øèíýñ ìîäíû íººö 10,6 ìÿíãàí øèðõýã, íàðñ
ìîäíû íººö 96,3 ìÿíãàí øèðõýã áàéíà.
Îðîí íóòàãò íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ õàìãèéí áîëîìæòîé
áàéãàëèéí áîëîí äàãàëäàõ íººö áàÿëàãóóäàä æèìñ, æèìñãýíý (49.4%), ýìèéí áîëîí
öàéíû óðãàìàë (27.4%), ò¿ãýýìýë àøèãò ìàëòìàëûí íººöèéã (23.2%) ñóäàëãààíä
îðîëöîã÷èä íýðëýæýý. Îðîí íóòàãò áàéãàëèéí äàãàëäàõ íººö áàÿëàãûã àøèãëàí íýì¿¿
ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ áîëîìæ áàéíà. Ãýõäýý áàéãàëèéí æèìñ,
æèìñãýíý, öàéíû óðãàìàëûí áîëîâñîð÷ óðãàöàà ºãºõ õóãàöàà íü æèë á¿ð ººð ººð

18
- Эх үүсвэр: Ашигт малтмал, газрын тосны хэрэг эрхлэх газар
19
- Эх үүсвэр: Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам
150
õýëáýëçýëòýé áàéäàã. ¯¿íèé óëìààñ ýíý ÷èãëýëèéí ¿éëäâýðëýë æèë á¿ð àìæèëòòàé
ÿâàãäàõ ìàãàäëàë áàãà áàéäàã ó÷ðààñ ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéã òàðèìàëæóóëàõ çàìààð
íººöèéã òîãòâîðòîé áàéëãàõ øààðäëàãà ãàðäàã ãýäãèéã àíõààðàõ ¸ñòîé. Õàðèí ýäãýýð
àøèãëàõ áîëîìæòîé íººö áàÿëàãóóäûã àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéíà (Çóðàã 5.18).

Çóðàã 5. 18. Áàéãàëèéí áîëîí äàãàëäàõ íººö áàÿëàãèéí àøèãëàëò
Îðîí íóòàãò ÿâóóëñàí
ñàíàë àñóóëãààð 48.7%
ýìèéí áîëîí öàéíû
óðãàìàë, 52.4% íü
ò¿ãýýìýë àøèãò ìàëòìàë,
51.8% íü æèìñ,
æèìñãýíèéã àøèãëàõã¿é
áàéíà ãýæ ¿çñýí. Õàðèí
îðîëöîã÷äûí 21.1% íü
ýìèéí áîëîí öàéíû
óðãàìàë, 35.4% íü
ò¿ãýýìýë àøèãò ìàëòìàë,
30.8% íü æèìñ,
æèìñãýíèéã àøèãëàãäàæ
áàéãàà íººö ãýæ ¿çæýý.

Á. Àæèëëàõ õ¿÷íèé íººö
Õýíòèé àéìàãò õóó÷èí ¿éëäâýðëýëèéã ñýðãýýõ, îäîîãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéã ºðãºòãºõ,
øèíýýð ¿éëäâýð áàéãóóëàõàä àæèëëàõ õ¿÷íèé íººö õàíãàëòòàé áàéíà. 2008 îíû áàéäëààð
àéìãèéí Õºäºëìºð ýðõëýëòèéí àëáàíä á¿ðòãýëòýé , àæèë èäýâõèòýé õàéæ áàéãàà
àæèëã¿é÷¿¿ä 1067 áàéãàà íü ºíãºðñºí îíû ìºí ¿åòýé õàðüöóóëàõàä 133 õ¿íýýð áóþó 14.2
õóâèàð íýìýãäæýý. Àæèëã¿é÷¿¿äèéí 54.9% íü ýìýãòýé÷¿¿ä, 55.3% íü 16-35 õ¿ðòýëõ íàñíû
çàëóó÷óóä áàéíà.
Òóñ àéìàãò ìýðãýæèëòýé àæèë÷äûã áýëòãýõ áîëîìæòîé Áîð-ªíäºð, Õýðëýí ñóìûí
ÌѯÒ-¿¿ä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Õýðëýí ñóìûí ÌÑ¯Ò íü 1969 îíä áàéãóóëàãäñàí
2008 îíä 243 ìýðãýøñýí àæèë÷äûã áýëòãýæýý. Òºãñºã÷äèéí 30.4% íü áàðèëãûí
ñàíòåõíèêèéí çàñâàð, ãàãíóóð, áàðèëãà, ãýð àõóéí öàõèëãààí, áàðèëãûí çàñàë ÷èìýãëýëèéí
ìýðãýæëýýð òºãñæýý. Íèéò òºãñºã÷äèéí 81.3% íü àæëûí áàéðààð õàíãàãäæýý. Æèæèãëýí
õóäàëäàà, ¿ñ, ãîî çàñàë, î¸äîë, õîîë ¿éëäâýðëýë, ìîäîí ýäëýëèéí ìóæààí àâòîìàøèíû
çàñâàð÷èí çýðýã ìýðýãæëýýð òºãñºã÷èä ººðòºº àæëûí áàéð ãàðãàõ áîëîìæîîð áóñàä
ìýðãýæëýýð òºãñºã÷人ñ èë¿¿ áàéäàã íü äýýðõ àæëûí áàéðòàé òºãñºã÷äèéí õóâèéí æèíã
íýìýãä¿¿ëæ áàéíà.
Áîð–ªíäºðèéí ÌÑ¯Ò íü ºìíºä áîëîí ç¿¿í á¿ñèéí óóðõàéíóóäàä òåõíèêèéí ìýðãýøñýí
àæèë÷äûã áýëòãýõ ÷èãëýëýýð àæèëëàæ áàéíà. Îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ÿâóóëæ
àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí òîî öººí èõýíõ íü óëèðëûí ÷àíàðòàé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã òóë
¿éëäâýðëýëèéí äàäëàãà õèéõ, áîëîí àæëûí áàéðààð õàíãàõàä áýðõøýýëòýé áàéäãààñ òóñ
ÌѯÒ-èéí ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãàà òºäèéëºí ñàéíã¿é áàéíà. Öààøèä ñàëáàðûí àæ
àõóéí íýãæ¿¿ä ÌѯÒ-èéí õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààã ñàéæðóóëæ àéìàã, ç¿¿í á¿ñèéí
õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí ýðýëòýíä íèéö¿¿ëýõ, áàðèëãûí ºðãºí ìýðãýæèë, õ¿íñíèé
¿éëäâýðëýë, ìàë àæ àõóéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéã áîëîâñðóóëàõ, ìàëûí òºãñ íàéðëàãàò
òýæýýë áýëòãýõ, óóë óóðõàéí ºðãºí ìýðãýæëýýð àæèë÷äûã áýëòãýõ ÷èãëýëèéã áàðèõ
øààðäëàãàòàé. Ýíýõ¿¿ ýðýëò õýðýãöýýòýé íèéö¿¿ëýí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, àðãà ç¿éã
øèíý÷ëýí îð÷èí ¿åèéí äýâøèëòýò ñóðãàëòûí òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ, ñóðãàëòûí
òºëºâëºãºº, õè÷ýýëèéí æèëèéí ¿ðãýëæëýõ õóãàöààã óÿí õàòàí áàéäëààð çîõèöóóëàõ çýðýã
¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Õ¿ñíýãò 5. 8. ÌѯÒ-èéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä

Áàéðøèë
Ìýðãýæèëòýí áýëòãýæ áóé
÷èãëýë
Õ¿÷èí ÷àäàë
1
Áîð ºíäºð
ÌѯÒ
1. Öàõèëãààí õèéí ãàãíóóð
2. Òîêàðü÷èí
3. Àâòî çàñâàð
. 300 ñóóäàëòàé õè÷ýýëèéí
áàéðûã ò¿ðýýñýýð àøèãëàäàã.
. 14 ìàñòåð áàãøòàé
151
4. Õ¿íä ìàøèí ìåõàíèçìûí
çàñâàð
. 40 õ¿¿õäèéí äîòóóð áàéð
. Ìàñòåð äàäëàãûí 3 ãàçàð
2
Õýðëýí ñóì
ÁÑØÓß
Õàðüÿà
ÌѯÒ
1. Æèæèãëýí õóäàëäàà
2.Àâòîìàøèíû çàñâàð, àøèãëàëò
3.Áàðèëãûí ñàíòåõíèêèéí
çàñâàð, ãàãíóóð
4. θäîë
5. Ñèéëáýð õýý ÷èìýãëýë
6. Õîîë ¿éëäâýðëýë, íàðèéí
áîîâ
7. Áàðèëãà ãýð àõóéí öàõèëãààí
õýðýãñýë çàñâàð÷èí
8. Áàðèëãûí çàñàë ÷èìýãëýë
9. Ôåðìåðèéí àæ àõóé ýðõëýëò
10. îéæóóëàëò, öýöýðëýãæ¿¿ëýëò
11. Ìîäîí ýäëýëèéí ìóæààí
12. ¯ñ çàñàë, ãîî ñàéõàí
13. Êîìüþòåðèéí îïåðàòîð÷-
àëáàí õýðãèéí àæèëòàí
. 440 ñóóäàëòàé õè÷ýýëèéí
áàéð,
. 33 ìàñòåð áàãøòàé,
. 204 îðòîé õ¿¿õäèéí äîòóóð
áàéð,
. Õè÷ýýëèéí 18 àíãè êàáèíåò,
. 12 ìàñòåð äàäëàãûí ãàçàð
. 2 ãà íîãîîíû òàëáàé,
. 1.5 ãà äåíäðî öýöýðëýã,
. íàðèéí áîîâíû öåõ
. Õàéðãà áëîêíû öåõòýé.


¯éëäâýðëýëä àøèãëàõ áîëîìæòîé ýäèéí çàñãèéí áîëîí áàéãàëèéí íººö áîëîìæóóä
òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýëèéí ýðýëòýíä íü òóëãóóðëàí ¿éëäâýðëýëèéã ¿éë
àæèëëàãààíû ÷èãëýëýýð ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä òóëãóóðëàí ìàòðèöàä áàéðøóóëàõàä äàðààõ
áàéäàëòàé áàéíà.

Õ¿ñíýãò 5. 9. Áàéãàëèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí íººö áîëîìæèéí ¿íýëãýý
ͺºö áàãàòàé íººöèéã
íýìýãä¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé
ͺºö áîëîìæèéí áºãººä
õàíãàëòòàé àæèëëàæ áóé
ͺºö èõòýé àøèãëàëò
õàíãàëòã¿é
Çàõ çýýëä
ýðýëò
ºíäºð
. ¯ð òàðèà
. Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí
ýð÷èìæñýí àæ àõóé
. Ìàõíû ÷èãëýëèéí
ýð÷èìæñýí àæ àõóé
. Ìîä ¿ðæ¿¿ëýã, îéí
àæ àõóé
. Ìàëûí òýæýýë
¿éëäâýðëýë
. Ãóðèëûí ¿éëäâýð
. Ǻãèéí àæ àõóé
. ×àöàðãàíû òîñ,
æ¿¿ñ
. Öàõèëãààí,
äóëààí ¿éëäâýðëýë
. Áîð-ºíäºðèéí
óóëûí áàÿæóóëàõ
¿éëäâýð
. Áýðõèéí æîíøíû
¿éëäâýð
. Ìàë íÿäëàõ, ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿í
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
. Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ
. Òîîñãî,
. Öåìåíò
. Õ¿ðýí í¿¿ðñíèé èõ
íººöòýé ×àíäãàí, Á¿ñ
îâîîãèéí îðäóóä
. ̺íãºí-ªíäºðèéí
ìºíãº,
. ªíäºð öàãààíû
õîëèìîã ìåòàëë
. Òºìðèéí õ¿äýð.
. Ñàìàð áîëîâñðóóëàõ.
Ýðýëò
òîãòâîðòîé
õýâèéí
¿éë
àæèëëàãàà
ÿâóóëäàã

. Ãóòàë, õóâöàñ
çàõèëãà çàñâàð
. Òàëõ, íàðèéí
áîîâíû ¿éëäâýð
. Àëò îëáîðëîëò
. Ñëîâàê áÿñëàã
¿éëäâýðëýë
. Çîîãèéí ãàçðóóä
. Ìîä ìîäîí ýäëýë
. Áóðèàä òàëõ,
ìîéëòîé òîñ
. Áàòíîðîâ õèéöèéí
àëò, ìºíãºí ýäëýë
. Áàðèëãà óãñðàëò,
èõ çàñâàð


. Àÿëàë æóóë÷ëàë
. Ðàøààí ñóâèëàë
. Ýìèéí óðãàìàë,
òàðèàëàëò, ¿éëäâýðëýë
. Òºìñ õ¿íñíèé
íîãîîíû òàðèàëàëò
Ýðýëò
áàãà
èðýýä¿é
ìóó

. Óëàìæëàëò öàãààí
èäýý
. Ýñãèé ýäëýë /ãàð
àðãààð/

152
Õýíòèé àéìàãò ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ, ºðãºæ¿¿ëýõ, øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýð¿¿ä

Õýíòèé àéìàãò Õºãæèõ èðýýä¿éòýé ºíººãèéí áà øèíý ¿éëäâýð¿¿äèéã òîäîðõîéëîõäîî:
3. ¯éëäâýðëýã÷èä, õýðýãëýã÷èä, áîðëóóëàã÷èä, ÒÁ áà ÒÁÁ-óóäûí
òºëººëºã÷äèéí ñàíàë àñóóëãààð òîäîðõîéëîãäñîí,
4. Çàñãèéí ãàçðûí áîëîí àéìãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä áàãòñàí,
5. Ñóäàëãààíû áàãèéí àéìàãò ¿éëäâýðëýã÷, ÒÁ, ÒÁÁ-í òºëººëëèéí äóíä õèéñýí
õýëýëö¿¿ëãýýð òîäîðõîéëîãäñîí çýðýã áàéäëààð ¿íýëæ ñîíãîí àâñàí áîëíî.

Îðîí íóòàãò ÿâóóëñàí ñàíàë àñóóëãààð øèíýýð áàéãóóëàõ, ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ,
ºðãºæ¿¿ëýõ ¿éëäâýðëýëèéí ÷èãëýë¿¿äèéã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëñîí áàéíà. Øèíýýð
áàéãóóëàõ, ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ, ºðãºæ¿¿ëýõ ¿éëäâýð¿¿äèéí äîòîîä íººö áîëîìæ, çàõ
çýýëèéí íºõöºë áîëîìæóóäûí ¿íýëãýýã õàâñðàëò 1-ýýñ ¿çíý ¿¿.
Õ¿ñíýãò 5. 10. Õýíòèé àéìàãò ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ, ºðãºæ¿¿ëýõ ¿éëäâýð¿¿äèéí æàãñààëò
Ñóìûí íýð ¯éëäâýðëýëèéí íýð òºðºë.
1 Õýðëýí
. Ìàë íÿäëàõ, àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò
õèéõ ¿éëäâýð
. Òàëõ, íàðèéí áîîâ
. Ãóðèëûí ¿éëäâýð,
. Òîîñãîíû ¿éëäâýð
. Ýìèéí ¿éëäâýð
. Ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí àæ àõóé
. Õ¿íñíèé íîãîî áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
2 ªìíºäýëãýð
. Ìîä, ìîäîí ýäëýë
. Ãóðèëûí ¿éëäâýð
. ¯ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýë
. Îéí àæ àõóé
3 Áýðõ òîñãîí
. Æîíø áàÿæóóëàõ ¿éëäâýð
4 Áàÿí-Àäðàãà
. ¯ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýë
. Ãóðèëûí ¿éëäâýð
5 Äàäàë
. Ǻãèéí àæ àõóé
. ¯ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýë
6 Íîðîâëèí
. ¯ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýë
7 Áîð-ªíäºð òîñãîí
. Ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
8 Áàòøèðýýò
. Áÿñëàãíû ¿éëäâýð



















153

Çóðàã 5. 19. Õýíòèé àéìàãò õºãæèõ èðýýä¿éòýé ºíººãèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàë





















































Таних тэмдэг:

Гурилын үйлдвэр

Үр тариа Эмийн ургамал

Мал нядлах, мах

Тоосго Жонш

Сүүний чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй

Барилгын модон хийц

Зөгийний аж ахуй

Мод үржүүлэг ойн аж
ахуй

154
Õ¿ñíýãò 5. 11. Õýíòèé àéìàãò øèíýýð áàéãóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí æàãñààëò

Ñóìûí íýð ¯éëäâýðëýëèéí íýð òºðºë
1. Õýðëýí
. Äóëààíû öàõèëãààí ñòàíö,
. Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ,
. Õ¿íñíèé íîãîî õàäãàëàõ àâòîìàòæóóëñàí
àãóóëàõ,
. Õ¿ëýìæèéí àæ àõóé,
. Ìàëûí òýæýýë,
. Îðãàíèê áîðäîî,
. Õºíãºí áëîê,
. Õîã õàÿãäàë áîëîâñðóóëàõ,
. Ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí àæ àõóé
2. ̺ðºí
. Öåìåíòèéí ¿éëäâýð,
. Õ¿íñíèé íîãîî áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð,
. Ñ¿¿íèé, ìàõíû ¿õðèéí ôåðìåðèéí àæ àõóé.
3 Áàÿíõóòàã . Òîîñãîíû ¿éëäâýð
4 Áàÿí-Àäðàãà
. Ǻãèéí àæ àõóé,
. Óñàëãààò ãàçàð òàðèàëàí
5. Äàäàë
. Ñ¿¿íèé, ìàõíû ¿õðèéí ôåðìåðèéí àæ àõóé,
. ×àöàðãàíû òîñ, æ¿¿ñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
6 ªìíºäýëãýð
. Øèëìýë ñîðòûí ¿ðèéí àæ àõóé,
. Ñ¿¿íèé, ìàõíû ¿õðèéí ôåðìåðèéí àæ àõóé,
. պ人 àæ àõóéí òåõíèê, õýðýãñýëèéí
çàñâàðûí ¿éëäâýð,
. Ñàìàð, ñàìàðûí òîñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
7 Áîð-ªíäºð òîñãîí . ×àöàðãàíû òîñ, æ¿¿ñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
8 Áàòøèðýýò
. Ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð,
. Ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí àæ àõóé,
. Öààñíû ¿éëäâýð,
. Æèìñ, æèìñãýíý áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
9 Áèíäýð
. Ǻãèéí àæ àõóé,
. Ìàëûí òýæýýëèéí ¿éëäâýð,
. Ñ¿¿íèé ôåðìåðèéí àæ àõóé
10 Ãàëøàð . Ýñãèé, ýñãèé ãóòëûí ¿éëäâýð
11 Äýëãýðõààí
. Ìàë áîðäîõ àæ àõóé,
. Ìàëûí òýæýýëèéí ¿éëäâýð



















155
Çóðàã 5. 20. Õýíòèé àéìàãò õºãæèõ øèíý ¿éëäâýð¿¿äèéí çóðàãëàë















































5.3. Õýíòèé àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóäûí èðýýä¿éí õàíäëàãà

Гурилын үйлдвэр Үр тариа

Цемент

Мал нядлах, мах

Тоосго Бордооны үйлдвэр

Сүүний чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй
Хог хаягдал
боловсруулах
Нүүрс

Махны чиглэлийн
эрчимжсэн аж ахуй

Цаас цаасан
бүтээгдэхүүн
Самар боловсруулах

Усалгаатай тариалан Жимс жимсгэнэ

Үрийн аж ахуй

Чацаргана


Эсгий эсгий эдлэл
Малын тэжээл


Агуулахын аж ахуй

Техник засварын газар Хүлэмжийн аж ахуй
Таних тэмдэг:
156
Ìîíãîë óëñûí Ç¿¿í á¿ñèéí õºãæëèéí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí
õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãûã “Ç¿¿í á¿ñèéí õºãæëèéí îéðûí èðýýä¿éí ñòðàòåãè íü õ¿íýý
äýýäýëñýí, áàéãàëü îð÷èíäîî çîõèöñîí ìýäëýã, ìýäýýëýë, ºíäºð òåõíîëîãè, øèíæëýõ
óõààíû îëîëòîíä ñóóðèëñàí, ýð÷èìòýé ºñºëòòýé, ººðèé㺺 òýòãýõ ÷èãëýë ð¿¿ õàíäñàí,
îíîâ÷òîé á¿òýö á¿õèé ýäèéí çàñàãòàé á¿ñ áîëîí õºãæèõºä îðøèæ áàéíà”
20
ãýæ
òîäîðõîéëñîí áàéíà.

