P. 1
2007 BOY Tailan

2007 BOY Tailan

|Views: 1,202|Likes:
Published by Regzen

More info:

Published by: Regzen on Mar 14, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/01/2012

pdf

text

original

ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ßÀÌÍÛ 2007 ÎÍÛ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÒÀÉËÀÍ

Aàéãàëü îò÷íû ÿàì Çàñãèéí ãàçòûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºòèéí
ááëýëòèéã ýò÷èìæ¿¿ëýõ çîòèëãîîò Aàéãàëü îò÷íû áîäëîãî, òºëºâëºëºëò,
çîõèöóóëàëòûã òîãòâîòòîé õºãæëèéí ¿çýë áàòèìòëàëä íèéö¿¿ëýí ººò÷èëæ, áàéãàëü
õàìãààëëûí ýòõ ç¿éí îò÷èíã ºíººãèéí íºõöºëä òîõèòóóëàí øèíý÷ëýëèéã ã¿íçãèéò¿¿ëýõ,
ñòòàòáãèéí ÷èãëýë¿¿äèéã õýòýãæ¿¿ëýõ çîòèëãîîò äàòààõü áîäëîãûí çîòèëòóóäûã
äýâø¿¿ëæ àæèëëàëàà. ¿íä:
1. Aàéãàëü îò÷íîî õàòèóöàí õàìãààëàõ, áàéãàëèéí íººö, áàÿëãèéã äàâóó
ýòõýýò àøèãëàõ, íºõºí ñýòãýýõ òàëààò äýëõèé íèéòýä õ¿ëýýí çºâøººòºãäñºí íóòãèéí
èòãýäýä ò¿øèãëýñýí ìáíáæìáíòèéã ºòãºíººò íýâòò¿¿ëíý.
2. Aàéãàëü îò÷èíä ýýëòýé òáõíèê, òáõíîëîãèéã íýâòò¿¿ëæ, îò÷íû áîõèòäîë,
ò¿¿íèé äîòîò àãààòûí áîõèòäëûã áóóòóóëàõ àòãà õýìæýý àâíà.
3. Öîâîò, õîâîòäñîí çàòèì àìüòíûã ãàòøóóëàí òýæýýõ, ºñãºí ¿òæ¿¿ëýõ, ñýòãýýí
íóòàãøóóëàõ, óòãàìëûã òàòüæ óòãóóëàõ áîëîí áèîòáõíèêèéí àòãà õýìæýýíèé öàò
õ¿òýýã ýòñ íýìýãä¿¿ëíý.
4. Îéí íººöèéí áîäëîãûí øèíý÷ëýë õèéæ, îéæóóëàëò, îéí àò÷èëãàà
öýâýòëýãýýíèé öàò õ¿òýýã íýìýãä¿¿ëíý.
5. Oóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàò íóòãèéí ìáíáæìáíòèéã áîëîâñòîíãóé áîëãîæ,
øèíý ìáíáæáìáíòèéí õ¿òýýã ºòãºòãºíº.
6. Äàäààä õàìòüí àæèëëàãààã ºòãºæ¿¿ëæ, ãàäààäûí òóñëàìæààò õýòýãæèõ
òºñºë, õºòºëáºò¿¿äèéí ¿ò ºãººæèéã ñàéæòóóëæ, õºòºí㺠îòóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëíý.
7. Iîíãîë îòíû óñíû íýãäñýí ìáíáæìáíòèéã áîëîâñòóóëàõ ýõëýëèéã òàâüæ, õ¿í
àìûí ýò¿¿ë àõóéí øààòäëàãà õàíãàñàí óñíû íººö, õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëíý.
8. Aàéãàëü îò÷íû õÿíàëò-øèíæèëãýýíèé ñ¿ëæýýã ºòãºæ¿¿ëæ, òáõíèê
õàíãàìæèéã ñàéæòóóëàõ çýòýã áîëíî.
ÍÝÃ. ÓÄÈÐÄËÀÃÀ ÇÎÕÈÎÍ ÁÀÉÃÓÓËÀËÒ, ÑÀËÁÀÐÛÍ
Õ¯ÍÈÉ ÍªªÖ, ժЪÍê ÎÐÓÓËÀËÒÛÍ ÒÀËÀÀÐ
Nàëáàòûí õýìæýýãýýò 2806 õ¿í àæèëëàæ áàéãààãààñ Çàñãèéí ãàçòûí
õýòýãæ¿¿ëýã÷ àãáíòëàã Oñíû õýòýã ýòõëýõ ãàçàòò 67, Oñ öàã óóò îò÷íû
øèíæèëãýýíèé ãàçàòò 262, ò¿¿íèé îòîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäàä 1466, îé
óñíû õàéãóóë ñóäàëãààíû òºâä 40, OÖÄÍ-èéí õàìãààëàëòûí çàõèòãààäàä 369,
Aàéãàëü îò÷íû àëáàäàä 527, íäýñíèé õîòîî, òîâ÷îî, àëáàäàä 13, ÿàìíû
àïïàòàòàä 62 õ¿í òóñ òóñ àæèëëàæ áàéíà.
1
ÝÐÕÝÌ ÇÎÐÈËÃÎ
Õ¿íèé ýð¿¿ë àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ ýðõèéã õàíãàõ, íèéãý ì, ýäèéí
çàñãèéí õºãëèéã !àéãàëü îð÷í" #ýí$ýë#ýé ó%ëäóóëàõ, ºíºº !îëîí èðýýä¿é
¿&èéíõíèé ýðõ à'ãèéí ¿¿äíýýñ !àéãàëü îð÷í"ã õàìãààëàõ, #¿¿íèé !à%ëãèéã
çîõèñ#îé à'èãëàõ, àì (ñîîð íºõºí ñýðãýýõ !îëîìèéã !¿ðä¿¿ëýõ õýðýã# #ºð,
èðãýí, à àõóéí íýã, !àéãóóëëàã"í õàì#"í ÷àðìàéë# #ýì$ýë, ñàíàà÷ëàã"ã
÷èãë¿¿ëýõýä îð'èíî)
ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÕªÒªËÁªÐÈÉÍ ÇÎÐÈËÒ
Á!"#$!% &'#"$!% ()"#(, *+($,-+! .$"#(, %/(/% ,01"00( &+2#+"3%
4'#2" ,!5144#5, 06+#+"$!% &1$)5-! %$!"0), 02$!% *,"$!% &+2#+"3"
(010"577#%0. Á!"#8 +19$%-+! (+#&++-+! )0200##$!" %00#--0!, (71-00)5-0!
&+#"+5, &!"#8 ()"#(2 $1"02$!% +1+#:++, ('%#-3" %0)0"277#%0.
Aàéãàëü îò÷íû ñàëáàòûí àæèëòíóóäààñ òºòèéí äýýä øàãíàëààò 13 õ¿í,
áàéãàëü îò÷íû ÿàìíû øàãíàëààò 599 õ¿í øàãíàãäñàíààñ 360 íü áàéãàëü îò÷íû
òýòã¿¿íèé àæèëòàí, 229 íü æóóõ áè÷ãýýò øàãíàãäñàí áàéíà. Aàéãàëü
îò÷íû ñàëáàòûí àæèëòíóóäààñ òºòèéí äýýä øàãíàëààò 13 õ¿í, áàéãàëü îò÷íû
ÿàìíû øàãíàëààò 599 õ¿í øàãíàãäñàíààñ 360 íü áàéãàëü îò÷íû òýòã¿¿íèé
àæèëòàí, 229 íü æóóõ áè÷ãýýò øàãíàãäñàí áàéíà.
Eõ á¿òýýí áàéãóóëàëòûí æèë 2007 îíä áàéãàëü îò÷íû ñàëáàòò íèéòäýý
6307.2 ñàÿ òºãòºãèéí õºòºí㺠îòóóëàëò, 22283.7 ñàÿ òºãòºãèéí ñàíõ¿¿æèëò
õèéãäñýí íü ºìíºõ æèë¿¿äýýñ 2-4 äàõèí íýìýãäñýí áàéíà.
Á!"#8 +19%3 ,#&13% -/,/;, (/1/%"/
+144##-, $( *,;1, -+%+" -/(//1/)5$!% *12#
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Nàëáàòûí
òºñºâ /íèéò
ä¿íãýýò/
3164.9 4287.3 5212.5 5482.7 6232.2 11773.5 22283.7
õºòºíãº
îòóóëàëò, èõ
çàñâàò, òîíîã
òºõººòºìæèéí
çàòäàë
21.0 65.0 100.0 124.0 565.0 2823.0 6307.2
"Çàòèì ÿàìäûí ¿éë àæèëëàãààíû ñòòàòáãè, á¿òöèéí ººò÷ëºëòèéí
õºòºëáºò çºâøººòºõ, çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö áàòëàõ òóõàé" Iîíãîë Oëñûí
Çàñãèéí ãàçòûí 2006 îíû 36 äóãààò òîãòîîëîîò:
1.Oîãòâîòòîé õºãæèë, ñòòàòáãè òºëºâëºëòèéí ãàçàò,
2. Oºòèéí çàõèòãààíû óäèòäëàãûí ãàçàò,
3. Oóñãàé õàìãààëàëòòàé íóòãèéí óäèòäëàãûí ãàçàò,
4. Ö¿òýýëýí áóé îò÷èí, áàéãàëèéí íººöèéí ãàçàò,
5. Îéí áîäëîãî çîõèöóóëàëòûí õýëòýñ,
6. Äàäààä õàìòûí àæèëëàãààíû õýëòýñ,
7. Iýäýýëýë, õÿíàëò øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé õýëòýñ,
8. Nàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õýëòýñ ãýñýí 4 ãàçàò 4 õýëòýñòýé
àæèëëàëàà.
ªíººäºò óñ öàã óóò, îò÷íû õÿíàëò øèíæèëãýýíèé óëñûí ñ¿ëæýý öàã
óóòûí øèíæèëãýýíèé 121 ºòòºº, 192 õàòóóë, óñ ñóäëàëûí 125 õàòóóë,
áàéãàëü îò÷íû õÿíàëòûí 10 ëàáîòàòîòè, 24 õàòóóë, àýòîëîãèéí 7, íàòíû öàöòàã
ñóäëàëûí 19, àãòî öàã óóòûí 2 ºòòºº, Çîî öàã óóòûí 8 õàòóóë áóþó á¿ãä 507
íýãæòýéãýýò, Oñ öàã óóòûí õ¿òýýëýí, Iýäýýëýë, òîîöîîëëûí òºâ, Aàéãàëü
îò÷èí, õýìæèë ç¿éí òºâ ëàáîòàòîòè, Íèñëýãèéí öàã óóòûí òºâ, "Öóòûí øèì" òºâ,
îòîí íóòàãò àéìàã, íèéñëýëèéí Oñ öàã óóò, îò÷íû øèíæèëãýýíèé òºâ ãýñýí
ìýòãýæëèéí áàéãóóëëàãóóäòàéãààò ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ èòëýý.
Öàã óóòûí õàòóóëûí àæèãëàã÷äûí àëáàí òóøààëûí àíãèëàë 3 øàòààò,
òáõíèê÷äèéí àëáàí òóøààëûí àíãèëàë 2 øàòààò, àõëàõ òáõíèê÷äèéí àíãèëàë
2 øàòààò, èíæáíáò¿¿äèéí àíãèëàë 1 øàòààò, çàõèòëóóäûí àíãèëàë 2 øàòààò
òóñ òóñ äýýøèëæ ¿íäñýí öàëèí 78.4-100 õóâèàò íýìýãäëýý.
2
Oñ öàã óóò îò÷íû øèíæèëãýýíèé ãàçàò àõìàä íàñòíû òàëààò àâàõ çàòèì
àòãà õýìæýýíèé òóõàé ãàçòûí äàòãûí òóøààë ãàòãàæ, òóñ ñàëáàòûí
áàéãóóëëàãóóäààñ ºíäºò íàñíû òýòãýâýòò ãàò÷ áàéãàà àõìàäóóäàä 6 ñàòûí
àëáàí òóøààëûí öàëèíòàé òýíöýõ íýã óäààãèéí òýòãýìæ îëãîæ áàéõààò
øèéäâýòëýëýý.
2007 îíä Oñ öàã óóò îò÷íû øèíæèëãýýíèé ñ¿ëæýýíä íèéòäýý 955.0 ñàÿ
òºãòºãèéí õºòºí㺠îòóóëàëò õèéãäýæ, ã¿éöýòãýã÷ ñîíãîí øàëãàòóóëàõ àòãà
õýìæýýã çîõèîí áàéãóóëæ, õýòýãæèëòýä õÿíàëò òàâüæ àæèëëàñíààò
òºëºâëºãäñºí àòãà õýìæýý á¿òýí áèáëýâ. 2007 îíä õºòºí㺠îòóóëàëòààò
ñóìäûí öàã óóòûí 5 ºòòººíä øèíý áàòèëãà áàòüæ, Oëààíáààòàò õîòûí Oñ öàã
óóò îò÷íû øèíæèëãýýíèé òºâèéí áàòèëãûã ºòãºòãºæ, ãàçòûí òºòèéí àòõèâ,
ìýäýýëëèéí ñàíãèéí áàéò, àéìãóóäûí Oñ öàã óóò îò÷íû øèíæèëãýýíèé òºâèéí 4
áàòèëãà, öàã óóòûí ºòòººíèé 1 áàòèëãà, òºâ áàéò áîëîí AÎÖÇOË-èéí áàòèëãûí
èõ çàñâàò õèéæ, òºâ îòîí íóòãèéí 10 áàéãóóëëàãàä 13 àâòîìàøèí õóäàëäàí
àâ÷ ºã÷, ¿¿ëíèé øèíæèëãýýíèé çîòèóëàëòòàé öàã óóòûí õºäºë㺺íò òàäàò,
áàéãàëü îò÷íû øèíæèëãýýíèé çîòèóëàëòòàé áàãàæ, òîíîã òºõººòºìæ¿¿ä,
êîìïüþòáò, òáõíèê õýòýãñýë, òàâèëãà, öàã àãààòò çîòèóäààò íºëººëºõ òîíîã
òºõººòºìæ, òºâ áàéòíû öàõèëãààíû íººö ýõ ¿¿ñâýò àâàõ çýòýã îëîí ÷óõàë àòãà
õýìæýýã àâ÷ õýòýãæ¿¿ëëýý.
Nàëáàòûí òºñâèéã íýìýãä¿¿ëýõ òàëààò àâñàí àòãà õýìæýýíèé ¿ò ä¿íä
2007 îíä ñàëáàòûí óòñãàë òºñºâ ýò¿¿ëæèæ, àæèëëàãñäûí öàëèí, òýòãýìæ
óòàìøóóëëûí çàòäàë ºñ÷, òºñâèéí àëäàãäëààñ ãàò÷ ýõýëñýí áºãººä ºìíºõ
æèë¿¿äýä õèéãäýæ àìæààã¿é õóòèìòëàãäñàí õºòºí㺠îòóóëàëò, èõ çàñâàòûí
àæëóóä íäýñíèé ýâ íýãäëèéí Çàñãèéí ãàçòûí ¿áä á¿òýí õèéãäýæ,
àæèëëàãñäûí àæèëëàõ íºõöºë, áîëîìæ ñàéæèò÷ áàéíà.
Oñíû Öýòýã Yòõëýõ ãàçàò Çàõèòãàà, õàìòûí àæèëëàãààíû õýëòýñ,
Oñíû êàäàñòò, èíæáíáòèéí áàòèëãà áàéãóóëàìæèéí õýëòýñ, Oñíû íººöèéí
¿íýëãýý, ñàâ ãàçòûí ìáíáæìáíòèéí õýëòýñ ãýñýí 3 íýãæ, Oñíû õýìíýëòèéí òºâ,
Oñíû èíñòèòóò ãýñýí õàòúÿà áàéãóóëëàãóóäòàéãàà ¿éë àæèëëàãààãàà
ÿâóóëæ àæèëëàà.
Îé, óñíû õàéãóóë, ñóäàëãààíû òºâ íü 2007 îíä óäèòäàõ àæèëòàí 3,
èíæáíáò òáõíèêèéí ã¿éöýòãýõ àæèëòàí 34, òóñëàõ àæèëòàí 4, íèéò 41 õ¿íèé
á¿òýëäýõ¿¿íòýé àæèëëàæ òàâüñàí çîòèëòîî àìæèëòòàé õýòýãæ¿¿ëëýý.
Yíý îíä Oâñ íóóòûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàò íóòãèéí õàìãààëàëòûí
çàõèòãààíû êîíòîòûí áàòèëãûã øèíýýò áàòèóëæ, Äîâüãóòâàí ñàéõíû áàéãàëèéí
öîãöîëáîòò ãàçàò, Aîãäõàí óóëûí äàòõàí öààçàò ãàçòûí õàìãààëàëòûí
çàõèòãààíû áàòèëãûí èõ çàñâàòûã õèéëãýæ, õàìãààëàëòûí 5 çàõèòãààíä
áàéãàëü îò÷íû ÿàìíààñ, 8 çàõèòãààíä òºñ뺺ñ ñóóäëûí àâòîìàøèí îëãîñîí áàéíà.
Eíãýñíýýò òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàò íóòãèéí õàìãààëàëòûí 23 çàõèòãàà,
1 òºâ, 2 õýñãèéã àëáàíû áàéò, ìàøèí óíààãààò á¿òýí õàíãàëàà. Öàìãààëàëòûí
8 çàõèòãààã õîëáîîíû õýòýãñýëýýò, 85 áàéãàëü õàìãààëàã÷èéã ìîòîöèêëîîò,
6 áàéãàëü õàìãààëàã÷èéã íýã çàãâàòûí àæëûí áàéò, ñóóöààò, 90 áàéãàëü
õàìãààëàã÷èéã öàõèëãààí áîòîîõîéãîîò, 60 áàéãàëü õàìãààëàã÷èéã
äóòàíãààò, 40 áàéãàëü õàìãààëàã÷èéã ãàçàòç¿éí ñîëâèöîë òîãòîîã÷ áàãàæ
GPS-ýýò, 75 áàéãàëü õàìãààëàã÷èéã õèéí ãàò áóóãààò òóñ òóñ õàíãàæýý.
3
Aëòàé Nàÿíû òºñºë, Äýëõèéí áàéãàëü õàìãààëàõ ñàíãèéí
äýìæëýãòýéãýýò áàéãàëü õàìãààëàã÷äûã ºâºë, çóíû ä¿òýìò õóâöñààò,
Aàéãàëü îò÷íû àëáàä, õàìãààëàëòûí çàõèòãààã ãýòýë çýòãèéí àïïàòàòààò
õàíãàñàí áàéíà.
Aàéãàëü îò÷íû àëáàä, Oóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàò íóòãèéí
õàìãààëàëòûí çàõèòãààäààñ áàéãàëü õàìãààëàã÷äûí ìýòãýæèë, ÷àäâàòûã
äýýøë¿¿ëýõ òàëààò îëîí òàëò àòãà õýìæýýã àâ÷ õýòýãæ¿¿ëæ èòæýý.
Oóõàéëáàë, Äàòõàí -Oóë àéìãèéí Aàéãàëü îò÷íû àëáà áàéãàëü
õàìãààëàã÷äûí ìýòãýæèë äýýøë¿¿ëýõ 10 õîíîãèéí ñóòãàëòûã ÖAAEN-òàé
õàìòàò÷ çîõèîí áàéãóóëæýý. Öàí õýíòèéí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçòûí
õàìãààëàëòûí çàõèòãàà, Öýíòèé, Aàÿíõîíãîò àéìãèéí áàéãàëü îò÷íû àëáà
ñóìäûí áàéãàëü õàìãààëàã÷äàà, Yêî-Açè äýýä ñóòãóóëüä ñóòãàæ áàéíà.
Äóíäãîâü, Öºâñãºë àéìãèéí áàéãàëü îò÷íû àëáàä "Aàéãàëü îò÷èí"
ñýòã¿¿ëèéã óëèòàë òóòàì ãàòãàæ, áàéãàëü õàìãààëàëòûí àæëûí áîëîí
àæèãëàëòûí äýâòòèéã òóñãàéëàí õýâë¿¿ëæ òîãòìîë õºòë¿¿ëæ áàéãààãèéí
çýòýãöýý àéìãèéí áàéãàëü îò÷íû òºëºâ áàéäëûí òàéëàíã íîì áîëãîí áàéãàëü
õàìãààëàã÷äûí àæëûí õýòýãöýýíä çîòèóëàí õýâë¿¿ëæýý.
ÕÎ<Ð. ÁÎÄËÎÃÎ, ÝÐÕǯÉÍ ÎÐ×ÍÛà ÁÎËÎ=ÑÐÎÍÃÓÉ
ÁÎËÃÎÕ ÒÀËÀÀÐ
"Îéí òóõàé" / øèíý÷èëñýí íàéòóóëãà/, "Öóâèòãàñàí àìüä îòãàíèçìûí
òóõàé", Îçîíû ¿á äàâõàòãûã çàäàëäàã áîäèñûí òóõàé Iîíòáàëûí Ïòîòîêîëä
îòóóëñàí Aýýæèíãèéí íýìýëò, ººò÷ëºëòºä íýãäýí îòñíûã ñî¸òõîí áàòëàõ òóõàé
õóóëèóäûã Oëñûí Eõ Öóòëààò áàòëóóëæ, "Aàéãàëèéí óòãàìàë àøèãëàñíû
òºëáºòèéí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººò÷ëºëò îòóóëàõ òóõàé", "Aæ àõóéí ¿éë
àæèëëàãààíû òóñãàé çºâøººòëèéí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººò÷ëºëò îòóóëàõ
òóõàé", "Aàéãàëü îò÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººò÷ëºëò îòóóëàõ
òóõàé" õóóëèéí òºñë¿¿äèéã Çàñãèéí ãàçòûí õóòàëäààíààò õýëýëö¿¿ëæ
Oëñûí Eõ Öóòàëä ºòãºí ìýä¿¿ëýõýýò òîãòîâ.
"Aãààòûí áîõèòäëûã áóóóòóóëàõ òàëààò õýòýãæ¿¿ëýõ çàòèì àòãà
õýìæýýíèé òóõàé" Oëñûí Eõ Öóòëûí "Aàéãàëü îò÷íû õÿíàëòûí òîãòîëöîîã
ñàéæòóóëàõ òóõàé" Oëñûí Eõ Öóòëûí Aàéíãûí õîòîîíû òîãòîîë ãàòãàí
õýòýãæ¿¿ëæ áàéíà.
Îéí òóõàé õóóëèéí 27 äóãààò ç¿éëèéí 5 äóãààò çààëòûã õýòýãæ¿¿ëýõ
çîòèëãîîò "Oàòèìàë îéã ¿íýëýõ, óëñûí îéí ñàíä õóäàëäàí àâàõ æóòàì", Eòãýí,
íºõºòëºë, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãààñ õóäàëäàæ àâàõ òàòèìàë îé, ìîäíû
æèøèã ¿íèéí òºñºë, Îéã íºõºí ñýòãýýõ àæëûí çàòäëûí ¿ëãýò÷èëñýí íîòìàòèâûã
áîëîâñòóóëàâ.
Iîíãîë Oëñûí Çàñãèéí ãàçòûí òîãòîîëîîò "Äàí, öºëæèëò, õóóòàéøèëòûí
çýòýãëýë òîãòîîõ áà ýíý ¿áä ìºòäºõ óñíû íººöèéí ìáíáæìáíòèéí æóòàì, Öîã
õàÿãäàë ãàòãàñíû òºëáºò òîîöîõ áîëîí õîã õàÿãäëûí íîòìàòèâ òîãòîîõ àòãà÷ëàë
áàòëàõ òóõàé, Iîíãîë Oëñàä àøèãëàõûã õîòèãëîñîí áóþó õÿçãààòëàñàí õèìèéí
õîòò áîëîí àþóëòàé áîäèñûí æàãñààëò áàòëàõ òóõàé, Öàãààí çýýòèéí ýâýò,
õàëèóí áóãûí ÿñàí ýâýò ãàäààäàä ãàòãàõûã õîòèãëîõ òóõàé, Aàéãàëü îò÷íû
4
ñàëáàòò õàìòàò÷ àæèëëàõ òóõàé Iîíãîë Oëñûí Çàñãèéí ãàçàò, AÍOO-ûí
Çàñãèéí ãàçàò õîîòîíäûí õýëýëöýýòèéã áàòëàõ òóõàé", Aàéãàëü îò÷íû
ñàéäûí òóøààëààò, "Öàéãóóëûí áîëîí àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººòºë
ýçýìøèã÷èéí áàéãàëü îò÷íûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýòãýýõ òàëààò õ¿ëýýñýí
¿¿òãýý áèáë¿¿ëýõ áàòàëãààíû òóñãàé äàíñíû ã¿éëãýýíä õÿíàëò òàâèõ æóòàì,
Iîíãîë îòíû õîâîò óòãàìàë Nèáèòü õóø ìîäíû ñàìòûã àõóéí õýòýãëýýíèé
çîòèóëàëòààò ò¿¿æ áýëòãýõèéã õîòèãëîõ, N¿õáààòàò, Äîòíîä, Öýíòèé àéìãèéí
õàâñòàëòàä çààñàí ñóìäûí íóòàã äýâñãýòýýñ ñààòàë ÷îíî àãíàõûã õîòèãëîõ
òóõàé, Aí àìüòàí, òýäãýýòèéí ãàòàëòàé ò¿¿õèé ýä, àí àìüòíû õîëáîãäîëòîé
ñóäàëãààíû àæëûí ñîòüö, äýýæèéã ãàäààä óëñàä ãàòãàõ æóòàì, CITES-èéí
ãýò÷èëãýýíèé çàãâàò, àìüòàí òýäãýýòèéí ãàòàëòàé ýä ç¿éëèéí ýêñïîòòûí
çºâøººòëèéí çàãâàò, Oñíû ñàëáàòûí èíæáíáò¿¿äýä ìýòãýøëèéí çýòýã îëãîõ"
æóòàì, "Oñíû ñàëáàòûí ìýòãýøëèéí çýòýã îëãîõ çºâëºë"-èéí ä¿òýì, "Oñíû
ñàëáàòûí èíæáíáò¿¿äýä ìýòãýøëèéí çýòýã îëãîõ çºâëºë"-èéí á¿òýëäýõ¿¿íèéã
òóñ òóñ áàòëàâ.
"Oòãàìëûí ãàòàëòàé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í - Öóøíû ñàìòûí èäýý", "Öóøíû
ñàìòûí òîñ", "Öóøíû ñàìòûí øàõäàñíû êîä"-íû óëñûí ñòàíäàòòûã áîëîâñòóóëàí
Nòàíäàòòûí ¿íäýñíèé õîòîîãîîò áàòëóóëæ, óëñûí õýìæýýíä ìºòä¿¿ëýõ àæëûã
çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà.
ÃÓÐÀ=. ÁÎÄËÎÃÎ ÇÎÐÈËÒÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ÒÀËÀÀÐ
>.?. Ò4,"! ()"##--! "*1 %4-"$!% ()"###-3%
)@%@5)@%-$!" ,!5144#( -#1
Iîíãîë óëñûí á¿õ íóòàã äýâñãýòèéí 13.76 õóâü áóþó 21.5 ñàÿ ãà íóòàã
òóñãàé õàìãààëàëòòàé íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìòàãäàæ áàéãàà áºãººä îòîí
íóòãèéí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàò íóòãèéã õàìòóóëáàë íóòàã äýâñãýòèéí
17.0 õóâüä õ¿ò÷, Iÿíãàíû õºãæëèéí çîòèëòûã õýòýãæ¿¿ëýõ íºõöëèéã
á¿òä¿¿ëýýä áàéíà. Îòîí íóòãèéí õàìãààëàëòàä 5.7 ñàÿ ãà òàëáàé á¿õèé 819
ãàçàò õàìòàãäààä áàéãàà áºãººä ýíý îíä 121 ãàçòûã àéìàã ñóìûí òóñãàé
õàìãààëàëòàä àâñàí áàéíà.
Ò4,"! ()"##--! "*1 %4-"$!% -#&!% /,/#-
ç¿¿ëýëò 2005
2007
Oëñûí òóñãàé
õàìãààëàëòòàé ãàçàò
íóòàã
Îòîí íóòãèéí òóñãàé
õàìãààëàëòòàé ãàçàò
íóòãèéã îòîëöóóëñàí ä¿í
Oàëáàé.(ãà-ààò) 2061660
8
21518895 26511046.3
Íóòàã äýâñãýòò
ýçëýõ õóâü
13,18 13,76 17.0
5
Oâñ àéìãèéí Öîâä ñóìûí Äîîæóóòûí õ¿òõòýý îò÷ìûí ãàçàò íóòãèéã
O¿òãýíèé äàòõàí öààçàò ãàçòûí õèëèéí çààãò, Nàãèëü ñóìûí Aàÿíç¿òõ óóë
îò÷ìûí ãàçàò íóòãèéã Öàãààí øóâóóòûí äàòõàí öààçàò ãàçòûí õèëèéí çààãò,
Öºâñãºë àéìãèéí Oëààí-Oóë, Ðýí÷èíëõ¿ìáý ñóìäûí Öîòüäîë ñàòüäàãèéí íóòóóíû
Æèãëýãèéí äàâàà, Äàòõàäûí õîòãîò îò÷ìûí ãàçàò íóòãèéã Öîòüäîë ñàòüäàãèéí
äàòõàí öààçàò ãàçòûí õèëèéí çààãò òóñ òóñ õàìòóóëàí äàòõàí öààçàò ãàçòûí
àíãèëëààò, Aàÿíõîíãîò àéìãèéí Æèíñò, Aîãä, Aàÿíëèã, Aàÿíãîâü ñóìäûí çààã
íóòàãò îòøèõ Eõ Aîãä óóë îò÷ìûí ãàçàò íóòãèéã áàéãàëèéí öîãöîëáîòò ãàçòûí
àíãèëëààò óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâàõ àñóóäëûã OEÖ-ààò áàòëóóëàâ.
Öîâä, Oâñ àéìãèéí õèëèéí çààãò îòøèõ Aëòàí Öºõèé íóòóó îò÷ìûí ãàçòûã
áàéãàëèéí íººö ãàçòûí àíãèëàëààò, Äîâü-Aëòàé, Çàâõàí àéìãèéí õèëèéí çààãò
îòøèõ Ö¿íã¿éí õàò íóóò, Iîíãîë ýëñ îò÷ìûí ãàçòûã áàéãàëèéí öîãöîëáîò ãàçòûí
àíãèëëààò, Äîâüñ¿ìáýò àéìãèéí Aàÿíòàë, ×îéò ñóìäûí íóòàãò îòøèõ ×îéòûí Aîãä
óóë ò¿¿íèé îò÷ìûí ãàçàò íóòãèéã äàòõàí öààçàò ãàçòûí àíãèëëààò, Äóíäãîâü
àéìãèéí Äýëãýòõàíãàé ñóìûí íóòàãò îòøèõ Äýëãýòõàíãàé óóë ò¿¿íèé îò÷ìûí
ãàçàò íóòãèéã áàéãàëèéí íººö ãàçòûí àíãèëëààò, Äîòíîãîâü àéìãèéí Iàíäàõ ñóìûí
íóòàãò îòøèõ 18 Aîãä óóë ò¿¿íèé îò÷ìûí ãàçòûã áàéãàëèéí äóòñãàëò ãàçòûí
àíãèëëààò òóñ òóñ óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâàõ ñóóòèí ñóäàëãààíû
àæèë õèéæ ã¿éöýòãýëýý.
Aàéãàëü õàìãààëàã÷äûí õàòèóöàõ òàëáàéí õýìæýýã øèíý÷ëýí
òîãòîîñíîîò áàéãàëü õàìãààëàã÷èéí àæëûí 30 ãàòóé áàéò øèíýýò áèé áîëæýý.
Öºòºí㺠îòóóëàëòûí õýìæýý íýìýãäýæ, õàìãààëàëòûí çàõèòãààäûí
ìàòáòèàëëàã áààç áýõæèí, áàéãàëü õàìãààëàã÷äûí áèá õàìãààëàõ
õýòýãñëèéí õàíãàìæ ýòñ ñàéæèòëàà. Yíý çîòèóëàëòààò 2007 îíä 806 ñàÿ
òºãòºãèéí ñàíõ¿¿æèëò õèéãäñýí íü ºíãºòñºí îíóóäûí äóíäæààñ á 2 äàõèí ºññºí
áàéíà.
ÒÕÃÍA$!% ()"##-3% *($1"23% ,%(775$#-
BÌ'%.-/"B
OÖÄÍ-èéí õýìæýýíä îò÷íû á¿ñèéí 110 ãàòóé çºâëºë áàéãóóëàãäàí ¿éë
àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãàà áºãººä îò÷íû á¿ñèéí 70 îò÷èì ñàí
7?.
C
?D2.
7
ED7.
F
D?
>
EGF.
C
F0C.
C
0
?0
0
20
0
>0
0
E0
0
D0
0
C0
0
70
0
F0
0
G0
0
?00
0
?GG
C
?GG
G
200
E
200
D
200
C
200
7
Ó#,3%
-/,/;
ª/1$!% +1#+"+
6
áàéãóóëàãäàí 3-9 ñàÿ òºãòºãèéí õºòºíãºòýé áîëæ áýõæñýíýýñ ãàäíà ýäãýýò
ñàíãààñ 40 ãàòóé æèæèã òºñë¿¿äèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýýä áàéíà
OÖÄÍ äàõü ãàçàò àøèãëàëòûí çºò÷ëèéã àòèëãàõ òàëààò òîäîòõîé àòãà
õýìæýý àâ÷ Äîòõè-Oýòýëæèéí AÖÄ, Aîãäõàí óóëûí ÄÖÄ-äàä ãàçàò àøèãëàõ
ýòõ àâààä ãàçòûíõàà òºëáºòèéã òºëººã¿é, 2 æèëýýñ äýýø õóãàöààãààò ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëààã¿é 51 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí ãàçàò àøèãëàõ
ãýòýýã öóöëàâ.
>.2. Î!% %//:$!% .$"##- ()"##- %/(/% ,01"00#-
Îéí àøèãëàëò. 2007 îíä ¿íäñýí àøèãëàëòûí îãòëîëòîîò õýòýãëýýíèé ìîä
áýëòãýõ ýòõèéã 69 àæ àõóéí íýãæèä îëãîñîí íü ºíãºòñºí æèëèéíõýýñ 66 àæ
àõóéí íýãæýýò öººòñºí áàéíà.
Oòüä÷èëñàí ã¿éöýòãýëýýò, óëñûí õýìæýýíä 9 àéìãèéí íóòãààñ 61000
øîîìáòò õýòýãëýýíèé ìîä ¿éëäâýòëýëèéí çîòèóëàëòààò ¿íäñýí àøèãëàëòààò,
13 àéìãèéí íóòãààñ 20000 øîîìáòò õýòýãëýýíèé ìîä îéí öýâýòëýãýýãýýò,
580000 øîîìáòò ò¿ëýý àõóéí çîòèóëàëòààò áýëòãýñýí áàéíà.
Îéí íºõºí ñýðãýýëò. Îéæóóëàëòûí àæëûí öàò õ¿òýý òýëæ 2005 îíûõîîñ,
2007 îíû óòüä÷èëñàí ã¿éöýòãýëýýò 20 õóâèàò ºñ뺺.
Îéóóëàë#"í àë"í õýìýý
*Ãà+ãààð*
4552 4596
6541.4
0
2000
4000
6000
8000
2005 2006 2007
2007 îíû îéã íºõºí ñýòãýýõ àæèë, "Íîãîîí õýòýì"-èéí íîãîîí çóòâàñ áàéãóóëàõ
àæëûí ä¿nraap 6541.4 ãà òàëáàéä îéã íºõºí ñýòãýýõ àæèë ã¿éöýòãýñíýýñ
3997.3 ãà òàëáàéä óëñûí òºñ⺺ò, 263 ãà òàëáàéä îòîí íóòãèéí òºñ⺺ò,
1871.1 ãà òàëáàéä àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ººòèéí õºòºí㺺ò, 150 ãà
òàëáàéä A¿ãä íàéòàìäàõ Nîëîíãîñ óëñûí òóñëàìæèéí õºòºí㺺ò, 260 ãà
òàëáàéä "Íîãîîí õýòýì" õºòºëáºòèéí õ¿òýýíä íîãîîí çóòâàñ áàéãóóëñàí áàéíà.
Îéæóóëàëòûí àæëûã Aóëãàí àéìãèéí "Îéí ÷óóëãà" OAA, Çàâõàíû "Çà-
Øèíýñòýé" ÖÖE, Öºâñãºë àéìãèéí "Îé õºâ÷" õîòøîî, Oëààíáààòàò õîòûí "Îéí
èòýýä¿é" ÖÖE, "Îéí òàêñàöè" ÖÖE, Îòõîí àéìãèéí Aàéãàëü îò÷íû àëáàíû
äýòãýäýõ ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí ãàçàò, ªìíºãîâü àéìãèéí "ªãººìºò" íºõºòëºë, Nýëýíãý
àéìãèéí "Îé, àí" òºâ, "Aóãàíò" ãòóïï, "Eâñýã îé" ÖÖE ¿ëãýò æèøýý õèéñíèé
çýòýãöýý Oºâ, Äîòíîä, Nýëýíãý Äàòõàí -Oóë, Aòõàíãàé àéìãèéí ìîä áýëòãýäýã
àæ àõóéí íýãæ¿¿ä ººòèéí õºòºí㺺ò õèéõ îéæóóëàëòûí àæëûã ºíäºò ò¿âøèíä
õèéñýí áàéíà.
7
"Íîãîîí õýòýì" õºòºëáºòèéí õ¿òýýíä 14 àéìãèéí 27 ñóìûí íóòàãò 31 àæ àõóéí
íýãæ áàéãóóëëàãà 260 ãà òàëáàéä îéí çóòâàñ áàéãóóëàõ àæèë
ã¿éöýòãýñýí íü íàìòûí òîîëëîãîîò äóíäæààò 78.9 õóâèéí àìüäòàëòàé ãàòñàí
áàéíà. ¿íýýñ Öîâä àéìãèéí "Öîâä ñàôôàòè" ÖÖE, "ò æèìñ" õîòøîî, Oâñ
àéìãèéí "6 ìè÷èä" õîòøîî, "Aèæèéí áóëàã" ÖÖE, çýòýã 6 àæ àõóéí íýãæèéí
ã¿éöýòãýñýí íîãîîí çóòâàñ 90-ýýñ äýýø õóâèéí àìüäòàëòàé áàéíà.
Iîä òàòèõ ºäòèéã óëñûí õýìæýýíä çîõèîí áàéãóóëñíààò íèéñëýë àéìàã îòîí
íóòãèéí õýìæýýíä íèéò 1121003 øèòõýã ìîäûã ñóóëãàæ,
öýöýòëýãæ¿¿ëýëòèéí àæëûã ã¿éöýòãýëýý. Yíý àæëûã ªâºòõàíãàé, ªìíºãîâü,
Äîòíîä àéìãóóä 169-290 ìÿíãàí ìîä òàòüæ õóøóó÷èëëàà. Öîâä àéìãèéí
Æàòãàëàíò ñóìûí íóòàã äýâñãýòò öýöýòëýãæ¿¿ëýëòýä òàòèãäñýí ìîäíû
òîîëëîëãî ÿâóóëàõàä 13 ç¿éëèéí 66.7 ìÿí ìîä óòãàæ áàéãàà ä¿í ãàòñàí áàéíà
Iîä òàòèõ ºäòèéí õ¿òýýíä òóæèéí íàòñíû òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàòò
òàòüæ óòãóóëñàí 4708 ãà îéí òàëáàéã óëñûí îéí ñàíä á¿òòãýí õ¿ëýýí àâ÷,
Aàéãàëü îò÷íû ÿàìíû íýòýìæèò "Aàéãàëü îò÷íû ÿàì-20 òºãºë" áàéãóóëëàà.
Îëîíõè àéìàãò ìîä òàòèõ ºäòèéã õºäºëìºò õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé
õýëòýñòýé õàìòòàí çîõèîí áàéãóóëæ õºäºëìºò ýòõëýýã¿é áîëîí áàãà îòëîãîòîé
èòãýäèéã ºòãºí îòîëöóóëæ ìºíãºí óòàìøèë îëãîñíû çýòýãöýý àéìàãò "Iîä òàòüæ
óòãóóëñàí èòãýí àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàä óòàìøóóëàë îëãîõ" æóòàì
áàòàëæ, ìîä òàòüæ îò÷íîî òîõèæóóëàõ èäýâõ ñàíàà÷ëàãûã õºõ¿¿ëýí äýìæèæ
áàéíà. Oóõàéëáàë, Oâñ àéìãèéí Íàòàíáóëàã, ªìíºãîâü, Oëààíãîì çýòýã ñóìäûí
30 ãàòóé àéë ºòõ, 5 àæ àõóéí íýãæ 3200 îò÷èì ìîä òàòüæ ãýòýý áàéãóóëàí
àæèëëàæ áàéíà. Íèéñëýëä õàøààíäàà ìîä áóò ñººã, æèìñ æèìñãýíý òàòèàëàõ
õºäºë㺺íèéã ýò÷èìæ¿¿ëýõ çîòèëãîîò 320 àéëä 32700 ìÿí òºãòºãèéí
óòàìøóóëàë îëãîæýý.
Îéí ¿òèéí ëàáîòàòîòè áàéãóóëëàãà, èòãýä, ¿òèéí óëñûí íººöèéí ñàíãèéí
ìîä, ñººãíèé ¿òèéí 836 êã ¿òýíä ÷àíàòûí ¿ç¿¿ëýëòýýò ÷àíàòûí øèíæèëãýý
õèéæ ¿éë÷èëñíèé çýòýãöýý "Iîíãîë îòíû îéí ¿òèéí àæ àõóé, ¿òèéí ëàáîòàòîòèéí
òóõàé" ñýäýâò ñàíàë ñîëèëöîõ óóëçàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí áàéíà.
Cүүnnnn ×nnүүpap 1yxannöan, 2002 onooc xonu on×yynan1Ln
a×nLn xaparuaar xanraxynu xaH×aannn napcnL үp öan1rax öoprouon
ypraxrүn áàéãàà òóë 2008 îíû îéæóóëàëò, îéã íºõºí ñýòãýýõ àæëûí
õýòýãöýýíä ìàíàé îòíû íºõöºëä óòãàõ áîëîìæòîé, æèøèãò òýíöñýí ìîäíû òàòüö
ñóóëãàö, ¿òèéã õºòø çýòãýëäýý Îòîñûí õîëáîîíû Aóòèàä óëñààñ õóäàëäàí
àâàõ, ìîä ìîäîí ìàòáòèàë òàòüö ñóóëãàöûí ¿çýñãýëýí õóäàëäààã õàìòòàí çîõèîí
áàéãóóëàõ öan1ran a×nLr rүnua1raap öanna. Oýò÷ëýí onn үpnnn a×
axynr xөr×үүnax, unnHүүc1 HopnL үpnnn nnan1aun öanryynax òànaap
áîäëîãûí ÷àíàòòàé popaè1on apra xaH×aar napan1an aa¬ xapar×үүnax
uaappnara1an öanna.
Äóíäãîâü, Äîâü-Aëòàé anHrnnn çàãàí onn үp ò¿¿õ òүp xacar conroõ,
ñîíãîí àâñàí ¿ò ò¿¿õ õýñãèéí çóòàãëàë õèéæ , yncLn öүp1ranp öүp1ran
öa1anraa×yynax a×nLr õèéëýý.
Äóíäãîâü, Äoâü-Aëòàé àéìãèéí 10 õýñýã ãàçàòò 835 ãà òàëáàéã
çàãèéí ¿ò ò¿¿õ ò¿ò òàëáàé áîëãîí ñîíãîí òóñãààòëàæ, àéìãèéí Çàñàã äàòãà
íàòûí çàõèòàìæ ãàòãàí õàìãààëàëòàíä àâààä áàéíà.
8
Îéæóóëàëò öýöýòëýãæ¿¿ëýëòèéí àæèë ÿâóóëàõ ãîë ¿íäýñ áîëñîí ìîä
¿òæ¿¿ëãèéí àæëûã ºòãºæ¿¿ëýõýä àíõààòàë òàâüæ áàéíà. 2007 îíä óëñûí
õýìæýýíä 75 ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí ãàçàòò ìîä áóòíû 23 ñàÿ òàòüö, ñóóëãàö
¿òæ¿¿ëñýí áàéíà.
2007 îíä A¿ãä íàéòàìäàõ Nîëîíãîñ óëñààñ õýòýãæ¿¿ëæ áàéãàà Iîíãîë-
Nîëîíãîñûí " Íîãîîí õýòýì" òºñëèéí õ¿òýýíä Oºâ àéìãèéí Ë¿í, ªìíºãîâü àéìãèéí
Äàëàíçàäãàä ñóìàíä ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí ãàçàò, 6 õ¿ëýìæ áàéãóóëàâ.
Oàòüö, ñóóëãàö ¿òæ¿¿ëæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí ñóòòàë÷èëàõ
òóòøëàãûã õàòèëöàí ñîëèëöîõ "Öýöýòëýãæ¿¿ëýëò-2007" ºäºòëºãèéã çîõèîí
áàéãóóëàâ. Iîä ¿òæ¿¿ëãèéí àæèë ýòõýëäýã àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí àòãà
áàòèë òºãºëäºòæèæ, ¿éëäâýòëýõ òàòüö ñóóëãàöûí õýìæýý æèëýýñ æèëä
íýìýãäýæ áàéíà.
Öîâä àéìãèéí "ò æèìñ" õîòøîîíû ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí ãàçàòò 760.0
ìÿí.øèòõýã óëèàñ, 650.0 ìÿí.øèòõýã áóòãàñ, 50.0 ìÿí.øèòõýã ÷àöàòãàíà, 30.0
ìÿí.øèòõýã õàéëààñ, 20.0 ìÿí.øèòõýã ã¿éëñ, Äîòíîä àéìãèéí 3 àæ àõóéí íýãæèéí
ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí ãàçàòò 12 ç¿éëèéí ìîä áóòíû 597.232 øèòõýã, Îòõîí àéìãèéí
áàéãàëü îò÷íû àëáàíû äýòãýäýõ ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí ãàçàòò 30.0 ìÿíãàí øèòõýã
øàò õóàéñ, 47.0 ìÿíãàí øèòõýã õàéëààñíû ñóóëãàö, 200.0 ìÿíãàí øèòõýã
øèíýñíèé òàòüö óòãóóëàâ. OÖÄÍ-èéí õàìãààëàëòûí çàõèòãààäûí äèéëýíõ íü
ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí ãàçàòòàé áîëñíû äîòòîîñ Äîâèéí èõ äàòõàí öààçàò ãàçàò,
Oóæèéí íàòñíû áàéãàëèéí öîãöîëáîòò ãàçàò ìýòãýæëèéí ò¿âøèíä õ¿òñýí ìîä
¿òæ¿¿ëãèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.
Îé óñíû õàéãóóë ñóäàëãààíû òºâèéí Iîäëîã óòãàìëûí öýöýòëýãò ýíý îíä
òóñ á¿ò íü 180 ì
2
òàëáàé á¿õèé 4 øèòõýã õ¿ëýìæ áàòüæ àøèãëàëòàíä
îòóóëàí 180 ì
2
òàëáàé á¿õèé íýã õ¿ëýìæèíä øèíýñíèé 100.0 ìÿí. øèòõýã, íàòñíû
40.0 ìÿí. øèòõýã òàòüö óòãóóëàëàà.
180 ì
2
òàëáàé á¿õèé íýã õ¿ëýìæèéã æèìñ, æèìñãýíèé íîãîîí ìº÷èò
¿òæ¿¿ëýõ çîòèëãîîò àøèãëàæ ¿õòèéí í¿ä, ÷àöàòãàíû 8.0 ìÿí. ø ñóóëãàö
áîéæóóëàâ.
360 ì
2
òàëáàé á¿õèé 2 õ¿ëýìæèíä õ¿íñíèé íîãîî, ºòãºñò õýìõ òàòüæ, 2-3
íàñòàé íèéò 10.0 ãàòóé ìÿí. øèòõýã íàâ÷èò ìîäíû ñóóëãàö óòãóóëæ áàéíà.
Öóãëóóëãûí õýñýãò øèíýýò ìàíàé îòîíä áàéäàãã¿é ñîëîíãîñ æîäîî, öàãààí
óëèàñ, ìºíãºëºã óëèàñ, óòüä ºìíº íü òàòèìàëæóóëààã¿é ãàíäèãàò çýòýã 100
øàõàì ìîä, áóò ñººãèéã òàòèìàëæóóëàõ àæëûã õèéâ .
Öóòäàí óòãàäàã áóòãàñ ìîäûã òàòüæ óòãóóëæ áàéãàà "AÄ" ÖÖE-èé
òóòøèëòûã íýâòò¿¿ëýõ àæëûã Iîäëîã óòãàìëûí öýöýòëýã, Øàäèâëèíãèéí
áóòãàñíû ïëàíòàöèä õýòýãæ¿¿ëæ áàéíà. Iîäëîã óòãàìëûí öýöýòëýãèéí
áîéæóóëàõ òàëáàéä õóòäàí óòãàäàã Ïîëüø áóòãàñíû 12000 øèòõýã ìº÷èò
òàòüñàí íü 75 õóâèéí àìüäòàëòòàé óòãàæ áàéíà.
ªâºò Iîíãîëûí Oóíüëî õîò, Æèòìýí àéìãèéí Öîò÷èí íóòàãò ýëñíèé í¿¿ëò,
öºëæèëòýýñ õàìãààëæ ìîä òàòüæ, íîãîîí çóòâàñ áàéãóóëæ áàéãàà àòãà
òóòøëàãûã ñóäëóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàâ.
Îé çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûí òàëààð . Çàâõàí àéìãèéí 19 ñóìàíä
