P. 1
zeeliin ersdliin shinjilgee

zeeliin ersdliin shinjilgee

|Views: 3,185|Likes:

More info:

Published by: Урандарь Нямаа on Aug 11, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/25/2015

pdf

text

original

1

Илтгэлийн агуулга


ОНОЛЫН ХЭСЭГ:
 ×àí àðã¿é çýýë ¿¿ñýõ í º õöº ë ø àëòãààí
 Зээлийн зэрэглэл буюу Credit raiting

СУДАЛГАА №1: ЗЭЭЛИЙН ЗЭРЭГЛЭЛ ТОГТООХ АРГА ЗҮЙ.
 Компанийн зээлийн зэрэглэл тогтоох арга зүй
 Компанийн зээлийн çýðýãëýë òî ãòî î õ иж бүрэн үнэлгээний аргууд
 Компанийн зээлийн çýðýãëýë òî ãòî î õ шугман магдлалын загвар

СУДАЛГАА №2: ЗЭЭЛДЭГЧИЙН ЗЭЭЛЖИХ ЧАДВАРЫГ ҮНЭЛЭХ АРГА, АРГАЧИЛАЛ
 Санхүүгийн үйл ажиллагаа
 Бизнесийн үйл ажиллагааны үнэлгээ
 Үр ашиг, мөнгөн урсгалын төсөөлөл
 Зээлдэгчтэй хийх ярилцлага

СУДАЛГАА №3: ЗЭЭЛИЙН ЭРСДЛИЙГ БУУРУУЛАХ БУСАД БОЛОМЖ:
 Зээлийн даатгал
 Банк хоорондын эрсдэлийн сан байгуулж, зээлийн эрсдэлийг бууруулах
 Дампуурлын эрсдэл ба санхүүгийн тогтворгүй байдлын үнэлгээ
 Санхүүгийн эрсдэлийн шинжилгээ
 Комданий санхүү төлбөрийн чадварын сэргэлтийн шинжилгээ

ЕРӨНХИЙ ДҮГНЭЛТ:
АШИГЛАСАН ЭХ ҮҮСВЭР:



2
Î í î ëû í õýñýã
Зээлийн эрсдэл гэдэг нь зээлийн хүү хугацаандаа төлөгдөхгүй хугацаа хэтэрч улмаар
зээл чанаргүй ангилалд шилжиж, банк алдагдал хүлээж болзошгүй магадлалыг хэлнэ. Зээлийн
эрсдэл нь зээлдэгч бүрийн үйл ажиллагааны өрнөл, хэтийн хөгжил, ажил хэргийн шударга
зарчимч чанар, өр төлөх чин эрмэлзлэл, мөн түүнчлэн гадаад орчин болох үйл ажиллагааны
төрөл, зээлийн зориулалт, эргэн төлөлтийн баталгааны төрөл чанар зэрэг олон тооны хүчин
зүйлсээс хамаардаг. Тийм учраас зээлийн үйл ажиллагаа нь зээлдэгчийн бодит зээлийн
чадварын үнэлгээг шаарддаг. Хэдийгээр зээлдэгчийн үнэлгээ зохих түвшинд гүйцэтгэгдсэн
хэдий ч зээлдэгчийн төлбөрийн чадвар хугацааны туршид янз бүрийн шалтгаанаар муудсан
байхыг үгүйсгэхийн аргагүй юм. Энэ төрлийн эрсдэл нь дан ганц зээлийн үйл ажиллагаа дээр
илрэх бус, балансад болон балансын гадуур тусгалаа олж байдаг бусад үйл ажиллагаануудтай
мөн адил холбоотой юм.
Зээлийн эрсдэлийн хамгийн томоохон үр дагавар нь олгосон зээлийн активыг бүрэн
хэмжээгээр нь алдах явдал юм. Зээлийн эрсдэлийн удирдлага нь онцгой анхаарал шаарддаг
асуудал бөгөөд түүний чанараас банкны үйл ажиллагааны үр дүн бүхэлдээ хамаардаг гэхэд
болно. Хэдийгээр активын чанар нь удирдлагын чанарыг илтгэдэг ч түүнд нөлөөлөх олон
тооны хүчин зүйлс байдаг нь засгийн газрын бодлого, макро эдийн засгийн байдал, банкны
удирдлагад нөлөөлж байдгаараа банкны өмчийн хэлбэр зэргийг дурьдаж болохоор байна.
Банкны активын чанарт гадаад нөлөөлөл ихээхэн чухал байдаг хэдий ч банкны зээлийн багц
болон санхүүгийн тайлангийн шинжилгээнд зээлийн процессийн удирдлагын үнэлгээ гол байр
суурийг эзэлдэг. Банкууд активынхаа чанарын бууралтыг цаг тухайд нь мэдэрч чадалгүй
түүнээс хамгаалах сангаа оновчтой хэмжээгээр байгуулаагүй зэргээс ихээхэн хүндрэлд ордог.
Харин зээлдэгчийн зээлийн чадварын зөв бодиттой үнэлгээ, болон зээл төлөгдөхөөс хамгаалах
санг журмын дагуу байгуулснаар бүх зээлийн багц эрсдэлээс хамгаалагдснаар ойлгож
болохгүй. Багцын эрсдэлийн төвлөрөл нь нэгж зээлдэгчийн эрсдэлийн өсөлт буюу хоорондоо
ашиг сонирхлын холбоотой этгээдүүдийн эрсдэлийн өсөлттэй уялдаж үүсдэг.
Эрсдлийн хүчин зүйлийн үед эрсдэл гарахаас өмнө түүнийг удирдах боломж банкинд
байдаг бөгөөд ингэснээрээ банк өөрийн үйл ажиллагааны зүгээс үүсч байгаа эрсдлийг удирдах
боломжтой юм. Банк эрсдэлээ удирдахын тулд өөрийн зүгээс хэд хэдэн арга хэмжээ явуулдаг
ба хамгийн үр дүнтэй нь үйл ажиллагааныхаа арга технологийг сайжруулах буюу өөрөөр