Õ¿ñíýãò 5.4. Õýíòèé àéìàã íèéãýì ýäèéí çàñãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã äàðààõ áàéäëààð
òîäîðõîéëñîí áàéíà.
21

Ñàëáàð Òºëºâëºæ áóé ¿éë àæèëëàãàà
պ人 àæ àõóéí ñàëáàð

Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëæ ¿ð
òàðèà, òºìñ õ¿íñíèé íîãîîãîî𠺺ðèéí õýðýãöýýã õàíãàæ
ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
ýêñïîðòîíä ãàðãàõ, ìàë àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
äîòîîääîî áîëîâñðóóëæ ýõëýõ,
Áàðèëãà áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
ñàëáàð

Áàðèëãà, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéã
õºãæ¿¿ëæ èðãýäèéí îðîí ñóóöíû õýðýãöýýã õàíãàõ, õîò
ñóóðèí ãàçðûã õºãæ¿¿ëýõ,
Óóë óóðõàéí îëáîðëîõ
áîëîâñðóóëàõ ñàëáàð
Óóë óóðõàéí îëáîðëîõ, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéã
õºãæ¿¿ëæ ýðäýñ áàÿëàãèéí íººöèéã ýðãýëòýíä îðóóëàõ,
áàéãàëü îð÷íîî õàìãààëàõ.

Áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, ñî¸ë
óðëàãèéí ñàëáàð

Áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, ñî¸ë óðëàãèéí ñàëáàðûí
õºãæèë, õ¿ðòýýìæ, õàìðàõ õ¿ðýýã ºðãºòãºí , õ¿í àìûí
ñî¸ëûí ò¿âøèíã ñàéæðóóëæ õ¿íèé õºãæëèéí ò¿âøèíã
äýýøë¿¿ëýõ,
Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàð

Áàéãàëü îð÷íîî õàìãààëæ áàéãàëü, ò¿¿õèéí äóðñãàëò
ãàçðóóäûã õàìãààëàëòàíä àâàõ çàìààð áàéãàëèéí áîëîí
ò¿¿õèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñ¿ëæýý öîãöîëáîðóóäûã
áàéãóóëàí àéìàã îðíîî ñóðòàë÷ëàõ,

Õýíòèé àéìãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë íü õºäºº àæ àõóé, áàðèëãà,
áàðèëãûí ìàòåðèàë, óóë óóðõàéí îëáîðëîõ ¿éëäâýð áàéõ áà ¿ð òàðèà, òºìñ õ¿íñíèé
íîãîîãîî𠺺ðèéí õýðýãöýýã õàíãàæ, ýðäýñ áàÿëàãèéí íººöèéã ýðãýëòýíä îðóóëæ, õîò
ñóóðèí ãàçðûã õºãæ¿¿ëýõýýð òºëºâëºæýý. Ýäãýýð ñàëáàðûã îéðûí èðýýä¿éä õºãæ¿¿ëýõ
çîðèëòîä ¿íäýñëýí àéìãèéí ¿íäñýí 9 ñàëáàðûí 2015 îí õ¿ðòýëõ õàíäëàãûã ñàëáàð
õîîðîíäûí áàëàíñûí àðãûã àøèãëàí òîäîðõîéëîâ.
Ìàõ, ñ¿¿ áîëîâñðóóëàõ, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýð¿¿äèéã 2009 îíîîñ ñýðãýýõ,
øèíýýð áàéãóóëàõ, ºðãºòãºõ çîðèëò òàâüñàí áàéíà. Ýíý çîðèëò áèåëýõ íºõöºëä
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë, òýýâðèéí ñàëáàðûí ºñºëòºíä øóóä
íºëººëíº.
Íèéò ñàëáàðóóäàä õýðõýí íºëººëºõèéã òåõíîëîãèéí êîýôôèöèåíòèéí ìàòðèöûã
¿íäýñëýí ãàðãàâ. Õýíòèé àéìãèéí øèíýýð áàéãóóëàõ, ºðãºæ¿¿¿ëýõ ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ
¿éëäâýð¿¿äýä õºðºí㺠îðóóëàëòûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëñíýýð ºíººãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí
á¿òýöýä ººð÷ëºëò ãàðàõ áîëíî.
2008 îíû áàéäëààð àéìãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí á¿òýöýä õºäºº àæ àõóé 81.5%,
óóë, óóðõàé 1.2%, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýë 0.9%, ýð÷èì õ¿÷, äóëààí 1.2%, áàðèëãà 3.2%,
õóäàëäàà 3.7%, çî÷èä áóóäàë 0.8%, òýýâýð 4.6%, ñàíõ¿¿2.8%-èéã ýçýëæ áàéíà.




Çóðàã 5. 21. Ñàëáàðûí á¿òöèéí ººð÷ëºëò


20
-Ç¿¿í á¿ñèéí õºãæëèéí õºòºëáºð
21
- Õýíòèé àéìãèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí òýðã¿¿ëýõ 5 ÷èãëýëýýð 2020 îí õ¿ðòýë õºãæ¿¿ëýõ áàðèìò
áè÷èã 

157
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
ХАА 81.5 81.1 80.2 78.8 76.3 71.8 66.4 59.7
Уул уурхай 1.2 1.3 1.5 1.8 2.3 3.1 4.1 5.4
Боловсруулах 0.9 1.0 1.2 1.4 1.7 2.3 2.9 3.8
Эрчим хүч 1.2 1.2 1.3 1.4 1.6 1.8 2.1 2.3
Барилга 3.2 3.3 3.7 4.1 4.9 6.5 8.4 11.2
Худалдаа 3.7 3.8 3.8 3.9 4.1 4.4 4.8 5.1
Зочид буудал 0.8 0.8 0.9 0.9 1.0 1.2 1.6 2.0
Тээвэр 4.6 4.5 4.5 4.7 5.1 5.7 6.4 7.1
Санхүү 2.8 2.8 2.9 2.9 3.0 3.2 3.4 3.5
0.0
10.0
20.0
30.0
40.0
50.0
60.0
70.0
80.0
90.0
Õ
ó
â
ü


Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëñíèé ä¿íä àéìãóóäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéí á¿òöýä ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã òîäîðõîéëîâ.
.
E(X,Y)= ∑X
i
Y
i
/(∑X
i
2
)
0.5
(∑Y
i
2
)
0.5
.
N(X,Y)= (1-E(X,Y)
2
)
0.5
Ýíä: X,Y õî¸ð ººð îíû ñàëáàðûí á¿òöèéí âåêòîð
E(X,Y)=1: íýã á¿òýö íºãººãèéí ¿ðãýëæëýë áîëæ áóé
E(X,Y)=0: X,Y õî¸ð á¿òýö ýðñ ÿëãààòàé
0<E(X,Y)<1: íýã á¿òöèéí òîäîðõîé õýñýã íºãºº á¿òöèéí ººð÷ëºëòèéí ¿ðãýëæëýë
áîëæ áóéã èëòãýíý.
E(X,Y)=-1: íýã á¿òýö íºãºº á¿òöèéã áóóðóóëñíû ¿ð äàãàâàð
0<N(X,Y)<1: X áà Y á¿òöèéí ÷èãëýëèéí ººð÷ëºëòèéí õýìæýýã òîäîðõîéëíî.
N(X,Y)=0: õî¸ð á¿òöèéí ººð÷ëºëòèéí ÷èãëýë äàâõöàõ
N(X,Y)=1: ººð÷ëºëòèéí ÷èãëýë ïåðïåíäèêóëÿð

Õ¿ñíýãò 5. 12. Ñàëáàðûí á¿òöèéí ººð÷ëºëò
2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
E(X,Y)= 1 1 1 0.9999 0.9994 0.9989 0.9974
N(X,Y)= 0.0032 0.0064 0.0091 0.0169 0.0341 0.0469 0.0724

2015 îí ãýõýä àéìãèéí ÄÍÁ-ä õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðûí ýçëýõ õýìæýý áóóð÷ 59.7%
áîëîõ áà áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ñàëáàð 11.2%, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð 3.8%, óóë óóðõàé
5.4% -èéã ýçëýõ áîëíî. Ñàëáàðûí á¿òýöýä ãàðàõ ýíý ººð÷ëºëòèéí ¿ð ä¿íä àéìãèéí ÄÍÁ-
èéí ºñºëò ÿìàð áîëîõûã Çóðàã 5.-ýýñ ¿çíý ¿¿






158
Çóðàã 5. 22. ¯éëäâýðëýëèéí ºñºëò

Õýíòèé àéìãèéí ¿éëäâýð-
ëýëèéí ºñºëò 3.84% áàéãààã
ñóóðü ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí àâñàí
áîëíî.
ªíººãèéí áàéãàà ¿éëä-
âýð¿¿äèéã ºðãºæ¿¿ëýõ, ñýðãýýõ,
øèíýýð áàéãóóëàãäàõ ¿éëäâýð-
ëýë¿¿äýä õºðºí㺠îðóóëàëòûí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëñíýýð ¿éëäâýð-
ëýëèéí ñàëáàðûí á¿òýöýä
ººð÷ëºëò ãàðíà. ¯éëäâýðëýëèéí
ñàëáàðûí á¿òöýä ãàðàõ
ººð÷ëºëòèéí ¿ð ä¿íä àéìãèéí
ÄÍÁ-íèé ºñºëò 2009-2015 îí
õ¿ðòýëõ õóãàöààíä 5.5-17.6%
õ¿ðòýë ºñºõ áîëîìæòîé íü
õàðàãäàæ áàéíà.

5.4. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿æèëò áà ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàðóóä
Á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéã èðýýä¿éä òîäîðõîéëîõ ¿éëäâýð¿¿äèéã øèíýýð áàéãóóëàõ, ñýðãýýõ,
äýìæèí õºãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýýã ñàíàë àñóóëãààð
òîäîðõîéëæ ò¿¿íä çàðèì øèíæèëãýý õèéñýí. Àéìãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò øààðäàãäàæ
áàéãàà õºðºí㺠îðóóëàëòûí äýëãýðýíã¿é òàíèëöóóëãûã õàâñðàëò 5.2-îîñ ¿çíý ¿¿.
Àéìãèéí ñàëáàðûí ¿éëäâýð¿¿äèéã ºðãºòãºõ, ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ, øèíýýð ¿éëäâýð
áàéãóóëàõàä 14.3 òýðáóì òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò øààðäëàãàòàé áàéíà.

Çóðàã 5. 23. Øààðäàãäàæ áàéãàà õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý


Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàã
Áèä õóó÷èí ¿éëäâýðëýëèéã ñýðãýýõ, øèíý ¿éëäâýðëýëä øààðäëàãàòàé áàéãàà áàíêíû
áîëîí áàíêíû áóñ õºðºí㺠îðóóëàëòûí áîëîìæóóäûã ñàíàë àñóóëãààð òîäîðõîéëñîí.
Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷èä îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä øààðäëàãàòàé áàéãàà
ñàíõ¿¿æèëòèéí äàðààõ õóâèëáàðóóäóóä ñàíàë áîëãîæýý.

159
Çóðàã 5. 24 Ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæèò õóâèëáàðóóä

Ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîã÷äûí 6% íü ¿éëäâýðëýã÷äèéí ººðñäèéí õºðºí㺠îðóóëàëò, 3%
íü äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëò, 9 % íü õóâüöàà ãàðãàõ, 1% íü ìàë÷èä, áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð¿¿ä, áàíê õîîðîíäûí ãóðàâëàñàí ãýðýý, 1% íü áàðòåðèéí õóäàëäàà, 10% íü
¿éëäâýðëýã÷èä õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî áàéãóóëàõ, 20 % íü òºñëèéí çýýë, 50 % íü
õºãæëèéí áàíê áàéãóóëàõ çàìààð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ãýæ õàðèóëñàí.
Çóðàã 5. 25. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä áàíê ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî


















Ýõ ¿¿ñâýð: Ñóäàëãààíû áàã

Õàðèí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí õºãæèëä áàíê ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîã
îðîëöîã÷äûí 53.6% íü óðò õóãàöààòàé, áàãà õ¿¿òýé õºðºí㺠îðóóëàëòûí çýýë îëãîõ, 28.6%
íü çýýë àâàõ áîëîìæóóäûã íýìýãä¿¿ëýõ, 17.8% íü ¿íäñýí õºðºíãèéí ëèçèíãèéí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýõ çàìààð äýìæèõ øààðäëàãàòàé ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà. Ýäãýýð ñàíàëóóäûã
íýãòãýæ ¿çýõýä ºíººãèéí íºõöºëä áàíê ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóäûí çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð,
õóãàöàà áîãèíî, çýýë àâàõ áîëîìæóóä õÿçãààðëàãäìàë áàéãàà ãýæ ä¿ãíýæ áîëîõ þì. ̺í
¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûã äýìæèõ çîðèëãîîð îðæ èðñýí óðò õóãàöààòàé õºðºíãº
îðóóëàëòûí çýýë¿¿äèéã àðèëæààíû áàíêóóä äàìæóóëàí çýýëäýõäýý ººðñäèéí àøãèéã
íýìäýã áîëîõûã îðîëöîã÷èä òýìäýãëýí õýëæ áàéñàí. Ñóäàëãààíààñ õàðàõàä, çàõ çýýëä
îéð, äýä á¿òýö õàðüöàíãóé ñàéí, ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäèéí íººö èõòýé çýðýã äàâóó
òàëóóäûã õàðãàëçàí á¿ñ íóòãèéí èðýýä¿éí õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ ¿éëäâýð¿¿äýä
øààðäëàãàòàé õºðºí㺠îðóóëàëòààð äýìæèõ òºðèéí ºì÷èò õºãæëèéí áàíê áàéãóóëàõ íü
îíîâ÷òîé ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Ãýõäýý ¿éëäâýðëýã÷äèéí äóíä õóâüöàà ãàðãàõ, õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî áàéãóóëàõ
çýðýã ñàíàà÷ëàãóóäûã èäýâõèæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé.
160
̺í ìàë÷äûí ãàð äýýðõ ñóë ìºíãèéã ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ ÷èãëýë ð¿¿
õàíäóóëàõûí òóëä òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä, ¿éëäâýðëýã÷èä ñàíàà÷ëàãàòàé
àæèëëàõ õýðýãòýé þì.
5.5. Îðîí íóòàãò ¿éëäâýðëýë õºãæ¿¿ëýõýä òºðèéí áà áèçíåñèéã äýìæèõ òºðèéí
áóñ áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî

5.5.1. Òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîî
Îðîí íóòãèéí òºðèéí áàéãóóëëàãóóä ºíººãèéí áàéäëààð ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí
õºãæèëä äýýðýýñ ºãºãäñºí øèéäâýðèéã ¿éëäâýðëýã÷äýä òàíèëöóóëàõ, ¿éëäâýðëýã÷äýýñ
ãàðñàí ñàíàëûã äýýä áàéãóóëëàãàä óëàìæëàõ áàéäëààð àæèëëàæ áàéíà.
¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãà, õýðýãëýã÷èä, áîðëóóëàã÷èä, ¿éëäâýðëýã÷äýýñ ñàíàë àñóóëãà àâñàí.

Çóðàã 5. 26. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîî

À. Òºðèéí àæèëòàí Á. Áóñàä


Òºðèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóäûí 26 % íü ¿éëäâýðëýëèéí òýðã¿¿ëýõ ñàëáàðûã
áîäëîãîîð äýìæèõ, 22.1% íü ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã äýìæèõ ñàí áàéãóóëàõ, 20.8% íü
¿éëäâýðëýã÷äèéã èðãýäýä òàíèëöóóëàõ, ñóðòàë÷ëàõ, 19.7% íü ¿éëäâýðëýã÷äèéã øèíý
òåõíîëîãè, òóðøëàãàòàé òàíèëöóóëàõ, 11.4% íü æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ
õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ ãýæ ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã
òîäîðõîéëñîí áàéíà.
Õàðèí ¿éëäâýðëýã÷èä, áîðëóóëàã÷èä, õýðýãëýã÷èä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí
àæèëòíóóäûí 24.2% íü õºãæëèéí áàíê áàéãóóëàõ, 23.1% íü òàòâàðûí çºâ çîõèöóóëàëò
õèéõ, 20.4% íü øèíý òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõýä õºðºí㺠îðóóëàëòûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, 11.4%
íü õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ áèçíåñèéí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ, 9.4% íü áèçíåñèéã äýìæèõ
áàéãóóëëàãóóäûã äýìæèõ, 8.6% íü òîíîã òºõººðºìæèéí ëèçèíãèéí ¿éë÷èëãýý áèé áîëãîõ,
1.6% íü äýä á¿òöèéã ñàéæðóóëàõ, 1.3% íü òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé èë òîä áàéäëûã
ñàéæðóóëàõ çàìààð îðîëöîõ ¸ñòîé ãýæ ¿çæýý. Òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà,
¿éëäâýðëýã÷èä, õýðýãëýã÷äèéí ºãñºí õàðèóëòóóäûã ä¿ãíýæ ¿çýõýä ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä
òºðèéí áàéãóóëëàãà õºðºí㺠îðóóëàëòûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, òàòâàðûí çºâ òîãòîëöîî
á¿ðä¿¿ëýõ, æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ òºðèéí ºì÷èéí áàíê áàéãóóëàõ, øèíý
òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð îðîëöîõ õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà.