õèéãäñýí îé çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýýòèéí õàéãóóë ñóäàëãààíû àæëûí ¿ò ä¿íã
íýãòãýí áîëîâñòóóëàõ, 1:50000 ìàñøòàáòàé îéí òàòõàëòûí çóòàãëàë õèéõ,
9
ãàòñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àøèãëàí òóõàéí àéìàã, ñóìûí îéí ìáíáæìáíòèéí òºñºë
áîëîâñòóóëàõ àæëûã ñóì òóñ á¿òýýò á¿òýí õèéëýý.
Çàâõàí àéìàãò ÿâóóëñàí îé çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûí ¿ò ä¿íãýýñ
¿çýõýä îéãîîò á¿òõýãäñýí òàëáàé 493.8 ìÿí. ãà áàéãàà áºãººä 1991 îíîîñ 58.3
ìÿí. ãà-ãààò õîòîãäñîí áàéíà. Yíý íü 2002 îíä Aóëíàéí íóòóóíä ãàòñàí îéí
ò¿éìòèéí õîò óòøèã áîëîõûã òîãòîîæýý.
Oºâ àéìãèéí îé á¿õèé íèéò 19 ñóìûí 1.4 ñàÿ ãà îéí òàëáàéä õýýòèéí
õàéãóóë ñóäàëãààíû àæëûã 2007 îíä õèéæ ã¿éöýòãýýä çóòàãëàë, òîîöîîíû
àæëûíõàà 60 ãàòóé õóâèéã õèéãýýä áàéíà.
Äóíäãîâü àéìãèéí ªëçèéò, Äîòíîãîâü àéìãèéí çàã á¿õèé Öàòàíáóëàã,
Iàíäàõ, Nàéíøàíä, Öºâñãºë, Oëààíáàäòàõ ñóìäàä çàãàí îéä õýýòèéí õàéãóóë
ñóäàëãààíû àæëûã õèéæ ã¿éöýòãýýä îäîî çàãàí îéí çóòàãëàë, òîîöîîíû àæëûã
ã¿éöýòãýâ.
Îéí õºíººëò øàâæ, ºâ÷èíòýé òýìöýõ àæëûí òàëààð. Îéí õºíººëò øàâüæèéí
òàòõàëòûí ñóäàëãààíû àæëûã Öýíòèé, Aóëãàí, Öºâñãºë, Aòõàíãàé,
ªâºòõàíãàé çýòýã àéìãóóäûí îéí ñàí á¿õèé èõýíõè ñóìäûí íóòàã, Îòõîí, Oºâ,
Çàâõàí, Äîòíîä àéìãèéí ñóìäóóä, Oëààíáààòàò õîòûí íîãîîí á¿ñ, Aîãä Öàí óóëûí
ÄÖÄ-ûí 27.4 ìÿíãàí ãà îéí ñàíä ÿâóóëñàí íü ºìíºõ îíòîé õàòüöóóëàõàä 10 ãàòóé
ìÿí.ãà-ààò íýìýãäëýý.
Iàíàé óëñûí õýìæýýíä íèéò 92.3 ìÿí. ãà òàëáàéä îéí õºíººëò øàâæèéí
ãîëîìò ¿¿ñýæ, óñòãàë òýìöëèéí àæëûã ÿâóóëàõ øààòäëàãàòàé áàéñíààñ
2007 îíä 27.4 ìÿí. ãà òàëáàéä òýìöëèéí àæëûã çîõèîí áàéãóóëëàà.
Îéí õºíººëò øàâæòàé òýìöýõ àæèëä æèæèã îâòûí õýò õºíãºí îíãîö
àøèãëàí àãààòààñ 11.2 ìÿí. ãà, ¿¿òãèéí ø¿òøèã÷ áàãàæ àøèãëàí ãàçòààò
10.7 ìÿí. ãà, ºòººñãºë õ¿ò ýòâýýõýéí ºíäºã ò¿¿æ óñòãàõ àæëûã 5.5 ìÿí. ãà
òàëáàéä çîõèîí áàéãóóëàí àæèëëàà.
"Îéí õºíººëò øàâæ, ºâ÷èíòýé òýìöýõ àæëûí ºíººãèéí áàéäàë, òóëãàìäñàí
àñóóäëóóä, øèéäâýòëýõ àòãà çàì, õàìòûí àæèëëàãàà" ñýäýâò ýòäýìòýí
ñóäëàà÷äûí óóëçàëòûã çîõèîí áàéãóóëæ òýäíèé ñàíàë çºâëºãººã òýìöëèéí
àæëûí àòãà òáõíîëãè áîëîâñòóóëàõäàà òóñãàí àæèëëàâ.
Îéí õºíººëò øàâæ ºâ÷èíòýé òýìöýõ àæèëä "Fíy Mongoíía" ÖÖE-èéí õî¸ò
øèòõýã æèæèã îâòûí îíãîöûã íèñëýãò àøèãëàâ.Oýìöëèéí àæëûí ¿ò ä¿í 65-90
õóâüòàé áàéíà.
Íèéñëýëèéí Iîí àíàëèòèê, Aàòèêàíû òºëººëºã÷èéí ãàçàò çýòýã 3 àæ
àõóéí íýãæ, õºíººëò øàâüæòàé òýìöýõ àæëûã ººòèéí õºòºí㺺ò 125 ãà-ä,
Aòõàíãàé àéìàã 3000 ãà.ä îòîí íóòãèéí õºòºí㺺ò, Îòõîí 560 ãà-ä îòîí íóòãèéí
òºñ⺺ò èòãýäèéí îòîëöîîòîéãîîò õîòòîí óñòãàëûí àæëûã òóñ òóñ õèéæýý.
Î! ()"#( 1" (0)500
ç¿¿ëýëò 2006 2007
Îéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæèë (Iÿí.ãà) 777.7 1600.0
Îéí õºíºëò øàâüæèéí ñóäàëãààíû àæèë (Iÿí.ãà) 240.0 897.6
Îéí õºíºëò øàâüæòàé òýìöýõ àæèë (Iÿí.ãà) 17.3 27.4
Îéí õºíºëò øàâüæòàé òýìöýõ àæèëä çàòöóóëñàí
õºòºí㺠(Nàÿ òºã)
115.0 226.8
10
Îé, õýýðèéí ò¿éìðýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð. 2007 îíä 12
àéìãèéí 81 ñóì, íèéñëýë Oëààíáààòàò õîòûí 7 ä¿¿òãèéí íîãîîí á¿ñ, Aîãä óóëûí
äàòõàí öààçòàé ãàçàòò 216 óäàà ò¿éìýò ãàò÷, 1103.9 ìÿíãàí ãà òàëáàé
ò¿éìýòò íýòâýãäæýý. ¿íýýñ 514.2 ìÿíãàí ãà íü îéí òàëáàé, 589.7ìÿíãàí ãà íü
õýýòèéí ò¿éìýò áàéâ. O¿éìòèéí áàéòøëûã àâ÷ ¿çâýë Nýëýíãý àéìàãò 32
óäàà, Íèéñëýëä 47 óäàà, Oºâ àéìàãò 23 óäàà, Äîòíîä àéìàãò 24 óäàà, Aóëãàí
àéìàãò 17 óäàà, Öºâñãºë àéìàãò 17 óäàà, ªâºòõàíãàé àéìàãò 7 óäàà, Öýíòèé
àéìàãò 17 óäàà, Äàòõàí-Oóë àéìàãò 4 óäàà, Çàâõàí àéìàãò 6 óäàà, Oâñ
àéìàãò 8 óäàà, Öîâä àéìàãò 3 óäàà, N¿õáààòàò àéìàãò 1 óäàà, Îòõîí àéìàãò
4 óäàà, Aòõàíãàé àéìàãò 3 óäàà, Aàÿíõîíãîò àéìàãò 3 óäàà îé, õýýòèéí
ò¿éìýò ãàòñàí áàéíà. Iºí óncLn 1ycran xaHraanan11an rasap ny1ar1 öonoop
op¬nL ö¿cap nnn1 17 ypaarnnn 1¿nHap rap¬ 37000 rapyn ra 1anöanr
xaHapcan öanna. Yíý îíä ò¿éìýòò íýòâýãäñýí òàëáàéí õýìæýýã ºíãºòñºí îíû ìºí
¿áòýé õàòüöóóëáàë 2 äàõèí íýìýãäñýí òîîöîî ãàò÷ áàéíà.
O¿éìòýýñ ó÷èòñàí íèéò õîõèòîë 193128300.8 ìÿí/òºã, ýä ìàòáòèàëûí
õîõèòîë 27655.7 ìÿíãàí òºãòºã òóñ òóñ áîëæýý.
Yíý îíä ãàòñàí 216 ò¿éìòèéã óíòòààõàä Îíöãîé áàéäëûí ãàçòààñ 2396
õ¿í, îòîí íóòãààñ 6433 õ¿í, íèéò 641 òáõíèê õýòýãñýë àæèëëàæ îé õýýòèéí
ò¿éìòèéã óíòòààõàä 183909.2 ìÿíãàí òºãòºãèéí øóóä çàòäàë ãàòëàà.
Îé õýýòèéí ò¿éìýòèéí 21 ýçýí õîëáîãäîã÷èéã, 54 ò¿éìòèéí ãàòñàí
øàëòãààí íºõöºëèéã òîãòîîëîî.
Oñ öàã óóò îò÷íû øèíæèëãýýíèé ãàçòààñ îé õýýòèéí ò¿éìòèéí ãîëîìòûí
ìîíèòîòèíãèéí àæëûã 2 äóãààò ñàòûí 20-íîîñ ýõëýí õèéñýí áà Nýëýíãý, Aóëãàí,
Öîâä, Oºâ, Öºâñãºë, Öýíòèé, ªâºòõàíãàé, Aòõàíãàé, Äîòíîä çýòýã 9 àéìãèéí 23
ñóìûí íóòàãò ãàòñàí ò¿éìòèéí ãîëîìò, õàìòàõ òàëáàé, ÿâöûã çóòàãëàæ, âáá
õóóäñàíä òàâèõ, Îíöãîé áàéäëûí áòºíõèé ãàçàò, Aàéãàëü îò÷íû ÿàìàíä ºäºò
òóòàìä, òºâ, îòîí íóòãèéí õîëáîãäîõ ãàçòóóäàä øààòäëàãûí äàãóó õýâëýí ºã÷
¿éë÷èëñýí áàéíà.
Aàéãàëü îò÷íû ÿàìíààñ ò¿éìòýýñ óòüä÷èëàí ñýòãèéëýõ òàëààò ìîíãîëûí
¿íäýñíèé îëîí íèéòèéí òáëáâèçýýò ñóòòàë÷èëãàà /òîëèê/ , áóñàä ñîíèí
õýâëýëýýò óõóóëãà ñóòòàë÷èëãààíû öóâòàë íèéòëýë ÿâóóëæ, óòüä÷èëàí
ñýòãèéëýõ çóòàãò õóóäàñ 40.0 ìÿíãàí øèòõýãèéã õýâë¿¿ëæ àéìàã,
íèéñëýëèéí Aàéãàëü îò÷íû àëáàä, Oóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàò íóòãèéí
õàìãààëàëòûí çàõèòãààäààò äàìæóóëàí èòãýä, àéë ºòõ, àæ àõóéí
íýãæ¿¿äýä òàòààâ.
Îòîí íóòàãò ò¿éìòèéí ìîòèí ýòã¿¿ë ãàòãàõ, ìàë÷èí ºòõ¿¿äýä õàòèóöóóëàõ
çýòýã òîäîòõîé àòãà õýìæýýã àâ÷ õýòýãæ¿¿ëæ èòëýý. Oóõàéëáàë Îòõîí
àéìàãò 15 õýñýã ãàçàòò 7 ñàòûí õóãàöààòàé óòàìøóóëàëòàé ìîòèí ýòã¿¿ë
òîìèëîí àæèëëóóëæ 515.0 ìÿíãàí òºãòºãèéí çàòäëûã Aàéãàëü õàìãààëàõ
ñàíãààñ ãàòãàñàí áîë Äîòíîäîä 346 öýãò ìîòèí ýòã¿¿ë àæèëëóóëñàí áàéíà.
Öàòèí Öºâñãºë àéìàãò îéí òîäîòõîé òàëáàéã ìàë÷èí ºòõºä õàòèóöóóëàí ãýòýý
áàéãóóëæ àæèëëàæýý.
Óðãàìëûí íººöèéã õàìãààëàõ. Aàéãàëèéí óòãàìëûã òàòèìàëæóóëàí
àøèãëàõ àæëûã õºõ¿¿ëýí äýìæñýíýýò 7 àéìàãò íèéò 500-ãààä ãà ãàçàòò
11
çýýòãýíý, ÷èõýò ºâñ, ìîíãîë õóí÷èò, äîëãèîò ãèø¿¿íý, ¿íýãýí ñ¿¿ëò ëèäýò, ã¿¿í
õºõ óòãàìàë, äýòýâãýò æèòãýò¿¿, ÷àöàòãàíà, ¿õòèéí í¿ä, õàò ºâñ çýòýã
óòãàìëûã òóñ òóñ òàòèàëæ áàéíà. Iºí "Yêîïëàíò" ÖÖE-ààñ õ¿íñíèé
çîòèóëàëòòàé NOEAEA ãýäýã Aòàçèë ãàòàëòàé óòãàìëûã òóòøèëòûí
æóòìààò òàòèàëàõ ñóäàëãàà õèéëýý.
IOEN-èéí Oòãàìàë ñóäëàëûí òýíõèì-ÖAAEN-èéí Yêîëîãè-òáõíîëîãèéí
òºâòýé õàìòòàí Iîíãîë îòíû íýí õîâîò, õîâîò óòãàìëûí ãáíáôîíäûã áàéãóóëàõ, íºõºí
ñýòãýýõ, õàìãààëàõ òºñëèéã 2005-2007 îíû õóãàöààíä õýòýãæ¿¿ëæ áàéíà.
2007 îíä "Aàéãàëèéí óòãàìàë àøèãëàõ äýýä õýìæýýã òîãòîîõ òóõàé"
Aàéãàëü îò÷íû ñàéäûí 174 òîîò òóøààëûã áàòëóóëæ, òóøààëûí
õýòýãæèëòèéã õàíãàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëëàà.
Aàÿíõîíãîò àéìãèéí áàéãàëü îò÷íû àëáà Aòèäæ" ãòóïòýé õàìòòàí 2 ãà-ä
÷èõýò ºâñ òàòèìàëæóóëæýý.
Aýë÷ýýòèéí óòãàìëûí íººöèéí ñóäàëãààã õýä õýäýí ãàçàòò õèéñíýýñ
Aàÿí-ªëãèé àéìàãò õèéñýí ýíý æèëèéí ñóäàëãààã 1961 îíûõòîé
õàòüöóóëàõàä óòãàìëûí ç¿éëèéí òîî 33 õóâèàò, ºíäòèéí õýìæýý 10 äàõèí
áóóò÷ íèéò óòãàìëûí 94.1 õóâü íü öýöýãëýõã¿é áéãààãààñ ¿òýýò íºõºí
ñýòãýõ ÿâö áóóò÷ áàéíà.
Oâñ àéìàã Öàòõèòàà, O¿òãýí, Öàãààíøóâóóò óóëñûí õîâîò õîâîòäñîí áà
àøèãò óòãàìëûí ñóäàëãààã Aëòàé ñî¸íû òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòýýò Öîâä èõ
ñóòãóóëèéí áèîëîãèéí òýíõèìòýé õàìòòàí õèéëýý. Yòäýíýöàãààí, Äàòüãàíãà,
O¿ìýíöîãò ñóìäàä óòãàìëûí íººö òîãòîîõ ñóäàëãàà õèéâ.
Oâñ àéìàã öàòöààíû òýìöëèéí àæëûã òàòõàëò á¿õèé ñóìäûí íóòàãò,
Äîâü-Aëòàé àéìàã 10 ñóìûí 50 ìÿíãàí ãà òàëáàéä ¿ëèéí öàãààí îãòîíî, 4 ñóìûí
20 ìÿí.ãà òàëáàéä õºíººëò öàòöààòàé òýìöýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëëàà. Öîâä
àéìàã 7 ñóìûí 1105.3 ìÿí ãà-ä ñóäàëãàà ÿâóóëæ Öàòöààòàé òýìöýõ àæëûã 20
ìÿí ãà-ä õèéæ óëñûí òºñ⺺ñ 41.5 ñàÿ òºã çàòöóóëàâ. Aóëãàí àéìàã 4 ñóìä
5000 ãà òàëáàéä ìáõàíèê, áîëîí áèîëîãèéí àòãààò ¿ëèéí öàãààí îãîòíûã óñòãàõ
àæëûã çîõèîí áàéãóóëàâ.
>.>. Á$+#+"$!% -/1/# *7!#$!" ()"#(
-#1H
Aàéãàëü îò÷íû ÿàìíû òºñâèéí òîäîòãîë, Aàéãàëü õàìãààëàõ ñàíãààñ
ªìíºãîâü, Äîâü-Aëòàé Äîòíîãîâü àéìãèéí íóòàãò õîâîò òóòóóòàí àìüòàí, Öýíòèé,
Äîâüñ¿ìáýò àéìãóóäàä Aòãàëü õîíèíû, Öîâä àéìàãò àòãàëü õîíü, ßíãèò ÿìààíû
òàòõàö áàéòøèë íººöèéí ¿íýëãýýã õèéæ äýëõýö íóòàã, áàéòøèë, íººöèéã
òîäîòõîéëîâ.
Oàõü àäóóã ñýòãýýí íóòàãøóóëæ çýòëýãø¿¿ëýí, öààøèä áàéãàëüä áèá
äààí òîãòâîòòîé îòøèí áàéæ ÷àäàõ ïîïóëÿöè áóé áîëãîõ àæèëä áàãàã¿é
àíõààòàë òàâüæ áàéíà.
Aíõíû 15 òàõèéã 1992 îíä àâ÷èòñíààñ õîéø õî¸ò æèë òóòàì, íèéòäýý 5
óäààãèéí òýýâýòëýëòýýò 84 òàõü Äîëëàíäààñ àâ÷èòñàí þì.
N¿òã¿¿ä ººò ººòèéí ýçýìøèë íóòàãòàé áîëæ, òýíäýý òîãòâîòòîé ºñºæ îäîî
200 ãàòóé òîëãîéä õ¿òýâ. Yä¿ãýý Oºâ àéìãèéí Öóñòàéí íóòóóíààñ ãàäíà Äîâü-
12
àëòàé àéìãèéí Aóãàò ñóìûí íóòàã - Aèæèéí ãîë, Çàâõàí àéìãèéí ĺòâºëæèí
ñóìûí íóòàã - Öîìûí òàëä òàõü ñýòãýýí íóòàãøóóëæ áàéíà.
Eéíõ¿¿ òàõèéã óóãóóë íóòàãò íü ñýòãýýí íóòàãøóóëæ, áàéãàëüä
áóöààæ çýòëýãø¿¿ëýõ çîòèëò àìæèëòòàé á¿òýæ, öààøèä áàéãàëüä áèá
äààí îòøèí áàéæ ÷àäàõ ïîïóëÿöèéí ¿íäýñ áàòòàé òàâèãäëàà
Äýëõèéí áàéãàëü õàìãààëàõ ñàíãèéí Iîíãîë äàõü õºòºëáºòèéí ãàçàò
Øèíæëýõ óõààíû àêáäáìèéí Aèîëîãèéí õ¿òýýëýí, AÍO-ûí Äáíáâòèéí çîîëîãèéí
ñàíòàé õàìòòàí Nàãèë, Aºõìºòºí ñóìûí õèë îò÷ìûí àòãàëü õîíèíû í¿¿äëèéí
øèëæèëò, òîî òîëãîéí õºäëºë ç¿éã òàäèî äîõèîëîëûí àòãààò òîäîòõîéëîõ õýýòèéí
ñóäàëãààã ÿâóóëæ áàéíà. Nóäàëãààãààò Oâñ àéìãèéí óëñûí õèë îò÷èìä
Aºõìºòºí, Nàãèë ñóìä íèéò 453 êì
2
íóòàãò 220-240 îò÷èì àòãàëü õîíü áàéòøäàã
áîëîõûã òîãòîîæýý. Nóäàëãààíû ¿ò ä¿í íü ýíý ç¿éë àìüòíûã õàìãààëàõ, çîõèñòîé
àøèãëàõ àãíóóòûí ìáíáæáìáíòèéã áèé áîëãîõîä ñóóòü ìýäýýëýë áîëîõ þì.
Aòãàëü õîíèíû íýãäñýí òîîëëîãîîò Oâñ àéìàãò 811 êì
2
íóòàãò 550-600
îò÷èì àòãàëü õîíü áàéòøäàã áîëîõûã òîãòîîâ.
Öîâä àéìàãò ÿâóóëñàí ñóäàëãààãààò àòãàëü õîíü, ÿíãèòûí áàéòøèë
íóòàã èõ ýçëýãäýæ áàéãààã òîãòîîâ. Öàãààí øóâóóò óóë, Iÿíãàí óãàëçàòûí
íóòóó, Aººòãèéí íóòóóíû àòãàëü õîíü, ÿíãèò ÿìàà çýòýã çýòëýã àí àìüòíû
áàéòøèë íóòàãò õóæèò, äàâñ òàâèõ, óñ çàäãàéëàõ, àìüäòàõ òààòàé îò÷èí
á¿òä¿¿ëýõ áèîòáõíèêèéí àòãà õýìæýýã àâ÷ õýòýãæ¿¿ëëýý.
Äîâüñ¿ìáýò àéìàã ×îéòûí áîãä, Nàíñàò óóëàíä, Aàéãàëèéí öîãöîëáîòò
ãàçòûí õàìãààëàëòûí çàõèòãàà Äîâüãóòâàí ñàéõàí óóëàíä àíãèéí òîîëëîãî,
Oâñ íóóòûí àé ñàâûí äàòõàí öààçàò ãàçòóóäûí õàìãààëàëòûí çàõèòãàà
Aëòàé Nîáíû òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòýýò Aàÿíç¿òõèéí íóòóóíä õ¿äòèéí ñóäàëãààã
òóñ òóñ ÿâóóëñàí áàéíà.
Aíãèéí áàéòøèë íººöèéí ñóäàëãààã áàéãàëü õàìãààëàã÷äûí õ¿÷ýýò
çîõèîí áàéãóóëàí õèéõýä çàòäàë áàãàòàé õàìãèéí ¿íýí çºâ òîîã ãàòãàõ
áîëîìæèéã îëãîæ áàéíà. Öºâñãºë àéìãèéí áàéãàëü õàìãààëàë÷äûí áàéíãûí
àæèãëàëò ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ãîëëîõ àí àìüòäûí òîî 2.1-4 äàõèí öººòñºí ä¿í
ãàò÷ áàéãàà áîëîâ÷ áóëãàíû íººö, òàòõàö íýìýãäñýí ãýñýí ä¿ãíýëòèéã
õèéñýí áàéíà. Oâñ íóóòûí àé ñàâûí äàòõàí öààçàò ãàçòûí 10 öýãò áàéãàëü
õàìãààëàã÷èä èòâýñèéí ìîíèòîòèíãèéí ñóäàëãààã óëèòàë òóòàì ÿâóóëæ áàéíà
Aàéãàëü õàìãààëàõ ñàíãààñ òîäîòõîé õýìæýýíèé õºòºí㺠ãàòãàæ,
ýêîñèñòáìä îíöãîé ¿¿òýã á¿õèé ýäèéí çàñãèéí ºíäºò ¿ò àøèãòàé íýí õîâîò, õîâîò
çàòèì àí àìüòíûã õàìãààëàõ, øèíæëýí ñóäëàõ, ñýòãýýí íóòàãøóóëàõ àæèëä
100 ñàÿ òºãòºãèéí ñàíõ¿¿æèëò õèéãýýä áàéíà.
Öîãò ñóìûí Aàÿíòîîòîé áàãèéí íóòàãò Iàçààëàéí ëàáîòàòîòè áîëîí
òýæýýëèéí áàòèëãûã áàòüæ àøèãëàëòàä ºãººä áàéíà. Aâ÷ õýòýãæ¿¿ëæ
áàéãàà áîäëîãî øèéäâýòèéí ¿ò ä¿íä äýëõèéä õîâîòäñîí àìüòíûã õàìãààëàõ
àòãà õýìæýýíä àõèö ãàòëàà.
Iîíãîë áºõºíãèéí ïîïóëÿöè 2005 îíä 1500 îò÷èì áîëòîë öººò÷ ò¿¿õýí
òàòõàö íóòãèéíõàà äºíãºæ 20-30 õ¿òòýëõ õóâüä ¿ëäýæ óñòàæ ¿ã¿é áîëîõ
ò¿ãø¿¿òèéí áàéäàëä îòñíûã õàòãàëçàí òîäîòõîé õàìãààëàõ, ñ¿òãèéí á¿òöèéã
ñàéæòóóëàõ àòãà õýìæýý àâ÷ õýòýãæ¿¿ëñíèé ¿ò ä¿íä 2007 îíû ýõ ãýõýä
áàòàã 2 äàõèí ºñ÷ 2980 îò÷èì áîëëîî.
13
Aí àìüòíûã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýò àæ àõóéí 7 íýãæ ìýòãýæëèéí
áàéãóóëëàãûí ýòõ àâ÷ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààãààñ Oºâ àéìãèéí
Iºíãºí ìîòüò ñóìûí "Yòäýíý ñîãîî" õîòøîî, áóãûí òºë áàòüæ ãàòøóóëñíààò îäîî 35
òîëãîéä õ¿òýýä áàéíà
Oâñ àéìãèéí Öàãààí øóâóóò, Aàÿíç¿òõèéí íóòóóíû Aàäàíãà õ¿äòèéí
òàòõàö áàéòøèë íººöèéí ñóäàëãààãààò Hx, Eara Xºñºòëºãèéí xүppnnn
asaHunn ny1rnnn xaH×aa 210-410 ra öa •apnnn pan ny1rnnn öapanra
xүppnnnõ 550-600 ra, Hx, Eara €nrapcan yónLnx 1yc öүp 330-350 ra
öanraar 1or1oonoo.
•ap öүxnn öaraxan ny1ar1, xnsraapnarpHan op¬nnp ny1arna×
öanraa Aapanra xүppnnr nanpaàp1an xaHraan× өcrөn үp×үүnaxnnn 1ynp
opoo öanraa op¬nnp n• xaHraanan xaun× rapuyynax a×nLr Hapãý×nnnn
öanryynnarLn uyyp ypnppnàraap opon ny1rnnn app nprapnnr
oponuyynan nan papyn xnnx uaappnara1an öanraa ‚H.
•apnnn pan yynûí öapanra xүppnnr xaHraanan rapuyyn× үp×үүnax
aƒonornnn öonoH×1on ny1ar xaHaan yp•p¬nnan үsaæ öaaunp ana ny1rnnn
aƒonornnn nºxuºë xүppnnn npau 1a×aannnn nөөunnr napnna¬nan
1ycrannan cypnan 1or1oocnL үnpcan paap íýí õîâîòò òîîöîãääîã áàäàíãà
õ¿äýò çýòýã õîâîò àìüòíû áàéòøèë Aàÿíç¿òõèéí íóòóóíû 10800 ãà ãàçòûã
óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä õàìòóóëàõ ñàíàë ¿íäýñëýëèéã áîëîâñòóóëààä
áàéíà.
ͺ㺺 òàëààò ò¿ãýýìýë òàòõàëòòàéí àí àìüòàí áîëîõ òàòâàãíû òîî òîëãîé
ýòñ õîòîãäñîíûã ¿íäýñëýí òàòâàãà àãíàëòûã òîäîòõîé õóãàöààíä õîòèãëîâ.
Oóõàéëáàë Aóëãàí àéìàãò 2003 îíû áàéäëààò òàòâàãíû òîî 135.0 ìÿíãààñ
88.0 ìÿíãà áîëòëîî õîòîãäñîí áàéíà. Yíý îíä Öºâñãºë àéìãèéí Aòáóëàã ñóìä
òàòâàãíû íººö òîãòîîõ òîîëëîãî õèéõ, Aòõàíãàé àéìàãò óòõèòàé òýìöýõ àÿíûã
çîõèîí áàéãóóëàõ, Äóíäãîâü àéìàãò òàòâàãíû íººö õîìñäîæ áóé Aòãûí õàä,
Aàãà ãàçòûí ÷óëóóíû îò÷èìä èäýâõòýí áàéãàëü õàìãààëàã÷äûã òîìèëîí
àæèëëóóëàõ çýòýã àòãà õýìæýýã àâñàí áàéíà. Nýëýíãý àéìãèéí Iàíäàë ñóìûí
"Aàÿíãîë" íºõºòëºë, Öºâñãºë àéìãèéí Aàÿíç¿òõ ñóìûí èòãýí Y.×èíáàò òàòâàãà
ñýëãýí íóòàãøóóëàõ àæèë õèéæ áàéíà. N¿õáààòàò Äàòüãàíãà ñóìûí òàëûí
àãóéò, Øèëèéí áîãäîä Yòäýíý öàãààí ñóìààñ 10-ààä òàòâàãà áàòüæ ñýòãýýí
íóòàãøóóëàõ àæèë õèéæýý. Oàòâàãà õàìãààëàõ òàëààò àâ÷ õýòýãæ¿¿ëæ
14
áàéãàà àòãà õýìæýýíèé ä¿íä Aàÿí-ªëãèé àéìàãò Oàòâàãà àãíàõ çºò÷èë
70„-èàò áóóòñàí áàéíà.
Aíãèéí íººö áàÿëãèéã õàìãààëàõ òàëààò îòîí íóòàãò ñóòòàë÷èëãààíû
áîëîí, áèîòáõíèêèéí îëîí òàëò àòãà õýìæýýã õýòýãæ¿¿ëæ áàéíà. Äîòíîãîâü
àéìãèéí áàéãàëü îò÷íû àëáà Öóëàí õàò ñ¿¿ëò õàìãààëàõ ñóòòàë÷èëãààíû
õóóäàñ 3000 øèòõýãèéã õýâë¿¿ëæ íóòãèéí èòãýäýä òàòààæ ñóòòàë÷èëñàí
áàéíà.
Aàÿíõîíãîò àéìàã ìàçààëàéä 10 öýãò õîòãîëæèí òýæýýë òàâüæ, 10
ãàòóé áóëàã øàíä çàäãàéëæ õàâòãàé òýìýý óñëàõ áèîòáõíèêèéí àòãà õýìæýý
àâ÷ýý. Äîâèéí èõ äàòõàí öààçàò ãàçòûí õàìãààëàëòûí çàõèòãàà ìàçààëàé
õàìãààëàõ áèîòáõíèêèéí àòãà õýìæýýã ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òîãòìîë õèéæ
õýâøñýí áàéíà.
ͺõºòëºë, èòãýäèéí ç¿ãýýñ ÷ àí àìüòíûã õàìãààëàõ ºñãºí ¿òæ¿¿ëýõ
òàëààò ñàíàà÷ëàãà ýõëýë¿¿ä ãàò÷ áàéíà. Çàâõàí Eäýò ñóìûí "Iàíäàõ íàòàí"
íºõºòëºë 1òí õàäëàí, 1 òí õóæèò áýëòãýæ áóãûí áèîòáõíèêèéí àòãà õýìæýý
àâ÷ýý.
Nýëýíãý N¿õáààòàò ñóìûí "Aàòäýì" íºõºòëºë îíäàòîò áîëîí çàãàñ, Öóøààò
ñóìûí èòãýí Äàíáîëä öººòìèéí àòãààò çàãàñ ¿òæ¿¿ëæ áàéíà.
>.E. Ó,%3 %//: .$"##- ()"##-
Yíý îíä õèéãäñýí óñíû òîî á¿òòãýëèéí àæëûí óòüä÷èëñàí ä¿íãýýñ ¿çýõýä
òîîëëîãîä õàìòàãäñàí ãîë ãîòõèéí 13.4„, áóëàã øàíäíû 15.5„, íóóò òîéòìûí
18.8„, òàøààíû 2.7„ íü øèòãýñýí ä¿íòýé áàéíà.
Ó,%3 -++ &71-"0#$!% 41829$#,% 27%
Äîë, ãîòõè Aóëàã, øàíä Íóóò, òîéòîì Ðàøààí
O
î
î
ë
î
ã
ä
ñ
î
í
Ø
è
ò
ã
ý
ñ
ý
í
O
î
î
ë
î
ã
ä
ñ
î
í
Ø
è
ò
ã
ý
ñ
ý
í
O
î
î
ë
î
ã
ä
ñ
î
í
Ø
è
ò
ã
ý
ñ
ý
í
O
î
î
ë
î
ã
ä
ñ
î
í
Ø
è
ò
ã
ý
ñ
ý
í
5230 702 9600 1487 4051 760 374 10
Øèíýýò óñëàëòûí ñèñòáì áàéãóóëàõ èæ á¿òýí õàéãóóë ñóäàëãààíû
àæëûã 12 àéìãèéí íóòàãò , Äàçòûí äîîòõ óñíû ýòýë õàéãóóëûí àæëûã 4
àéìàã, íèéñëýëèéí íóòàãò õèéñýí áàéíà. Oíäíû óñûã 纺ëò¿¿ëýõ,
öýíãýãæ¿¿ëýõ òîíîã òºõººòºìæèéã 15 àéìãèéí 37 ñóìàíä ñóóòèëóóëæ, 45 ñóìûí
òºâèéí õóäãèéí óñíû ÷àíàòûí ä¿ãíýëò ãàòãààä áàéíà. Aéìàã, îòîí íóòàãò "Öºâ"
øèíýýò áàéãóóëæ áîëîõ 590 ãàçòûí íýòñ, îäîî àøèãëàæ áàéãàà áîëîí ñýòãýýí
çàñâàòëàõ øààòäëàãàòàé 61 Öºâ, öººòºì, õèéìýë óñàí ñàíãèéí ñóäàëãààã
ãàòãàí, "ªâºòõàíãàé àéìãèéí Aîãä ñóìàíä Öîâä ãîëûí öººòºì, Oºâ àéìãèéí
Aëòàíáóëàã ñóìûí Øèòýý õ¿¿øèéí õºâ, Äîâü-Aëòàé àéìãèéí Oîíõèë ñóìûí Öàãààí
õºøººòèéí õèéìýë óñàí ñàíãèéí çàñâàòûí àæëûã ìýòãýæëèéí
áàéãóóëëàãóóäààò ãýòýýãýýò ã¿éöýòã¿¿ëýâ. Oñíû ýòýë õàéãóóëûí ä¿íãýýñ
¿çýõýä Oëààíáààòàò õîòûí óíä-àõóéí óñàí õàíãàìæèéí íýìýãäýë øèíý ýõ
¿¿ñâýòèéí çîòèóëàëòààò àøèãëàõ "Oóóë, Oýòýëæ ãîëóóäûí áýë÷èò õýñãýýñ
15
Öàòçòàéí àìòàë"-ò õ¿òòëýõ òàëáàéä ãàçòûí äîîòõ óñíû àøèãëàëòûí íººö
40061.9 ì
3
/õîíîã-îîò ãàòàâ.
Öàíãàéí á¿ñèéí òóëãóóò òºâ Öàòõîòèí õîòûí óñàí õàíãàìæèéí íýìýãäýë
øèíý ýõ ¿¿ñâýò, Aàÿí-ªëãèé àéìãèéí Öàãààííóóò ñóìûí "Öàãààííóóò"-ûí
õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñèéí óñíû ýòýë õàéãóóëûí õýýòèéí ¿á øàòíû àæëûã
ÿâóóëæ, Äàòõàí-Oóë àéìãèéí Öîíãîò ñóìûí íóòàãò ¿¿ññýí íºõöºë áàéäëûã
ñààòìàãæóóëàõ àæèëä 2 ñàÿ ãàòóé òºãòºã çàòöóóëàí õóó÷èí àøèãëàãäàæ
áàéñàí ã¿íèé õóäãèéã òáõíèêèéí óñàí õàíãàìæèíä àøèãëàõ çîòèëãîîò ñýòãýýí
çàñâàòëàâ.
Oñ àøèãëóóëàõ ìýòãýæëèéí ä¿ãíýëòèéã 15 àéìãèéí íóòàãò ¿éëäâýòëýë
ÿâóóëàõ 123 àæ àõóéí íýãæèéí 137 îòä ãàçàò îáúáêò äýýò ãàòãààä
áàéãààãèéí 85.5 õóâü íü áóþó 104 íü àëò îëáîòëîõ ¿éë àæèëëàãàà áàéíà.
Ä¿ãíýëòýýò äýýòõè àæ àõóéí íýãæ¿¿ä 2007 îíä íèéò 155.8 ñàÿ øîî ìáòò
óñ àøèãëàõ òîîöîî ãàòñàí áºãººä ¿¿íýýñ 32.2 ñàÿ øîî ìáòò óñàíä òºëáºò íîîãäñîí
áàéíà. ¿íèé 70 õóâèéã íü ýòãýëòýýò äàõèí àøèãëàõ þì.
"Oñ àøèãëàñíû òºëáºòèéí õóâü, õýìæýýã òîãòîîõ òóõàé" Iîíãîë óëñûí
Çàñãèéí Äàçòûí òîãòîîëûí äàãóó 32.2 ñàÿ øîî ìáòò óñíû íººö àøèãëàñíû
òºëáºòò 2.6 òýòáóì òºâëºò¿¿ëýõ òîîöîî ãàòãàñíààñ 2.0 òýòáóì ãàòóé
òºãòºãèéã òºâëºò¿¿ëýýä áàéíà.
Oñíû ìýòãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ýòõ îëãîõòîé õîëáîãäóóëàí 100 ãàòóé àæ
àõóéí íýãæèéí õ¿ñýëòèéí äàãóó àæëûí õýñãèéí ä¿ãíýëòèéã ¿íäýñëýí 119 àæ
àõóéí íýãæèéí çºâøººòëèéã îëãîîä áàéíà.
Aóëãèéí ýõèéã õàøèæ, õàìãààëàõ àæëûí ãýòýýã Äîòíîä, Äîâü-Aëòàé,
Öîâä, Äàòõàí-Oóë, Äóíäãîâü, Aòõàíãàé, Öºâñãºë, Oâñ, Çàâõàí, Aàÿí-ªëãèé,
Aóëãàí, Äîòíîãîâü àéìãèéí AÎA-äòàé áàéãóóëàí àæèëëàñíààò 27 ãàçàòò
áóëàã òîõèæóóëààä áàéíà. Aéìàã îòîí íóòàã ººòñäèéí ñàíàà÷ëýãýýò 287
áóëãèéã, òîõèæóóëàõ, õàøèæ õàìãààëàõ, çàäãàéëàõ àæëûã õèéñýí áàéíà.
Aóëãàí àéìãèéí Öèøèã-ªíäºò Aóãàò ñóìä õºâ öººòºì áàéãóóëàõ àæëûã
ìýòãýæëèéí áàéãóóëëàãààò, ªìíºãîâü àéìãèéí Öàíõîíãîò ñóìûí Aàãà áóëãèéí
ýõèéã õàìãààëàõ, öººòºì áàéãóóëàõ àæèëä 23 ñàÿ òºãòºãèéã çàòöóóëæ
èòãýäèéí îòîëöîîòîéãîîò ã¿éöýòã¿¿ëñýí áàéíà.
Aàÿí-ªëãèé àéìàã ýíãèéí óóòõàéí õóäãèéí ñòàíäàòòûã áàòàëæ íýã
õóäãàíä 80 ìÿí òºã ºãºõ áîëçîë çàòëàí 70 õóäàã ãàòãàæ 200 ãà áýë÷ýýòèéã
óñæóóëàí áýë÷ýýò ñàéæòóóëàõ àòãà õýìæýý àâñàí áàéíà. Äóíäãîâü àéìàã
Aýë÷ýýò óñæóóëàõ àæëûã ñóìä ººòñäèéí õ¿÷ýýò õèéæ ýíãèéí óóòõàéí
õóäàã 30-ã ãàòãàñíû äîòîò Nàéíöàãààí ñóì ìýòãýæëèéí áòèãàäòàé áîëæ 8
óóòõàéí õóäàã ãàòãàñàí áàéíà.
Oâñ àéìãèéí 19 ñóìûí EOÖ-ûí òýòã¿¿ëýã÷äèéí òîãòîîëîîò ãîë ìºòíèé ñàâ
ãàçòûí çºâëºë áàéãóóëæ, á¿õ ñóìäûí Çàñàã äàòãûí çàõèòàìæ ãàòãàæ óñò
öýã ãîë, ãîòõè, íóóò, öººòºì, òàøààí, áóëàã , øàíäíû îíöãîé áîëîí ýíãèéí
õàìãààëàòûí ýò¿¿ë àõóéí á¿ñ¿¿äèéã òîãòîîæýý.
Oýò÷ëýí îòîí íóòàãò óíäíû óñíû õèìèéí íàéòëàãûã òîäîòõîéëîí, ïàñïîòò-
æóóëàõ àòãà õýìæýýã àâ÷ áàéíà.
OÖÄÍ-ûí õóóëü, òîãòîîìæèéã õýòýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿òýýíä Öºâñãºë
íóóòàíä æèâæ, íóóòûí óñ áîõèòäóóëæ áàéñàí ÎÖO-ûí ØOA-èéí "Äûáîâñêèéí"
õºëºã îíãîöûã òàòàí ãàòãàõ àæëûã Îòîñ Iîíãîëûí õàìòàòñàí "Iîíãîë Nèáèòü àÿí",
16
"Äîëóáîé êàìáíü" ÖÖE-òàé ãýòýý õèéí òýäíèé õºòºí㺺ò òàòàí ãàòãàõ àæëûã
çîõèîí áàéãóóëàâ.
Iºí Öºâñãºë íóóòàí äýýã¿¿ò ìºñºí áîëîí óñàí çàìûí òýýâýò ýò÷èìòýé
õèéãäýæ áàéñàí ¿áä òóñ íóóòàíä æèâæ óñ áîõèòäóóëæ áàéãàà àâòîìàøèí,
òáõíèê õýòýãñëèéí áàéòøëûã òîäîòõîéëîõ, óëìààò òàòàí ãàòãàõàä Aàéãàëü
õàìãààëàõ ñàíãààñ 27 ñàÿ òºãòºãèéã çàòöóóëààä áàéíà..
>.D. Î19%3 &+($12+# 2+1+!-#3" &44144#( -#1
îã õà!ãäàë. Oëààíáààòàò õîòîä øààòäëàãà õàíãàñàí õîãèéí íýãäñýí
öýãèéã õîã õàÿãäëûã äàõèí áîëîâñòóóëàõ, àíãèëàí ÿëãàõ öáõèéí õàìò èæ
á¿òíýýò áàéãóóëàõ, Oëààí÷óëóóòûí õîãèéí öýãèéã çàñ÷ òîõèæóóëàõ àæëûí
áàéãàëü îò÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýý áîëîí õîëáîãäîõ ñóäàëãààíû àæëûã
ÿâóóëæ áàéíà.
Aàéãàëü õàìãààëàõ ñàòûí àÿí Aàéãàëü îò÷íû ÿàì ¿¿ñ÷ áàéãóóëàãäñàíû
20 æèëèéí îé, íèéñëýëèéí ºäòèéã óãòàæ Aàéãàëü îò÷íû ñàéä, Íèéñëýëèéí
Çàñàã äàòãûí õàìòàòñàí òóøààë, çàõèòàìæààò "A¿õ íèéòèéã õàìàòñàí èõ
öýâýòëýãýýíèé àæèë"-ûã õî¸ò óäàà òºâèéí 6 ä¿¿òãèéí íóòàã äýâñãýò äýýò
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà èòãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãóóäûã
õàìòóóëàí çîõèîí áàéãóóëæ AÎß-íààñ 18 ñàÿ òºãòºã ãàòãàí ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ
ã¿éöýòãýëýý. Yíý àæëûí õ¿òýýíä 26 xopoonL rasap ny1ar1 xorrүn öoncon
öanna.
Ëàíäôèëëûí àòãàä ò¿øèãëýñýí çàãâàò áîëîõ õîã õàÿãäëûí òºâëºòñºí öýã
áàéãóóëàõ òºñëèéí óòàëäààíûã îòîí íóòãûí õýìæýýíä çîõèîí áàéãóóëæ,
øàëãàòóóëòàíä òýíöñýí Öºâñãºë, Öîâä àéìãóóäàä õîã õàÿãäëûí òºâëºòñºí
öýãèéã òîõèæóóëàõàä øààòäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéã øèéäâýòëýí
õýòýãæ¿¿ëæ ýõëýýä áàéãàà áºãººä 2008 îíä á¿õ àéìãèéã õàìòóóëàõ
çîòèëòòîé àæèëëàæ áàéíà.
Aéìãèéí òºâ¿¿äèéí õîã õàÿãäëûí òºâëºòñºí öýã¿¿äèéã ñòàíäàòòûí
øààòäëàãà õàíãàñàí, õ¿í àìûí ýò¿¿ë ìýíä, õ¿òýýëýí áóé îò÷èíä ñºòºã
íºëººëºëã¿é áàéãóóëàõ òóõàé çóòàã òºñëèéí àæëûã ØOA-ûí Äáîýêîëîãèéí
õ¿òýýëýíä çàõèàëàí ã¿éöýòã¿¿ëýýä áàéíà.
Õ+" ('"2#3% 2($% &+#+;,144##-
ç¿¿ëýëò 2005 2006 2007
Æèíãèéí õýìæýý, (òí-îîò) 6314 6839 7325
Íèéò õîã õàÿãäàëä ýçëýõ õóâü 7.0 7.8 8.1
Öîã õàÿãäëûã çàéëóóëàõ, äàõèí áîëîâñòóóëàõ, õóò õîã õàÿãäëûã
öýâýòëýõ àæëûã àéìàã îòîí íóòàã á¿òä çîõèîí áàéãóóëàëòòàéãààò êîìïàíò
àæèë áîëãîí ºòí¿¿ëæ áàéíà. Äàëàíçàäãàä õîòûí õîã õàÿãäëûí àñóóäëûã "Ä¿íèé
óñ" ÖÖE õàòèóöäàã áºãººä 2005 îíä õîã áîëîâñòóóëàõ öáõ áàéãóóëñíààñ õîéø
10 ìÿí òí õîãèéã õ¿ëýýí àâ÷ ÿëãàëò õèéãýýä áàéíà. Yíý àæèëä 16 õ¿íèéã
àæëûí áàéíãûí áàéòààò õàíãàæýý.
2007 îíä 2619.1 òí õîãèéã õ¿ëýýí àâ÷ õàÿãäàë ¿íñýýò 100.0 ìÿí øèòõýã
áëîê ¿éëäâýòëýí õîãèéí öýãèéí õàøàà, àæèë÷äûí áàéò, õàòóóëûí áàéòëàõ
17
áàéòûã áàòèõ, çàõ çýýëä íèéë¿¿ëñýíèé çýòýãöýý 1855 êã õàÿãäàë ãÿëãàò
óóòûã õ¿ëýýí àâ÷ õóäãèéí 21 òàãëàà õèéæýý.
Aòâàé õýýò, Aàÿíõîíãîò õîòîä ãÿëãàò óóò õóâàíöàò ñàâ äàõèí àøèãëàõ
¿éëäâýò áàéãóóëàãäàæ, ×îéáàëñàí õîòîä õîã õàÿãäàë áîëîâñòóóëàõ
¿éëäâýòèéã 15 ñàÿ òºã-ººò îòóóëæ èòýýä áàéíà. Iºí Aàÿíõîíãîò õîòîä
Ëàíäôèëèéí àòãûã Aëòàí äîòíîä ìîíãîë ÖÖE-òàé õàìòòàí íýâòò¿¿ëñýí áàéíà.
"ãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ òàëààð. Öîò ñóóòèí ãàçòûí àãààòûí
áîõèòäëûí õÿíàëò -øèíæèëãýýã òîìîîõîí 18 õîòûí 22 ñóóòèí õàòóóë äýýò
ÿâóóëæ, àãààò äàõü õ¿õýòëýã õèé, àçîòûí äàâõàò èñëèéí àãóóëàìæèéã
òîäîòõîéëæ áàéíà.
Îòîí íóòãèéí àãààòûí ÷àíàòûí òºëºâ áàéäëûã 2007 îíä õèéãäñýí õÿíàëò-
øèíæèëãýýíèé ä¿íãýýò õàòóóëáàë:
Yäãýýò õîò ñóóòèíãèéí àãààò äàõü õ¿õýòëýã õèéí æèëèéí äóíäàæ
àãóóëàìæ 0,002- 0.013 ìã/ì
3
, õàìãèéí èõ íü 0,461 ìã/ì
3
-ä (Äàòõàí) õ¿ò÷,
àãààòûí ÷àíàòûí ñòàíäàòòààñ äàâñàí òîõèîëäîë àæèãëàãäààã¿é áàéíà.
Açîòûí äàâõàò èñëèéí æèëèéí äóíäàæ àãóóëàìæ 0.005- 0,039 ìã/ì
3
, õàìãèéí èõ
íü 0,123 ìã/ì
3
-ä õ¿ò÷, ìºí ýíý íü Äàòõàí õîòîä àæèãëàãäàæ àãààòûí ÷àíàòûí
ñòàíäàòòààñ 5 óäàà äàâñàí áîõèòäîë èëýòñýí áàéíà.
Oëààíáààòàò õîòûí àãààòûí áîõèòäëûã áóóòóóëàõ òàëààò ÿàòàëòàé
õýòýãæ¿¿ëýõ çàòèì àòãà õýìæýýíèé òóõàé OEÖ-ûí 46 äóãààò òîãòîîëûã
ãàòãóóëàâ. ¿íä: àãààòûã áîõèòäëîîñ õàìãààëàõ ÷èãëýëýýò õóóëü ýòõ ç¿éí
îò÷íûã áîëîâñòîíãóé áîëãîõ, ãýò õîòîîëëûã áàòèëãàæóóëàõ, äàõèí
òºëºâëºëòèéã õèéõ, õîòòóó ÷èãëýñýí øèëæèëò, õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëàõ,
ýêîëîãèéí öýâýò ò¿ëø ¿éëäâýòëýí õýòýãëýã÷äèéã õàíãàõ, äóëààí,
öàõèëãààíû øèíý, íàéäâàòòàé ýõ ¿¿ñâýòèéã áàòüæ áàéãóóëàõ, äóëààíû
öàõèëãààí ñòàíöóóäûã óòàà, áîõèòäóóëàã÷ áîäèñ ø¿¿õ òºõººòºì溺ò õàíãàõ,
õàëààëòûí íàì äàòàëòûí óóòûí çóóõíû òáõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéã õèéõ, òýäíèé
õýòýãëýã÷äèéã òºâëºòñºí õàëààëòûí øóãàìä õîëáîõ, àâòîìàøèíààñ ÿëãàòàõ
óòààíû áîõèòäëûã áàãàñãàõ, õèéí ò¿ëøíèé õýòýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõ, àãààòûí
÷àíàòûí õÿíàëò, øèíæèëãýýã ñàéæòóóëàõ, àãààòûã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýò
òºòèéí áóñ áîëîí èòãýíèé áàéãóóëëàãà, àòä èòãýäýýñ ãàòãàæ áóé ñàíàë
ñàíàà÷ëàãûã äýìæèõ, ñóòãàëò ñóòòàë÷èëãààíû àæëûã ýò÷èìæ¿¿ëýõ áàãö
àñóóäëóóäûã øèéäâýòë¿¿ëýõýýò òóñãàæ õýòýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëæ
ýõëýýä áàéíà.
,ãààð äàõü !îõèðäóóëàã÷ !îäèñ
18
Aãààòûí áî õèòäëûí ÿâö, 2007 î í
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
N
¿
õ
á
à
à
ò
à
ò
I
º
ò
º
í
Y
ò
ä
ý
í
ý
ò
-
1
Y
ò
ä
ý
í
ý
ò
-
2
Ä
î
ò
í
î
ä
Ä
à
ò
õ
à
í
Ø
à
ò
û
í
-
ã
î
ë
O
ë
à
à
í
ã
î
ì
Ö
ý
ö
ý
ò
ë
ý
ã
A
ò
â
à
é
õ
ý
ý
ò
O
ë
è
à
ñ
ò
à
é
I
à
í
ä
à
ë
ã
î
â
ü
A
à
ã
à
í
ó
ó
ò
ª
ë
ã
è
é
A
ó
ë
ã
à
í
N
à
é
í
ø
à
í
ä
Ö
î
â
ä
Ç
ó
ó
í
ì
î
ä
A
î
ò
-
ª
í
ä
º
ò
à
ã
ó
ó
ë
à
ì
æ
, ì
ê
ã