3
хэлбэл зээлийн шинжилгээ-зээлдэгчийн зээлжих чадварыг зөв чанартай тодорхойлох асуудал
юм. Ер нь банкинд зээлийн эрсдэл гарч байгаа гол шалтгаан нь зээл олгох банк тухайн
байгууллагад зээлийн шинжилгээг хангалтгүй хийсэн болон зээл олгосны дараах хяналт
шалгалтыг хангалтгүй явуулж байгаатай шууд холбоотой юм.
×àí àðã¿é çýýë ¿¿ñýõ í º õöº ë ø àëòãààí óóä:
1. Ãàäààä õ¿÷èí ç¿éë
 Áèçí åñ ýðõëýõ ì ýäëýã ÷àäâàð äóòì àã áàéäàã.
 Òàéëàí òýí öëýý õóóðàì ÷ààð ãàðãàäàã ÿâäàë
 ª º ðèéí ýðñäýë òº ëẠðèéí ÷àäâàðàà òî î öî î ã¿é áàéäàã
 Çýýëèéí çî ðèóëàëòààñ í ü º º ð ç¿éëä àø èãëàõ
 Çýýëèéã àí õí ààñàà òº ëº õ çî ðèëãî ã¿é àâàõ
 Óëñ òº ðèéí áàéäàë
 Õóóëü òî ãòî î ì æèéí º º ð÷ëº ëò
 Çàñãèéí ãàçðû í áî äëî ãî
 Ñàí õ¿¿ ýäèéí çàñãèéí õÿì ðàë
 Òåõí èê òåõí î ëî ãèéí î ãöî ì º º ð÷ëº ëò
 Í èéãýì ñî ¸ ëû í í º ëº º
 Áàéãàëèéí ãàì ø èã
2. Äî òî î ä õ¿÷èí ç¿éëñ
 Çýýëèéã õàâòãàéðóóëàí î ëãî õ
 ÓÀÀÀ-í í ýã ñàëáàðò õýò èõ õº ðº í 㺠î ðóóëàëò õèéõ
 Çýýëèéí òº ñëèéí èðýýä¿éä ãàð÷ áî ëçî ø ã¿é ýðñäëèéã òî î öî î ã¿éãýýñ
 Çýýëèéí çàðöóóëàëò, òº ñëèéí õýðýãæèëòýí ä õÿí àëò òàâèàã¿éãýýñ
 Çýýëèéí àæèëòàí û ì ýäëýã ÷àäâàð äóòóóãààñ
 Çýýëäýã÷èéí òóõàé ì ýäýýëëèéã äóòóó öóãëóóëñàí ààñ
 Çýýëèéí õî ëáî ãäî õ áè÷èã áàðèì òû ã ã¿éöýä á¿ðä¿¿ëýýã¿é áî ëî í ãýðýýã õóóëü
òî ãòî î ì æèéí äàãóó õèéãýýã¿éãýýñ
 Çýýëèéí õàì òðàí ýçýì ø èã÷ òî ãòî î ãî î ã¿éãýýñ
 Áàðüöàà õº ðº í ãèéí áî äèò ¿í ýëãýýã çº â õèéãýýã¿é áî ëî í áàòëàí äààëòû í ãýðýýã
õèéãýýã¿éãýýñ
 Çýýë òº ë¿¿ëýõ òî äî ðõî é àðãà õýðýãëýýã¿éãýýñ
 Òàí èë òàë, õýýë õàõóóëü õàðæ çýýë î ëãî ñí î î ñ
 Çýýëäýã÷ í àñ áàðàõ
 Ñóðàãã¿é àëãà áî ëî õ
 Çýýëäýã÷ ýðõ ç¿éí ÷àäàì æã¿é áî ëî õ
 Áàðüöàà õº ðº í ãèéí ¿í ý áóóðàõ ãýх ì ýò ýðñäë¿¿ä áàéäàã.

4
СУДАЛГАА №1. ЗЭЭЛИЙН ЗЭРЭГЛЭЛ ТОГТООХ АРГА ЗҮЙ
1.1 Компанийн зээлийн зэрэглэл тогтоох арга зүй:
Альваа компанийн үйл ажиллагааны ямар нэгэн амжилт нь юунаас болж байгаа нь зөвхөн
ãàí ö òàëààñ ä¿ãí ýõã¿éãýýð á¿õ òàëààñ í ü ¿í ýëæ ä¿ãí ýëò º ã÷ õàðäàã. Èí ãýæ á¿õ òàëààñ í ü
шинжлэхдээ Оросын жишээнээс харахад иж бүрэн үнэлгээний аргыг түгээмэл хэрэглýäýã.
1.1.1 Компанийн зээлийн çýðýãëýë òî ãòî î õ
иж бүрэн үнэлгээний аргууд
Ýäèéí çàñãèéí ì àòåì àòèêèéí î í î ë, òî î öî î ëëû í àðãà ç¿éã ñàí õ¿¿ ýäèéí çàñãèéí
шинжилгээнд өргөн ашиглах явдал бол зах зээлийн нөхцөлд ажиллаж байгаа компаниудын үр
àø èãòàé ¿éë àæèëëàãààã äýýø ë¿¿ëýõ, áàéð ñóóðèà áýõæ¿¿ëýõ à÷ õî ëáî ãäî ëòî é þ ì . Èéí õ¿¿
ñóäàëãàà òî î öî î í û àæèëä òî õèðñî í àðãû ã áî ëî ëöî î òî é ãàçàðò í ü î í î â÷òî é õýðýãëýõ ÿâäàë
ø èí æèëãýýí èé àæëû í ÷àí àð, ¿ð ä¿í ã óëàì ñàéæðóóëæ áî ëî âñðî í ãóé áî ëãî õ ¿í äñýí í º õöº ë
áèëýý. ß ëàí ãóÿà ýäèéí çàñãèéí ø èí æèëãýýí èé óëàì æëàëò àðãààñ ýõëýýä º ⺠ðì º ö î ëî í àðãà
áàðèëû ã õýä õýäýí õóâèëáàðààð õî ñëóóëàí õýðýãëýõ í ü ñóäàëãààí û î áúåêòî ä ¿í ýí çº â áî äèòî é
¿í ýëýëò º 㺠õ áî ëî ì æ í º õöº ëèéã èë¿¿ á¿ðä¿¿ëæ º ãäº ã. Ýäãýýð ñàí õ¿¿, ýäèéí çàñãèéí
ø èí æèëãýýí èé õî ñî ëñî í аргын нэг нь “Иж бүрэн шинжилгээний арга“ юм.
Орчин үед бизнесийн үйл ажиллагааг иж бүрнээр үнэлэх шаардлага өсөн нэмэгдэж байна.
Иж бүрэн үнэлэх компанийн үйл ажиллагааны шинж чанараас хамааран төрөл бүрийн
ø àëãóóðààð õýì æèæ áî ëî õ áî ëî â÷ õýðýãëýх арга зүй нь нэгдмэл байдаг. Компанийн үйл
ажиллагаанд иж бүрэн үнэлгээ өгч судлах дараах үндсэн таван төрлийн арга байна. Үүнд:
1. Í èéëáýð ä¿í ãèéí àðãà
2. Áàéð ýçë¿¿ëæ í ýì ýõ àðãà
3. Î í î î ãî î ð ¿í ýëýõ àðãà
4. Çàéã òî äî ðõî éëæ ¿í ýëýõ àðãà
Ì º í õî ëáî ãäî õ áàéãóóëëàãóóäààñ ãàðãàñàí àðãà àðãà÷èëàë çýðýã áî ëí î . Èæ á¿ðýí ¿í ýëãýý
º 㺠õäº º õàðüöàí ãóé ¿ç¿¿ëýëò õýðýãëýõ í ü çî õèì æòî é áàéäàã. Àæ àõóéí í ýãæ¿¿äèéí õýì æýý
харилцан адилгүй шалгуур үзүүлэлт нь өөр өөр байдаг учир харьцангуй үзүүлэлт хэрэглэх
òî õèðî ì æòî é áàéäàã. Òóõàéí àðãû ã àø èãëàæ áàéõäàà ñî í ãî ñî í ¿ç¿¿ëýëòèéí õàðüöààí û á¿õ ¿ð
ä¿í í ýã áî ë º ñº õ, ýñâýë áóóðàõ ãýñýí í ýã ÷èãò ÷èãëýãäñýí áàéõ ¸ ñòî é.