Áèä òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîî, ¿¿ðãèéã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëæ áàéíà.
1. ¯éëäâýðëýë ýðõëýõ íºõöºë áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ
. Æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýë øèíýýð ýðõëýã÷äèéí ¿éëäâýðëýëèéí áàéð ýñâýë òîíîã
òºõººðºìæèéã áýëòãýæ ºãºõ,
161
. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èä áàéãàà àøèãëàëòã¿é áàðèëãà,
áàéãóóëàìæóóäûã àëáàí áîëîí àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýã÷äýä ò¿ðýýñë¿¿ëýõ,
. Æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí áèçíåñèéí ãàðààíû õºðºí㺠îðóóëàëòàíä
Çàñãèéí ãàçàð áîäëîãîîð áàòëàí äààëò õèéæ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ,
2. Òàòâàðûí îíîâ÷òîé õºíãºëºëò, óðàìøóóëàë ¿ç¿¿ëýõ
. Ýêñïîðòîä ÷èãëýãäñýí, èìïîðòûã îðëîõ ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýëèéã øèíýýð áàéãóóëñàí òîõèîëäîëä ýõíèé 2-3 æèë òàòâàðûí
õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ,
. Îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýã÷èä 40 -ººñ äîîøã¿é àæëûí áàéð øèíýýð ãàðãàõàä
àæëûí áàéðíû 50%-ä íü óðàìøóóëàë îëãîõ,
3. պ人 àæ àõóéí ñàëáàðûí æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýã÷äèéã øèíý òåõíèê,
òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõýä íü õºðºí㺠îðóóëàëòààð äýìæèõ
. Óñàëãààò ãàçàð òàðèàëàí, ¿ðèéí àæ àõóé, ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéä øèíý òåõíèê,
òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõýä 100-500 ñàÿ òºãðºãòýé òýíöýõ ñàíõ¿¿æèëòèéã ýõíèé 3
æèë õ¿¿ã¿é ýñâýë æèëèéí 5%-èéí õ¿¿òýéãýýð 5-ààñ äîîøã¿é æèëèéí õóãàöààòàé
îëãîõ,
. Çàõ çýýë ºíäºð õºãæñºí îðíóóäûí øèíý, òåõíîëîãè, òóðøëàãàòàé òàíèëöóóëàõ.
4. Áèçíåñèéí áàéãóóëëàãóóäûí õîîðîíä ÷ºëººò, øóäàðãà ºðñºë人í áèé áîëãîõ.
. Òåíäåð, ñîíãîí øàëãàðóóëàëòûã èë òîä íýýëòòýé áîëãîõ,
. Õºãæëèéí òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä îëîí íèéòèéí õàðèëöàà, õàìòûí
àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëýí ¿éë àæèëëàãààã èë òîä òàéëàãíàõ.
5. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä èðãýäèéí îðîëöîîã äýìæèõ, òýäãýýðèéí õ¿÷, íººöèéã
àøèãëàõ
. Ìÿíãàò ìàë÷äûã æèë á¿ð øàëãàðóóëæ ºðãºìæëºë îëãîäîã. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýíä
áýë÷ýýðèéí àøèãëàëò, ìàëûí òýæýýë áýëòãýë, îðîí íóòàãò îðóóëæ áàéãàà
õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý, øèíýýð àæëûí áàéð ãàðãàñàí áàéäàë çýðýã
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã íýìæ îðóóëàõ,
. Èðãýäýä ýõ îðîí÷ ¿çýë, ò¿¿õýý ìýäýõ, ¿íäýñíèé ñî¸ë, çàí çàíøëàà õàäãàëàí
¿ëäýõ òàëûã èë¿¿ àíõààð÷ õ¿íèé õºãæëèéã äýìæñýí áîäëîãûã ýð÷èìòýé áàðèõ.
6. Áèçíåñèéã äýìæèõ áàéãóóëëàãóóäûã äýìæèõ, ÷àäâàðæóóëàõ
. Òºðèéí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã /õóóëü ñóðòàë÷ëàõ, õóóëü áóñ àøèãò ìàëòìàë
îëáîðëîã÷äûã çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðóóëàõ, îðîí íóòãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
òàíèëöóóëàõ ¿çýñãýëýí õóäàëäàà, áàéãàëü õàìãààëàõ ãýõ ìýò/ îðîí íóòãèéí
òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäòàé ãýðýý áàéãóóëàõ çàìààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ,
. Áèçíåñèéã äýìæèõ òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóäûã ãàäààä îðíû
òýðã¿¿íèé øèíý äýâøèëòýò òåõíîëîãè, ñàíàà÷ëàãàòàé òàíèëöóóëàõ, áèçíåñèéí
çºâëºõ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð ñóðãàõ, ãàäààä îðîíä ìýðãýæèë
äýýøë¿¿ëýõýä íü ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ,
. Áèçíåñèéã äýìæèõ áàéãóóëëàãóóäûã ò¿ðýýñèéí áàéðààð õàíãàõ,
. Áèçíåñèéã äýìæèõ ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí òàëààð ¿éëäâýðëýã÷äýä ìýäýýëýë ºãºõ,
òýäãýýðèéã õîîðîíä íü õîëáîæ ºãºõ.
8. Õºðºí㺠îðóóëàã÷, õàíäèâëàã÷ íàðòàé õîëáîî òîãòîîõ, òàòàõ. Ãàäààä, äîòîîäûí
õºðºí㺠îðóóëàã÷èä, õàíäèâëàã÷äàä ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí õºãæëèéí òàëààð ¿íý çºâ
ìýäýýëýë, òàíèëöóóëãà õèéõ,
9. Àæèëëàõ õ¿÷íèéã õºãæ¿¿ëýõ /Õ¿íèé õºãæëèéí áîäëîãî/
. Îðîí íóòàãò áàéãàà ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ¿éëäâýðëýëèéí òºâ¿¿äèéã îð÷èí ¿åèéí
¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèä íèéöñýí ìýðãýæèëòýé àæèë÷äûã áýëòãýõ
ìàòåðèàëëàã áààçòàé áîëîõîä íü õºðºí㺠îðóóëàëòààð äýìæèõ.


5.5.2. Áèçíåñèéã äýìæèõ òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîî
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà íü èðãýäèéí ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð àøãèéí òºëºº áóñ ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàã, òºðººñ õàðààò áóñ áàéãóóëëàãà áºãººä èðãýäèéí ýâëýëäýí íýãäýõ, ýðõ
àøãàà õàìãààëàõ, òýäãýýðèéã äýìæèõ íýã õýëáýð þì.
162
Õýíòèé àéìãèéí õýìæýýíä 10 ãàðóé òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ
áàéíà. Ýäãýýðýýñ áèçíåñèéã äýìæèõ ÷èãëýëýýð 6 áàéãóóëëàãà ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã.
¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð
õýðýãëýã÷èä, áîðëóóëàã÷èä, ¿éëäâýðëýã÷äýýñ ñàíàë àñóóëãà àâñàí.

Õ¿ñíýãò 5.14. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîî

¯éëäâýðëýã÷èä
¯éëäâýðëýã÷èä 64.3% íü ÷àäâàðæóóëàõ ñóðãàëò, 11.4% íü
ìýäýýëëýýð õàíãàõ, 24.3% íü çàõ çýýëä çóó÷ëàõ.
Áîðëóóëàã÷èä
Îðîëöîã÷äûí 27.1% íü çàõ çýýëä áîðëóóëàõàä õàìòðàí
àæèëëàõ,20.3% íü ìýðãýæëèéí çºâëºãºº ¿ç¿¿ëýõ, 28.9 % íü
èðãýäèéí ñýòãýõ¿éã ººð÷ëºõºä ÷èãëýãäñýí ¿éë àæèëëàãàà , 23.7% íü
Æį ýðõëýã÷äèéã õàìòðàí àæèëëàõ çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðóóëàõ.
Õýðýãëýã÷èä
Îðîëöîã÷äûí 30.5% íü çàõ çýýëä áîðëóóëàõàä õàìòðàí
àæèëëàõ,13.9% íü ìýðãýæëèéí çºâëºãºº ¿ç¿¿ëýõ, 6.9 % íü èðãýäèéí
ñýòãýõ¿éã ººð÷ëºõºä ÷èãëýãäñýí ¿éë àæèëëàãàà , 48.6% íü Æį
ýðõëýã÷äèéã õàìòðàí àæèëëàõ çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðóóëàõ.

¯éëäâýðëýã÷èä, áîðëóóëàã÷èä, õýðýãëýã÷èä ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã áèçíåñèéí õºãæëèéí ñóðãàëò, ìýäýýëýë çºâëºãºº ºãºõ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çàõ çýýëä òàíèëöóóëàõ, îðîí íóòãèéí æèæèã äóíä ¿éëäâýð ýðõëýã÷äèéã
õàìòðàí àæèëëàõ çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðóóëàõ ÷èãëýëýýð àæèëëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ
¿çäýã áàéíà.
Îðîí íóòãèéí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí ÷àäàâõ ñóë, íýãäýë íÿãòðàëã¿é, ¿çýë
áàðèìòëàëäàà ¿íýí÷ áèø, öàãèéí àÿñààð õóâèð÷ òºñºë õºòºëáºðèéí ¿åä àìü îðäîã çýðýã
áàéäàë íü òºðººñ òýäãýýðòýé õàìòðàí àæèëëàõ èòãýõ èòãýëä òààã¿é íºëººëæ áàéíà ãýæ
¿çýõ ¿íäýñòýé. Òºðèéí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð ãýðýýãýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ
áîëîìæ íýýëòòýé áàéäàã ÷ áèçíåñèéã äýìæèõ áàéãóóëëàãóóä òýð á¿ð àøèãëàæ ÷àääàãã¿é
çýðýã ñóë òàëóóä àæèãëàãäàæ áàéíà.
Áèçíåñèéã äýìæèõ îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîã áèä äàðààõ áàéäëààð
òîäîðõîéëæ áàéíà.
1. Áèçíåñèéã äýìæèõ áàéãóóëëàãóóä ººðèéí îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí õºãæèëä
îðóóëàõ õóâü íýìýðèéã òîäîðõîéëñîí óðò õóãàöààíû õºãæëèéí òºëºâëºãººã
áîëîâñðóóëàõ,
2. ¯éëäâýðëýã÷äèéí ýðýëò, õýðýãöýý, øààðäëàãûã õàíãàõóéö îð÷èí ¿åèéí ñóðãàëò,
çºâëºõ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ áîëîâñîí õ¿÷èí, ìàòåðèàëëàã áààçûã áèé áîëãîõ,
3. Æèæèã äóíä ¿éëäâýð ýðõëýã÷äèéã çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðóóëàõàä äýìæëýã
¿ç¿¿ëýõ çàìààð îðîí íóòãèéí ôåðìåð¿¿ä, àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéã çîõèîí
áàéãóóëàëòàé õóóëèéí ýòãýýäèéí õýëáýðò øèëæ¿¿ëýõ çàìààð òàòâàðûí áààçûã
ºðãºæ¿¿ëýõ,
4. Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýã÷äèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çàõ çýýëä ãàðãàõ, òàíèëöóóëàõ
òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ.
5. Îðîí íóòãèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí óðò õóãàöààíû õºãæëèéí òºëºâëºëòºíä
îðîëöîõ.
6. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä èðãýäèéí îðîëöîîã äýìæèõ, òýäãýýðèéí õ¿÷, íººöèéã àøèãëàõ
. Àæèëã¿é èðãýäýä ºðõèéí îðëîãî íýìýãä¿¿ëýõ óð ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ. /Çàãàñ
¿ðæ¿¿ëýõ, 캺ã òàðèõ, ãàð óðëàë, ìàë àæ àõóéí òîíîã õýðýãñýë ¿éëäâýðëýõ ãýõ
ìýò/
. Îðîí íóòãèéí èðãýäýä áóñàä àéìàã, õîòûí æèæèã, áè÷èë áèçíåñèéí òýðã¿¿í
òóðøëàãûã òàíèëöóóëàõ, òåõíîëîãè äàìæóóëàõ.
. Èðãýä íýí ÿëàíãóÿà ìàë÷äàä õóâüöàà, áîíä çýðýã ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéí
òàëààðõ ìýäýýëýë, ìýäëýã îéëãîëò ºãºõ.
. ¯íäýñíèé ¿éëäâýðëýëýý äýìæèõ òàëààð èðãýäèéí ñýòãýõ¿éã ººð÷ëºõºä
÷èãëýãäñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ.

5.5.3. ¯íäýñíèé øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî
Ìîíãîë óëñûí ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä ¿íäýñíèé øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí
îðîëöîî, òýäãýýðèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õóâü íýìýð ÷óõàë áèëýý. Îðîí íóòãèéí
163
¿éëäâýðëýã÷èä ¿íäýñíèé øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàæ ÷àäàõã¿é
áàéíà.
Øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäàä ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè, á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ
îëîí øèíý, øèíýëýã ñàíàà÷ëàãóóä áàéäàã áîëîâ÷ òýð á¿ð ¿éëäâýðëýëä íýâòýð÷
÷àäàëã¿éãýýð äàðàãäàæ ¿ëäýõ ÿâäàë ò¿ãýýìýë þì.
¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã òîäîðõîéëîõ ñàíàë
àñóóëãûã îðîí íóòàãò ÿâóóëñàí.

Õ¿ñíýãò 5.15. ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî

¯éëäâýðëýã÷èä
¯éëäâýðëýã÷äèéí 35.4% íü ïàòåíò õóäàëäàí àâ÷
àøèãëàõ, 29.3% íü òåõíîëîãèî ñàéæðóóëàõ çºâëºõ
¿éë÷èëãýý àâàõ, 15.4% íü õàìòðàí òóðøèëò ñóäàëãàà
õèéõ, 19.9% íü õîëèìîã áàéäëààð àæèëëàõûã õ¿ñäýã
áàéíà.
Òºðèéí áàéãóóëëàãà
Îðîëöîã÷äûí 30.8% íü ¯éëäâýðëýã÷äèéã øèíæëýõ
óõààíû áàéãóóëëàãóóäòàé õîëáîæ ºãºõ, 25.6% íü Øèíý
òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõýä íü áîäëîãîîð äýìæèõ, 43.6,
Øèíý òåõíîëîãè, ñàíàà÷ëàãóóäûã îëîí íèéòýä
òàíèëöóóëàõ, ñóðòàë÷ëàõ.
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
Îðîëöîã÷äûí 33.6% íü øèíæëýõ óõààíû
áàéãóóëëàãóóäòàé õîëáîæ ºãºõ, 42.2% íü øèíý
òåõíîëîãè, ñàíàà÷ëàãóóäûã îëîí íèéòýä òàíèëöóóëàõ,
24.2% íü ýðäýìòýä, ¿éëäâýðëýã÷äèéí õàðèëöàí ¿ð
àøèãòàé õàìòûí àæèëëàãààã áèé áîëãîõîä çóó÷ëàõ.