3
SO2 NO2
Aîõèòäóóëàã÷ áîäèñûí íýò
Æèëèéí äóíäàæ
¿ç¿¿ëýëò (ìã/ì
3
)
2005 2006 2007
Ö¿õýòëýã õèé, S…2 12.7 13.0 10.0
Açîòûí äàâõàò èñýë, †…2 29.5 30.0 36.0
Íèéñëýëèéí õýìæýýíä áàéãàà àãààò áîõèòäóóëàã÷ ñóóòèí ýõ
¿¿ñâýò¿¿äèéí òîîëëîãîîò 183 äóíä îâòûí, 1119 áàãà îâòûí õàëààëòûí íàì
äàòàëòûí çóóõ òîîëîãäñîí áºãººä ãýò õîòîîëîëä îòøèí ñóóã÷ 136 ìÿíãàí àéë
ºòõ¿¿ä æèëäýý 625 ìÿíãàí òîíí í¿¿òñ, 237 ìÿíãàí øîî ìáòò ìîä ò¿ëäýã áàéíà.
Öºäºë㺺íò ýõ ¿¿ñâýòèéí õóâüä 92 ìÿíãàí àâòîìàøèí, 436 ìîòîöèêë, 779 òòàêòîò,
íèéò 95 ìÿíãàí àâòîòýýâòèéí õýòýãñýë òîîëîãäñîíîîñ àøèãëàëòûí õóãàöààãààò
àâ÷ ¿çâýë 88.2 õóâü íü 4-ººñ äýýø æèë àøèãëàãäñàí áàéíà. Aáíçèí, äèçáëü,
õèéí ò¿ëø õýòýãëýí çàìûí õºäºë㺺íä îòîëöîæ áàéãàà àâòîòýýâòèéí
õýòýãñëýýñ òîõèîëäëûí áàéäëààò 20-èéã ñîíãîí àâ÷ àâòîìàøèíû ÿíäàíãààñ
àãààòò õàÿãäàæ áàéãàà õàÿãäàë óòààíä óãààòûí õèéí õýìæèëò õèéõýä 50
õóâü íü çºâøººòºãäºõ õýìæýýíýýñ èõ áîõèòäîë ãàòãàæ áàéãàà íü òîãòîîãäñîí.
Oîîëëîãûí ä¿íä ýõ ¿¿ñâýò¿¿äèéí ìýäýýëëèéí ñàí á¿òäñýíýýò èòãýí, àæ àõóéí
íýãæ, áàéãóóëëàãàä òàâèõ õÿíàëòûí òîãòîëöîî ñàéæèò÷, Aãààòûí òºëáºòèéí
òóõàé õóóëèéã õýòýãæ¿¿ëýõ íºõöºë á¿òäýæ áàéíà.
Oëààíáààòàò õîòîä àãààòûí áîõèòäëûã õÿíàõ 4 õàòóóë àæèëëàæ, íèéò
2312 ñîòüö àâ÷, õ¿õýòëýã õèéí áîëîí àçîòûí äàâõàò èñëèéí àãóóëàìæèéã
òîäîòõîéëëîî.
Øèíæèëãýýíèé ä¿íãýýñ ¿çýõýä, õ¿õýòëýã õèéí äóíäàæ àãóóëàìæ 0.012
ìã/ì
3
, õàìãèéí èõ íü 0.083 ìã/ì
3
-ä õ¿ò÷, íèéò 1160 óäààãèéí àæèãëàëòààò
àãààòûí ÷àíàòûí ñòàíäàòòààñ 159 óäàà äàâñàí áîõèòäîë 12- 3-ò ñàòä
àæèãëàãäñàí áàéíà.
19
Ó#% &-1 (+ -3% "1 2(8 (7(01#0" ($!%
"44#) 5, 2007 + %
0
10
20
30
40
50
60
12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
ñàò
à
ã
ó
ó
ë
à
ì
æ
,