5
¯ ç¿¿ëýëò èõñýõ òóñàì ¿ð ä¿í ñàéí ààð õàðóóëæ áàéâàë ñòèì óëÿòî ð, ¿ð ä¿í í ü áóóð÷ áàéõ
òóñàì ñàéí ààð õàðóóëæ áàéõ þ ì áî ë äèôëÿòî ð ¿ç¿¿ëýëò áî ëí î . Ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëòèéã àø èãëàñàí
òî õèî ëäî ëä í ýã ÷èãëýëä î ðóóëäàã 3 àðãà áàéí à. Èæ á¿ðýí ¿í ýëãýýí èé àðãààð òî î öî æ áàéãàà ¿åä
º º ðèéí º ðòãèéí a1 ¿ç¿¿ëýëòèéí î ðî í ä º º ðèéí º ðòãèéí õýì í ýëòèéã î ðóóëàõ ýñâýë ¿ç¿¿ëýëòèéí
ýñðýã óòãà áóþ ó 1/à1 ¿ç¿¿ëýëòèéã àâ÷ áî ëí î . Ãýâ÷ ýñðýã óòãû ã àâ÷ áàéãàà òî õèî ëäî ëä çº âõº í
ýåðýã óòãàòàé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áàéõ ¸ ñòî é. Èéì ä èäýâõèæ¿¿ëýã÷ ¿ç¿¿ëýëò áàéâàë +1-ð, äèôëÿòî ð
¿ç¿¿ëýëò áàéâàë -1-ð ¿ðæ¿¿ëýõ àðãà í ü òî õèðî ì æòî é þ ì .
1.1 Í éèëáýð ä¿í ãèéí àðãà
Хувьцаат компани бүрийн үзүүлэлтүүдийн иж бүрэн үнэлгээний утга нь нэг дүгээрт
õàðüöóóëæ áàéãàà ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààí û ¿ð ä¿í ãèéí í èéëáýð áàéäëààð
тооцоолдог. Хувьцаат компанийг үнэлэх шалгуурт багтсан үзүүлэлтүүдийг гаргана. Мөн
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèйн арифметик дундаж үзүүлэлтэд хувааж гарсан үр дүнгээ үзүүлэлтийн тоонд
хувааж тооцож болно. Энэ дундаж үзүүлэлтийг ашиглан хувьцаат компаниудад байр эзлүүлж
зэрэглэл тогтооно. Энэ эргын давуу тал нь хэрэглэхэд маш энгийн хялбар байдаг. Харин сул
òàë í ü õýì æýýí èé õóâüä º º ð º º ð ¿ç¿¿ëýëòèéã í ýì æ äóí äàæ òî î öäî ã ó÷ðààñ áî äèò áàéäëû ã çº â
õàðóóëæ ÷àääàãã¿é. Ì º í ¿ç¿¿ëýëòèéí õýò º í äº ð º ñº ëò áóñàä ¿ç¿¿ëýëòèéí òàñàëäëû ã í º õäº ã,
ø àëãóóðò î ðæ áàéãàà ¿ç¿¿ëýëòèéí à÷ õî ëáî ãäëû ã õàðãàëçàí ¿çäýãã¿é.
1.2 Áàéð ýçë¿¿ëæ í ýì ýõ àðãà
Энэ аргын гол зарчим нь үзүүлэлт бүрээр компани тус бүрийг байр эзлүүлж эзэлсэн
áàéðóóäàà í èéëáýðýýð ¿í ýëæ º ãí º . Ýí ý àðãû í äàâóó òàë í ü òóõàéí ¿ç¿¿ëýëò äýýðõ çýðýãëýëèéã
ãàðãàæ º ãäº ã. Õàðèí ñóë òàë í ü ñàéí ¿ç¿¿ëýëòýýñ õýð àëñëàãäñàí û ã õàðóóëæ ÷àääàãã¿é.
1.3 Î í î î ãî î ð ¿í ýëýõ àðãà
Î í î î ãî î ð ¿í ýëýõ àðãû ã õýðýãëýõ ¿åä ø àëãóóðò áàãòñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õýì æýýã õàðãàëçàí
өгч нийт буюу дундаж оноогоор үнэлдэг. Үзүүлэлт бүрийн онооны хэмжээг экспертийн аргаар
óðüä÷èëàí òî î öí î . Ì º í ø àòëàë òî ãòî î æ î í î î º 㺠õ áà ¿ç¿¿ëýëò á¿ðèéí º ñº ëòèéí õóâèéí
õàðüöààãààð î í î î º 㺠õ ãýñýí õî ¸ ð õóâèëáàðû ã àø èãëàí à.
Ýí ý àðãû í äàâóó òàë í ü ¿ç¿¿ëýëò á¿ðèéí à÷ õî ëáî ãäëû ã õàðãëçàæ ¿çäýã. Õàðèí ñóë òàë í ü
î í î î í ü õèéñâýð ø èí æòýé áàéäàã. Ì º í òº ãñ óòãàäàà õàì ãèéí î éð áî ëî í õî ë óòãû ã õàðãàëçàí
¿çäýãã¿é.

6
1.4 Çàéã òî äî ðõî éëæ ¿í ýëýõ àðãà
Èæ á¿ðýí ¿í ýëãýýí èèé àðãóóäààñ õàì ãèéí òî õèðî ì æòî é í ü ýí ý àðãà þ ì . Çàéã òî äî ðõî éëî õ
àðãû í õóâüä ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýðýý á¿õ í ýãæèéí ø èëäýã ÷àí àðû ã àãóóëñàí òî î öî î í û ¿ëãýð æèø ýý
хувьцаат компанитай бусал хувьцаат компаниудыг харьцуулах юм. Энэ аргын хувьд дараах
äàðààëëààð çýðýãëýëèéã òî äî ðõî éëí î .
1. Шалгуурт орсон үзүүлэлт тус бүр дээр хамгийн сайн үзүүлэлт бүхий хувьцаат
компанийг олно. Өөрөөр хэлбэл үзүүлэлт бүрээс хамгийн их үзүүлэлтийг нь гаргана.
2. ¯ ç¿¿ëýëò á¿ðèéí õàì ãèéí º í äº ð óòãàä õóâààæ ñòàí äàðò ¿ç¿¿ëýëòèéã òî î öí î .
3. ¯ ç¿¿ëýëòèéí à÷ õî ëáî ãäëû ã õàðãàëçàí êî ýôôèöåí ò º ãí º . Êî ýôô èöåí òèéã óðüä÷èëàí à÷
õî ëáî ãäëû ã õàðãàëçàí í àðèéí òî ãòî î í î .
4. Зайг тогтооно. Үүний дараа зайг харгалзан байр эзлүүлнэ. Рейтиí ã áàãàòàé áóþ ó
тоцооны үлгэр жишээ утгат хамгийн ойр байгаа нь тэргүүний хувьцаат компани болно.
Èæ á¿ðýí ¿í ýëãýýí èé àðãû í ¿åä áèçí åñèéí ¿éë àæèëëàãààí û î í öëî ãî î ñ ì º í
ø àëãàðóóëàëòû í çî ðèëãî î ñ õàì ààð÷ òº ðº ë á¿ðèéí ø àëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã ñî í ãî í àâäàã.
Компаниудын хэмжээ харилцан адилгүй, шалгуур үзүүлэлт өөр өөр байдаг учраас харьцангуй
¿ç¿¿ëýëòèéã õýðýãëýõýä èë¿¿ òî õèðî ì æòî é áàéäàã.

1.1.2 Компанийн зээлийн çýðýãëýë òî ãòî î õ шугман магдлалын загвар
Ëî æèò çàãâàð
Ýí ýõ¿¿ ñóäàëãààí äàà õàì ààðàã÷ õóâüñàã÷ í ü ÷àí àðû í õóâüñàã÷ áàéäàã çàãâàðóóäû í í ýã
болох шугаман магадлалын загварыг мөн ашиглалаа. Энэ загварыг дараахь байдлаар
òî äî ðõî éëäî ã. ( )
t t t
u X β, f Y + = Ýí ä
t
y í ü 0 ýñâýë 1 ãýñýí óòãà àâàõ áî ëí î . ª º 𺠺 ð õýëáýë
òóõàéí ¿ç¿¿ëýëò ì ààí ü ¿ð ä¿í ãàðñàí ýñâýë ãàðààã¿é ãýñýí óòãû ã èëýðõèéëí ý. 1 =
t
y ãýñýí
óòãû ã àâàõ ì àãàäëàë í ü
t
P áî ëí î . Õàðèí 0 =
t
y ãýñýí óòãà àâàõ ì àãàäëàë í ü
( )
t
P - 1 áî ëí î .
( ) ( )
t t t t
P P P Y E = × 1 + 1 × 0 = - áóþ ó ýí ý í ü
t
y -û í õ¿ëýýëòèéí óòãà áî ëí î .
( ) ( )
t t t
X β, f X X y E = = /
( )
t t
X β, f P = Ëî æèò çàãâàðû í õóâüä
t
P ì àãàäëàëû í òàðõàëòû í
ëî æèñòèê òàðõàëòû í õóóëüä çàõèðàãäàí à ãýæ ¿çäýã. Òýãâýë ëî æèò çàãâàðû í ¿í äñýí
òýãø èòãýëèéí òàâèë äàðààõ áàéäàëòàé áî ëí î .
) β β (
2 1
1
1
) / (
i
X
i i i
e
X Y E p
+
+
= = Ýí ä:
÷
i
y ýí äî ãåí õóâüñàã÷, ÷
ni
x ýêçî ãåí õóâüñàã÷èä, ì º í ýí ä
i i
x z · + =
2 1
| | ãýæ î ðëóóëáàë ôóí êö