¯éëäâýðëýã÷èä ïàòåíò õóäàëäàí àâàõ, ãýðýýãýýð àøèãëàõ, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéã
ñàéæðóóëàõ, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã øèíý÷ëýõ, ñàéæðóóëàõ òàëààð õàìòðàí òóðøèëò, ñóäàëãàà
ÿâóóëàõ ñîíèðõîë èõòýé áàéíà.
Õàðèí òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí øèíý
òåõíîëîãè, ñàíàà÷ëàãóóäûã îëîí íèéòýä òàíèëöóóëàõ, õýðýãëýã÷èäòýé íü õîëáîõ, õàðèëöàí
¿ð àøèãòàé õàìòûí àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëýõ õ¿ñýë ñîíèðõîëòîé.
Òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, ¿éëäâýðëýã÷èä øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí
¿ð àøèãòàé õàìòûí àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãöýý øààðäëàãà áàéãàà íü ñóäàëãààãààð
áàòëàãäàæ áàéíà.
Øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäàä ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè, á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ
îëîí øèíý, øèíýëýã ñàíàà÷ëàãóóä áàéäàã áîëîâ÷ òýð á¿ð ¿éëäâýðëýëä íýâòýð÷ ÷àäàõã¿é
áàéäàã.
Ýíý áàéäàë íü ¿éëäâýðëýã÷èä øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí àæèëëàãàà
õàíãàëòã¿é áàéãààòàé õîëáîîòîé áºãººä íºãºº òàëààð õî¸ð òàëóóä èäýâõè ñàíàà÷ëàãà
ìóóòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.
¯éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîã äàðààõ áàéäëààð
òîäîðõîéëæ áàéíà. ¯¿íä:
1. ¯éëäâýðëýã÷èäòýé ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéã ñàéæðóóëàõ, øèíý òåõíîëîãè
äàìæóóëàõ ÷èãëýëýýð õàðèëöàí ¿ð àøèãòàé õàìòûí àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëýõ.
2. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóäûí áîëîâñðóóëñàí øèíý, øèíýëýã ñàíàà÷ëàãóóä,
òåõíîëîãèéã òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí îëîí íèéòýä
òàíèëöóóëàõ.
3. Øèíý òåõíîëîãè áîëîâñðóóëàõ, ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ òóðøèëò, ñóäàëãààã
¿éëäâýðëýã÷èäòýé õàìòðàí ÿâóóëàõ.
164
Ä¿ãíýëò, ñàíàë
1. Õýíòèé àéìãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí õºãæèë õàíãàëòã¿é áàéíà. 2008
îíû áàéäëààð íèéò 131 ¿éëäâýð¿¿äèéí 66.4% íü òîãòâîðòîé, 33.6% íü çîãñîíãè
¿éë àæèëëàãààòàé áàéíà.
2. Ñàëáàðûí ¿éëäâýð¿¿äèéí 75% íü õ¿÷èí ÷àäëûíõàà 10-50% õ¿ðòýëõ õóâèéã
àøèãëàæ áàéíà. Ñóäàëãààãààð ¿éëäâýð¿¿äèéí 44.0 õóâü íü õ¿÷èí ÷àäëûíõàà
26-50%-èéã, 31.0 õóâü íü õ¿÷èí ÷àäëûíõàà 10-25%-èéã, 16.0 õóâü íü 51-75 %-
èéã, 9.0 õóâü íü 75 áà ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéã àøèãëàí ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ áàéíà.
3. ¯éëäâýð¿¿äèéí äèéëýíõè õýñýã íü á¿òýýìæ áàãà, õîöðîãäñîí òåõíèê,
òåõíîëîãèîð ¿éëäâýðëýë ÿâóóëäàã. ¯éëäâýð¿¿äèéí 37% íü ãàð àæèëëàãààòàé
æèæèã îâîðûí òîíîã òºõººðºìæòýé, 24% íü õóó÷èí õîöðîãäñîí òåõíèê,
òåõíîëîãèòîé, 12.0% íü øèíý÷ëýãäñýí, 12.0% îð÷èí ¿åèéí äýâøèëòýò, 15% íü
õîëèìîã òåõíèê, òåõíîëîãèòîé ¿éëäâýðëýë ÿâóóëäàã.
4. Ñàëáàðûí ¿éëäâýð¿¿äèéí 31.1% íü òåõíèê òåõíîëîãèéã á¿õýëä íü ñîëèõ
ñîíèðõîëòîé áàéíà. Îäîîãèéí òåõíèê, òåõíîëîãèéã ñàéæðóóëàõûí òóëä
¿éëäâýð¿¿äèéí 18.0% íü çàðèì äàìæëàãûã òîíîã òºõººðºìæèéã ñîëèõ, 18.2% íü
äóòóó äàìæëàãûã ã¿éöýýæ àâàõ, 15.4% íü òåõíîëîãèéí ãîðèìûã ººð÷ëºõ, 17.3%
íü øèíýýð äàìæëàãà íýìýõ, 31.1% íü òåõíèê, òåõíîëîãèéã á¿õýëä íü ñîëèõ
ñîíèðõîëòîé áàéäàã áàéíà.
5. Ìýðãýæèëòýé àæèë÷äûã áýëòãýõ ñàëáàð ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò
àæèëëàãñäûã ò¿ëõ¿¿ áýëòãýæ áàéíà. Ýíý ñàëáàðò 2 ìýðãýæëèéí ñóðãàëò
¿éëäâýðëýëèéí òºâ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Õýíòèé àéìãèéí òºâ äýýð
áàéðëàäàã ÌÑ¯Ò íü 2006 îíä 181, 2008 îíä 243 ìýðãýøñýí àæèë÷äûã áýëòãýñýí.
2008 îíä ºìíºõ îíòîé õàðüöóóëàõàä 1.3 äàõèí ºññºí áàéíà. Òºãñºã÷äèéí 30.4%
íü áàðèëãûí ñàíòåõíèêèéí çàñâàð, ãàãíóóð, áàðèëãà, ãýð àõóéí öàõèëãààí,
áàðèëãûí çàñàë ÷èìýãëýëèéí ìýðãýæëýýð òºãññºí.
6. Áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé äàâàìãàéëñàí õýâýýð áàéíà. Àéìãèéí äîòîîäûí
íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí 77%-èéã õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðûí
á¿òýýãäýõ¿¿í ýçýëäýã áà ò¿¿íèé 90%-èéã ìàë àæ àõóéí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í
ýçýëäýã. 1000-ààñ äýýø ìàëòàé ºðõèéí òîî 340 áîëæ ºññºí.
7. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðûí õºãæèë ìàø ñóë áàéíà. Òóñ ñàëáàð 2008 îíä
íèéò òàëáàéíõàà 30.9% -ä ¿éëäâýðëýë ÿâóóëàí 69.1%-èéã ¿éëäâýðëýëä îãò
àøèãëààã¿é. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò 2008 îíû áàéäëààð 141
ìåõàíèêæóóëàã÷èä àæèëëàæ áàéãà áà 40-ººñ äýýø íàñíûõàí íèéò
ìåõàíèêæóóëàã÷äûí 44.8%-èéã ýçýëæ áàéíà. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðûí
õºãæëèéã ñàíàë àñóóëãààð 23.5% íü ñàéí, 34.5% íü äóíä çýðýã, 42.0% íü
õàíãàëòã¿é ãýæ ¿íýëñýí áàéíà.
8. Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë áóóð÷ áàéíà.
Ýíý ñàëáàðò 45 ¿éëäâýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààãààñ 33 íü òîãòâîðòîé, 12
íü çîãñîíãè áàéíà. ãóðèë ¿éëäâýðëýë ºìíºõ îíîîñ 3.3 äàõèí, òàëõ ¿éëäâýðëýë
1.0 äàõèí, íàðèéí áîîâ 0.5 äàõèí, óíäàà 7 äàõèí, çàéðìàã 4.3 äàõèí, õýð÷ñýí
ãóðèë 1.2 äàõèí áóóð÷ öýâýð óñ, àðõè ïèâîíû ¿éëäâýðëýë îãò ÿâàãäààã¿é.
9. Óóë, óóðõàéí ¿éëäâýðëýë èõ õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëàëò, áîëîâñîí
õ¿÷èí, òåõíèê, òåõíîëîãè øààðääàã. Õýíòèé àéìàã äàõ àøèãëàëòûí òóñãàé
çºâøººðºëòýé 70 àæ àõóéí íýãæýýñ 5 óóðõàé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí áàéíà.
2008 îíû áàéäëààð Óóë óóðõàéí îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýëèéã áèåò õýìæýýãýýð àâ÷
¿çýõýä æîíø îëáîðëîëò 4.3 äàõèí áóóð÷, àëò îëáîðëîëò 2.3 äàõèí, í¿¿ðñ
îëáîðëîëò 1.9 äàõèí òóñ òóñ ºññºí.
10. Óóë,óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò áè÷èë óóðõàéã õºãæ¿¿ëýõ
øààðäëàãàòàé. Íîðîâëèí, Öýíõýðìàíäàë, Äàðõàí ñóìäàä àøèãëàëòûí òóñãàé
çºâøººðºëòýé àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí òàëáàéãààñ àëò, æîíø, âîëüôðàì çýðýã
àøèãò ìàëòìàëûã èðãýä õóóëü áóñààð îëáîðëîäîã. Òýäãýýð õóóëü áóñ àøèãò
ìàëòìàë îëáîðëîã÷èä îðëîãûí òàòâàð òºëºõ, áàéãàëü îð÷íûã íºõºí ñýðãýýõ,
165
õàìãààëàõ çýðýã íèéãìèéí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã , õàðèóöëàãûã áèåë¿¿ëýõã¿é
áàéíà. Ìºí ¿éëäâýðëýëèéí àþóëã¿é àæèëëàãààíû íààä çàõûí ä¿ðýì, æóðìûí
òàëààðõ îéëãîëò áàéõã¿éãýýñ ýðñäýëä îðæ áàéíà.
11. Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí õºãæèë óäààí áàéíà. Òóñ
ñàëáàðò íèéò 10 ¿éëäâýð áàéãààãààñ 6 íü ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ 2008 îíä
òîîñãîíû 2 ¿éëäâýð, ìîäîí ýäëýëèéí 4 ¿éëäâýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí.
¯éëäâýð¿¿äèéí òåõíèê, òåõíîëîãè ºíººãèéí øààðäëàãûã õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéíà.
12. Õèìèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí õºãæèë ìàø ñóë. Ýíý ñàëáàðò óëàìæëàëò
ýìèéí óðãàìàëûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ, ýì÷èëãýýíèé áîëîí öàéíû á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ 1, ýì ¿éëäâýðëýõ 1 íèéò 2 ¿éëäâýð áàéíà. Ýäãýýð ¿éëäâýð¿¿ä 2008
îíä ¿éëäâýðëýë îãò ÿâóóëààã¿é. Ãýâ÷ ýíý àéìàãò ýìèéí óðãàìàëûí íººö èõòýé.
13. Îéí àæ àõóéí ñàëáàðûí õºãæèë õàíãàëòã¿é. Ýíý ÷èãëýëýýð 2 àæ àõóé íýãæ ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áà õàìòûí ýçýìøëèéí îéí ìåíåæìåíòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ 20
ãàðóé áàéãàëü õàìãààëàõ èðãýäèéí á¿ðòãýëã¿é íºõºðëºë¿¿ä ìîä ¿ðæ¿¿ëýõ,
áàéãàëü õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. Ýíý ñàëáàðûí õºãæëèéã
¿íýëýõ ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîã÷äûí 48.2% íü õàíãàëòã¿é, 34.6% íü äóíä, 17.2%
íü ñàéí ãýæ ¿íýëñýí.
14. Îðîí íóòãèéí òýðã¿¿ëýõ ¿éëäâýðëýã÷èä æèæèã àæ àõóéí íýãæ¿¿äýý äýìæèõ
ÿâäàë õàíãàëòã¿é áàéíà. Æèøýý íü Áîð-ªíäºðèéí óóëûí áàÿæóóëàõ ¿éëäâýð
îðîí íóòãèéí æîíø îëáîðëîäîã æèæèã àæ àõóéí íýãæ, õóâèàðàà àøèãò ìàëòìàë
îëáîðëîã÷èäòîé ãýðýý áàéãóóëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íü ýêñïîðòîíä ãàðãàõ áîëîìæ
áàéãààã àøèãëàõã¿éãýýð çºâõºí ººðñäèéí àøãèéí òºëºº ÿâæ áàéõ çýðýã æèøýý
îëîí áàéíà.
15. Áèçíåñò õºðºí㺠îðóóëàõàä ñóäàëãàà, òºëºâëºëò øààðäëàãàòàé. Õýíòèé
àéìãèéí Àðò ìàðãàä ÕÕÊ óñàëãààò ãàçàð òàðèàëàí õºãæ¿¿ëýõýýð ýð÷èì õ¿÷íèé
äàìæóóëàõ øóãàì, óñëàëòûí ñèñòåìèéí òîíîã òºõººðºìæ¿¿äèéã /õàãàñ/ õóäàëäàí
àâàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºëºâëºëò, ñóäàëãààã äóòóó õèéñýíýýñ àëäàãäàëä îðæ
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ ÷àäàõã¿é áàéäàëä õ¿ðñýí.
16. ¯éëäâýðëýë õºãæèõ ¿¿, ýñ õºãæèõ ¿¿. Á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí èðýýä¿éã
òîäîðõîéëîõ ãàçàð òàðèàëàí, øèëìýë ñîðòûí ¿ðèéí àæ àõóé, ãóðèëûí, ìàõ, ñ¿¿
áîëîâñðóóëàõ , öåìåíò, òîîñãîíû, óóë, óóðõàéí áîëîâñðóóëàõ çýðýã ýðýëò,
õýðýãöýý, íººö áîëîìæèíä òóëãóóðëàí õºãæèõ áîëîìæòîé áàéíà.
17. Á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ ¿éëäâýð¿¿äýä õºðºí㺠îðóóëàëò
øààðäëàãàòàé. Àéìãèéí ñàëáàðûí ¿éëäâýð¿¿äèéã ºðãºòãºõ, ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ,
øèíýýð ¿éëäâýð áàéãóóëàõàä 14.3 òýðáóì òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò
øààðäëàãàòàé.
18. ¯éëäâýð¿¿äèéã ºðãºòãºõ, ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõ, øèíýýð áàéãóóëñàíààð ýäèéí
çàñãèéí òîãòâîðòîé ºñºëò áèé áîëíî. Íýí òýðã¿¿íä äýìæèõ øààðäëàãàòàé
¿éëäâýð¿¿äèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýíýýð àéìãèéí ÄÍÁ-íèé ºñºëò 2009-2015 îíä 5.5%-
17.6% õ¿ðòýë òóñ òóñ íýìýãäýíý.
19. Òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîî áèçíåñèéí îð÷íûã ñàéæðóóëàõàä
÷èãëýãäýõ õýðýãòýé. Îðîí íóòàãò ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòýíä òºðèéí áàéãóóëëàãóóä
òàòâàðûí çºâ òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ, óðàìøóóëàëûí õºø¿¿ðýã ìåõàíèçìûã
áîäëîãîîð çîõèöóóëæ ãàäààä, äîòîîäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ. ̺í
¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýã÷äèéã øèíý, òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõýä áàãà õ¿¿òýé
ýñâýë õ¿¿ã¿é çýýë, õºðºí㺠îðóóëàëòààð äýìæèõ øààðäëàãàòàé.
20. Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä îðîí íóòãèéí òîãòâîðòîé õºãæèëä õóâü íýìýð îðóóëäàã
íèéãìèéí õàðèóöëàãàòàé ãèø¿¿äèéã òºëºâø¿¿ëýõýä àíõààðàëàà õàíäóóëæ
¿éëäâýðëýã÷äèéí ìýäëýã, óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ, ýðõ àøãèéã íü õàìãààëàõ.
Èðãýä, õýðýãëýã÷äèéã ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýã÷äèéã äýìæèõ ÷èãëýëýýð
èäýâõèæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé þì.
21. Îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýã÷èä ¿íäýñíèé øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäòàé
õàìòðàí àæèëëàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäàä
¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè, á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ îëîí øèíý, øèíýëýã
166
ñàíàà÷ëàãóóä áàéäàã áîëîâ÷ òýð á¿ð ¿éëäâýðëýëä íýâòýð÷ ÷àäàõã¿é áàéäàã.
Íóòãèéí ¿¿ëäðèéí ìàëä ¿ð õºâðºë øèëæ¿¿ëýí ñóóëãàõ çàìààð ºíäºð àøèãò øèìò
¿¿ëäðèéí ìàë ãàðãàí àâàõ, ãàçàð òàðèàëàíãèéí òàëáàéí õýìæýýã
íýìýãä¿¿ëýõã¿éãýýð 1 ãà-ààñ àâàõ óðãàöûí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã ÷èãëýëýýð
àæèëëàõ.
22. Àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéã õºðºí㺠îðóóëàëòààð äýìæèõ õýëáýð íü
õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî áàéõ áîëîìæòîé þì. ¯¿ãýýð äàìæóóëæ òýäãýýð
õ¿ì¿¿ñ áîðëóóëàëòûí, ò¿¿õèé ýäèéã áººíººð òàòàõ çýðãýýð çàðäëûã áóóðóóëàõ
áîëîìæ íýìýãäýíý.


Ñàíàë
1. Õýíòèé àéìãèéí ¿éëäâýðëýëèéã õîéä, òºâ, ºìíºä 3 á¿ñýä õóâààæ õºãæ¿¿ëýõ
õºãæëèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ: õîéä á¿ñýä ýêî ñèñòåìä õîð õºíººëã¿é
îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, òºâèéí á¿ñýä óóë óóðõàé, õ¿íñíèé áîëîí
áàðèëãûí ìàòåðèëûí ¿éëäâýðëýë, ºìíºä á¿ñýä óóë óóðõàéí ò¿¿õèé ýäýä ã¿í
áîëîâñðóóëàëò õèéõ ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
2. Õýíòèé àéìãèéí õºäºº àæ àõóé, óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéã ýêñïîðòûí ÷èã
áàðèìæààòàé, ¿ð òàðèà, õ¿íñíèé íîãîî, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéã ç¿¿í á¿ñèéí äîòîîäûí õýðýãöýýã õàíãàõ ÷èãëýëýýð
ò¿ëõ¿¿ õºãæ¿¿ëýõ. ¯éëäâýð¿¿äýä îð÷èí ¿åèéí òåõíèê, òåõíîëîãè, õ¿÷èí ÷àäàë,
á¿òýýìæ ºíäºðòýé áàéõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òàâèõ øààðäëàãàòàé áîëíî.
3. Òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿äèéí äýðãýä æèæèã, áè÷èë ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ:
Ìàë íÿäëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéí äýðãýä äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ, óóë,
óóðõàéí ¿éëäâýð¿¿äèéí äýðãýä ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àøèãëàõàä ýäèéí çàñãèéí
¿ð àøèãã¿é òàëáàé, ¿¿ñìýë îðä çýðýãò îëáîðëîëò ÿâóóëàõ, íºõºí ñýðãýýëò õèéõ,
ò¿¿õèé ýäýä àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò, ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ
æèæèã, áè÷èë ¿éëäâýð¿¿äèéã áàéãóóëàõ,
4. Òºðèéí ºì÷èò õºãæëèéí áàíê áàéãóóëàõ çàìààð ç¿¿í á¿ñèéí
¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã äýìæèõ: Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí
òóõàé õóóëèéí õ¿ðýýíä áàéãóóëàãäñàí îðîí íóòàãò áàéãàà ñàíãóóäûí õºðºíãèéã
íýãòãýõ õºðºíãèéã áàéðøóóëàí ¿éëäâýðëýã÷äèéã õºðºí㺠îðóóëàëòààð äýìæèõ,
4. ¯éëäâýðëýë ýðõëýõ íºõöºë áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ:
. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èä áàéãàà àøèãëàëòã¿é áàðèëãà,
áàéãóóëàìæóóäûã ¿éëäâýðëýã÷äýä õºíãºëòòýé íºõöºëººð ò¿ðýýñë¿¿ëýõ
. Æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷èéã çýýëèéí áàòàëãààíû ñàíãààð äýìæèõ.
5. Òàòâàðûí îíîâ÷òîé õºíãºëºëò, óðàìøóóëàë ¿ç¿¿ëýõ.
. Ýêñïîðòîä ÷èãëýãäñýí, èìïîðòûã îðëîõ ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýëèéã øèíýýð áàéãóóëñàí òîõèîëäîëä òîäîðõéî õóãàöààíä òàòâàðûí
õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ.
. Îðîí íóòãèéí ¿éëäâýðëýã÷èä 40 -ººñ äîîøã¿é àæëûí áàéð øèíýýð ãàðãàõàä
àæëûí áàéð áèé áîëãîñíû óðàìøóóëàë îëãîõ.
6. պ人 àæ àõóéí ñàëáàðûí æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýã÷äèéã øèíý òåõíèê,
òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýëòèéã äýìæèõ:
. Óñàëãààò ãàçàð òàðèàëàí, ¿ðèéí àæ àõóé, ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéä øèíý
òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõýä 100-500 ñàÿ òºãðºãòýé òýíöýõ ñàíõ¿¿æèëòèéã
ýõíèé 3 æèë õ¿¿ã¿é ýñâýë æèëèéí 5%-èéí õ¿¿òýéãýýð 5-ààñ äîîøã¿é æèëèéí
õóãàöààòàé îëãîõ,
. Çàñãèéí ãàçàð ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ çîðèëãîîð øèíý òåõíèê, òîíîã
òºõººðºìæèéã íèéë¿¿ëæ áóé ºíººãèéí òîãòîëöîîã ººð÷ëºõ.
7. Çàñãèéí ãàçðààñ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûã äýìæèõ ÷èãëýëýýð îðóóëæ
áàéãàà õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð ºãººæèéã õÿíàõ ìåõàíèçìûã ñàéæðóóëàõ:
Îðîí íóòãèéí èðãýä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, òºðèéí áàéãóóëëàãûí òºëººë뺺ñ
á¿ðäñýí áàã áàéãóóëàí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð àøèãò õºíäëºíãèéí õÿíàëò,
¿íýëãýý õèéæ áîëîõ þì.
167
8. Ýð÷èìæñýí àæ àõóéí ìàë ñ¿ðãèéí ýð¿¿ë ìýíä ãàðàë ¿¿ñëèéã òîäîðõîéëîõ
ìýäýýëëèéí ñàíã ¿éëäâýðëýã÷èä, ìàë ýìíýëýã ¿ðæëèéí áàéãóóëëàãóóäàä áèé
áîëãîæ ìàë ýìíýëýã, ¿ðæëèéí áàéãóóëëàãóóäûí òåõíèê, õýðýãñýë,
ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ìýäëýã, óð ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ,
9. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëòýé õîëáîîòîéãîîð ò¿¿õèé ýä, á¿òýýãäýõ¿¿íèé
÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéä õÿíàëò òàâèõ ëàáîðàòîðèóäûã òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòààð
îð÷èí ¿åèéí òåõíèê õýðýãñýëýýð òîíîãëîæ ò¿¿íä àæèëëàõ ìýðãýæèëòí¿¿äèéã
äàâòàí ñóðãàõ,
10. ¯éëäâýð¿¿äýä øààðäàãäàõ ìýðãýøñýí àæèë÷äûã áýëòãýõ: ¯éëäâýðëýëèéí
ñàëáàðò àæèëëàæ áàéãàà èíæåíåð òåõíèêèéí àæèëòíóóä, ìýðãýøñýí àæèë÷äûí
õ¿ðýëöýý, ìýäëýã, óð ÷àäâàð õàíãàëòã¿é áàéãàà òóë á¿ñèéí íóòãèéí
¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò ìýðãýøñýí àæèë÷äûã áýëòãýõ ÌѯÒ-¿¿äèéã õºðºíãº
îðóóëàëòûí áîäëîãîîð äýìæèõ,
11. Çàñãèéí ãàçàð ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëòàé áàéãàà ºíººãèéí íºõöºëä îðîí íóòãèéí
¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò ºíººäºð õºðºí㺠îðóóëàõàä ìàðãààø ¿ð ºãººæºº ºãººä
çàõ çýýëä á¿òýýãäýõ¿¿í íü áîðëîãäîæ ýäèéí çàñãàà ººä íü òàòàæ ÷àäàõ ¿éëäâýðò
õºðºí㺠îðóóëàõ çàð÷ìûã áàðèìòëàõ.





