ì
ê
ã
/
ì
3
ÓÁA? ÓÁA2 ÓÁA> ÓÁAE Õ7#:0( "44#) 5
Açîòûí äàâõàò èñëèéí æèëèéí äóíäàæ àãóóëàìæ 0.036 ìã/ì
3
, õàìãèéí èõ
íü 0.098 ìã/ì
3
-ä õ¿ò÷, íèéò 1152 óäààãèéí àæèãëàëòààñ õàòàõàä 512 óäàà
àãààòûí ÷àíàòûí ñòàíäàòòààñ äàâñàí áàéíà. Çóòãààñ ¿çýõýä OA-2, OA-4
õàòóóë äýýò àçîòûí äàâõàò èñëèéí àãóóëàìæ æèëèéí òóòøèä àãààòûí
÷àíàòûí ñòàíäàòòààñ äàâñàí íü Oëààíáààòàò õîòûí áàòóóí áîëîí ç¿¿í 4-í çàìûí
îò÷èì àâòîìàøèíû óòààíû áîõèòäîë ìàø èõ áàéãààã õàòóóëæ áàéíà.
Øèíæèëãýýíèé ä¿íãýýñ ¿çýõýä Oëààíáààòàò õîòûí àãààò äàõü
áîõèòäóóëàõ áîäèñûí æèëèéí äóíäàæ àãóóëàìæ ºìíºõ æèëýýñ 1- 7 ìêã/ì
3
-ýýò
èõýññýí ä¿íòýé áàéíà.
O¿¿í÷ëýí íèéñëýëèéí õàòúÿà 21 óñàí õàëààëòûí òîãîîíîîñ õîòûí òºâèéí 18-
ä íü òáõíèê òáõíîëîãèéí èæ á¿òýí øèíý÷ëýëèéã õèéæ, Nîëîíãîñûí 100 õóâèéí
õºòºí㺠îòóóëàëòòàé Nîí æèí Yíáòæè ÖÖE-òàé õàìòòàí 10000 àéë ºòõèéã
øàòàëò ñàéòàé àøèãò ¿éëèéí êîýôôèöèáíò ºíäºòòýé çóóõààò õàíãàõ àæèë
õèéãäýæ áàéíà.
Íèéòèéí òýýâòèéí õýòýãñýëä øèíãýò¿¿ëñýí õèé àøèãëàõ, ò¿ãýýõ ¿éë
àæèëëàãààã õýòýãæ¿¿ëýõ 10 ãàòóé òºñëèéí ¿éë àæèëëàãààíä áàéãàëü
îò÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýý õèéæ, øèíãýò¿¿ëñýí õèé öýíýãëýõ 3 ñòàíö
áàéãóóëàí 1919 òýýâòèéí õýòýãñýëä øèíãýò¿¿ëñýí øàòäàã õèéã àøèãëàæ
áàéíà.
"Øèíãýò¿¿ëñýí øàòäàã õèéã äýëãýò¿¿ëýõ" Çàñãèéí ãàçòûí 2006 îíû 140
òîîò òîãòîîëûí õýòýãæèëòèéã ýò÷èìæ¿¿ëýõ çîòèëãîîò ‡íèãàç ÖÖE-òàé
"Aãààòûí áîõèòäëûã áóóòóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû õ¿òýýíä õàìòòàí àæèëëàõ
ñàíàìæ áè÷èã" ¿éëäýâ. Yíýõ¿¿ ñàíàìæ áè÷èãò òóñãàãäñàí äèçáëü, ááíçèí
ò¿ëø áîëîí øèíãýò¿¿ëñýí øàòäàã õèéãýýò àæèëëàäàã õºäºëã¿¿ò á¿õèé
àâòîìàøèíààñ àãààòò õàÿãäàæ áóé áîõèòäóóëàã÷ áîäèñûí õýìæýýã
õàòüöóóëàí ñóäëàõ ñóäàëãààíû àæëûã "Yêîëîãè-òîãòâîòòîé õºãæëèéí òºâ"
òºòèéí áóñ áàéãóóëëàãàòàé õàìòòàí ÿâóóëàâ. O¿¿í÷ëýí èòãýäýä ìýäëýã îëîõ
÷èãëýëýýò çóòàãò õóóäàñ õèéõ, òáëáâèçèéí ñóòòàë÷èëãàà ÿâóóëàõ
àæëóóä õèéãäýæ áàéíà.
20
Ó#% &-1 (+ -3% "1 2(8 *+ -3% 2;(1
$,#$!% "44#) 5, 2007 + %
0
10
20
30
40
50
60
70
80
12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
ñàò
à
ã
ó
ó
ë
à
ì
æ
,