7
ì ààí ü äàðààõü õýëáýðòýé áî ëî õ áà
i
z
i i i
e
X Y E p
1
1
) / (
+
= =
¿¿í èéã òàðõàлтын логистик
ôóí êö ãýí ý. Ýí äýýñ äî î ðõè õýëáýðýýð ôóí êöýý öýãöýëüå.
i
i
i
i
i
z
z
z
z
z
i
e
e
e
e
e
p
÷
÷
÷
÷
÷
+
=
+
÷ +
=
+
÷ = ÷
1 1
1 1
1
1
1 1

i
i i i
i
i z
z z z
z
i
e
e e e
e
p
p
= =
+
+
=
1
1 /
1 / 1
1

(2.1)
2.1 òýãø èòãýëèéí õî ¸ ð òàëàаñ ëî ãàðèô ì àâú
i i i
i
i
X L z
p
p
β β
1
ln
2 1
+ = = =
|
|
.
|

\
|

Ýí ý í ü ëî ãèñòèê çàãâàðû í õóâüä ï àðàì åòð ¿í ýëýõ òýãø èòãýë þ ì . Ëî ãèñòèê çàãâàðû í
хувьд үнэлгээ хийхэд хамаараа хувьсагчийг ) 1 , 0 ( óòãû ã àâí à ãýæ ¿çâýë
|
.
|

\
|
|
.
|

\
|
0
1
ln ;
1
0
ln ãýñýí
òî äî ðõî éã¿é áàéäàëä õ¿ðí ý. Òèéì ýýñ ýí ý õ¿í äðýëýýñ ãàðàõû í òóëä õàì ààðàëã¿é õóâüñàã÷èéí
óòãû í õóâüä òî äî ðõî é á¿ëýãëýë õèéæ á¿ëýã òóñ á¿ðò õàðãàëçàõ
i
p ì àãàäëàëû í ¿í ýëãýýã î ëäî ã.
Ï àðàì åòð¿¿äèéí ñî í ãî ëòû í õóâüä ÿì àð ÷ áàéäëààð àâ÷ áî ëî õ Ạ㺠º ä áèäí èé ñóäàëãààí û
àæëû í õ¿ðýýí ä êî ì ï àí èóäû í ñàí õ¿¿ãèéí ø èí æèëãýýí èé åðº í õèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä í ü ì º í í ýãýí
ýãçî ãåí õóâüñàã÷ áî ëí î .
Î ëî í ñî í ãî ëòî ä çàãâàð
Ì àãàäëàëû í ø óãàì àí çàãâàð áî ëî õ ëî æèò çàãâàðû í õóâüä î ëî í ñî í ãî ëòî ä õýëáýðò
ø èëæ¿¿ëýõ àæëóóäû ã 1965-75 î í óóäàä ýð÷èì òýéãýýð ñóäàëæ áàéñí û ã äóðäàõ í ü ç¿éòýé áàéõàà.
Î ëî í ñî í ãî ëòî ä çàãâàðû ã äàðààõ áàéäëààð òî äî ðõî éëí î . Áèäýí ä i ãýñýí ñî í ãî ëò áàéãàà ãýæ
áî äú¸ .
{ }
n j  3 , 2 , 1 = ãýñýí n ø èðõýã áî ëî ì æî î ñ á¿ðäýí ý. Õàðèí ýäãýýð ñî í ãî ëòóóäû ã òóñ
á¿ðèéã ñî í ãî õ ì àãàäëàë í ü
ji
P áàéí à. ýí ä: 1
3 2 1
= + +
in i i i
P P P P  (2.2)
ãýñýí í º õöº ë áèåëýí ý. Ýäãýýð ì àãàäëàëóóä í ü i -ð ñî í ãî ã÷û í äî òî î ä ì º í ÷àí àðû ã èëýðõèéëäýã.
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
i n n ni
i i
i i
i i
X +β =α P
X +β =α P
X +β =α P
X +β =α P

3 3 3
2 2 2
1 1 1
(2.3)
Ýí äýýñ áèä
( )
n
α α , ,α α 
3 2 1
áî ëî í
( )
n
, , β β β β 
3 2 1
ãýñýí n 2 ï àðàì åòð¿¿äèéã ¿í ýëýõ
ø ààðäëàãàòàé áî ëí î . Ì àãàäëàëû í ÷àí àð ¸ ñî î ð ï àðàì åòð¿¿äèéí ¿í ýëãýýí èé õóâüä äàðààõ
шаардлагагыг тавина. Өөрөөр хэлбэл дээрх n 2 параметрүүдийн хувьд тэдгээрийн холбоосыг
èëýðõèéëñýí òî äî ðõî é í º õöº ë¿¿ä áàéõ ¸ ñòî é.
¹
´
¦
= + + +
= + + +
0
1
3 2 1
3 2 1
n
n
| | | |
o o o o


(2.4)

8
Õýðýâ äýýðõ í º õöº ë áèåëæ áàéãàà òî õèî ëäî ëä áèä ï àðàì åòð¿¿äèéí ¿í ýëãýýã õèéæ áî ëí î .
Ýí ãèéí õàì ãèéí áàãà êâàäðàòû í àðãààð ¿í ýëñýí òî õèî äî ëä (4) í º õöº ë áèåëýæ áàéãààã ø àëãàõ
õýðýãòýé áî ëí î .
n
P P P P 
3 2 1
, , - ãýñýí á¿õ ñî í ãî ëòóóäû í õóâüä äóí äàæ í ü
( )
P áàéí à ãýæ ¿çüå. Ýí äýýñ äàðààõ
ýí ãèéí õóâèðãàëòû ã õèéå.
( )
P P p
i i
-
1 1
= , ( ) P P p
i i
-
2 2
= ,
( )
P P p
i i
-
3 3
= ...
( )
P P p
ni ni
- = ⇒
0
3 2 1
= + + +
ni i i i
p p p p  ãýæ î ëäî í î . Òýãâýë ýí ä
( )
X X x
i i
- = áàéí à ãýæ ¿çâýë.
( ) ( ) ( )
i i i i
x X X X X P P
1 1 1 1 1 1 1 1
- - - | | | o | o = = + + = ãýæ î ëäî í î . Y¿í èéã 3 ñèñòåì ä î ðëóóëáàë
äàðààõ áàéäàëòàé áî ëí î .
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
i n ni
i i
i i
i i
x =β P
x =β P
x =β P
x =β P

3 3
2 2
1 1
(2.5)
(5) òýãø èòãýëèéí õóâüä
i
β ï àðàì åòð¿¿äèéã õàì ãèéí áàãà êâàäðàòû í àðãààð ¿í ýëâýë.


1
2
1
1
1 n
i
i
n
i
i i

x
x P
β
=
=
=
,


1
2
1
2
2
n
i
i
n
i
i i

x
x P
β
=
=
=
,


1
2
1
3
3
n
i
i
n
i
i i

x
x P
β
=
=
=
...