168
Õàâñðàëòóóä
Õàâñðàëò 5. 1. ¯éëäâýð¿¿äèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õóâèëáàðóóä

1. Ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí õºðºí㺠îðóóëàëò
Áèä òóñ àéìàãò áàéãóóëàãäàæ áàéãàà ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òîîöîæ
¿çýýä àíõíû õºðºí㺠îðóóëàëò 100 ñàÿ òºãðºã, ýðãýëòèéí õºðºíãèéí çýýë 100 ñàÿ òºãðºã
áàéõààð ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàðûã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Ñàíàë áîëãîæ áàéãàà
ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâèëáàð íü äàðààõ òîîöîîãîîð áàòëàãäàæ áàéíà.

Õ¿ñíýãò 5.16. Ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íýëãýý
Õóâèëáàðóóä 1 2 3
Àíõíû õºðºí㺠îðóóëàëò, ñàÿ òºã 100 200
Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí çýýë, ñàÿ òºã 100 100 50
Íèéò õºðºí㺠îðóóëàëò, ñàÿ òºã 100 200 250
Õºðºí㺠îðóóëàëòûí õóãàöàà, æèëýýð 5 5 5
Õºðºí㺠îðóóëàëòûí íèéò àøèã, ñàÿ òºã 182 79 27
Ýðãýí òºëºãäºõ õóãàöàà, æèëýýð 1.9 3 3.6
Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºãººæ,% 7.9 3.3 1.1
ªíººãèéí öýâýð ¿íý öýíý, ñàÿ òºã 112 38 10
Äîòîîä ºãººæ òýãëýõ õóâèëáàð, % 9.28 3.18 1.97

Ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí 200 ñàÿ òºãðºãèéí òîíîã òºõººðºìæèéã àøèãëàí ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë ÿâóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã äàðààõ 3 õóâèëáàðààð òîîöîæ
¿çëýý. ¯¿íä:
1. Òîíîã òºõººðºìæèéã ýðãýí òºëºõ íºõöºëã¿éãýýð ýçýìø¿¿ëæ, ýðãýëòèéí õºðºíãèéí
çýýë àâàõ,
2. Òîíîã òºõººðºìæèéí ºðòãèéã 50% õºíãºëæ, ýðãýëòèéí õºðºíãèéí çýýë àâàõ,
3. Òîíîã òºõººðºìæèéí ºðòãèéã 100% ýðã¿¿ëýí òºëæ, 1-2 ñàðûí ò¿¿õèé ýäèéí ¿íýòýé
òýíöýõ ýðãýëòèéí õºðºíãèéí çýýë àâàõ.

Ýäãýýð õóâèëáàðààð õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð àøãèéí:
. Ýðãýí òºëºãäºõ õóãàöàà: èðýýä¿éí îðîõ ìºíãºí óðñãàëóóäààðàà àíõíû
õºðºí㺠îðóóëàëòàà á¿ðýí íºõºõ õóãàöàà,
. Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºãººæ: Àíõíû õºðºí㺠îðóóëàëò áà õºðºíãº
îðóóëàëòûí àøãèéí õàðüöàà,
. ªíººãèéí öýâýð ¿íý öýíý: èðýýä¿éí îðîõ ìºíãºí óðñãàëóóäûí ºíººãèéí ¿íý
öýíýä øèëæ¿¿ëñýíýýð îëîõ àøãèéí õýìæýý,
. Äîòîîä ºãººæ òýãëýõ õóâèëáàð: Õºðºí㺠îðóóëàëò àøèã ÷ ¿ã¿é àëäàãäàë ÷
¿ã¿é áàéõ õóâü õýìæýýíèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîæ Õ¿ñíýãò -ä õàðóóëëàà.

Äýýðõè õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí òîíîã òºõººðºìæèéã àøèãëàí
¿éëäâýðëýë ÿâóóëàõàä ¿éëäâýðëýã÷èä õàìãèéí òîõèðîìæòîé õóâèëáàð íü 2-ð õóâèëáàð
áàéãàà áºãººä 3 æèë 4 ñàðûí äàðàà õºðºí㺠îðóóëàëò ýðãýí òºëºãäºæ, 5 æèëèéí íèéò
õºðºí㺠îðóóëàëòûí àøèã íü 79,0 ñàÿ òºã, ºíººãèéí öýâýð ¿íý öýíý íü 38 ñàÿ òºãðºã áîëîõ
äîòîîä ºãººæèéí òýãëýõ õóâèëáàð íü 3,18% áàéãàà áºãººä ñàðûí 2% õ¿¿òýé ýðãýëòèéí
õºðºíãèéí çýýëèéã àâ÷ àøèãëàõ áîëîìæòîé þì.

2. Ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
Ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð íü 2 òýðáóì òºãðºãèéí ýðãýëòèéí õºðºíãºíèé õýðýãöýýòýé
áàéíà. Òóñ ýðãýëòèéí õºðºíãèéã 12-24%-èéí æèëèéí õ¿¿òýé óëàìæëàëò áàíêíû áîëîí
òºñëèéí çýýëýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä çýýëýý 4-6 æèëèéí äàðàà òºëæ áàéíà. Õàðèí ìàë÷äààñ
ò¿¿õèé ýäèéí çýýë áàéäëààð 1.1%-èéí ñàðûí õ¿¿òýé, 6 ñàðûí õóãàöààòàé ìàëûã òóñ ìàõíû
¿éëäâýð àâàõ òîõèîëäîëä çýýëèéí ýðãýí òºëºëò òóõàéí ñàíõ¿¿ãèéí æèëäýý áàãòàõààñ
ãàäíà öýâýð îðëîãûí ºñºëò 500 ñàÿ òºãðºã õ¿ð÷ áàéíà.
169

3. Гурилын үйлдвэр
Гурилын үйлдвэр 200 сая төгрөгийн санхүүжилтийн хэрэгцээтэй байна. Тус
санхүүжилтийн 130 сая төгрөгийг эргэлтийн хөрөнгөнд, 70 сая төгрөгийг гурилын
үйлдвэрийн өртгийг 65% болгох зорилгоор техник, технологийн шинэчлэлд зарцуулахаар
төлөвлөсөн болно. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтаар гурилын үйлдвэр нь
санхүүжилтээ 4 жилийн дотор нөхөж байхад 12%-ийн хүүтэй төслийн зээлийг 6 жилд,
24%-ийн жилийн хүүтэй уламжлалт банкны зээлийг авахад буцаан төлөлт нь 9 жил байна.

4. Хүнсний ногоо болосруулах үйлдвэр
Хүнсний ногоо боловсруулах үйлдвэр нь 100 сая төгрөгний эргэлтийн болон тоног
төхөөрөмж шинэчлэлийн холимог санхүүжилтийг шаардаж байна. Тус үйлдвэрт гадаадын
шууд хөрөнгө оруулалт хийхэд өөрийн өртгөө 4 жилийн дотор нөхөж байна. Харин 12-
24%-ийн жилийн хүүтэй уламжлалт банкны болон бусад төслийн зээлийн санхүүжилт
ашиглахад 5-6 жилд өөрийн өртгөө нөхөж байна.

5.Цементийн үйлдвэр.
Цементийн үйлдвэрийг шинээр байгуулахад 2.3 тэрбум төгрөг шаардагдаж байна.
Хэрвээ уг төслийг 12-24%-ийн жилийн хүүтэй уламжлалт банкны болон төслийн зээлээр
санхүүжүүлэх тохиолдолд өөрийн өртгөө 4-5 жилийн дараа нөхөж байхад гадаадын шууд
хөрөнгө оруулалт нь 3 жилийн дотор хөрөнгө оруулалтаа нөхөж байна.
Ãàäààäûí øóóä õөðөíãө îðóóëàëò
144,565,433.4
Áàíêíû çýýë: 24% æèëèéí õүү
-96,236,295.6
Òөñëèéí çýýë: 12% æèëèéí õүү
35,493,783.7
Õүíñíèé íîãîî áîëîâñðóóëàõ
100 ñàÿ òөã
Ãàäààäûí øóóä õөðөíãө îðóóëàëò
11,947,729.3
Áàíêíû çýýë: 24% æèëèéí õүү
-681,463,824.8
Òөñëèéí çýýë: 12% æèëèéí õүү
-280,814,238.7
Ãóðèëûí үéëäâýð
200 ñàÿ òөã
Áîëîìæòîé
.7
3,989,816.0
Áîëîìæãүé
.3
0
Òүүõèé ýäèéí çýýë: 1.1% ñàðûí õүү, 6 ñàð
Çýýë îëãîíî
.5
-2,883,245.4
Îëãîõãүé
.5
0
Áàíêíû çýýë: 24% æèëèéí õүү
Çýýë îëãîíî
.3
-82,903.4
Îëãîõãүé
.7
0
Òөñëèéí çýýë: 12% æèëèéí õүү
Ìàõ áîëîâñðóóëàõ
үéëäâýð 2 òýðáóì òөã
170

6. Тоосгоны үйлдвэр
Тоосгоны үйлдвэр 100 сая төгрөгний эргэлтийн хөрөнгийн шаардлагатай байна. Уг
үйлдвэрийг 24%-ийн жилийн хүүтэй уламжлалт банкны зээлээр санхүүжүүлэх тохиолдолд
зээлийн төлөлт нь 3 жилийн дотор байхад, 12%-ийн жилийн хүүтэй төслийн зээлээр 2
жилийн дотор нөхөж байна.

7. Сүүний фермерийн аж ахуй, 30 үнээтэй
Жил
Саам
, кг Орлого Зардал Ашиг
2010 1823 28253.7 37744.6
-
9491.0
2011 1930 36440.4 40386.8
-
3946.4
2012 2037 40922.9 41598.4 -675.4
2013 2144 42534.5 42430.3 104.1
2014 2251 43635.3 43278.9 356.4
2015 2745 51785.1 47606.8
4178.
2
2016 3238 53712.7 51891.4
1821.
2
2017 3731 66930.8 55523.8
11407
.0
2018 4225 74493.8 58744.2
15749
.6
2019 4718 82074.6 61094.0
20980
.6


NPV
= 154.2 IRR= 20%


Өөðèéí õөðөíãө îðóóëàëò
0
Áàíêíû çýýë: 24% æèëèéí õүү
173,071,577.9
Òөñëèéí çýýë: 12% æèëèéí õүү
253,563,298.4
Òîîñãîíû үéëäâýð
100 ñàÿ òөã
Ãàäààäûí øóóä õөðөíãө îðóóëàëò
1,365,551,070.4
Áàíêíû çýýë: 24% æèëèéí õүү
-2,024,601,738.4
Òөñëèéí çýýë: 12% æèëèéí õүү
137,774,279.2
Öåìåíòèéí үéëäâýð
2.3 òýðáóì òөã
171
Хавсралт 5. 2: Бүс нутгийн хөгжлийг ирээдүйд тодорхойлох дэмжих, өргөжүүлэх, сэргээх үйлдвэрийн үнэлгээ
Үйлдвэрийн
нэр
Нөөцийн үнэлгээ Зах зээлийн боломж
Хэрлэн сум
1. Мал
нядалгаа, мах
боловсруулах
үйлдвэр.
“Мах экспорт”
ХХК
“Эвийн хүч”
ХХК
-Зүүн бүс 29.1 мян тн мах бэлтгэх нөөцтэй,
-Хэнтий аймгаас үйлдвэрлэлд ашиглах зорилгоор 8.5 мян.тн мах
бэлтгэх нөөцтэй байна.
-Хэнтий аймаг нь 2008 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор
2136948 толгой мал тоолуулсан.
-Тус аймагт олон жилийн дундажаар 1882.1 мянган толгой мал
өсөж үржиж байдаг.

. Хоол хүнсэнд хэрэглэж байгаа махны 95
орчим хувийг үйлдвэрлэлийн ямар ч
боловсруулалтгүйгээр зах зээлд нийлүүлж
байна.
. ОХУ-ын хүн амын мах, махан
бүтээгдэхүүний хэрэглээ жилдээ 6.5 сая тн
бөгөөд үүний 2.5 сая тн-ыг нь импортоор авч
хэрэглэдэг байна.
2. Тоосгоны
үйлдвэр
“Ган цаг” ХХК
ШШБЕГ-ын
хорих анги.
- “Идэргоулд” ХХК-ийн Сондуултын шаварын ордын нөөц
тогтоогдсон.
-Хорих ангийн тоосгоны үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, технологи
хоцрогдсон.
-Аймгийн тоосгоны хэрэглээ 3.5-6.0 сая ширхэг
байдаг.
Жил ирэх бүр аж ахуйн нэгж, хувь хүмүүсийн
барилга, байгууламжуудыг засварлах, шинээр барих
явдал нэмэгдсэн.
-Барилгын өнгөлгөөний тоосгоны эрэлт хэрэгцээ
нэмэгдсэн.
3. Эмийн
үйлдвэр
“Хэнтий
Хэрлэн “ ХХК
-Тус аймагт чацаргана, нохойн хошуу, мойл, хад, долоогоно,
чихэр өвс, сөд, халгай, алтан гагнуур, таван салааны навч, хусны
онгол мөөг, хусны шүүс, зэрэг монгол эмийн ургамлын нөөцтэй.
-Тус компани таван салааны, алтан гагнуурын, гранул, Кион-Ок-
Го, Пошингуны ханд, Горянкийн гранул хийх технологи, стандартыг
боловсруулж баталгаажуулан өөрийн нэрийн бүтээгдэхүүн
болгосон.
-Тус үйлдвэрийн нэрийн бүтээгдэхүүнийг бусад
эмийн үйлдвэрүүдэд технологи нь хуулбарлагдан
хийгдээгүй онцлогтой.
-Монгол улсын албан ёсны бүртгэлтэй эмийн нэр
төрөл 1200 гаруй байдаг ба түүний 60 гаруй нэр
төрлийг дотооддоо үйлдвэрлэдэг.
-Тус үйлдвэрийн витаминт бэлдмэлүүдийг /Бор –
Өндөр, Бэрх, Хажуу Улааны уурхайд ажиллагсад/-д
хордлого тайлах зориулалттай хэрэглүүлэн үр дүнд
хүрсэн.
4. Сүүний
фермерийн аж
ахуй
“Хэнтий сүү”
хоршоо
-Цэвэр үүлдрийн 24 үнээтэй.
-Малын тэжээл тариалах 300 га талбайтай.
-Өөрийн үйлдвэрлэлийн байр, тоног төхөөрөмжтэй.
-Малын тэжээлийн үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж хангалтгүй.
-Тус аймгийн төв дээр байгуулагдаж байгаа сүүний
үйлдвэр 1 өдөрт 2000 литр сүү боловсруулах хүчин
чадалтай.
-Сэрүүний улиралд зах зээл дээр сүүний нийлүүлэлт
эрс багасдаг.
5. Хүнсний
ногоо
-2008 онд 361.5 га-д төмс, 164.5 га-д хүнсний ногоо тарьсан.
-Тус аймагт төмс, хүнсний ногоо тариалдаг 24 аж ахуйн нэгж,
-Хэнтий аймгийн жишсэн хүн амын төмс, хүнсний
ногооны нийт хэрэглээ нь 7569.2 тн байна.
172
боловсруулах,
савлах үйлдвэр.
-Сум бүрт 120м2 хүлэмж, 30тн зоорь, 18 морины хүч бүхий
агропаркууд байгуулагдсан.
-
-Төмс 2905.8 тн, хүнсний ногоо 1705.3 тн хүнсний
ногоо хураан авсан.
-Аймгийн хүн амын боловсруулсан хүнсний ногооны
хэрэглээг төвлөрсөн зах зээл, импортын
бүтээгдэхүүнээр хангадаг.