ì
ê
ã
/
ì
3
OA-1 OA-2 OA-3 OA-4 Ö¿ëöýõ àãóóëàì æ
2007 îíû óëñûí òºñâèéí òîäîòãîëîîò àãààòûí ÷àíàòûí ìýòãýæëèéí àëáûã
¿¿ñãýí áàéãóóëàõ, ¿éë àæèëëàãààã íü ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çàòäàëä 25.9 ñàÿ
òºãòºãèéã øèéäâýòëýæ, àãààòûí ÷àíàòûí ìýòãýæëèéí àëáà, íèéñëýëèéí áîëîí
îòîí íóòãèéí ñàëáàò àëáàäûã áàéãóóëæ ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ ýõëýýä
áàéíà.
Îçîí çàäëàã÷ áîäèñûí áàãà àãóóëàìæòàé õºòãºã÷, õºë人ã÷ èìïîòòëîõ
çºâøººòëèéã 300 ãàòóé àæ àõóéí íýãæèä îëãîñíîîò îçîí çàäëàã÷ áîäèñûí
èìïîòòûã 1999 îíîîñ 9.6 äàõèí áóóòóóëæ 2.2 òí õ¿òãýñíýýò Aáíèéí îëîí óëñûí
êîíâáöèîò õ¿ëýýñýí ¿¿òãýý á¿òýí áèáë¿¿ëëýý.
èìèéí áîäèñûí çîõèöóóëàëòûí òàëààð. Öèìèéí õîòò áîëîí àþóëòàé áîäèñûí
áîäëîãî, çîõèöóóëàëòûí àñóóäàë ýòõýëñýí íäýñíèé çºâëºëèéã áàéãóóëæ,
á¿òýëäýõ¿¿í, ä¿òìèéã áàòëóóëàí, ¿éë àæèëëàãààã ýõë¿¿ëýýä áàéíà.
"Iîíãîë óëñàä àøèãëàõûã õîòèãëîñîí áóþó õÿçãààòëàñàí õèìèéí áîäèñûí
æàãñààëò"-ûã øèíý÷ëýí ò¿¿íä õ¿íèé ýò¿¿ë ìýíä, áàéãàëü îò÷èíä õîòòîé áîëîõ
íü òîãòîîãäîæ, îëîí óëñûí ãýòýý êîíâáíöèä îòñîí, áàéãàëü äýýò óäààíààò
õàäãàëàãääàã, õ¿íèé áèáä áèî õóòèìòëàë ¿¿ñãýäýã, õ¿í àìüòíû ýòõòýí,
ñèñòáì, ¿ò óäàìä õîòòîé íºëºº ¿ç¿¿ëæ, îëîí òºòëèéí ºâ÷èí ¿¿ñãýäýã, ¿õýëä
õ¿òãýõ ÷àäâàò ºíäºòòýé 111 áîäèñûã îòóóëñàí áºãººä ýäãýýòýýñ öèàíèä,
ìºíãºí óñ ãýõ ìýòèéí 28 íýò òºòëèéí áîäèñûí àøèãëàëòûã õÿçãààòëàæ, ÄÄO,
ëèíäàí, òáòòàýòèë õàòòóãàëãà çýòýã 83 íýò òºòëèéí áîäèñûã Iîíãîë óëñàä
àøèãëàõûã õîòèãëîâ.
Iºí õèìèéí õîòò áîëîí àþóëòàé áîäèñûã ýêñïîòòëîõ, èìïîòòëîõ, ¿éëäâýòëýõ,
õóäàëäàõ, õàäãàëàõ, òýýâýòëýõ, àøèãëàõ, óñòãàõ, çºâøººòºë îëãîõ ñèñòáì
ººò÷ëºãäºí ºìíº íü "õîòòîé" àíãèëëûí áîäèñûí çºâøººòëèéã AÎß, áóñäûã íü àéìàã,
íèéñëýëèéí Çàñàã äàòãà îëãîäîã áàéñíûã øèíý õóóëèàò ººò÷ëºí óã
çºâøººòëèéã çºâõºí Aàéãàëü îò÷íû ÿàìíààñ ºãäºã áîëñíîîò çºâøººòºë îëãîõîä
òàâèãäàõ øààòäëàãûã ÷àíãàòãàæ, õèìèéí áîäèñûí õýòýãëýý, èìïîòò íýãäñýí
á¿òòãýë, ìýäýýëýëä îòñîí áºãººä îäîîãîîò äàâõàòäñàí òîîãîîò 190 àæ àõóéí
íýãæèä óã çºâøººòëèéã îëãîîä áàéíà.
Iºí õèìèéí áîäèñò òàâèõ õÿíàëòûã ñàéæòóóëàõ, çîòèëãîîò õèìèéí áîäèñûã
óëñûí õèëýýò íýâòò¿¿ëýõ áîîìòûí æàãñààëòûã Çàñãèéí ãàçòààò
áàòëóóëñíààò õèìèéí áîäèñûã ò¿ò áîëîí áàéíãûí 18 áîîìòîîò îòóóëæ áàéñíûã
ººò÷ëºí çºâõºí Çàìûí-¿ä, Aëòàíáóëàã, N¿õáààòàò, Aóÿíò-Oõàà äàõü õèëèéí
øàëãàí íýâòò¿¿ëýõ áîîìòóóäààò èìïîòòëîõ áîëëîî.
2007 îíä Öèìèéí õîòò áîëîí àþóëòàé áîäèñûí íýãäñýí òîîëëîãûã óëñûí
õýìæýýíä õèéæ, îäîî ä¿íã íýãòãýæ äóóñãààä áàéíà.
Aëò îëáîòëîõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé àæ àõóéí íýãæ, èòãýäèéí
ìºíãºí óñ öèàíèä íàòòèéí àøèãëàëòûí áàéäàëä óëñûí õîëáîãäîõ
áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòàòñàí ¿çëýãèéã Iîíãîë Oëñûí 21 àéìãèéí íóòàãò
ÿâóóëæ, ˆөa, Cananra, ‰apxan-Šyn, ‰opnoroa•, ӨHnөroa•, Eannxonrop,
Eynran, Өaөpxanran anHrnnn ny1ar paacrap1 ‹onron Šncap aunrnaxLr
xnsraapnacan onuron xop1on xnHnnn öopnc öonox Hөnrөn yc aunrnan
an1nL xүpap 1aapaHpan an1 nnrax үnn a×nnnaraa nayyn× öancan 145
1aapHnnr nnpүүn×, Çàñãèéí ãàçòûí òîãòîîëîîò òýäãýýòèéí ¿éë àæèëëàãààã
21
á¿òýí çîãñîîæ, èòãýä, àæ àõóéí íýãæýýñ 35,22 ƒr Hөnrөn yc, 1200 êã
íàòòèéí öèàíèä xypaan aaaâ.
‹өnrөn yc aunrnan an1 nnrapar 1aapHèéí үnn a×nnnaraanaac paapx
8 anHar1 200 Hnnra op¬nH 1onn Hөnrөn ycaap öoxnppcon unaH үүc¬,
37,35 ra 1anöan öoxnppconooc yc, xөpc, ypraHan, apraapaap paH×nn xүn,
Han xoppox nөxuөn öүppaap öanna. ‹өn ìºíãөn ycaap 1aapaHpcan unaHLr
unannpLn yycHanaap öonoacpyynax үnn a×nnnaraar xyyn• öycaap,
xonöorpox öanryynnarLn sөauөөpөnrүnraap nayyncnaac ˆөa, Cananra,
ӨHnөroa• anHrnnn íóòàã äýâñãýòò nnn1 10 rapyn ra 1anöanr HŒnrŒn yc,
unannpaap öoxnppñîíûã òîãòîîãäëîî.
Äàòõàí-Oóë àéìãèéí Öîíãîò ñóìûí òºâä õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãààíû
óëìààñ ¿¿ññýí ìºíãºí óñ, öèàíèäûí áîõèòäëûã õîòã¿éæ¿¿ëæ ñààòìàãæóóëàõ
àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ 1192 1îín unaH, xanrpnûã "Eopoo roynp" XX•-nnn
xanrpnLn can pyy sºº×, öýâýòëýõ áàéãóóëàìæèéí òóíãààãóóò, ëàãèéí ñàí,
õóäàã, øóãàì õîîëîé, xanrpan ycnL uººpºH áîëîí áîõèòäñîí íèéò 34802ì
2
òàëáàé
áîëîí 18,5 1n unannnn yycHanLr xoprүn×үүn×, rүnnn xypar1 íü uaaxan1
xnní, áîõèòäñîí øîòîîã çàéëóóëàí õîòã¿éæ¿¿ëýõ àòãà õýìæýýã àâ÷
õýòýãæ¿¿ëëýý. Öîòã¿éæ¿¿ëýõ ñààòìàãæóóëàõ àòãà õýìæýýã àâ÷
õýòýãæ¿¿ëñíýýñ õîéø àãààò, óñ, õºòñºíä õÿíàëò-øèíæèëãýýã òîãòìîë õèéæ,
õîëáîãäîõ àòãà õýìæýýã àâ÷ õýòýãæ¿¿ëýí àæèëëàæ áàéíà.
Ö¿òìýí, Öàíáîãäîä 30 òýýòýì, Íî¸í, Aàÿíäàëàé, Aóëãàí, Iàíäàë-Îâîî-ä 10
ãàòóé òýýòýì àæèëëàæ áàéñíû 30 ãàòóéã õóòààæ çºò÷ëèéã ¿íäñýíä íü
òàñëàí çîãñîîñîí áàéíà. ëäñýí òýýòìèéã 2-3 öýãò òºâëºò¿¿ëæ, 30 ãàòóé óñò
öýãèéã ÷ºëººë뺺. 3 ñóìûí íóòàãò 5000 òí øëàìì õàìãààëàëòàä îòîîä áàéíà.
ßàì ãàçòûí àæëûí õîëáîî ìóóãààñ Aàéãàëü îò÷íû ÿàìíààñ Öàíáîãä ñóìûí 20
ãàòóé ìÿíãàí òí øëàìûã "Aóìàí òòáéä" ÖÖE-ààò ñààòìàãæóóëàëò õèéëãýæ
áàéñíûã óëñûí ìýòãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçòààñ çîãñîîñîíä îòîí íóòãèéíõàí ñýòãýë
äóíäóóò áàéíà. Îäîî òóñ àéìàãò 4 ñóìûí íóòàãò 3000 îò÷èì ìºíãºí óñààò
áîõèòäñîí øëàìì áàéãààã äàòóé ñààòìàãæóóëàõ øààòäëàãàòàé áàéãààã îòîí
íóòãèéíõàí øààòäàæ áàéíà.
Óóë óóðõàéí íºõºí ñýðãýýëòèéí òàëààð. 2007 îíû áàéãàëü îò÷íûã
õàìãààëàõ òºëºâëºãºº, îò÷íû õÿíàëò øèíæèëãýýíèé õºòºëáºò áàòëóóëñàí 159
àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí 791.452 ãà ãàçàò îëáîòëîëòîä ºòòºõººñ 850.65
ãà ãàçàòò òáõíèêèéí íºõºí ñýòãýýëò, 928.9 ãà ãàçàòò áèîëîãèéí íºõºí
ñýòãýýëò õèéõýýò òºëºâëºãºº áàòëóóëàí àæèëëàâ.
"Öàéãóóëûí áîëîí àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººòºë ýçýìøèã÷èéí áàéãàëü
îò÷íûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýòãýýõ òàëààò õ¿ëýýñýí ¿¿òãýý áèáë¿¿ëýõ
áàòàëãààíû òóñãàé äàíñíû ã¿éëãýýíä õÿíàëò òàâèõ æóòàì"-ûã ãàòãàí 2007
îíä 159 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãóóäûí 553.953 ñàÿ òºãòºãèéã
òºâëºò¿¿ëýýä áàéíà.
Oóë óóòõàéí íºõºí ñýòãýýëòèéã ñ¿¿ëèéí ãóòâàí æèëèéí áàéäëààò
õàòüöóóëæ ¿çâýë 2006 îíä 2005 îíîîñ 1.3 äàõèí, 2007 îíä 2006 îíîîñ 16.8
õóâèàò ºññºí áàéíà.
Í/(/% ,01"000#- ($!,0% (4;8 (0)500
22
3.2
34.3
44.1
53
0
10
20
30
40
50
60
2004 2005 2006 2007
"Aøèãò ìàëòìàë àøèãëàõ ¿éë àæèëëàãààã áàéãàëü îò÷èíä ñºòºã
íºëººëºë, õîõèòîë áàãàòàé ÿâóóëàõ õºòºëáºò"-èéã áàòëàí " Aàéãàëü îò÷íûã
íºõºí ñýòãýýõ áàòàëãàà"- íû äàíñûã Nàíãèéí ÿàìíû Oºòèéí ñàíãèéí ãàçàòò
íýýí àæèëëóóëæ áàéíà.
ªìíºãîâü àéìãèéí Nýâòýé, Aàÿíäàëàé ñóìäûí íóòàãò 110 ãà-ä íºõºí
ñýòãýýëòèéã òóñ ÿàìíààñ çîõèîí áàéãóóëæ àéìãèéí òºñ⺺ñ 3 ñàÿ, óëñûí
òºñ⺺ñ 5 ñàÿ òºã çàòöóóëàâ.
Äîâèéí áàãà äàòõàí öààçàò ãàçòûí Iîäîí øàíä , Äîâü ãóòâàíñàéõàíû
áàéãàëèéí öîãöîëáîòò ãàçòûí Aàÿíáîò íóòóó, Aàÿíöàãààíû íóòóó çýòýã
ãàçòóóäàä 2003 îíîîñ õîéø èòãýä õóóëü áóñààò àëò îëáîòëîæ áàéñàí çîõèñã¿é
¿éë àæèëëàãààã á¿òýí òàñëàí çîãñîîæ Aàéãàëü îò÷íû ÿàìíààñ 17.0 ñàÿ
òºãòºã ãàòãàí ªìíºãîâü àéìãèéí 3, Äîòíîãîâü àéìãèéí 1 ñóìûí íóòàãò 6.500 îò÷èì
øóóäóó, öîîíîã, õºìºã áóëæ, 130 ãàòóé êóá.ì ãàçàò øîòîîíû àæèë
ã¿éöýòãýëýý.
Oóë óóòõàéí íºõºí ñýòãýýëòèéí àæèëä àéìàã îòîí íóòãóóä ÷ ÷àìã¿é
àíõààòàë òàâüæ áàéíà. Aòõàíãàé àéìàã óóë óóòõàéí íºõºí ñýòãýýëòèéí äýä
õºòºëáºòèéã áàòëàí õýòýãæ¿¿ëýõ, Îòõîí àéìàã Ëèöáíç ýçýìøèã÷äèéí
óóëçàëò çºâëºë㺺íèéã çîõèîí áàéãóóëàõ çýòýã àæëóóäûã çîõèîí áàéãóëæ
áàéíà.Îòõîí àéìàãò ýçýíã¿é îòõèãäñîí 10 ãà òàëáàé á¿õèé êàòüáòûã õîòûí
äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöûí õºòºí㺠îòóóëàëòààò, Yòäýíýò-Oíüòûí çàìûí 15 ãà
òàëáàé á¿õèé êàòüáòûã Nîëîíãîñûí Eîìáàéíáò ãòóïï ÖÖE-ààò íºõºí ñýòãýýëãýæ
îòîí íóòãèéí êîìèññ õ¿ëýýí àâëàà.
Oóë óóòõàéí ¿éëäâýòëýë ÿâóóëäàã àæ àõóéí íýãæ¿¿ä òáõíèêèéí
òºäèéã¿é áèîëîãèéí íºõºí ñýòãýýëò õèéõýä àíõààòàë òàâüæ áàéãàà ýõëýë
öººíã¿é ãàò÷ áàéíà. Oºâ àéìãèéí Çààìàò ñóìä "Aëòàíäîòíîä ìîíãîë", "Iîíïîëèìáò",
ÖÖE-óóä íºõºí ñýòãýýëòèéí ¿ç¿¿ëýõ ñóòãóóëèéã 8 àéìãèéã îòîëöóóëàí çîõèîí
áàéãóóëàâ.
"Aëòàíäîòíîä ìîíãîë" ÖÖE Aòõàíãàé àéìãèéí Íàòèéí õàìàòò 42 ãà-ä
áèîëîãèéí íºõºí ñýòãýýëò õèéæ 4.5 òí ¿ò, 20000 ø 4 òºòëèéí ìîä òàòüæýý.
Aàÿíõîíãîò àéìãèéí ªëçèéò ãîë äàãóó Öàíøèæèò, "Eîóëä ãîëä" ÖÖE Aèîëîãèéí
íºõºí ñýòãýýëòèéã ñàéí õèéñýí ãýñýí ¿íýëãýýã àéìãèéí áàéãàëü îò÷íû àëáà
ºã÷ áàéíà. Öàòèí Aàÿíõîíãîò àéìàãò Iîíãîë àëò IAE ÖÖE áèîëîãèéí íºõºí
ñýòãýýëò õèéñýí ãýñýí ä¿ãíýëòèéã óëñûí ìýòãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçòààñ
ãàòãóóëñàí áîëîâ÷ ãàçàò äýýò óòãàñàí óòãàìàë áàéõã¿é áàéãààã îòîí íóòãèéí
áàéãóóëëàãóóä ìýäýýëæ áàéíà
23
#àéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýíèé òàëààð. Yíý îíä ínn1
öanran• op¬nnp nөnөөnөx öanpnLn 753 Žpөnxnn үnanraa xnnnrax xүcan1
xүnaan aa¬, 726 Ha1Žpnanp unn×aa¬paap pүrnan1 rapryynaàä öanna.
Eanran• op¬nnp nөnөөnөx öanpnLn napnna¬nncan үnanraannn
Hapra×nnnn öanryynnarLn apx aaaxaap xүcan1aa npүүncan 23 a× axynn
nar×nnn áàòèìòòàé 1annnuan, øààòäëàãà õàíãàñàí 18 àæ àõóéí íýãæ¿¿äýä
soxnx ¬nrnanүүpaap Hapra×nnnn öanryynnarLn apx onroop öanna.
Aanran• op¬nnp nөnөөnөx öanpnLn napnna¬nncan үnanraannn 828
1annanr xananuүүnan 3-ààñ áóñäûã öa1nyynaap öanna.
Aëò áîëîí áóñàä òºòëèéí àøèãò ìàëòìàëûã îëáîòëîõîîò õ¿ñýëò ãàòãàñàí àæ
àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí 55 òºñºëä áàéãàëü îò÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí
íàòèéâ÷èëñàí ¿íýëãýý õèéæ, 5 òºñëèéí àøèãëàëòûí òáõíîëîãèéã ñóäëàí ¿çýæ
õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòòàí øèéäâýòëýâ
•acrnnn ãaspLn Hөpnnn xө1өnöөpò òóñãàñàí Eanran• op¬nnp
nөnөөnөx öanpnLn үnanraar onon nnn1ap nn 1op öonrox çîòèëòûã
õýòýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿òýýíä apxna1 xapranarpa× öanraa Eanran•
op¬nnp nөnөөnөx öanpnLn napnna¬nncan үnanraannn 1annanryypLr
naHnL nn1Žpna1 xyypcanp 1aa•×, onon nnn1ap íýýëòòýé áîëãîâ. Iºí
áanran• op¬nnp nөnөөnөx öanpnLn napnna¬nncan үnanraannn apx aacan
a× axynn nar×үүpnnn 1anaapxn 1annnuyynrLr Eanran• op¬nL naHnL
nn1Žpna1 xyypacanp 1aa•cíààò үnanraa xnnnrax xya• xүn, a× axynn
nar×үүpap Hapaanan uyypxan xүp¬ öanna.
Eanran• op¬nnp nөnөөnөx öanpnLn Žpөnxnn үnanraa xnnnra×,
pүrnan1 rapcan 1өcnүүpnní òóõàé ìýäýýã Eanran• op¬nL naHnL nn1Žpna1
xyypac öonon Hapaannnnn caHöap1 14 xonor1 nar ypaa 1aa•×,
үnanraannn apx öүxnn a× axynn nar×үүp, үnanraa xnnnrax xya• xүn, a×
axynn nar×үүpnnã ìýäýýëëýýò õàíãàæ áàéíà.
>.C. Î#+% %$!-, $1"0%$! %$!")$!% &!"44##"3%
+1+#:++" %0)0"277#0( -#1
Îäîî óëñûí õýìæýýíä 8793 ãèø¿¿ä, 424 ºòõèéã õàìàòñàí èòãýäèéí 273
íºõºòëºë ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Aàéãàëü õàìãààëàõ íºõºòëºë¿¿ä
439.9 ìÿíãàí ãà òàëáàéã õàòèóöàí ýçýìøèëäýý àâñàí áàéãààãèéí 343.7 ìÿíãàí
ãà îé, 37,5 ìÿíãàí íü óòãàìàë, 23,9 ìÿíãàí ãà àí àìüòàí õàìãààëàõ, ¿òæ¿¿ëýõ
çîòèóëàëòòàé òàëáàé áàéíà.
Iºí àæ àõóéí 286 íýãæ áàéãàëü õàìãààëàõ äàòààõè 5 ÷èãëýëýýò
ìýòãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ýòõ àâ÷ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.
Á!"#8 +19%3 )01"05#$!% &!"44##"442
éë
àæèëëà-
ãààíû
÷èãëýë
Îé
Îé,
àìüòàí,
óòãàìëûí
Îé,
àìüòàí,
Îé
óòãàì-
ëûí
Aìüòàí
Oò-
ãàìàë
Äàçòûí
íºõºí
ñýòãýý
ëò
Oñ A¿ãä
Oîî 134 1 2 1 7 16 6 119 286