1
2
1
n
i
i
n
i
i ni
n

x
x P
β
=
=
=

( )
0


1
2
1
3 2 1
3 2 1
=
+ + +
=
=
=
n
i
i
n
i
ni i i i i
n
∧ ∧ ∧ ∧
x
P P P P x
β + β + β + β

 ⇒
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
=
=
=
=
X β P α
X β P α
X β P α
X β P α
n

n
n



-
-
-
-

3 3
3

2 2
2

1 1
1



n
n
∧ ∧ ∧ ∧
P P P P + + +   + + + =
3 2 1
3 2 1 α α α o
Ëî æèò çàãâàðû í õóâüä î ëî í ñî í ãî ëòòî é áî ëãî õ àðãóóäû ã àí õ 1965 î í ä Çåëì åí Ëè ãýã÷
áî ëî âñðóóëàõû ã î ðî ëäî æ áàéñàí í ü äýýðõ î ëî í ñî í ãî ëòòî é çàãâàð äýýð ñóóðüëàãäàæ áàéñàí
õýðýã.
N-ñî í ãî ëòî ä Ëî æèò çàãâàð

9
Î ëî í ñî í ãî ëòî ä çàãâàðû í õóâüä ëî æèò õýëáýðò î ðóóëàõû ã äàðààõ áàéäëààð ãàðãàÿ.
t
t
x
P
P
1 0
- 1
ln | | + =
|
|
.
|

\
|
(2.6)
Ýí ý óäààä çàãâàðû ã õÿëáàð áî ëãî õ ¿¿äí ýýñ çº âõº í 3 ñî í ãî ëò áàéãàà ãýæ ¿çýýä 1
3 2 1
= + +
i i i
P P P
ãýäãýýñ äàðààõ áàéäàëòàé áè÷èæ áî ëí î .
( )
( )
( )
¦
¹
¦
´
¦
i i i
i i i
i i i
X +β =α P P
X +β =α P P
X +β =α P P
32 32 2 3
31 31 1 3
21 21 1 2
/ ln
/ ln
/ ln
(2.7)
Ì àãàäëû í ÷àí àð ¸ ñî î ð (7) ñèñòåì í ü 6 ï àðàì åòðààñ 4-èéã í ü ë ¿í ýëýõýä õàí ãàëòòàé.
( ) ( ) ( ) ( )
i i i i i i i i i i
P P P P P P P P P P
1 1 1 3 2 1 1 3 2 3
/ ln - / ln / / ln / ln = × =
( )
i i i
X X X
21 21 31 31 32 32
- | o | o | o + + = +

¹
´
¦
=
=
32 32 32
21 31 32
-
-
o |
o o o
P

Î ëî í ñî í ãî ëòî ä ëî æèò çàãâàðû ã ¿í ýëýõäýý ø óãàì àí çàãâàðû í ¿í ýëãýýí ä àø èãëàñàí õ¿ñí ýãòèéã
àø èãëàí à.
i
i
i
i
i
i
n
n
N
n
N
n
P
P
1
2
1
1
2
2
1
2
=
|
|
.
|

\
|
|
|
.
|

\
|
=
;
i
i
i
i
i
i
n
n
N
n
N
n
P
P
1
3
1
1
3
3
1
3
=
|
|
.
|

\
|
|
|
.
|

\
|
=
;
( )
( )
( )
i
i
i
X
X
X
e
e
e
P
P
32 32
31 31
21 21
β α -
β α -
-
1
3
1
1
+
+
+
=
+
+
=
| o

Пробит (Probit) загвар
Энэхүү загварыг анх 1933 онд M.Fadden боловсруулж байжээ. Энэ нь хэвийн тархалтын
хуулинд захирагддаг. Харин Logit загвар нь ложистик тархалтын хуулинд захирагддаг. Энэ
загварын ерөнхий хэлбэр нь дараах хэлбэртэй байдаг билээ.
t t
t
u x
I
+ + =
1 0
| |
Энд
i
X нь тайлбарлагч хувисагч, | нь тайлбарлагч хувьсагчид харгалзах коэффициент ба
t
u гадны шок. Харин
t
I -ын утга нь дараах байдлаар тодорхойлогдно:
t
P -ийн хувьд дараах хэлбэртэй байна гэж
үзье.
dt e I F I I p y p p
t I
t t t t t t
t
2
*
2
*
2
1
) ( ) ( ) 1 (
}
· ÷
= = s = = =
t


10
Эндээс
t
I -ын утга нь чанарын хувьсагчидын итгэх магдлалын хэвийн тархалтын хуулинд
захирагдсан функцын урвуу функцын утга гэсэн үг юм. өөрөөр хэлбэл:
t t t
t
u x P F
I
+ + = =
÷
1 0
1
) ( | | байна. Энд байгаа
t
P -ийн утга нь ложит загвартай олсонтой адил юм.

ЗЭЭЛИЙН ЗЭРЭГЛЭЛИЙН ЭМПИРИК СУДАЛГАА
1. Компанийн зээлийн çýðýãëýë òî ãòî î õ иж бүрэн
үнэлгээний аргуудын үр дүн
Тус судалгаандаа 22 компанийн санхүүгийн тайлан балансыг ашигласан ба 100 орчим
санхүүгийн харьцаанаас хамгийн өргөн хэрэглэгддэг, мөн зээлийн зэрэглэлд нөлөөлж болох
дараах 30 харьцааг сонгон авсан болно. Öаашид эдгээр санхүүгийн харьцаануудыг ашиглан
ï àðàì åòð¿¿äèéã òî î öî î ëî õ áî ëí î .
Хувьсагч Тодорхойлогч Mean Std. Deviation
c1
Áèå äààëòû í êî åôöèåí ò
0.47 0.665065
c2 Çî õèöóóëàëòû í êî ýô ôèöèåí ò
-1.90 9.938105
c3
ª º ðèéí áà ãàäí û í êàï èòàëû í õàðüöàà
-3.92 21.60656
c4 Ãàäí û êàï èòàëû í õóâèéí æèí
0.53 0.665066
c5
Áàéí ãû í êàï èòàëû í á¿òýö
0.28 0.863073
c6 Ãàäí û êàï èòàëû í á¿òýö
0.11 0.289991
c7
Ýðãýëòèéí õàðüöàà
3.39 4.375542
c8 Õóðäàí õº ð⺠õ õàðüöàà
2.08 3.126191
c9
Àâëàãû í ýðãýö /óäàà/
4.14 9.55497
c10 Í º º öèéí ýðãýö /óäàà/
5.22 11.33145
c11
Ýðãýëòèéí õº ðº í ãèéí ýðãýö /óäàà/
1.81 4.1223
c12 Í èéò õº ðº í ãèéí ýðãýö
0.40 0.329696
c13
¯ í äñýí õº ðº í ãèéí à÷ààëàë
1.00 0.957762
c14 ª º ðèéí õº ðº í ãèéí à÷ààëàë
-1.52 10.11349
c15
Áî ðëóóëàëòû í àø èãò àæèëëàãàà
0.23 0.279744

11
c16 ¯ í äñýí ¿éë àæèëëàãààí û àø èãò àæèëëàãàà
3.46 9.385723
c17
Õº ðº í ãèéí àø èãò àæèëëàãàà
0.01 0.064327
c18 ª º ðèéí êàï èòàëû í àø èãò àæèëëàãàà
0.09 0.469789
c19
Õóâüöàà ýçýì ø èã÷èéí º ì ÷èéí º 㺠º æ /ROE/
0.09 0.469789
c20 Õº ðº í ãèéí º 㺠º æ /ROA/
0.01 0.064327
c21
Õóâüöààí û í ýãæèä í î ãäî õ àø èã
186.87 720.1532
c22 Õóâüöàà ýçýì ø èã÷èéí àø èãò àæèëëàãàà
0.05 1.457868
c23
¯ í ý àø ãèéí õàðüöàà
-37.99 179.329
c24 Çàõ çýýëèéí ¿í ý, á¿ðòãýëèéí ¿í èéí õàðüöàà
0.09 2.236767
c25
Ì º í 㺠í ã¿éëãýýí èé õàðüöàà
0.25 0.74751
c26
Дампуурлын эрсдлийн коэффицэнт