6. Гурилын
үйлдвэр
“Идэр-Онон”
ХХК
“Буудайн
цацал” ХХК
Уневирсал
трейд ХХК
2008 онд улсын хэмжээнд дотоодын үйлдвэрлэлээр 212,9 мян
тн, импортоор 175.1мян тн улаан буудайн нөөц бэлтгэгдсэн байна.
Хураасан үр тарианы 64.1%-г Сэлэнгэ аймаг, 8.3%-г Дархан –Уул
аймаг хураан авчээ. (Эх үүсвэр: Монгол улсын 2008 оны статистик
эмхэтгэл)
Улаан буудайн 70-80%-г ОХУ, Казакстан, БНХАУ зэрэг орноос
авч, харин дотоодын ургацын буудайны дийлэнх нь архи, спиртийн
бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд зарцуулагддаг байна. (Эх үүсвэр: 2008
он, Хүнсний Аюулгүй Байдлын илтгэл )

-Хэнтий аймгийн хүн амын гурилын хэрэгцээ
2226.2тн байдаг.
-Тус аймаг 2008 онд 88.4 тн гурил үйлдвэрлэсэн.
-Хэнтий аймгийн хүн амын гурилын хэрэгцээний 90
гаруй хувийг төвлөрсөн зах зээл болон импортоор
нийлүүлдэг.
-Тус аймгийн талх, нарийн боовны үйлдвэрүүд
үндсэн түүхий эдээ төвлөрсөн зах зээлээс татаж авдаг.
-Сүхбаатар аймагт үр тарианы үйлдвэрлэл эрхэлдэг
аж ахуй нэгж байхгүй.
7. Талх, нарийн
боовны үйлдвэр.
“Хөвчийн
жонон” ХХК.
“Гурван
бүдүүн” ХХК.
“Ноён
Жаргалан”
нөхөрлөл
-Хэнтий аймаг 2008 онд 2018 тн улаанбуудай хураан авч
дотоодын гурилын үйлдвэрт 780.0 тн-ыг нийлүүлсэн.
-Тус аймагт газар тариалангийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг 17 аж
ахуйн нэгж байна.
- Бага оворын гурилын 4 үйлдвэртэй. /3 нь үйлдвэрлэл зогсонги/
-Хүн амын гурилан бүтээгдэхүүний нийт хэрэглээ нь
4897.7 тн.
-2008 онд талх 162.4тн, нарийн боов 17.8тн, хэрчсэн
гурил3.0 тн үйлдвэрлэж зах зээлд нийлүүлсэн.
-Өөрийн үйлдвэрлэлээр зах зээлийн эрэлтийн 3.5%-
ийг хангаж 96.5%-ийг нь төвлөрсөн зах зээлээс
нийлүүлэгдсэн.
8. Жонш
баяжуулах
үйлдвэр.
Бэрх-Уул ХХК
-2.0 сая тн жоншны нөөцтэй 24 орд, илэрцтэй.
-Гүний уурхайд олборлолт явуулдаг ба ус соруулахад эрчим
хүчний маш их зардал гардаг.
-Хэнтий аймаг 2008 онд1.8 мян . тн жоншны баяжмал
үйлдвэрлэсэн.
-Орос, Солонгос улсын зах зээлд эрэлт ихтэй.
- Манай улс 2008 онд 334.0 мян. тн жоншны хүдэр,
баяжмал экспортонд гаргасан.

9. Мод, модон
эдлэлийн
үйлдвэр.
“Ноён
Жаргалан”
нөхөрлөл
-1783.9 мянган га талбай бүхий ойн сантай.
Ойн сангаас 1 жилд 96.3 мян шоо метр нарс, шинэс бэлтгэх
нөөцтэй.
-Барилгын үйлдвэрлэлийн салбарын хөгжилтэй
холбоотойгоор эрэлт нэмэгдэж байгаа.
- Мод, модон бүтээгдэхүүний хэрэглээ өндөр байгаа
боловч дотоодын зах зээлийг хангаж чадахгүйгээс
импортын болон орлуулсан бүтээгдэхүүнийг хэрэглэж
байна.
173
10. Зөгийн аж
ахуй
Дадал сум
-Тус суманд 2008 оны байдлаар 10 бүл зөгий байна.
-Экспортын зах зээлд гарахын тулд хамгийн багадаа 1000 бүл
зөгийтэй байх хэрэгтэй.
-Зөгийн балны найрлагад ордог балт ургамал ойт хээрийн бүсэд
олон нэр төрлийн балт ургамал их хэмжээний талбай эзэлж ургадаг.

-Герман, Японы зах зээл бэлчээрийн цэвэр зөгийн
балыг сонирхож байна.
-Зүүн бүсийн хүн ам зөгийн гаралтай
бүтээгдэхүүнийг төвлөрсөн зах зээл болон импортоор
авч хэрэглээгээ хангадаг.

11. Үр тарианы
үйлдвэрлэл

Аж ахуйн нэгжүүд болон хувь хүмүүс 35.9 мянган га эргэлтийн
талбайг эзэмшиж байгаа бөгөөд 2008 онд нийт талбайнхаа 30.9%-д
үйлдвэрлэл явуулан 69.1%-ийг үйлдвэрлэлд огт ашиглаагүй .
Аймгийн үр тарианы үйлдвэрлэлийн салбар 2009 онд 7780 га
талбайд тариалалт явуулж 12600 га-д уринш боловсруулахаар
төлөвлөсөн
-Хэнтий аймгийн хүн амын гурилын 1 жилийн
хэрэглээ 2226.2 тн, гурилан бүтээгдэхүүний хэрэглээ
4897.7 тн
-Сүхбаатар аймгийн хүн амын гурилын 1 жилийн
хэрэглээ 1834.0 тн, гурилан бүтээгдэхүүн 4034.8 тн ба
тус аймаг улаан буудай тариалах боломжгүй байдаг.
Бүс нутгийн хөгжлийг ирээдүйг тодорхойлох шинэ үйлдвэржүүлэлтийн үнэлгээ
Үйлдвэрийн
нэр
Нөөцийн үнэлгээ Зах зээлийн боломж
Мөрөн сум
1. Цементийн
үйлдвэр
Мөрөн сум болон Өмнөдэлгэр суманд шохойн чулуу,
гөлтгөний нөөц нь тогтоогдсон ордууд байна.
Одоогийн байдлаар улсын хэмжээнд жилд
дунджаар 1,0 сая тн цементийн хэрэгцээ байдгаас
дотоодын цемент үйлдвэрлэгчид зах зээлийн 40%-г
хангадаг. Үлдсэн хувийг импортоор хангадаг.
2. Тоосгоны
үйлдвэр
/Баянхутаг сум/
-Сондуултын тоосгоны шаварын нөөцийг ашиглах
-Тус сум төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон.
-Өндөрхаан хотоос40 км зайд байрлалтай.
-Сүхбаатар аймагтай орон нутгийн шороон замаар
холбогдсон.
-Нүүрс олборлох уурхай ажилладаг.
-
Барилгын салбарын санхүүжилт, банкны зээл
зогсоод байгаагаас дотоодын барилгын материалын
борлуулалт эрс буурсан.
-Тус аймгийн хувьд 2008 онд 1981.4 сая төг
барилга угсралтын ажил хийсэн нь өмнөх онтой
харьцуулахад 74.6% өссөн байна.

3. Хөнгөн
блокны үйлдвэр
-Хөнгөн блокны үйлдвэрт ашиглах боломжтой түгээмэл
ашигт малтмал элс, хайрга өргөн тархацтай байдаг.
-Аймгийн хэмжээнд хүнд блок үйлдвэрлэдэг хувь
хүн аж ахуйн нэгжүүд байдаг. Тэдгээрийн
бүтээгдэхүүн хэрэглэгчдийн эрэлт хэрэгцээ
шаардлагыг бүрэн хангаж чадхгүй байна.
-Хөнгөн блокны үйлдвэрлэл огт хөгжөөгүй.
4. Сүүний
үйлдвэр
Сүү ХК
Хэрлэн
-Нийт хээлтэгч малаас 40456.0 мян. литр
-Үнээнээс 39325.9мян литр сүү бэлтгэх нөөцтэй.
-Сүүний цэвэр болон эрлийз үүлдрийн 737 толгой үнээ
Нийт хэрэгцээ 8.9 мян.тн байна.
Өөрийн үйлдвэрлэлээр 0.1тн, импортоор 1.67 тн-
ыг зах зээлд нийлүүлсэн.
2008 оны байдлаар тус аймгийн хүн амын сүү,
174
тоологдсон.

сүүн бүтээгдэхүүний хэрэгцээний хангамжийн
түвшин 19.8% байгаа нь 80.2%-ийн эрэлт, хэрэгцээ
нь хангагдаагүй байна гэж үзэх боломжтой юм.

5. Жимс,
жимсгэнэ
боловсруулах
үйлдвэр
-ойн сангаас 100-120 тн жимс, жимсгэнэ бэлтгэх нөөцтэй.
-Жимс жимсгэнэий ургалт, боловсролт жил бүр
хэлбэлзэлтэй байдаг онцлогтой.
-Жимс, жимсгэний модыг тарималжуулах боломж ихтэй.
. Хэнтий аймгийн жишсэн хүн амын
жимс, жимсгэний нийт хэрэглээ нь 4007.2 тн
. Сүхбаатар аймгийн жишсэн хүн амын
жимс, жимсгэний нийт хэрэглээ нь 3301.2 тн
тн
. Дорнод аймгийн жишсэн хүн амын
жимс, жимсгэний нийт хэрэглээ нь 4310.0 тн
. Зүүн бүсийн хүн амын хэрэглээний
дийлэнх хувийг импортоор
6. Цаасны
үйлдвэр
-1783.9 мянган га талбай бүхий ойн сантай.
-1 жилд 96.3 мян шоо метр нарс, шинэс бэлтгэх нөөцтэй.
-Үйлдвэрлэлд ашиглах усны нөөц их.
-Мод боловсруулах үйлдвэрүүдээс их хэмжээний үртэс
гарах нөөцтэй.

-Манай улс 2008 онд 1366.6 мян.төг цаас, цаасан
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн.
-Цаас, цаасан бүтээгдэхүүний хэрэглээний 80
гаруй хувийг импортоор хангадаг.
7. Шилмэл
сортын үрийн аж
ахуй
-Хэнтий аймгийн нийт эргэлтийн талбай 90.2 мян. га үүнээс
аж ахуйн нэгжүүдийн эзэмшлийн эргэлтийн талбай 35.9 мян.
га.
-Атаршсан нийт талбайн 50 хувийг эргэлтэнд оруулж 2012
онд гэхэд тариалангийн талбайн хэмжээг 50.0 мян га-д хүргэх.
-Хурх тосгоны газар тариалангийн салбарыг түшиглэх
боломжтой.



- Зүүн бүсийн аймгуудын үр тариа,
хүнсний ногооны тариалалт эрхэлдэг аж
ахуйн нэгжүүд шаардлагатай үрийнхээ 50%-
аас дээш хувийг улсын нөөцөөс, импортоор
авдаг.
- Монгол улсад шилмэл сортын үр
үржүүлэх үйл ажиллагааг маш цөөн аж ахуйн
нэгж эрхэлдэг.
- Импортоор, улсын нөөцөөс авч байгаа
үр чанарын шаардлагыг бүрэн хангахгүй
байна.
8. Малын
тэжээлийн
үйлдвэр
-Малын тэжээл тариалах боломжтой тариалангийн талбай
хангалттай.
-Хэрлэн, Хэрлэн Баян улаан, Баян-Адрага, Биндэр зэрэг
Дархан сумуудад үйлдвэрийн зориулалтаар ашиглах барилга,
байгууламжийн нөөцтэй.
-Малын тэжээлийн арвай, наранцэцэг, эрдэнэ шиш, царгас,
-Зүүн бүсийн аймгуудын сүүний болон махны
чиглэлийн фермерүүд төгс найрлагат малын
тэжээлийг төвлөрсөн зах зээл болон импортоор авч
ашигладаг.
-Сүүний болон мал нядалгааны үйлдвэрүүд үйл
ажиллагаа нь эрчимжих тусам фермерийн аж
175
рапс зэрэг ургамлын үрийн олдоц ихтэй. ахуйнууд олноор байгуулагдана.
-Төгс найрлагат малын тэжээлийг ганцхан Алтан
тариа ХХК үйлдвэрлэдэг.
9. Чацарганы
тос, шүүс
боловсруулах
үйлдвэр
-Биндэр, Дархан, Хэрлэн суманд чацаргана тариалдаг.
-Чацаргана тариалахад тохиромжтой бүс нутаг.
-Зүүн бүсийн аймгуудад чацарганын тос, жүүс,
ундаа үйлдвэрлэдэг үйлдвэр байхгүй.
-Хүн амын чацарганы тос, жүүсний хэрэглээг
төвлөрсөн зах зээлээс нийлүүлдэг.
-Чацарганы түүхий эдээр хийсэн бүтээгдэхүүний
гадаад зах зээлийн эрэлт, хэрэгцээ их.

10. Самар,
самарын тос
боловсруулах
үйлдвэр
-Жилдээ 1000 гаруй тн хушны самар бэлтгэх нөөцтэй.
-Жил бүр самар боловсрох, ургацаа өгөх хугацаа нь
хэлбэлзэлтэй байдаг.
-Монгол улсад самарын тос боловсруулах
үйлдвэрлэл хөгжөөгүй .
-Хүн амын ургамлын тосны хэрэглээг импортоор
авч хангадаг.
-Зүүн бүсийн аймгуудын хүн амын 1 жилийн
ургамлын тосны нийт хэрэглээ1613.7 тн.
11. Органик
бордооны үйлдвэр
-Үндсэн түүхий эдээр ашиглах малын бууц их.
-хөрөнгө оруулалтыг ихээр шаардахгүй.
-үйлдвэрлэлийн технологи дамжуулах боломжтой.
-Газар тариалан болон хүнсний ногоо
тариалагчид жил бүр өсөн нэмэгдэж байна
-Бэлчээрийн талхагдал нэмэгдсэн
-Ойн аж ахуйд эрэлт бий болж байгаа.
12. Эсгий эсгий
гутлын үйлдвэр
-Техник, технологийн хувьд хүндрэлтэй бус
-түүхий эдийн асар их нөөцтэй
-малчдын дунд эсгий бүтээгдэхүүний эрэлт их.

13. Хөдөө аж
ахуйн техник,
хэрэгсэлийн
засварын үйлдвэр
-Үйлдвэрлэлд ашиглах боломжтой байрилга
байгууламжийн нөөц бий.
-ХААИС-ийн багш нартай хамтран ажиллах боломж
-
-Хэнтий аймагт газар тариалангийн комбайн 43,
зүтгэх хүчний техник-49, үрэлгээний агергат 151,
-2000 оноос хойш ХХААЯ-ны хөнгөлттэй зээл
тусламжаар авсан нийт 12 техник байна.
15. Сүүний
фермерийн аж
ахуй
- Сүүний цэвэр болон эрлийз үүлдрийн 737 толгой үнээ
тоологдсон.
-Малчид эрчимжсэн мал аж ахуй сонирхол нэмэгдсэн.
-
-Батширээт сумын сүүний үйлдвэр өдөрт 10000 л
сүү боловсруулах хүчин чадалтай.
-Хэрлэн сумын сүүний үйлдвэр өдөрт 2000 л сүү
боловсруулах хүчин чадалтай.
16. Мал
бордох аж ахуй
-Мал бордох аж ахуйн үйлдвэрлэлийн байр барих
боломжтой. Өртөг хямд.
-Малын тэжээл тариалах талбайн нөөц их.
-Мал нядлах, боловсруулах 2 үйлдвэр Хэнтий
аймагт үйл ажиллагаа явуулж байна.
-
176
17. Хог хаягдал
боловсруулах
үйлдвэр
-Хүн амын хэрэглээний чанар өсөн нэмэгдэж байгаагаас
хог хаягдлын хэмжээ нэмэгдсэн.
-Техник тоног төхөөрөмжийн олдоц сайн.
-барилгын үйлдвэрлэлд тулгуур шон болгон
ашиглах,

18. Хүнсний
ногооны
автоматжуулсан
агуулахын аж ахуй
-Өндөрхаан, Мөрөн суманд хувиараа хүнсний ногоо
тариалагчид олон байдаг.
-Хүнсний ногоог стандартын шаардлага хангасан
агуулахад хадгалахгүй байгаагаас таваарын болоод үрээр
ашиглах ногоонд өөрчлөлт ордог.
-Хүнсний ногоо тариалагчдад чанарын
шаардлага хангасан агуулахын хүртээмж маш бага
байна.
-хүнсний ногооны хэрэгцээ жил бүр өсөн
нэмэгдэж байна.