24
2007îíû áàéäëààò áàéãàëü îò÷íû ÷èãëýëýýò 308 òºòèéí áóñ
áàéãóóëëàãà ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààãèéí 60 õóâü ñóòãàëò
ñóòòàë÷èëãàà, 8 õóâü ñóäàëãàà øèíæèëãýý, 40 õóâü áàéãàëü õàìãààëàë,
íºõºí ñýòãýýëò, 2 õóâü ìáíáæìáíòèéí ÷èãëýëýýò àæèëëàæ áàéíà.
Eõ á¿òýýí áàéãóóëàëò, àæëûí øèíý áàéò íýìýãä¿¿ëýõ æèëèéí õ¿òýýíä
áàéíãûí 1480, óëèòëûí ÷àíàòòàé 7000 ãàòóé àæëûí áàéòûã áèé áîëãîîä
áàéíà. Øèíýýò áèé áîëãîñîí àæëûí áàéíãûí áàéòíû 50 õóâèéã áàéãàëü îò÷íû
÷èãëýëýýò ìýòãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ýòõ àâñàí àæ àõóéí íýãæèä
àæèëëàãñàä, 20 øàõàì õóâèéã èòãýäèéí íºõºòëºëèéí ãèø¿¿ä, óëèòëûí
÷àíàòòàé àæëûí áàéòíû äèéëýíõèéã îé õàìãààëàõ, îéæóóëàëòûí àæèë
ýòõëýã÷èä ýçýëæ áàéíà.
Aàéãàëü îò÷íû àëáàäààñ èòãýäèéí íºõºòëºë¿¿äèéí ÷àäàâõèéã
äýýøë¿¿ëýõ, ìàòáòèàëëàã áàçààò õàíãàõ, òóòøëàãûã ñîëèëöîõ, ýòõç¿éí áîëîí
àòãà òáõíîëîãèéí ìýäëýã ÷àäâàò ýçýìø¿¿ëýõ òàëààò îëîí õýëáýòèéí àæëóóäûã
çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. ¿íä ñóòãàëò ñáìèíàò, ¿ç¿¿ëýõ ñóòãóóëü, çºâëºë㺺í
çîõèîí áàéãóóëàõ ãàòûí àâëàãà ìàòáòèàëààò õàíãàõ çýòýã õýëáýò¿¿ä
çîíõèëæ áàéíà.
Oâñ àéìàãò àæèëëàæ áàéãàà íºõºòëºë¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõ,
òýäãýýòèéí ìàòáòèàëëàã áààçûã áýõæ¿¿ëýõ çîòèëãîîò 6 íºõºòëºëä îéí õºíººëò
øàâüæ, ãàë ò¿éìýòòýé òýìöýõ òýìöëèéí àæèëä õýòýãëýõ àò÷èëãàà
öýâýòëýãýýíèé àæèë õèéõýä àøèãëàõ ìîòîòò õºòºº, ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí òàëáàéã
óñëàõ óñíû ìîòîïîìï, æèæèã îâòûí öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ò, äóòàí çýòýã áàãàæ
ìàòáòèàëûã õ¿ëýýëãýí ºãñºí áàéíà.
"Öàìòûí ýçýìøëèéí îé - íººöèéí òîãòâîòòîé àøèãëàëò" ñýäýâò ¿ç¿¿ëýõ
ñóòãóóëèéã Öîâä ãîëûí áóòãàñàí îéä áàéãóóëæýý.
Öºâñãºë àéìãèéí áàéãàëü îò÷íû àëáà Ðáí÷èíëõ¿ìáý ñóìûí "Öàöòûí
óíäòàë", "Aàÿíõàíãàé" íºõºòëºëèéí, ªâºòõàíãàé àéìãèéí áàéãàëü îò÷íû àëáà
Aîãä ñóìûí "Ç¿¿í áîãäûí" ºãººæ íºõºòëºëèéí ¿éë àæèëëàãààíû æèøàâ.
Aàéãàëü îò÷íû ÿàìíààñ áàéãàëü õàìãààëàõ èòãýäèéí íºõºòëºë¿¿äèéí
÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ ñóòãàëò çºâëºë㺺íèéã ªâºòõàíãàé àéìãèéí Aîãä,
"Öàìòûí ýçýìøëèéí îé" ñóòãàëòûã Öºâñãºë àéìãèéí Oëààí-Oóë ñóìàíä òóñ
òóñ çîõèîí áàéãóóëàâ. Iºí Çàâõàí àéìãèéí Oîñîíöýíãýë, Oºâ àéìãèéí Aàòñ¿ìáýò
ñóìä îòîí íóòãèéí èòãýä, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí îòîëöîîòîéãîîò îéä
àò÷èëãàà, öýâýòëýãýý õèéõ íü ¿ç¿¿ëýõ ñóòãàëò-ñáìèíàòûã, "Aëòàé ñî¸íû
ýêî-á¿ñèéí áèîëîãèéí òºòºë ç¿éëèéã àòä èòãýäèéí îòîëöîîòîéãîîò õàìãààëàõ
òºñºë"-òýé õàìòòàí çîõèîí áàéãóóëëàà.
Îòîí íóòàãò áàéãóóëàãäñàí èòãýäèéí íºõºòëºë¿¿äýýñ áàéãàëü
õàìãààëàõ îëîí òàëò àæëóóäûã çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. Oýäãýýòýýñ òîéì÷èëîí
äóòäâàë:
Äîâü-Aëòàé àéìãèéí ×àíäìàíü ñóìûí "Ö¿òõòýý" íºõºòëºë íü ñóìûíõàà
×àíäìàíü õàéòõàí óóëûí ÿíãèò ÿìààã õàìãààëæ, óóëàíä ÿâäàã çàìóóäàä ÿíãèò,
òàòâàãà àãíàõûã õîòèãëîñîí ñàìáàò õèéæ áàéòøóóëàõ, îëîí ñàëàà çàìûí
÷óëóóí õààëò 162 øèòõýã õèéæ òàâüñíû çýòýãöýý óëèàñ, áóòãàñ, ºíäºò
óóëàíä âàíñýìáýò¿¿ òàòüæ, óòãóóëæ áàéíà. Yòäýíý ñóìûí "Aàÿí á¿òä"
íºõºòëºë àí àìüòíû áàéòøëûã òîãòîîæ, òýäíèéã õàìãààëàõ àæèë õèéõèéí õàìò
õóäàã óñíû àòèóí öýâòèéã õàíãàõ ¿¿äíýýñ 8 õóäãèéã çàñàí ñýëáýæ
25
õàìãààëàâ. Öýýë ñóìûí "Aóóòûí áàÿíá¿òä" íºõºòëºë A¿òýíæàòãàëàí áàãèéí
íóòàãò îòøèõ Aóóòûí ãîë îò÷ìûí 120 ãà çàãàí îé, áóñàä óòãàìëûã õàìãààëæ,
Äàâñíû îòäûí àøèãëàëòàä õÿíàëò òàâüæ áàéíà. "Æîíãèéí ìîä" á¿ëãýìèéí
15 ºòõ àéë Æîí, Îëîí îâîîíû îò÷ìûí øèíýñýí îéã õàìãààëàëòàíä àâàí àæèëëàæ
áàéíà
Öîâä àéìãèéí Iÿíãàä ñóìûí Äàõàéò áàãèéí Öîâä ãîë äàãóó íóòàãëàäàã 10
ºòõèéã íýãòãýñýí áàéãàëü õàìãààëàõ 2 íºõºòëºë áàéãóóëàí àæèëëàñíààò
çºò÷ëèéã áóóòóóëæ ÷àäñàí áàéíà.
Aàÿí-ªëãèé àéìãèéí Öýíãýë, Aóëãàí ñóìûí Öîâä ãîë äàãóóõ øóãóéã 26
íºõºòëºëä , Oâñ àéìãèéí Öîâä ñóìàíä Öîâä ãîëûí äàãóóõ ÷àöàòãàíà, áóòãàñàí
òºãëèéã 5 íºõºòëºëä, ªìíºãîâü àéìãèéí Aóëãàí Nýâòýé, Aàÿíäàëàé, Öîãò-Îâîî
ñóìäûí Çàãàí îéã íóòãèéí èòãýäèéí íºõºòëºë¿¿äýä õàòèóöóóëàí õàìãààëóóëæ
áàéíà.
Aàéãàëü õàìãààëàõ íºõºòëºë¿¿ä áàéãàëèéí íººö áàÿëãèéã õàìãààëàõûí
çýòýãöýý ìîä, óòãàìëûã ¿òæ¿¿ëýõ, îéã íºõºí ñýòãýýõ àæëûã ¿ò ä¿íòýé
ýòõýëæ áàéíà. Aòõàíãàéí Öîòîíò, ªãèéíóóò, Oºâøò¿¿ëýõèéí íºõºòëºë¿¿ä 11200
ø ñóóëãàö ¿òæ¿¿ëñýí áàéõàä ªìíºãîâü àéìãèéí Öàíõîíãîò ñóìûí "ªãººìºò"
íºõºòëºë 15 ãà-ä 5000 ñóõàé òàòüæ 88„-èéí àìüäòàëòòàé óòãóóëñàí áàéíà.
Eòãýä, áàéãàëü õàìãààëàõ íºõºòëºëä íýãäýõ òºäèéã¿é õóâèàòàà èäýâõ
ñàíàà÷ëàãà ñàíàà÷ëàãà ãàòãàí àæèëëàæ áàéãàà æèøýý îëîí áàéíà. N¿ìáýò
ñóìûí ìàë÷èí Ä.N¿òýí-Oõíà õóâèéí çàòäëààò 2 ãà òàëáàéä 5 ç¿éëèéí ìîäíû
2000 ñóóëãàö ñóóëãàæ òºãºë áàéãóóëæýý.
Äîòíîãîâü àéìãèéí Yòäýíý ñóìûí ª.×èìèääîòæ, Nàéíøàíäûí O.Äàíáààòàò,
ìîä ¿òæ¿¿ëãèéí àæèë õèéæ áàéíà.
Öîâä àéìàã Iºíõõàéòõàí ñóìä õîâîòäîæ áóé Aàëãàíà ìîäíû 10 ãà òàëáàéã
õàøèæ õàìãààëàí Öýíõýò áàãèéí èòãýí Öýâýýíä õàòèóöóóëñàí áàéíà.
Äîòíîãîâüàéìãèéí áàéãàëü îò÷íû àëáà 160338 ãà çàãàí îéã 7 èòãýíä, 403637
ãà õàéëààñàí îéã 12 èòãýíä, 41 ãà ñóõàéã 2 èòãýíä, òîîòîéí òºãëèéã 1
èòãýíä õàòèóöóóëàí õàìãààëóóëæ áàéíà.
Öºâñãºë àéìãèéí AÎA-ààñ 2 íºõºòëºëä òóñ á¿ò 30.0 ìÿíãàí òºãòºãèéí
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæýý.
ĪЪ=. ÓÑ ÖÀà ÓÓÐ, ÎÐ×ÍÛ IÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÒÀËÀÀÐ
Íèéòèéí õýòýãöýýíä çîòèóëàí ãàòãàñàí á¿õ òºòëèéí ìýäýýëëèéã òàäèî,
òáëáâèç, ñîíèí õýâëýë, óòàñ, ôàêñ, áàéãóóëëàãûí âýá õóóäàñ çýòýã õýâëýë
ìýäýýëýë, õàòèëöàà õîëáîîíû á¿õèé ë õýòýãñëýýò äàìæóóëàí õ¿òãýæ áàéíà.
$àã àãààðûí óðüä÷èëñàí ìýäýýíèé ¿éë÷èëãýý. Íèéòèéí õýòýãöýýíä
çîòèóëàí ãàòãàñàí öàã àãààòûí áîãèíî áîëîí äóíä õóãàöààíû óòüä÷èëñàí
ìýäýýíèé ÷àíàò á¿õ òºò뺺òºº òºëºâëºãººò äààëãàâòààñ 4.8-7.7„ äýýã¿¿ò,
ºíãºòñºí îíîîñ 0.0-1.7„-èàò àõèëàà.
2007 îíä íèéò 16 óäààãèéí ñèíîïòèê ïòîöáññîîò 21 óäàà öàã àãààòûí
àþóëòàé áîëîí ãàìøèãò ¿çýãäýë àæèãëàãäàâ.
1 ä¿ãýýò õ¿ñíýãò. 2007 îíä àæèãëàãäñàí àþóëòàé áîëîí
26
ãàìøèãò ¿çýãäëèéí òºòºë, òîî
Öàã àãààòûí ¿çýãäëèéí íýò òîî
1 Ö¿÷òýé ñàëõè, øîòîîí áîëîí öàñàí øóóòãà 14
2 Eõ õàëóóí 2
3 Öî÷èò õ¿éòòýëò 2
4 Aàäàò áîòîî /Oëààíáààòàòò/ 3
A¿ãä 21
Öàã àãààòûí àþóëòàé áà ãàìøèãò ¿çýãäëèéí íýã áà õàãàñ õîíîãèéí
óòüä÷èëàëòàé ñýòýìæë¿¿ëýã ìýäýýã äàâõàòäñàí òîîãîîò 40 óäàà, óòüä÷èëàí
ñýòãèéëýõ ìýäýýã 3 óäàà çîõèîæ ¿éë÷ëýâ. Oòüä÷èëàí ñýòãèéëýõ áà
ñýòýìæë¿¿ëýã ìýäýýíèé ÷àíàò /îí÷/ 90.3„ áàéãàà íü ºíãºòñºí îíîîñ 12.0„-èàò
äýýã¿¿ò áàéíà.
Nàòûí öàã àãààòûí óòüä÷èëñàí ìýäýýã 12 óäàà ãàòãàæ ¿éë÷èëñýí áºãººä
ìýäýýíèé äóíäàæ òààòö 73.8„ áàéãàà íü òºëºâëºãººò äààëãàâòààñ 11.8„-
èàò äýýã¿¿ò áàéíà.
%èñëýãèéí öàã àãààðûí ìýäýýíèé ¿éë÷èëãýý. Îíû ýõíèé 11 ñàòûí
áàéäëààò îëîí óëñûí íèñëýãèéí 1997, îòîí íóòãèéí íèñëýãèéí 2714, îíöãîé,
òóñãàé ¿¿òãèéí 78 íèñëýãò öàã àãààòûí áîäèò áîëîí óòüä÷èëñàí ìýäýýãýýò
¿éë÷ëýâ. Íèñëýãò çîòèóëñàí á¿õ òºòëèéí óòüä÷èëñàí ìýäýýíèé òààòö 97.8
õóâü áàéãàà íü îëîí óëñûí äóíäæààñ äýýã¿¿ò áàéíà. Aóÿíò óõàà öàã óóòûí
ºòòºº "×èíãèñ õààí" îëîí óëñûí íèñýõ áóóäàë îò÷ìûí óòüä÷èëñàí ìýäýýãýýò
16638 óäàà, òóñãàé /SPECI/ ¿éë÷èëãýýíèé ìýäýýãýýò 6279 óäàà ¿éë÷ëýâ.
ºäºº àæ àõóéí öàã óóðûí ìýäýýíèé ¿éë÷èëãýý. Oàéëàíãèéí õóãàöààíä
õºòºëáºòèéí äàãóó õºäºº àæ àõóéí öàã óóòûí æèëèéí òîéì 1 óäàà, ñàòûí
òîéìûã ñàò á¿ò, àòàâ õîíîãèéí òîéìûã ñàòä 3 óäàà, ֺ人 àæ àõóéí öàã óóòûí
10 òºòëèéí ïòîãíîç, 11 òºòëèéí òîéì, çºâëºìæ ãàòãàæ òºò çàñãèéí óäèòäëàãà
áîëîí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãóóäàä õ¿òãýæ ¿éë÷èëëýý.
ֺ人 àæ àõóéí öàã óóòûí ÷èãëýëýýò ãàòãàñàí óòüä÷èëñàí ìýäýýíèé
÷àíàò 74.2„ áàéãàà íü ºìíºõ îíîîñ 0.5„-ààò àõèñàí áàéíà.
Öºòºëáºòèéí äàãóó 2007 îíû 8 äóãààò ñàòä àéìàã, ñóì, áàãèéí õýìæýýíä
áýë÷ýýòèéí äààö, áàãòààìæèéã òîäîòõîéëîí çóòàãëàë, áè÷èãëýë õèéæ
¿éë÷ëýâ.
10 õîíîã òóòàìä áýë÷ýýòèéí óòãàìëûí áèîìàññûã 1 ö/ãà õ¿òòýë, 1-2 ö/ãà,
2-3 ö/ãà, 3-4 ö/ãà, 4 ö/ãà-ààñ äýýø ãýñýí çàéöààò àíãèëëàí çóòàãëàæ
èòýâ.
27