5.88 12.77389
c27 ª ðèéí õàðüöàà
0.53 0.665066
c28 ª ð, ýçýì ø èã÷äèéí õº ðº í ãèéí õàðüöàà
-4.27 19.87279
c29 ª ð áàðàãäóóëàõ º í º º ãèéí áî ëî ì æ
0.22 0.342302
c30 ª ð áàðàãäóóëàõ î éðû í áî ëî ì æ
2.02 3.146657

Ãýõäýý ýäãýýð õóâüñàã÷èä í ü á¿ãä òàéëáàðëàã÷ õóâüñàã÷ààð ñî í ãî ãäî æ ÷àäààã¿é áà æèø ýý
í ü í èéò àâëàãû í ýðãýö, í º º öèéí ýðãýö, º º ðèéí êàï èòàëû í çî õèöóóëàëòû í êî ýôô èöèåí ò ãýõ
ì ýò õóâüñàã÷èä þ ì . Ì º í ýðãýëòèéí õº ðº í ãèéí ýðãýö, ýëýãäëèéí í î ðì çýðýã çàðèì í ýã
õóâüñàã÷èä í ü ýõí èé òî î öî î ëëû í õýñýãò à÷ õî ëáî ãäî ë ¿ç¿¿ëæ áàéñí àà äàõèí òî î öî î ëëû í ¿åä
à÷ õî ëáî ãäî ëã¿é ãàð÷ ÿâöû í äóí ä õàñàãäàí ýöñèéí òýãø èòãýëä î ðæ ÷àäààã¿é áî ëí î . Үүнийг
сонгохдоо үл хамаарагч хүчин зүйлсийн хоорондох корелляцын хамаарлыг нь шалгаж үзхэд
дээрх 30 харьцаанаас зарим харьцааны хооронд маш хүчтэй хамаарал байсан тул хасаж
тоосцоны үндсэндээр мөн зээлийн эрсдэлд хамгийн их нөлөөлж чадах хувьсагчидыг сонгох
авхад дараах 10 хувьсагч шүүгдэн үлдлээ.
C1 C8 C11 C12 C14 C18 C19 C22 C25 C26
C1 1.00 0.26 0.20 0.29 0.17 -0.17 -0.17 0.14 0.08 0.17
C8 0.26 1.00 -0.14 -0.15 -0.16 -0.18 -0.18 0.06 -0.04 0.18
C11 0.20 -0.14 1.00 0.20 0.06 -0.03 -0.03 -0.03 -0.07 -0.04
C12 0.29 -0.15 0.20 1.00 0.01 0.07 0.07 0.20 0.10 -0.18

12
C14 0.17 -0.16 0.06 0.01 1.00 0.14 0.14 0.07 0.06 0.04
C18 -0.17 -0.18 -0.03 0.07 0.14 1.00 1.00 -0.31 0.13 -0.44
C19 -0.17 -0.18 -0.03 0.07 0.14 1.00 1.00 -0.31 0.13 -0.44
C22 0.14 0.06 -0.03 0.20 0.07 -0.31 -0.31 1.00 0.19 -0.01
C25 0.08 -0.04 -0.07 0.10 0.06 0.13 0.13 0.19 1.00 -0.34
C26 0.17 0.18 -0.04 -0.18 0.04 -0.44 -0.44 -0.01 -0.34 1.00

Í ýãä¿ãýýð Àðãà: Í éèëáýð ä¿í ãè éí àðãà
№ Хувьцаат компанийн нэр Дүн Байр
k1 "Àâòî èì ï ýêñ"ÕÊ 2,16387 6
k2 "Ãóòàë" ÕÊ -2,12387 20
k3 "Áàÿí ãî ë çî ÷èä áóóäàë" ÕÊ 0,97075 13
k4 "ТУЛГА" ХК 0,13851 18
k5 "Çî î ñ ãî ¸ ë"ÕÊ 1,57897 8
k6 "Æåí êî òóð áþ ðî " ÕÊ 1,38175 9
k7 "Àòàð º ð㺠º "ÕÊ 0,20517 17
k8 "Ì î í ãî ë ø èëòãýýí " ÕÊ 0,23516 16
k9 "Ñ¿ëæýý"ÕÊ 1,29135 10
k10 "Òàõü-êî "ÕÊ 1,17438 11
k11 "Улаанбаатар ЗБ" ХК 0,41032 15
k12 "БАГАНУУР" ХК 1,01200 12
k13 "Ì î í ãî ëû í ÖÕ" ÕÊ 16,84400 1
k14 "Ãî âü"ÕÊ 13,02500 2
k15 "Õ¿ðä"ÕÊ 7,65400 4
k16 "Мандал" ХК 7,43000 5
k17 "Монгол нэхмил" ХК 4,92700 7
k18 "Иж бүрэн" ХК 0,86800 14
k19 "Орхон далай" ХК -0,06700 19
k20 "Öуу тайж" ХК 9,11400 3
k21 "Ноѐт хайрхан" ХК -2,72800 21

13
k22 "Арготех импекс" ХК -3,85000 22

Эндээс харахад "Ì î í ãî ëû í ÖÕ" ÕÊ нэгдүүгээр байранд, "Ãî âü"ÕÊ хоѐрдугаар байранд
орсон бол "Арготех импекс" ХК хамгийн сүүлийн байранд орсон байна. Энэ мэтчилэн бусад
аргуудын хувьд зэрэглэл тогтооѐ.
Õî ¸ ðäóãààð àðãà: Áàéð ýçë¿¿ëæ í ýì ýõ àðãà
Хувьцаат компанийн нэр № Ä¿í Ýçëýõ õóâü Áàéð
"Àâòî èì ï ýêñ"ÕÊ k1 96 28.50% 7
"Ãóòàë" ÕÊ k2 175 100.00% 22
"Áàÿí ãî ë çî ÷èä áóóäàë" ÕÊ k3 133 61.90% 14
ÒÓËÃÀ ÕÊ k4 142 80.90% 18
"Çî î ñ ãî ¸ ë"ÕÊ k5 100 33.30% 8
"Æåí êî òóð áþ ðî " ÕÊ k6 120 42.80% 11
"Àòàð º ð㺠º "ÕÊ k7 141 76.10% 17
"Ì î í ãî ë ø èëòãýýí " ÕÊ k8 138 71.40% 16
"Ñ¿ëæýý"ÕÊ k9 126 52.30% 12
"Òàõü-êî "ÕÊ k10 117 38.00% 9
Óëààí áààòàð ÇÁ ÕÊ k11 155 90.40% 20
ÁÀÃÀÍ ÓÓÐ ÕÊ k12 120 42.80% 11
"Ì î í ãî ëû í ÖÕ" ÕÊ k13 29 0.00% 1
"Ãî âü"ÕÊ k14 55 4.70% 3
"Õ¿ðä"ÕÊ k15 55 4.70% 3
Мандал ХК k16 68 14.20% 4
Монгол нэхмил ХК k17 79 23.80% 6
Иж бүрэн ХК k18 128 57.10% 13
Орхон далай ХК k19 148 85.70% 19
Öуу тайж ХК k20 77 19.00% 5