19. Хүлэмжийн
аж ахуй
-Аймгийн төв дээр хүлэмжийн аж ахуй хөгжүүлэх газартай.
-Хүлэмжийн аж ахуйд ажиллах хүний нөөцтэй.
-Хүлэмжийн аж ахуйн үйлдвэрлэлийг нам даралтын зуух
ашиглан дулаанаар хангах боломжтой.
- Хэрэглэгчид жилийн турш шинэ хүнсний ногоо
хэрэглэх сонирхол өсөн нэмэгдсэн.
-Шинэ ногооны эрэлт их.
-Зүүн бүсэд тасралтгүй ажиллах хүлэмжийн аж
ахуй байхгүй.
20. Зөгийн аж
ахуй.
-Зөгийн аж ахуйн байр, үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж
харьцангуй бага хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаарддаг.
-Ойт хээрийн бүсэд оршдог Өмнөдэлгэр, Дадал, Биндэр,
Батширээт, Баян-Адрага Норовлин зэрэг сумдад балт
ургамлын тархац ихтэй.
-Герман, Японы зах зээл бэлчээрийн цэвэр
зөгийн балыг сонирхсон боловч зөгийн аж ахуйд нь
экспортын нийлүүлэлтийг хийхэд хүчин чадал нь
хүрэхгүй байгаа.
-Зүүн бүсийн хүн ам зөгийн гаралтай
бүтээгдэхүүнийг төвлөрсөн зах зээл болон
импортоор авч хэрэглээгээ хангадаг.
21. Усалгаат
газар тариалан
/1000 га/
-Хэрлэн, Онон, Улз, Хурх зэрэг урсац ихтэй голтой.
-Усалгаат газар тариалан эрхлэх аж ахуйн нэгжүүдийн
сонирхол их.
-Үр тариа, хүнсний ногооны эрэлт жил ирэх бүр
өсөн нэмэгдэж байна.
-
175
Хавсралт 5. 3. Хэнтий аймгийн судалгаанд хамрагдсан үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн
жагсаалт

№ Үйлдвэрлэгчийн нэр Үйл ажиллагааны
үндсэн чиглэл
Сум Удирдлагын
нэр
Хаяг,
утас
1 Хэнтий Хэрлэн ХХК Эмийн үйлдвэр Хэрлэн Д. Энхтуяа 9928374
4
2 Ганц Цаг ХХК Тоосгоны үйлдвэр Хэрлэн Ц. Валясүрэн 9907960
0
3 Идэр Онон ХХК Гурилын үйлдвэр Баян
Адрага
М.
Оюунжаргала
9817677
8
4 Оч Манлай ХХК Барилга угсралт,
дулааны үйлдвэр
Хэрлэн Д. Батболд 9956206
2
5 Хөвчийн нарс ХХК Мод боловсруулах
үйлдвэр
Батширэ
эт
Ж. Батсайхан 9822931
0
6 Мөнх Улз ХХК Газар тариалан Норовли
н
Оюун Эрдэнэ
7 Эвийн хүч ХХК Газар тариалан Өмнөдэл
гэр, Хурх
Б. Сэлэнгэ 9909931
1
8 Эрдэнэ мөрөн ХХК Хүнсний ногоо Мөрөн Батсайхан
9 Хэнтий нүнжиг ХХК Төмс, хүнсний ногоо Хэрлэн Г. Баатар 9926922
8
10 Гурван нэртэй хоршоо Бяслаг Батширэ
эт
Н. Үржинханд
11 Баян төв ХХК Газар тариалан Дадал Б.
Жаргалсайхан

12 Мөнх Хутаг ХХК Барилгын модон
хийц
Хэрлэн Л.
Дарамбазар
9656200
5
13 Мөнх Хутаг ХХК Хөнгөн блокны
үйлдвэр
Хэрлэн Л.
Дарамбазар
22572
14 Агроимпекс ХХК Газар тариалан Хэрлэн Ч. Пүрэвээ 9818937
3
15 Агроимпекс ХХК Хүнсний ногоо
даршлах
Хэрлэн Ч. Пүрэвээ 9998937
3
16 Нөмрөг Алтай ХХК Талх, нарийн боов Хэрлэн П. Агиймаа 8877504
0
17 Монгол сүү хоршоо Сүү, сүүн
бүтээгдэхүүн
Мөрөн Д. Уранбилэг
18 Ноён жаргалан
нөхөрлөл
Талх, нарийн боов Өмнөдэл
гэр
Ц. Дэжидмаа 9803300
9
19 Ноён жаргалан
нөхөрлөл
Мод, модон эдлэл Өмнөдэл
гэр
Б. Нармандах
20 Хөвчийн жонон ХХК Талх, нарийн боов Хэрлэн Б.
Дэлгэрмөрөн
9956222
2
21 Хэнтий сүү хоршоо Сүү, зайрмаг Хэрлэн Х. Ганзориг 9956951
3
22 ШШБЕГ Тоосгоны үйлдвэр Хэрлэн М. Алтан
Очир
9900545
4
23 Мах-Экспорт ХХК Мах боловсруулах
үйлдвэр
Хэрлэн Ж.
Билэгдэмбэрэл
9901118
6
24 Салхит Уул ХХК Уул уурхай Норовли
н
О.
Насантогтох
9911500
0
25 Эвийн хүч ХХК Мах боловсруулах
үйлдвэр
Дархан Ц.
Саранцэцэг
9911625
3
26 Анагаах жор ХХК Сүү, сүүн
бүтээгдэхүүн
Хэрлэн Л.
Лхагвасүрэн
9980276
5
27 Албан бус сектор Сүү, сүүн
бүтээгдэхүүн
Хэрлэн Л. Гансүх 9556991
9
28 Албан бус сектор Гэрийн мод, тавилга Хэрлэн Б.
Амаржаргал

176
29 Албан бус сектор Төмс, хүнсний ногоо Өмнөдэл
гэр
Я. Цэвээн 9819628
4
30 Албан бус сектор Гутал засвар Хэрлэн Д. Алтанхуяг 9924615
9
31 Албан бус сектор Оёдол Хэрлэн Ц. Алтанцэцэг 8856307
0
32 Албан бус сектор Төмс, хүнсний ногоо Хэрлэн Б. Даваа 9992624
4
33 Албан бус сектор Гутал засвар Хэрлэн Б. Пүрэвжав 9993477
8
34 Албан бус сектор Төмс, хүнсний ногоо Хэрлэн Р.
Пүрэвцэрэн

35 Албан бус сектор Гэрийн эсгий Хэрлэн Л. Болд






































177
ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ. ДҮГНЭЛТ САНАЛ
1. “Үйлдвэржүүлэлт” нь нийгмийн болон эдийн засгийн ухааны
тодорхойлолтоор зөвхөн үйлдвэр байгуулах, тоног төхөөрөмжл худалдан авах, эсвэл
жижиг, дунд үйлдвэрлэл гэсэн ойлголт биш, харин нийгмийн бүх салбарт шинэ мэдлэг,
боловсронгуй арга, технологийн дэвшил нэвтрүүлэх, эзэмших, хүний нөөцийг
хөгжүүлсэнээр үйлдвэржсэн нийгмийг бий болгох өргөн цар хүрээтэй цогц асуудал юм.
2. Үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд зайлшгүй байх нөхцөлүүд гэвэл, үйлдвэрлэсэн
бүтээгдэхүүнийг худалдан борлуулах зах зээл, үйлдвэрлэл явуулахад шаардагдах
цахилгаан эрчим хүч, мэргэшсэн ажиллах хүч, тодорхой хэмжээний түүхий эдийн нөөц
боломж түүнчлэн үйлдвэрлэлийг хэвийн явуулах хэмжээний санхүүжилтийн асуудал
байдаг байна. Улс орныг үйлдвэржүүлэхэд дээрхи нөхцөлүүдийг дэс дараатай,
оновчтой зөв бодлогоор бий болгох шаардлагатай.
3. Орчин үед дэлхий ертөнц даяаршиж, шинжлэх ухаан технологийн дэвшил
гарахын хэрээр түүхий эдийг илүү гүн боловсруулсан, нэмүү өртөг шингээсэн
бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх хандлага үйлдвэржүүлэлтэнд ажиглагдаж байна.
4. 2007 оны байдлаар аж үйлдвэрийн салбарт 1,7 тэр бум төгрөгийн (2005 оны
зэрэгцүүлэх үнээр) бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэний 67,8% нь олборлох, 24,3% нь
боловсруулах, 7,9% нь цахилгаан дулааны үйлдвэрлэлийн салбарт ногдож байна.
Олборлох үйлдвэрлэлийн салбарын өсөлт ихээхэн хурдацтай байгаа бөгөөд
харамсалтай нь эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, “нэмүү өртөгийг” бүтээдэг
боловсруулах аж үйлдвэрийн хөгжил ахиц муутай байна. Манай улсын хувьд түүхий
эдийн харьцангуй их нөөцтэй хэдий ч дотоод зах зээлийн багтаамж багатай нөгөө
талаас түүхий эдээ боловсруулахгүйгээр буюу “нэмүү өртгийг” шингээлгүйгээр
экспортолдог үйлдвэржүүлэлт бий болжээ.
5. Өнөөдрийг хүртэл монгол оронд дэд бүтцийн хөгжил, зах зээлийн байршил,
түүхий эдийн нөөц, ажиллах хүчний хангамж зэргийг харгалзсан үйлдвэржүүлэлтийг
хэрэгжүүлэх нэгдсэн бодлого, хөтөлбөр байхгүй байна.
6. Дархан-Уул аймагт социалист системийн үед ах дүүгийн харилцаатай
орнуудын эрэлт хэрэгцээг хангах зорилгоор өндөр хүчин чадал бүхий томоохон
үйлдвэрүүдийг олноор барьж байгуулсан боловч тэдгээрийн дийлэнхи нь өнөөгийн зах
зээлийн нөхцөлд өндөр өртөг, ашигт ажиллагааны төвшин бага, хувьчлан авагчдын
үйлдвэрлэх сэтгэлгээ сул зэргээс шалтгаалан зогсонги байдалтай байна. Хүнс, хөдөө
аж ахуйн салбар, аж үйлдвэрийн боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материал ба
барилга угсралт, уул уурхайн олборлох, химийн үйлдвэрлэлийн салбарт нийт 40
чиглэлээр 404 үйлдвэр албан ёсоор үйл ажиллагаа явуулдагаас 101 нь 2009 оны
эхний байдлаар санхүүжилтийн асуудал ба зах зээлийн эрэлттэй холбоотойгоор
зогсонги байдалтай байна.
7. Завхан аймагт аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 67 хувийг хүнсний
бүтээгдэхүүн, 13 хувийг модон эдлэл, 10 хувийг зөөлөн оёдол, 3 хувийг барилгын өнгөт
хавтан, тоосго, 2 хувийг эсгий угаасан ноос, 5 хувийг бусад бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл
эзэлж байна. Боловсруулах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй үйлдвэрлэгчдийн
43.5 хувь нь албан, 56.5 хувь нь албан бус хэлбэрээр үйл ажиллагаа явуулж байна.
Үйл ажиллагаа явуулж буй үйлдвэрлэгчдийн 41.2 хувь нь гар ажиллагаатай, 47.1 хувь
нь хуучин хоцрогдсон техник технологиотой. Боловсруулах үйлдвэрүүдийн 67.6 хувь нь
нийт хүчин чадлынхаа 50 хүртлэх хувийг ашигладаг байна.
8. Хэнтий аймгийн үйлдвэрлэлийн салбарын хөгжил хангалтгүй байна. 2008
оны байдлаар нийт 131 үйлдвэрүүдийн 66.4% нь тогтвортой, 33.6% нь зогсонги,
үйлдвэрүүдийн 75% нь хүчин чадлынхаа 10-50% хүртэлх хувийг ашиглан бүтээмж
бага, хоцрогдсон техник, технологиор үйлдвэрлэл явуулж байна.


178


САНАЛ
1. Судалгааны үр дүнгээс харахад аймгууд нь нөөц бололцоо, зах зээлийн багтаамж,
дэд бүтцийн хөгжлөөрөө ялгаатай тул үйлдвэржүүлэлтийн нэгдсэн нэг бодлого байх
боломжгүй юм. Ийм учраас Монгол улсыг үйлдвэржүүлэхдээ дараах гурван бүсэд
хуваан бүс бүрийн онцлогт тохирсон бодлогыг боловсруулан хэрэгжүүлэх нь зүйтэй.
Үүнд:
a. Улаан бүс: Зах зээлийн багтаамж сайтай, том зах зээлд ойр, дэд бүтцийн
хөгжил сайн, томоохон үйлдвэрлэлийн бааз суурьтай, Дархан, Эрдэнэт,
Улаанбаатар, Чойбалсан, Сайншанд хотууд.
b. Улбар шар бүс: Зах зээлийн багтаамж дунд зэрэг, дэд бүтэц сайтай,
тодорхой чиглэлийн үйлдвэрүүдтэй, Хэнтий, Сэлэнгэ, Төв, Архангай, Өвөрхангай,
Булган аймгууд,
c. Шар бүс: Зах зээлийн багтаамж бага, дэд бүтцийн хөгжил сул, Завхан,
Баян-Өлгий, Ховд, Хөвсгөл, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дундговь,
Сүхбаатар аймгууд.
2. Улаан бүсийн үйлдвэрлэгчдийг дэмжихдээ үйлдвэрлэл эрхлэх хууль эрхийн зохистой
орчинг бүрдүүлэх, үйлдвэрлэгчдийг нэмүү өртөгийн сүлжээгээр нь дэмжих
шаардлагатай, улбар шар бүсийн үйлдвэрлэгчдийг дэмжихдээ үйлдвэрлэл эрхлэх
нөхцөл боломжийг бүрдүүлэх: үйлдвэрлэлийн болон нийгмийн зохистой дэд бүтцийг
бий болгох, татварын хөнгөлөлт урамшуулал үзүүлэх, техник технологийн хоцрогдлыг
арилгах зорилгоор хөрөнгө оруулалтыг түлхүү хийх, төмөр зам, автозамын сүлжээг
өргөтгөх, шар бүсийн үйлдвэрлэгчдийг дэмжихдээ хамгийн түрүүнд дэд бүтэц түүний
дотор эрчим хүчний асуудлыг улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар шийдвэрлэх,
татварын хөнгөлөлт чөлөөлөлт, ажлын байр бий болгосны урамшууллыг олгох нь
зүйтэй.
3. Үйлдвэрлэлийн бүс бүрийн хэмжээнд эдийн засгийн, үйлдвэрлэлийн тодорхой цогц,
харилцан уялдаатай бодлого боловсруулж үйлдвэрлэлийн хоршилт, төрөлжилтийг бий
болгох, тухайлбал, улаан бүсийг экспортонд чиглэгдсэн, улбар шар бүсэд импортыг
орлох, шар бүсэд орон нутгийн хэрэгцээг хангах бүтээгдэхүүнээр нь төрөлжүүлэх,
4. Үйлдвэржүүлэлтийг бодит ажил болгон хэрэгжүүлэх үүднээс Дархан сумыг
үйлдвэрийн жишиг хот болгон хөгжүүлж, улмаар үйлдвэрлэлийн чөлөөт бүсийн эх
суурийг бий болгох, чөлөөт бүсэд үйлдвэрлэл эрхлэх таатай орчин, гадаадын хөрөнгө
оруулах тааламжтай нөхцөлийг зохих хуулийн дагуу үе шаттайгаар бүрдүүлэх,
5. Үйлдвэржүүлэлтийг хэрэгжүүлэхэд хамгийн түрүүнд түлш, цахилгаан эрчим хүчний
найдвартай баазтай болох замаар салбарын тогтвортой хөгжлийг хангаж, техник
технологийн шинэ ололтыг нэвтрүүлэх үндсэн дээр эрчим хүчний хангамжийн үр
ашигтай найдвартай тогтолцоог бүрдүүлэх, төмөр зам, авто замын сүлжээг өргөтгөх,
6. Мэдлэгийн багтаамж ихтэй үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилгоор үйлдвэрлэлийн
тэргүүлэх салбарт ажиллах нарийн мэргэжлийн, өндөр мэдлэг боловсролтой,
мэргэжилтэнүүдийг өндөр хөгжилтэй орнуудад бэлтгэх, мэргэжилтэй ажиллагсадыг
бэлтгэх мэргэжлийн боловсролын салбарт үйлдвэрлэлийн дадлага хийх бааз суурийг
сайжруулж, үйлдвэрлэгчидтэй хамтран ажиллах нөхцөлийг бий болгосноор чадвартай
ажиллагсадыг бэлтгэж, хөдөлмөрийн зах зээлийг хамгаалах бодлого явуулж,
ажилгүйдлийг багасгах,
7. Үйлдвэрлэлд дэвшилтэт, шинэ тоног төхөөрөмж, технологи нэвтрүүлэх, олон улсын
зээл, тусламжийн зарцуулалт, ашиглалтанд хяналт тавьж байх, үйлдвэрлэгчдийг бага
хүүтэй урт хугацаатай хөрөнгө оруулалтын зээлээр дэмжих зорилгоор Засгийн газрын
хөрөнгө оруулалтын банк байгуулах,
179
8. Үйлдвэржүүлэлтийг хэрэгжүүлэхийн тулд үндэсний үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүнийг
импортын бүтээгдэхүүнээс хамгаалах бодлого баримталж импортоос хараат байдлаас
алхам алхамаар гарах, үүнийг хүнсний бараа бүтээгдэхүүнээс эхлэх,
9. Орон нутгийн төр, захиргаа, иргэд, үйлдвэрлэгчид, төсөл хэрэгжүүлж байгаа төсөл,
хөтөлбөрийн газрууд хамтран “Орон нутгийн үйлдвэржүүлэлтийг дэмжих сан”
байгуулах , жижиг дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сан, хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сан,
сум хөгжүүлэх сан зэргийг нэг санд төвлөрүүлэн үйл ажиллагааг нь ил тод болгож,
зээлжих шалгууруудыг тодорхойлон, шинээр бий болгосон ажлын байрт урамшуулал
олгох.














































180
Хавсралт 6. 1. Үйлдвэржүүлэлтийн судалгааны танилцуулга

Монгол улсын
үйлдвэржүүлэлтийн
зарим асуудалд
Монгол улсын засгийн газар
Тэргүүн шадар сайдын алба
Бүс нутгийн эдийн
засгийг дэмжих
хөтөлбөр
Судалгааны баг


Судалгааны обьект:
• Завхан,
• Дархан-Уул,
• Хэнтий.
Судалгааны зорилго:
• хөгжүүлэх боломжтой үйлдвэрүүдийг
тодорхойлох,
• дэмжих арга замуудыг санал болгох.
Үйлдвэржүүлэлтийн судалгаа




181

Үйлдвэрлэл хөгжихөд зайлшгүй
байх нөхцөлүүд:
• Зах зээл
• Цахилгаан эрчим хүч
• Мэргэжилтэй ажиллах хүч
• Түүхий эдийн нөөц боломж
• Санхүүжилт





Үйлдвэржүүлэлтийн чиг хандлага
Монгол
(Competitive industrial performance index) Монгол улс дэлхийн 155 орноос
2000 онд 115-р , 2005 онд 108-р байранд оржээ.
Эх үүсвэр:Industrial Development report 2009, UNIDO


182






Монгол улсын үйлдвэржүүлэлт
Олборлох үйлдвэрлэлийн салбарын өсөлт ихээхэн хурдацтай
байгаа бөгөөд харамсалтай нь эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж,
“нэмүү өртөгийг” бүтээдэг боловсруулах аж үйлдвэрийн хөгжил ахиц
муутай байна.
16.1 71.8 12.1
51.9 34.8 13.3
60.2 27.7 12.1
68.4 22.4 9.2
67.8 24.3 7.9
1990
1995
2000
2005
2007
Аж үйлдвэрийн дэд салбаруудын бүтэц, %
Уул уурхай Боловсруулах Цахилгаан дулаан