/
&óðàã. #ýë÷ýýðèéí óðãàìëûí áèîìàññûí çóðàã
'( ñàðûí ýõíèé )* õîíîã
Äàíãèéí ìîíèòîòèíã õèéõ, çóòàãëàë ¿éëäýõ àæëûí õ¿òýýíä 6 - 8 äóãààò
ñàòä 10 õîíîã òóòìûí õèéìýë äàãóóëûí ìýäýýãýýò ãàíãèéí èíäáêñèéã Iîíãîë îòíû
õýìæýýãýýò áîäîæ, çóòàãëàë õèéæ, ñ¿ëæýýãýýò îòîí íóòàãò äàìæóóëàõûí
çýòýãöýý òºâèéí âáá õóóäñàíä òàâüæ ¿éë÷èëëýý.
Çóòàã Äàíãèéí çóòàã /2007 îíû 6 ñàòûí ýõíèé 10 õîíîã/
Öàñàí á¿òõ¿¿ëèéí çóòàãëàëûã óëñûí õýìæýýãýýò 1-3 äóãààò
ñàòóóäàä 10 õîíîãîîò (èõ öàñ îòñîí ¿áä òóõàéí áîëîìæèò ºäòººò íü), íèéò 9
çóòãèéã ÖAA-í öàã óóòûí õýýòèéí õýìæèëòèéí ìýäýýãýýò íàòèéâ÷ëàí
õèéæýý.
28
$àñàí á¿ðõ¿¿ëèéí çóðàã, +**,
îíû + ñàð
Óñíû ìýäýýëëèéí ¿éë÷èëãýý. Äîë, ìºòíèé óòñàöûí áîãèíî õóãàöààíû
óòüä÷èëñàí ìýäýýã 5 ãîë, 10 õàòóóëààò ãàòãàñàí áºãººä òààòö íü 73.6 „
áóþó ºìíºõ îíûõîîñ 1.9 õóâèàò àõèñàí áàéíà /3 äóãààò õ¿ñíýãò/. Äîë ìºòíèé
óòñàöûí óòò õóãàöààíû óòüä÷èëñàí ìýäýý, ãîë ìºòºí ãýñýõ, õàäààëàõ
õóãàöààíû áà 5 - 9 ä¿ãýýò ñàòûí äóíäàæ óòñàöûí óòüä÷èëñàí ìýäýýã 20 ãîë,
20 õàòóóëààò ãàòãàí õýòýãëýã÷äýä õ¿òãýñýí áºãººä óòüä÷èëñàí ìýäýýíèé
òààòö äóíäæààò 60.5„ áàéãàà íü ºìíºõ îíûõîîñ 1.42„-èàò àõèñàí áàéíà.
Oñíû ãîòèìûí áîëîí ìºñíèé ¿çýãäýë, çóçààíû àòàâ õîíîãèéí òîéìûã íèéò 33
óäàà ãàòãàæ, õºäºº àæ àõóéí öàã óóòûí ìýäýýëýëä îòóóëàâ. 2007 îíû 7
äóãààò ñàòä ¿áò óñíû àþóëààñ óòüä÷èëàí ñýòýìæë¿¿ëýõ ìýäýýã 14 óäàà
ãàòãàæ ¿éë÷ëýâ.
Óñíû ÷àíàðûí øèíæèëãýýíèé òàëààð Oóóë ãîëûí óñ Oëààíáààòàò
õîòîîñ äýýø áîëîí Nîíñãîëîíãèéí ã¿¿ò õ¿òòýëõ õýñýãò èõýíõ õóãàöààíä
áîõèòäîëã¿é öýâýò áàéñàí áà õàòèí õàâòûí óëèòàëä Íàëàéõ, Aàÿíç¿òõèéí
ã¿¿òèéí îò÷èì ýòäýñ àçîò áîëîí áèîõèìèéí õýòýãöýýò õ¿÷èëòºòºã÷èéí áîõèòäîë
èëýò÷ óñíû ÷àíàòûí ñòàíäàòòààñ 1- 4 äàõèí äàâæýý.
Öàòèí õîòîîñ äîîø, Nîíãèíû ã¿¿òèéí îò÷èìä áóþó õîòûí öýâýòëýõ
áàéãóóëàìæóóäûí õàÿãäàë óñ íèéëñíýýñ äîîø Aëòàíáóëàã ñóì õ¿òòýëõ õýñýãò
ãîëûí óñ õÿëáàò èñýëäýõ îòãàíèê áîäèñ áîëîí ýòäýñ áîäèñîîò ìàø èõ áîõèòäñîíîîñ
ºâºë, õàâòûí óëèòàëä óóññàí õ¿÷èëòºòºã÷èéí àãóóëàìæ ìàø èõ áàãàñ÷,
îíöãîé èõ áîõèòäîëûí õýìæýýíä õ¿òñýí áàéíà. Yíý õýñýãò ãîëûí óñíû ýòäýñæèëò
3- 4 äàõèí íýìýãäýæ, óñàí äàõü îòãàíèê áîäèñûí àãóóëàìæ óñíû ÷àíàòûí
ñòàíäàòòààñ 38 äàõèí, ýòäýñ àçîòûí àãóóëàìæ 127 äàõèí, ýòäýñ ôîñôîòûí
àãóóëàìæ 18 äàõèí äàâàõ òîõèîëäîë àæèãëàãäàæ áàéëàà. Oóññàí
õ¿÷èëòºòºã÷èéí àãóóëàìæ áóóòàõ ¿çýãäýë ºìíºõ æèë¿¿äýä 4 ä¿ãýýò ñàò
äóóñòàë ¿òãýëæèëäýã áàéñàí áîë ýíý îíä 7 äóãààò ñàò ãàòòàë ¿òãýëæèëæ,
Oóóë ãîëûí ýíý õýñýãò 6 äóãààò 30-íä çàãàñ áººíººò ¿õñýí òîõèîëäîë ãàòëàà.
29
"Iàø áîõèò" àíãèëàëä Oóóë ãîë Nîíãèíî, Oàâàíòîëãîéí ã¿¿ò, Öàäàí õÿñàà, Oóóë-
Aëòàíáóëàã îò÷ìîîò îòñîí áàéíà. Oóóë ãîëûí óñíû áîõèòäëûí ãîë ýõ ¿¿ñâýò¿¿äèéí
íýã íü áîõèò óñ öýâýòëýõ áàéãóóëàìæààñ ãàò÷ áàéãàà óñ áºãººä Oóóë ãîë íü
Oëààíáààòàò õîòûí öýâýòëýõ áàéãóóëàìæóóäààñ ãàò÷ áàéãàà õàÿãäàë
óñûã çàéëóóëàõ îáúáêò áîëæ áàéíà.
Oóóë ãîëä õàÿãäàë óñàà íèéë¿¿ëäýã Oëààíáààòàò õîò îò÷èìûí 5
öýâýòëýõ áàéãóóëàìæèéí óñàíä øèíæèëãýý õèéõýä òºâ öýâýòëýõ
áàéãóóëàìæóóäààñ ãàò÷ áàéãàà óñ 68- 93 „-èéí öýâýòøèëòòýé áàéñàí
áàéíà. Yíý îíä Íàëàéõûí öýâýòëýõ áàéãóóëàìæèéí àæèëëàãàà 26-78„,
Íèñýõèéí öýâýòëýõ áàéãóóëàìæèéí àæèëëàãàà 66-98„, Aèî îòîí ñóóöíû
öýâýòëýõ áàéãóóëàìæèéí àæèëëàãàà 17-65„, Aèî ¿éëäâýòèéí öýâýòëýõ
áàéãóóëàìæèéí àæèëëàãàà 19- 85„-èéí öýâýòøèëòòýé ìàø áîõèò óñûã Oóóë
ãîëä íèéë¿¿ëæ áàéãààã òîãòîîâ.
$àã àãààðò çîðèóäààð íºëººëºõ ¿éë àæèëëàãàà. 2007 îíû çóí Äîâü-
Aëòàé, Çàâõàí, Öîâä, Äóíäãîâü, Äîòíîãîâü, ªìíºãîâü àéìãèéí îëîí æèë ãàíòàé
áàéñàí ãîâü, òàë õýýòèéí á¿ñèéí ñóìäûí íóòãààò òóíàäàñ íýìýãä¿¿ëýõ
àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëñíû ¿ò ä¿íä Çàâõàí, Äîâü-Aëòàé àéìàã, Äóíäãîâü,
Äîòíîãîâü àéìãèéí õèë çàëãàà ñóìäûí íóòãààñ áóñàä íóòãààò çóíøëàãûí áàéäàë
ñàéæèòñàí áà ÿëàíãóÿà ªìíºãîâü àéìàã, Aàÿíõîíãîò àéìãèéí ãîâèéí ñóìä,
ªâºòõàíãàé àéìãèéí èõýíõ íóòàã, Äîòíîãîâü àéìãèéí ºìíº òàëûí ñóìäûí íóòãààò
çóíøëàãûí áàéäàë õàòüöàíãóé ñàéí áàéëàà.
Iºí òóõàéí öàã ¿áèéí øààòäëàãà, àéìàã, îòîí íóòãààñ èò¿¿ëñýí çàõèàëãûí
äàãóó äàòààõ íóòãààò òóíàäàñ íýìýãä¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí
áàéãóóëàâ.
Äàçàò òàòèàëàíãèéí ãîë á¿ñ íóòàã áîëîõ Nýëýíãý àéìãèéí õ¿ñýëòýýò
2007 îíû 5 äóãààò ñàòûí 18-19, 22-23 -íä òóíàäàñ íýìýãä¿¿ëýõ àòãà õýìæýýã
çîõèîí áàéãóóëñíààò àéìãèéí èõýíõè íóòãèéã õàìòàí 5.6-24.0 ìì òóíàäàñ îòæ,
ýíý ¿áä àñ÷ áàéñàí Oóæèéí íàòñíû ò¿éìòèéã óíòòààñàí áîëíî.
Öýíòýéí íóòóóíä àñ÷ áàéñàí îéí ò¿éìòèéã óíòòààõ çîòèëãîîò 2007 îíû 5
äóãààò ñàòûí 26-íä òóíàäàñ íýìýãä¿¿ëýõ àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëñíû ¿ò
ä¿íä Oºâ àéìãèéí Iºíãºíìîòüò, Öýíòèé àéìãèéí ªìíºäýëãýò, Öýíõýòìàíäàë,
Aàòøèòýýò ñóìûí íóòàãò àñ÷ áàéñàí ò¿éìòèéí 18 ãîëîìòûã óíòòààñàí áàéíà. Iºí
6 äóãààò ñàòûí 10-íä Oºâ àéìãèéí Aàòñ¿ìáýò ñóìûí íóòàãò àæèëëàæ Eõ, áàãà
áàÿí, Öîíèí íóãûí ò¿éìòèéí èõýíõèéã óíòòààâ.
•íäýñíèé èõ áàÿò íààäìûí êîìèññûí õ¿ñýëòèéí äàãóó 6,7 äóãààò ñàòä
íýìýëò ýêñïáäèö ãàòãàæ Oºâ àéìãèéí Aàòñ¿ìáýò, Aëòàíáóëàã, Nýòãýëýí,
Oëààíáààòàò õîòûí îò÷èìä áîëîí Íàëàéõ, Aàãàíóóò ä¿¿òýã, Øóâóóí ôàáòèê,
Ö¿é äîëîîí õóäàã çýòýã ãàçàòò õýä õýäýí óäàà òóíàäàñ íýìýãä¿¿ëýõ àòãà
õýìæýý àâñàí íü ¿ò ä¿íòýé áîëëîî.
-.õíîëîãèéí øèíý÷ëýë. Öîëáîî, ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýýíèé øóóòõàé
àæèëëàãààã õàíãàõ, òáõíîëîãèéí øèíý÷ëýë õèéõ òàëààò õî¸ò òàëûí áîëîí îëîí
òàëûí õàìòûí àæèëëàãààíû øóãàìààò áîëîí ººòò áóé íººö áîëîëöîîãîî àøèãëàí
äàòààõ òáõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéã õèéëýý.
"Aàéãàëèéí íººöèéí ìáíáæìáíòèéí ¿íäýñíèé ãáî-ìýäýýëëèéí òºâ" òºñëèéí
õ¿òýýíä AÍÖAO-ûí F•2C áàéòàí õèéìýë äàãóóëààñ ìýäýý õ¿ëýýí àâàõ ãàçòûí
30
ñòàíöûã ñóóòèëóóëàâ. Eíãýñíýýò äýëõèéí ç¿¿í õàãàñ áºìáºòö㺺ò áóþó ç¿¿í
óòòòàãèéí 5 ãòàäóñààñ 160 ãòàäóñ, õîéä ºòãºòãèéí 60 ãòàäóñààñ ºìíºä
ºòãºòãèéí 60 ãòàäóñ õ¿òòýëõ ºòãºí óóäàì íóòãèéã õàìàòñàí 1 öàã òóòìûí
õèéìýë äàãóóëûí ìýäýýã áàéíãà, 24 öàãèéí òóòøèä òàñòàëòã¿é õ¿ëýýí àâ÷,
¿¿ëíèé îòîí, õóò òóíàäàñ, ãàçòûí ãàäàòãûí áîëîí àãààòûí òáìïáòàòóò, ýíáòãè,
óóòøèö çýòýã öàã àãààòûí íýí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîîëæ, óëìààò
áýë÷ýýòèéí òºëºâ áàéäàë, ãàí, çóä, øîòîîí øóóòãàíû ìîíèòîòèíãèéí ÷èãëýëýýò
ýòäýì øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû àæèëä øààòäëàãàòàé ºíäºò äàâòàìæòàé, îòîí
çàéí òàñòàëòã¿é ìýäýýã á¿òä¿¿ëýõ, ãàçòûí ýõ ìýäýýòýé óÿëäóóëàí õýòýãëýõ
ºòãºí áîëîìæòîé áîëëîî.
Iºí òºñëèéí õ¿òýýíä AÍO-ûí T‘’’a/“”•a õèéìýë äàãóóëààñ M…–IS ìýäýý
õ¿ëýýí àâàõ ãàçòûí ñòàíöûã ñóóòèëóóëëàà. Oã õ¿ëýýí àâàõ ñòàíö íü òóéëûí
îòáèòòîé õèéìýë äàãóóëóóäààñ ìýäýýã õ¿ëýýí àâàõ ºòãºí áîëîìæòîé.
Ò;. Ã22 ()-3% 5$##"
Iîíãîë óëñ áàéãàëü îò÷íû ñàëáàòûí 12 êîíâáíö, ïòîòîêîëä íýãäýí îòæ,
2000 îíîîñ õîéø áàéãàëü îò÷íû ÷èãëýëýýò 20 ãàòóé óëñ îòîí, îëîí óëñûí 4
áàéãóóëëàãàòàé 86 ãýòýý áàéãóóëàí àæèëëàæ áàéãàà áºãººä 2007 îíä 2
îòîíòîé áàéãàëü îò÷íûã õàìãààëàõ ãýòýýíä ãàòûí ¿ñýã çóòñàí áàéíà.
Äàäààä óëñ îòíóóäààñ Íèäáòëàíäûí Aàíò óëñ, Öîëáîîíû A¿ãä Íàéòàìäàõ
Äáòìàí óëñ, ßïîí, ªìíºä Nîëîíãîñ îòíóóäòàé õàìòûí àæèëëàãàà óëàì ºòãºæèæ
Aâñòòè, ×áõ óëñûí Aàéãàëü îò÷èí, Öàìòûí àæèëëàãààíû ñàëáàòûí
òºëººëºã÷èäòýé ãýòýýíä ãàòûí ¿ñýã çóòàí õàìòòàí àæèëëàæ ýõëýýä áàéíà.
Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäààñ ÍA-ûí Ö¿òýýëýí Aóé Îò÷íû Öºòºëáºò
(—†EP), ÍA-í Öºãæëèéí Öºòºëáºò (—†–P), ÍA-ûí Ö¿íñ ֺ人 Aæ Aõóéí
Aàéãóóëëàãà (F“…), Äýëõèé Aàíê (˜o’í™ šan›), Äýëõèéí Aàéãàëü Öàìãààëàõ
ñàí (˜˜F), Äáòìàíû Oáõíèêèéí Öàìòûí Aæèëëàãààíû Íèéãýìëýã (GTœ), ßïîíû Îëîí
Oëñûí Öàìòûí Aæèëëàãààíû Íèéãýìëýã (•IC“) ãýõ ìýò îëîí óëñûí õýìæýýíä ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áàéãóóëëàãóóäòàé áàéíãûí õàòèëöààíä áàéæ õàìòòàí
àæèëëàæ áàéíà.
Îäîîãîîò øèíýýò õýòýãæèæ áóé òºñë¿¿ä:
1. Íèäáòëàíäûí Aàíò Oëñûí 2,9 ñàÿ áâòîãèéí õºòºí㺠îòóóëàëòòàé
"Aàéãàëèéí íººöèéí ìáíáæìáíòèéí ¿íäýñíèé ãàçàò ç¿éí ìýäýýëëèéí òºâ" òºñºë
2. Iîíãîë îòíû óñíû íººö, óñ àøèãëàëòûí ìàñòáò òºëºâëºãºº áîëîâñòóóëàõ
7,2 ñàÿ áâòîãèéí õºòºí㺠îòóóëàëòòàé "Oñíû íººöèéí íýãäñýí ìáíáæìáíòèéã
áýõæ¿¿ëýõ íü" òºñºë.
3. ÖAÍÄO-í Oáõíèêèéí õàìòûí àæèëëàãààíû íèéãýìëýãèéí "Aàéãàëü
õàìãààëàë áà áàéãàëèéí íººöèéí òîãòâîòòîé ìáíáíìáíò" òºñºë
4. 1,3 ñàÿ áâòîãîîò õýòýãæèõ "Yêîëîãèéí áîëîâñòîë" øèíý òºñºë.
5. ßïîí óëñûí Çàñãèéí ãàçòûí "Öàã àãààòûí óòüä÷èëñàí ìýäýý ãàòãàõ,
ìýäýýëëèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ìýòãýæèëòíèé ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ"
òºñºë
6. A¿ãä Íàéòàìäàõ Nîëîíãîñ óëñûí "Íîãîîí õýòýì" õºòºëáºò 10 æèëèéí
õóãàöààòàéãààò 10 ñàÿ àì.äîëëàòûí ñàíõ¿¿æèëòýýò õýòýãæèæ áàéíà.
31
Aàéãàëü îò÷íû ÿàìíû 2007 îíû ¿éë àæèëëàãààíû òýòã¿¿ëýõ ÷èãëýë
áîëñîí ãîë çîòèëòóóä ¿íäñýíäýý õýòýãæèí áèáëëýý. Nàëáàòûí õºòºíãº
îòóóëàëòûí õýìæýý, ñàíõ¿¿æèëò óòüä ºìíº áàéãààã¿éãýýò ºñºí íýìýãäýæ ¿éë
àæèëëàãààíû öàò õ¿òýý òýëëýý.
Öààøèä áàéãàëü îò÷íûã õàìãààëàõ, áàéãàëèéí íººö áàÿëàã, äîòîéòñîí
îò÷íûã íºõºí ñýòãýýõ, îò÷íû áîõèòäëûã áóóòóóëàõ, îò÷èíä õàëã¿é öýâýò
òáõíèê òáõíîëîãè íýâòò¿¿ëýõ, áàòëàí ãàòãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí
õýòýãæèëòèéã õàíãàõàä îíöëîí àíõààòàõ íü ÷óõàë þì.
32