14
Ноѐт хайрхан ХК k21 135 66.60% 15
Арготех импекс ХК k22 172 95.20% 21



Ãóðàâäóãààð àðãà: Î í î î ãî î ð ¿í ýëýõ àðãà
Хамгийн их утгад нь хуваасаны дараа баллын оноогоор харгалзан үржүүлэв.
Балл 8 22 16 10 8 1 5 2 3 25
№ C1 C8 C11 C12 C14 C18 C19 C22 C25 C26
k1 8,00 1,37 1,18 2,68 0,41 0,01 -0,41 0,06 0,23 0,55
k2 -8,00 -1,37 -1,18 -2,68 -0,41 0,00 0,41 -0,06 -0,23 -0,55
k3 2,06 5,31 -0,82 -1,36 -0,38 0,07 -0,43 0,02 -0,12 0,57
k4 1,60 -0,74 5,90 1,83 0,13 -0,49 -0,08 -0,01 -0,22 -0,13
k5 2,31 -0,78 1,17 9,26 0,01 0,02 0,16 0,09 0,31 -0,59
k6 1,40 -0,85 0,33 0,05 2,35 0,00 0,34 0,03 0,17 0,12
k7 -1,36 -0,93 -0,20 0,61 0,33 0,00 2,43 -0,13 0,39 -1,44
k8 -1,36 -0,93 -0,20 0,61 0,33 0,01 2,43 -0,13 0,39 -1,44
k9 1,09 0,31 -0,17 1,81 0,16 0,00 -0,75 0,43 0,56 -0,02
k10 0,62 -0,21 -0,44 0,96 0,14 0,03 0,32 0,08 3,00 -1,10
k11 1,34 0,94 -0,23 -1,68 0,09 0,02 -1,08 0,00 -1,02 3,25
k12 -0,08 22,00 5,25 4,35 -10,68 -0,19 -0,95 0,03 0,06 2,48
k13 7,04 14,08 16,00 10,00 2,87 0,08 0,39 0,07 0,54 24,80
k14 7,20 7,81 6,85 6,57 1,86 0,02 0,10 0,04 0,36 25,00
k15 4,08 4,46 3,60 4,26 2,14 0,02 0,12 0,80 1,32 6,32
k16 1,60 1,65 10,63 6,20 8,00 0,04 0,19 0,07 0,00 2,34
k17 5,12 6,70 3,60 3,70 1,46 0,01 0,07 0,03 0,06 4,08

15
k18 4,16 1,17 1,00 0,83 0,38 0,00 0,00 0,00 0,00 -0,92
k19 3,28 4,73 0,47 0,46 0,28 -0,03 -0,15 -0,15 -0,09 -3,66
k20 1,12 3,45 2,54 3,52 6,61 0,06 0,29 2,00 0,27 -0,73
k21 -0,80 1,70 1,77 2,04 -5,25 1,00 5,00 -1,51 -0,48 -5,58
k22 0,80 1,43 0,30 0,28 0,71 -0,27 -1,33 -1,16 -0,33 -2,34



Êî ì ï àí è éí í ýð Нийлбэр Áàéð
"Àâòî èì ï ýêñ"ÕÊ 14,08 8
"Ãóòàë" ÕÊ -14,06 22
"Áàÿí ãî ë çî ÷èä áóóäàë" ÕÊ 4,94 13
ТУЛГА ХК 7,79 10
"Çî î ñ ãî ¸ ë"ÕÊ 11,96 9
"Æåí êî òóð áþ ðî " ÕÊ 3,95 14
"Àòàð º ð㺠º "ÕÊ -0,31 19
"Ì î í ãî ë ø èëòãýýí " ÕÊ -0,29 18
"Ñ¿ëæýý"ÕÊ 3,42 16
"Òàõü-êî "ÕÊ 3,41 15
Улаанбаатар ЗБ ХК 1,63 17
БАГАНУУР ХК 22,27 6
"Ì î í ãî ëû í ÖÕ" ÕÊ 75,87 1
"Ãî âü"ÕÊ 55,81 2
"Õ¿ðä"ÕÊ 27,13 4
Мандал ХК 30,72 3
Монгол нэхмил ХК 24,84 5
Иж бүрэн ХК 6,62 11

16
Орхон далай ХК 5,15 12
Öуу тайж ХК 19,13 7
Ноѐт хайрхан ХК -2,11 21
Арготех импекс ХК -1,92 20

ĺ ðº âä¿ãýýð àðãà: Çàéã òî äî ðõî é ëæ ¿í ýëýõ àðãà
Хамгийн ихэд нь хуваасаны дараах утгуудаа нэгээс хасаж гарсан утгуудийн квадратуудын
нийлбэрийг олсоны дараа байр эзлүүлнэ.

Êî ì ï àí èéí í ýð № Дүн Язгуур Байр
"Àâòî èì ï ýêñ"ÕÊ k1 8,06 2,84 7
"Ãóòàë" ÕÊ k2 14,09 3,75 22
"Áàÿí ãî ë çî ÷èä áóóäàë" ÕÊ k3 9,68 3,11 16
ÒÓËÃÀ ХК k4 10,16 3,19 17
"Çî î ñ ãî ¸ ë"ÕÊ k5 8,10 2,85 8
"Æåí êî òóð áþ ðî " ÕÊ k6 8,92 2,99 11
"Àòàð º ð㺠º "ÕÊ k7 9,56 3,09 14
"Ì î í ãî ë ø èëòãýýí " ÕÊ k8 9,53 3,09 15
"Ñ¿ëæýý"ÕÊ k9 8,98 3,00 12
"Òàõü-êî "ÕÊ k10 8,53 2,92 9
Улаанбаатар ЗБ ХК k11 10,97 3,31 18
ÁÀÃÀНУУР ХК k12 12,82 3,58 21
"Ì î í ãî ëû í ÖÕ" ÕÊ k13 3,86 1,96 1
"Ãî âü"ÕÊ k14 5,11 2,26 2
"Õ¿ðä"ÕÊ k15 5,48 2,34 3
Мандал ХК k16 6,35 2,52 5
Монгол нэхмил ХК k17 6,86 2,62 6
Иж бүрэн ХК k18 8,83 2,97 10

17
Орхон далай ХК k19 9,39 3,06 13
Öуу тайж ХК k20 6,27 2,50 4
Ноѐт хайрхан ХК k21 12,16 3,49 19
Арготех импекс ХК k22 12,56 3,54 20

Èæ á¿ðýí ¿í ýëãýýí èé àðãû í ¿åä áèçí åñèéí ¿éë àæèëëàãààí û î í öëî ãî î ñ ì º í
ø àëãàðóóëàëòû í çî ðèëãî î ñ õàì ààð÷ òº ðº ë á¿ðèéí ø àëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã ñî í ãî í àâäàã.
Компаниудын хэмæýý õàðèëöàí àäèëã¿é, ø àëãóóð ¿ç¿¿ëýëò º º ð º º ð áàéäàã ó÷ðààñ õàðüöàí ãóé
¿ç¿¿ëýëòèéã õýðýãëýõýä èë¿¿ òî õèðî ì æòî é áàéäàã.
Иж бүрэн үнэлгээний аргуудын нэгдсэн үр дүн.
Компанийн нэр № I àðãà II àðãà III аðãà IV àðãà Ä¿í ÁÀÉÐ
"Àâòî èì ï ýêñ"ÕÊ k1 6 7 8 7 28 7
"Ãóòàë" ÕÊ k2 20 22 22 22 86 22
"Баянгол ЗБ" ХК k3 13 14 13 16 56 14
ТУЛГА ХК k4 18 18 10 17 63 15
"Çî î ñ ãî ¸ ë"ÕÊ k5 8 8 9 8 33 8
"Æåí êî òóð áþ ðî " ÕÊ k6 9 11 14 11 45 10
"Àòàð º ð㺠º "ÕÊ k7 17 17 19 14 67 18
"Ì î í ãî ë ø èëòãýýí " ÕÊ k8 16 16 18 15 65 17
"Ñ¿ëæýý"ÕÊ k9 10 12 16 12 50 12
"Òàõü-êî "ÕÊ k10 11 9 15 9 44 9
Улаанбаатар ЗБ ХК k11 15 20 17 18 70 19
БАГАНУУР ХК k12 12 11 6 21 50 13
"Ì î í ãî ëû í ÖÕ" ÕÊ k13 1 1 1 1 4 1
"Ãî âü"ÕÊ k14 2 3 2 2 9 2
"Õ¿ðä"ÕÊ k15 4 3 4 3 14 3
Мандал ХК k16 5 4 3 5 17 4
Монгол нэхмил ХК k17 7 6 5 6 24 6
Иж бүрэн ХК k18 14 13 11 10 48 11
Орхон далай ХК k19 19 19 12 13 63 16
Öуу тайж ХК k20 3 5 7 4 19 5
Ноѐт хайрхан ХК k21 21 15 21 19 76 20
Арготех импекс ХК k22 22 21 20 20 83 21