Үйлдвэржүүлэлтийн бодлого
Судалгаанаас үзэхэд аймгууд нь нөөц бололцоо, зах зээлийн
багтаамж, дэд бүтцийн хөгжлөөрөө ялгаатай тул нэгдсэн нэг бодлого
байх боломжгүй юм.
•Зах зээлийн багтаамж
сайтай,
•том зах зээлд ойр,
•дэд бүтцийн хөгжил
сайн,
•томоохон
үйлдвэрлэлийн
бааз суурьтай
•Зах зээлийн
багтаамж
дунд зэрэг,
•дэд бүтэц сайтай,
•тодорхой чиглэлийн
үйлдвэрүүдтэй
•Зах зээлийн
багтаамж бага,
•дэд бүтцийн
хөгжил сул
ДАРХАН ХЭНТИЙ ЗАВХАН




183








Үйлдвэржүүлэлтийн бүс
Чойбалс ан
Э рдэнэт
Дархан
Улаанбаатар
С айншанд



Өнөөгийн үйлдвэрүүд:
Дархан
Нийт
үйлдвэрлэлийн
чиглэл
40
Үйлдвэрийн тоо 404
Тогтвортой 75%




184





Хөгжих ирээдүйтэй өнөөгийн үйлдвэрүүд:
Дархан
Үйлдвэрлэлийн
чиглэл
22
Шаардлагатай
санхүүжилт
99.2 тэрбум



Үйлдвэрлэлд гарч байгаа
хандлага, боломжууд







185







Хөгжих шинэ үйлдвэрүүд:
Дархан
Үйлдвэрлэлийн
чиглэл
24
Шаардлагатай
санхүүжилт
5.9 тэрбум
төгрөг




Улаан бүсийн үйлдвэрлэгчдийг
хэрхэн дэмжих вэ?
Үйлдвэрлэл
хөгжих
хууль эрх зүйн
зохистой орчин
бүрдүүлэх - 6
санал
Дархан сумыг
үйлдвэржилтийн
жишиг хот буюу
загвар хот
болгох
Үйлдвэрлэгчдийг
үнэ цэнийн
сүлжээгээр нь
дэмжих
Стандартууд
Хувийн
хэвшилд
төрөөс
ХО
хийх




186






Үйлдвэрлэгчдийг үнэ цэнийн
сүлжээгээр нь дэмжих




Өнөөгийн үйлдвэрүүд: Хэнтий





187





Хөгжих ирээдүйтэй өнөөгийн үйлдвэрүүд



Үйлдвэрлэлд гарч байгаа
хандлага, боломжууд
Эрчимжсэн
МАА
Үр тариа
Төмс
хүнсний
ногооны
тариалалт
Б
о
л
о
м
ж
Органик
бүтээгдэ-
хүүний
хэрэглээ
Ө
Н
Ө
Ө
Д
Ө
Р
Иргэдийн
барилгажих
хүсэл
эрмэлзэл
Мах, сүү, хүнсний
ногоо,
Үрийн аж ахуй
Гурилын үйлдвэр
Малын тэжээл
Х
А
Н
Д
Л
А
Г
А
Зөгийн бал
Цөцгийн тос
Жимс жимсгэнэ
Чацарганы тос,
жүүс
Боодлын цаас
Цемент
тоосго
хөнгөн
блок
И
Р
Э
Э
Д
Ү
Й







188







Хөгжих шинэ үйлдвэрүүд
Нийт хөрөнгө оруулалт - 14.3 тэрбум төгрөг
265.0
850.0
540.0
500.0
4,691.0
2,220.0
5,311.0
₮0 ₮1,000 ₮2,000 ₮3,000 ₮4,000 ₮5,000 ₮6,000
Бусад
Химийн үйлдвэр
Эрчимжсэн аж ахуй
Уул уурхай
Барилгын материал
Газар тариалан
Хүнсний үйлдвэр



Улбар шар бүсийн үйлдвэрлэгчдийг
хэрхэн дэмжих вэ?
Үйлдвэрлэл
эрхлэх нөхцөл
боломжийг
бүрдүүлэх
татварын
оновчтой
хөнгөлөлт
урамшуулал
үзүүлэх
шинэ, техник,
технологийн
хөрөнгө
оруулалт





189










Санхүүжилтийн боломжит хувилбарууд
50%
20%
10%
9%
6%
3% 1%1%
Хөгжлийн банк Төслийн зээл Дотоодын хөрөнгө оруулалт
Хадгаламж зээлийн хоршоо Бартерийн худалдаа Гурвалсан гэрээ
ЖДҮ хамтран хөрөнгө оруулах Үйлдвэрлэгчид өөрсдийн хөрөнгө


Малчид, боловсруулах үйлдвэр, банк
хоорондын гурвалсан гэрээ
Áîëîìæòîé
.7
3,989,816
Áîëîìæãүé
.3
0
Òүүõèé ýäèéí çýýë: 1.1% ñàðûí õүү, 6 ñàð
Çýýë îëãîíî
.5
- 2,883,245
Îëãîõãүé
.5
0
Áàíêíû çýýë: 24% æèëèéí õүү
Çýýë îëãîíî
.3
- 82,903
Îëãîõãүé
.7
0 Òөñëèéí çýýë: 12% æèëèéí õүү
Ìàõ áîëîâñðóóëàõ үéëäâýð
2 òýðáóì òөã



190
Өнөөгийн үйлдвэрүүд: Завхан



Үйлдвэрлэлд гарч байгаа хандлага боломжууд
Дархан нэхий, Эрдэнэт хивс
зэрэг үйлдвэрүүдийн түүхий
эдээ бэлтгэдэг гол бүс
Үйлдвэрлэл технологийн
парк байгуулах
Төмс хүнсний ногоо, малын
тэжээлийн тариалалт
нэмэгдэж байгаа
Усалгаатай газар
тариалан хөгжүүлэх
Эрчимжсэн мал аж ахуйг
хөгжүүлэх
Гурил, малын тэжээлийн
үйлдвэр хөгжих
Мах боловсруулах үйлдвэр
хөгжих
Үйлдвэрлэгч - хэрэглэгчдийн
хоорондын хамтын ажиллагаа
бий болох







191



Үйлдвэржүүлэлтийн үе шат
I үе шат 2009 - 2011
Эрчим хүчний үйлдвэр
• Талх нарийн боовны цех
• Сүүний чиглэлийн аж ахуй
• Барилгын материал
• Төмс хүнсний ногоо
• Уламжлалт эсгий эдлэл
• Уламжлалт арьс ширэн эдлэл
II үе шат 2011 - 2015
• Эрчим хүч, дулаан, уурын
үйлдвэрлэл
• Мах боловсруулах үйлдвэр
• Гурилын үйлдвэр
• Барилгын материал
• Ноос угаах үйлдвэр
• Сарлагийн хөөвөр боловсруулах




Хөгжих ирээдүйтэй өнөөгийн үйлдвэрүүд
4,2
1,5
0,05
0,12
7,1
0 2 4 6 8
Хүнсний салбарт
Барилга
Газар тариалан
Эрчимжсэн MAA
Хөнгөн үйлдвэр

192

Шар бүсийн үйлдвэрлэгчдийг
хэрхэн дэмжих вэ?
Улсын
төсвийн
хөрөнгө
оруулалт-
эрчим хүч
Бүс
нутгийн
ялгавартай
бодлого
явуулах
Татварын
хөнгөлөлт,
чөлөөлөлт
Ажлын
байрны
урамшуулал
Mэргэжилтэн
төрийн
сангийн
хөрөнгөөр
бэлтгэх
Санхүүжилтийн боломжит хувилбарууд
• Лизингийн үйлчилгээ
• Зээлийн баталгааны сан
• Хөдөөд хадгаламж зээлийн
хоршоог байгуулах











193




Үйлдвэрлэл хөгжихөд зайлшгүй
байх нөхцөлүүд:
• Зах зээл
• Цахилгаан эрчим хүч
• Мэргэжилтэй ажиллах хүч
• Түүхий эдийн нөөц боломж
• Санхүүжилт
Үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх хөрс суурь
болсон дэд бүтцийн асуудлыг шийдвэрлэх
Гурван тойргийн онол
Энэ онолоор улс орныг үйлдвэржүүлэхэд
нилээд хугацаа шаардсан, нарийн
төвөгтэй, бэлтгэлийн чанартай “хоёр
тойрог” болох дэд бүтэц, түүхий эдээ
боловсруулах, жижиг үйлдвэрийг
хөгжүүлэх....





194
АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛЫН ЖАГСААЛТ
Нэг. Хууль, тогтоомж:
1. Бүсчилсэн хөгжлийн удирдлага зохицуулалтын тухай хууль, УБ, 2003
2. Жижиг дунд үйлдвэрийн тухай хууль, УБ, 2007
3. Жижиг дунд үйлдвэрийн эрх зүйн баримт бичгүүд, УБ, 2008
4. Монгол улсын Засгийн газар “Жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих хөтөлбөр”, УБ,
2005
5. Монгол улсын Засгийн газар Бүсчилсэн хөгжлийн хөтөлбөр (2006-2015 он), УБ,
2005 он
6. Монгол улсын Засгийн газрын 2008-2012 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр, УБ,
2008
7. Монгол улсын Засгийн газар “Монгол улсын мянганы хөгжлийн зорилтод
суурилсан Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого”, 2008
8. Монгол улсын Засгийн газар “Оёмол бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх
хөтөлбөр”,УБ, 2003
9. Монгол улсын Засгийн газар “Хувийн хэвшилийн хөгжлийн стратеги”, 2008
10. Монгол улсын Засгийн газар, “Үйлдвэрлэл технологийн парк байгуулж,
хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, УБ, 2003
11. Монгол улсын Засгийн газар, Үндэсний инновацийн тогтолцоог хөгжүүлэх
хөтөлбөр, УБ, 2007

Хоёр. Ном товхимол:
10. Аж үйлдвэрийн салбарын өрсөлдөх чадварын үнэлгээ, НҮБАҮХБ, Монгол улсын
үйлдвэр худалдааны яам, Вена, 2006
11. Анисимцев Н.В., Бунин В.Н., Денисов Ю.Д. и др. Япония в современном мире:
Факторы стабилизации развития и безопасности. - М.: МАКС-пресс, 2000
12. Архангельский Ю.С., Коваленко И.И. (1988). Межотраслевой баланс
13. Багабанди.Н, Шинэ зууны өмнөх бодлого, зорилт, УБ, 1998
14. Бүс нутгийн эдийн засгийг дэмжих, бүсийн онцлогтой арга механизмыг Завхан
аймгийн жишээн дээр боловсруулж, зөвлөмж санал боловсруулах судалгааны
тайлан, ГТХАН-ийн “Бүс нутгийн эдийн засгийг дэмжих” хөтөлбөр, УБ, 2009
15. Гүрбадам. Ц, Актуальные проблемы социалистической индустриализации МНР,
Москва, 1980
16. Гүрбадам. Ц, Монгол улсын аж үйлдвэржүүлэлтийн түүхээс дурсахуй, УБ, 2004
17. Гүржав.Л, БНМАУ-ын аж үйлдвэрийн эдийн засаг, УБ, 1980
18. Дархан-Уул аймгийн статистик мэдээлэл, 1990-2008 он
19. Давгадорж.Д, “Монгол улсын XXI зууны тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөр, УБ,
2002
20. Завхан аймгийн статистик мэдээлэл, 1990-2008 он
21. Завхан аймгийн нийгэм эдийн засгийг 2009 онд хөгжүүлэх хөтөлбөр
22. Завхан Аж үйлдвэрийн парк төслийн төсөл
23. Жигжид.Б, Монгол улсын дэд бүтэц, өчигдөр, эдүгээ, маргааш, УБ, 2006
24. Кархин Г.И., Чесноков А.С. (1983).О методологии измерения структурных
сдвигов. В ЭММ т.1983, XIX, вып.2. с.251-259
25. Крушевский А.В., Барков Е.В., Поддубный А.Р. (1973). Экономико-
математические модели в планировании и управлении народным хозяйством
26. Леонтьев В., Межотраслевая экономика, Москва, 1988
27. Мировая экономика, под ред. Булатова А.С. Москва “ЮРИСТЪ” 1999,
28. Монгол улсын тогтвортой хөгжлийн стратегийн хэрэгжилтийн үнэлгээний тайлан,
Улаанбаатар, 2008
29. Монгол улсын ашигт малтмалын ордыг үр ашигтай ашиглах асуудалд, УБ, 2007
30. Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Зүүн бүсийн
хөгжлийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн явц, цаашдын зорилт “ сэдэвт зүүн бүсийн
зөвлөгөөний материал, УБ, 2008
195
31. Монгол улсын хүний хөгжлийн илтгэл, Улаанбаатар, 2007 он,
32. Монгол улсын ажил эрхлэлт, ядуурал судалгааны тайлан, Улаанбаатар, 2007
33. Намжим.Т, Монголын аж ахуй эдийн засаг түүхэн гурван үед, УБ, 2000
34. Оросоо Г. Үндэсний тооцооны систем, УБ 2008,
35. Очирбат.П, Нүүрсний аж үйлдвэрийн хөгжлийн стратеги ба экологи, УБ, 2002
36. Система матричных модепей технико- экономического управления на
предприятии, Москва, 1977
37. ХХААХҮЯ, Хөдөө орон нутгийн үйлдвэрлэлийн өнөөгийн байдал хэтийн төлөв,
УБ, 2009
38. Хэнтий аймгийн статистик мэдээлэл, 1990-2008 он
39. Ширнэн.Ш, БНМАУ-ын аж үйлдвэрийн бүтээмж үр ашгийн зарим асуудалд, УБ,
1987
40. Applications of the Policy Analysis Matrix (PAM). (1991). ed. Alex Winter-Nelson
41. Boardman A.E., et al. (2006). Cost-Benefit Analysis
42. Bowerman B.L. and O’Connell R.T.(2003). Business Statistics in Practice
43. Delineation and structure of the economic region of Uliastai and Yabkhan aimag,
report GTZ RED program Mongolia, UB, 2007
44. Global value chains in the Argifood sector, UNIDO, Vienna, 2006
45. Inductrial development report 2009, UNIDO
46. Leontief W.,Carter A.P.,and Petri P.A.(1977).The future of the world economy


Гурав. Интернэт эх үүсвэр
47. http://www.mongolia-dairy.mn
48. http://www.open-government.mn
49. http://num.edu.mn/Portals/0/innovationprogram.pdf
50. http://www.nfve.mn
51. http://www.nfve.mn/index
52. http://www.itpark.mn
53. http://www.mofa.gov.mn
54. http://mofa.mn/
55. http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/
56. www.unido.org
57. http://en.wikipedia.org/wiki/Industry_Classification_Benchmark
58. http://www.investorwords.com/2447/industry.html
59. http://www.nso.mn/


ÀÃÓÓËÃÀ Ñ

ÇÓÐÃÓÓÄ
Зураг 1. 1 Үйлдвэрлэл эрхлэгчид салбараар ..............................................................................9

Зураг 2. 1. Дэлхийн улс орнуудын үйлдвэржүүлэлтийн хөгжлийн хандлага ..........................12 Зураг 2. 2. Пенангийн үйлдвэржилтийн хөгжил, Малайз .........................................................16 Зураг 2. 3. Аж үйлдвэрийн салбарын бүтэц, % .........................................................................19

Ç
Зураг 4. 1.ДНБ үйлдвэрлэл/сая төг/ ...........................................................................................98 Зураг 4. 2.ДНБ-ний бүтэц /хувиар/ .............................................................................................98 Зураг 4. 3 Нэг хүнд оногдох ДНБ /мян төг/ ................................................................................98 Зураг 4. 4 Хөдөлмөр эрхлэлт салбараар ..................................................................................99 Зураг 4. 5 Малын тоо толгой/ мян тол/ ......................................................................................99 Зураг 4. 6 Малын бүтэц, 2008 он ...............................................................................................99 Зураг 4. 7. Тариалсан талбай ургац ........................................................................................100 Зураг 4. 8. Ургацын бүтэц .........................................................................................................100 Зураг 4. 9 Хүний хөгжлийн эрэмбэ1 .........................................................................................100 Зураг 4. 10. Үйл ажиллагааны хандлага .................................................................................101 Зураг 4. 11 Бүтээгдэхүүний төрлөөр ......................................................................................101 Зураг 4. 12 ЖДҮ-ийн байршил /сумаар/ .................................................................................102 Зураг 4. 13 Аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүн /сая төг/ .........................................................102 Зураг 4. 14 Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний бүтэц ..................................................................103 Зураг 4. 15. Техник технологийн өнөөгийн байдал................................................................103 Зураг 4. 16. Хүчин чадал ашиглалтын байдал........................................................................103 Зураг 4. 17 Үйлдвэрүүдэд учирдаг бэрхшээлүүд ....................................................................104 Зураг 4. 18.Үйлдвэрлэгчдэд учирдаг бэрхшээл /төрийн удирдах ажилтаны/ .......................105 Зураг 4. 19.Техник, технологийн өөрчлөлт .............................................................................106 Зураг 4. 20. Борлуулалтын орлогод эзлэх нэмүү өртөг..........................................................106 Зураг 4. 21. Завхан аймгийн үйлдвэрүүдийн өнөөгийн байдлын зураглал ..........................107 Зураг 4. 22. Зах зээл эрэлт ......................................................................................................108 Зураг 4. 23. Зураг Завхан аймгийн эрчим хүчний ирээдүй ....................................................111 Зураг 4. 24 Эдийн засгийн өсөлтийн прогноз ..........................................................................120 Зураг 4. 25. Салбарын бүтцийн өөрчлөлт ...............................................................................120 Зураг 4. 26. Санхүүжилтийн зохистой хэлбэрүүд ...................................................................121 Зураг 4. 27. Үйлдвэрлэгчдийн шаардлагатай санхүүжилтээ босгохоор төлөвлөсөн аргууд .........................................................................................................................................123 Зураг 4. 28. Санхүүжилтийн хэмжээ ба зориулалт .................................................................123 Зураг 4. 29. Төрийн оролцоо ....................................................................................................124 Зураг 4. 30. ТББ-ийн оролцоо ..................................................................................................125 Зураг 4. 31 Иргэдийн оролцоо/ хувиар/ ...................................................................................126

Зураг 5. 1. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний бүтцийн өөрчлөлт ..............................................134 Зураг 5. 2. Нийт малын тоо ......................................................................................................134 Зураг 5. 3. Тариалсан талбай, га .............................................................................................135 Зураг 5. 4. Хураасан ургац, тн ..................................................................................................135

1

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->