Áàéãàëü îð÷íû ñàëáàðûí àæèëòíóóäààñ òºðèéí äýýä øàãíàëààð 13 õ¿í, áàéãàëü îð÷íû ÿàìíû øàãíàëààð 599 õ¿í øàãíàãäñàíààñ 360 íü áàéãàëü îð÷íû òýðã¿¿íèé àæèëòàí, 229 íü æóóõ áè÷ãýýð øàãíàãäñàí áàéíà. Áàéãàëü îð÷íû ñàëáàðûí àæèëòíóóäààñ òºðèéí äýýä øàãíàëààð 13 õ¿í, áàéãàëü îð÷íû ÿàìíû øàãíàëààð 599 õ¿í øàãíàãäñàíààñ 360 íü áàéãàëü îð÷íû òýðã¿¿íèé àæèëòàí, 229 íü æóóõ áè÷ãýýð øàãíàãäñàí áàéíà. Èõ á¿òýýí áàéãóóëàëòûí æèë 2007 îíä áàéãàëü îð÷íû ñàëáàðò íèéòäýý 6307.2 ñàÿ òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò, 22283.7 ñàÿ òºãðºãèéí ñàíõ¿¿æèëò õèéãäñýí íü ºìíºõ æèë¿¿äýýñ 2-4 äàõèí íýìýãäñýí áàéíà.
Áàéãàëü îð÷íû ñàëáàðûí òºñºâ, õºðºí㺠îðóóëàëò, èõ çàñâàð, òîíîã òºõººðºìæèéí çàðäàë 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Ñàëáàðûí òºñºâ /íèéò ä¿íãýýð/ õºðºí㺠îðóóëàëò, èõ çàñâàð, òîíîã òºõººðºìæèéí çàðäàë 3164.9 4287.3 5212.5 5482.7 6232.2 11773.5

2008 22283.7

21.0

65.0

100.0

124.0

565.0

2823.0

6307.2

“Çàðèì ÿàìäûí ¿éë àæèëëàãààíû ñòðàòåãè, á¿òöèéí ººð÷ëºëòèéí õºòºëáºð çºâøººðºõ, çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö áàòëàõ òóõàé” Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2006 îíû 36 äóãààð òîãòîîëîîð: 1.Òîãòâîðòîé õºãæèë, ñòðàòåãè òºëºâëºëòèéí ãàçàð, 2. Òºðèéí çàõèðãààíû óäèðäëàãûí ãàçàð, 3. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé íóòãèéí óäèðäëàãûí ãàçàð, 4. Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí, áàéãàëèéí íººöèéí ãàçàð, 5. Îéí áîäëîãî çîõèöóóëàëòûí õýëòýñ, 6. Ãàäààä õàìòûí àæèëëàãààíû õýëòýñ, 7. Ìýäýýëýë, õÿíàëò øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé õýëòýñ, 8. Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õýëòýñ ãýñýí 4 ãàçàð 4 õýëòýñòýé àæèëëàëàà. ªíººäºð óñ öàã óóð, îð÷íû õÿíàëò øèíæèëãýýíèé óëñûí ñ¿ëæýý öàã óóðûí øèíæèëãýýíèé 121 ºðòºº, 192 õàðóóë, óñ ñóäëàëûí 125 õàðóóë, áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí 10 ëàáîðàòîðè, 24 õàðóóë, àýðîëîãèéí 7, íàðíû öàöðàã ñóäëàëûí 19, àãðî öàã óóðûí 2 ºðòºº, Çîî öàã óóðûí 8 õàðóóë áóþó á¿ãä 507 íýãæòýéãýýð, Óñ öàã óóðûí õ¿ðýýëýí, Ìýäýýëýë, òîîöîîëëûí òºâ, Áàéãàëü îð÷èí, õýìæèë ç¿éí òºâ ëàáîðàòîðè, Íèñëýãèéí öàã óóðûí òºâ, “Õóðûí øèì” òºâ, îðîí íóòàãò àéìàã, íèéñëýëèéí Óñ öàã óóð, îð÷íû øèíæèëãýýíèé òºâ ãýñýí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóäòàéãààð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ èðëýý. Öàã óóðûí õàðóóëûí àæèãëàã÷äûí àëáàí òóøààëûí àíãèëàë 3 øàòààð, òåõíèê÷äèéí àëáàí òóøààëûí àíãèëàë 2 øàòààð, àõëàõ òåõíèê÷äèéí àíãèëàë 2 øàòààð, èíæåíåð¿¿äèéí àíãèëàë 1 øàòààð, çàõèðëóóäûí àíãèëàë 2 øàòààð òóñ òóñ äýýøèëæ ¿íäñýí öàëèí 78.4-100 õóâèàð íýìýãäëýý. 2

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->