Компанийн нэр БАЙР
"Ì î í ãî ëû í ÖÕ" ÕÊ 1
"Ãî âü"ÕÊ 2
"Õ¿ðä"ÕÊ 3
“Мандал” ХК 4
“Öуу тайж” ХК 5
“Монгол нэхмил” ХК 6
"Àâòî èì ï ýêñ"ÕÊ 7

18
Компанийн зээлийн çýðýãëýë òî ãòî î õ иж
бүрэн үнэлгээний аргуудаар үнэлсэн
компанийн зэрэглэлийн ононы нийлбэрээс
эцсийн зэрэглэлийн утгаа тодорхойлон
харахад энэхүү үр дүн гарсан билээ. Эндээс
харахад хамгийн олон удаа нэгдүгээр байр
эзэлсэн буву дээрх 4 аргын үр дүнгээс авсан
нийлбэр оноогоороо хамгийн бага оноо
буюу 4 оноо авсан компаний нь” Монголын
ÖХ” ХК байна. Харин “Гутал” ХК нь
хамгийн олон оноо буюу нийт 86 оноо
авсанаар бусад хувьцаат компаниудаасаа хамгийн бага реитингтэй гарсан байна.
Иймээс тус компаний зээлийн эрсдэл их гэж хэлж болно.

Компанийн зээлийн çýðýãëýë òî ãòî î õ шугман магдлалын загвар үр дүн.
Эхний ээлжинд бүх хувьсагчдынхаа ач холбогдолын магадлалыг тооцохдоо
õóâüñàã÷èäàà 1-10 хүртэлх, 11-18 хүртэлх, 19-35 хүртэлх гэж гурав хувааж тооцоолсон. Учир
í ü õýòýðõèé î ëî í õóâüñàã÷èéã çýðýã òî î öî õ ¿åä ï ðî ãðàì ì ä çàðèì í ýã ãàæóóäàë ¿¿ñýýä áàéñàí
тул дээрх маягаар тооцсон болно. Ингэж гурав хуваан тооцох нь хувьсагчийн магадлалд ямар
í ýã ñº ðº ã í º ëº º ¿ç¿¿ëýõã¿é. Èí ãýýä ¿ð ä¿í õàðóóëáàë:
Dependent Variable: DDD
Method: ML - Binary Probit
Date: 04/05/08 Time: 11:07
Sample: 1 22
Included observations: 22
Convergence not achieved after 1 iterations
Covariance matrix computed using second derivatives
Variable Coefficient Std. Error z-Statistic Prob.
C1 0.137007 0.944710 0.145026 0.8847
C2 -0.078687 0.139048 -0.565894 0.5715
C3 0.032715 0.061933 0.528236 0.5973
C4 -1.160648 0.847444 -1.369588 0.1708
C5 3.312456 2.122113 1.560924 0.1185
C6 -7.982803 6.139225 -1.300295 0.1935
C7 1.155211 0.682561 1.692466 0.0906
C8 -1.461905 0.944788 -1.547338 0.1218
C9 -0.189968 0.165919 -1.144950 0.2522
C10 0.227305 0.135278 1.680279 0.0929
"Çî î ñ ãî ¸ ë"ÕÊ 8
"Òàõü-êî "ÕÊ 9
"Æåí êî òóð áþ ðî " ÕÊ 10
“Иж бүрэн” ХК 11
"Ñ¿ëæýý"ÕÊ 12
“БАГАНУУР” ХК 13
"Áàÿí ãî ë çî ÷èä áóóäàë" ÕÊ 14
“ТУЛГА” ХК 15
“Орхон далай” ХК 16
"Ì î í ãî ë ø èëòãýýí " ÕÊ 17
"Àòàð º ð㺠º "ÕÊ 18
“Улаанбаатар ЗБ” ХК 19
“Ноѐт хайрхан” ХК 20
“Арготех импекс” ХК 21
"Ãóòàë" ÕÊ 22

19
Mean dependent var 0.636364 S.D. dependent var 0.492366
S.E. of regression 0.441021 Akaike info criterion 1.558546
Sum squared resid 2.333995 Schwarz criterion 2.054474
Log likelihood -7.144004 Hannan-Quinn criter. 1.675372
Avg. log likelihood -0.324727
Obs with Dep=0 8 Total obs 22
Obs with Dep=1 14

Ñ1-ýýñ Ñ10 õ¿ðòýëõ ýõí èé á¿ëýãëýëä çýýë î ëãî õ óó î ëãî õã¿é þ ó ãýñýí õàì ààðàã÷ õóâüñàã÷èä
í º ëº º ëæ ÷àäàõ õóâüñàã÷èä í ü Ñ7, Ñ9 áàéí à. Áóñàä õóâüñàã÷èä í ü á¿ãä õàì ààðàã÷ õóâüñàã÷èéí
õóâüä òàéëáàðëàã÷ áàéæ ÷àäàõã¿é áàéí à.
Dependent Variable: DDD
Method: ML - Binary Probit
Date: 04/05/08 Time: 11:09
Sample: 1 22
Included observations: 22
Convergence achieved after 9 iterations
Covariance matrix computed using second derivatives
Variable Coefficient Std. Error z-Statistic Prob.
C11 5.891464 3.674864 1.603179 0.1089
C12 -18.06418 13.45711 -1.342352 0.1795
C13 3.097299 3.131897 0.988953 0.3227
C14 -0.080129 0.197593 -0.405527 0.6851
C15 -3.063304 2.284549 -1.340879 0.1800
C16 -0.089541 0.163798 -0.546658 0.5846
C17 14.39827 14.57327 0.987991 0.3232
C18 0.160043 1.974052 0.081073 0.9354
Mean dependent var 0.636364 S.D. dependent var 0.492366
S.E. of regression 0.400122 Akaike info criterion 1.316164
Sum squared resid 2.241366 Schwarz criterion 1.712906
Log likelihood -6.477801 Hannan-Quinn criter. 1.409624
Avg. log likelihood -0.294446
Obs with Dep=0 8 Total obs 22
Obs with Dep=1 14

Ñ11-ýýñ Ñ18 õ¿ðòýëõ á¿ëýãëýëä çýýë î ëãî õ óó î ëãî õã¿é þ ó ãýñýí õàì ààðàã÷ õóâüñàã÷èä
нөлөөлж чадах хувьсагч байхгүй болох нь харагдаж байна.
Dependent Variable: DDD
Method: ML - Binary Probit
Date: 04/05/08 Time: 11:12
Sample: 1 22
Included observations: 22
Convergence not achieved after 9 iterations
Covariance matrix computed using second derivatives
Variable Coefficient Std. Error z-Statistic Prob.

20
C19 89.59958 46.90344 1.910299 0.0561
C20 -96.65980 159.2502 -0.606968 0.5439
C21 -0.009148 0.008595 -1.064371 0.2872
C22 56.75792 31.89880 1.779312 0.0752
C23 -0.015885 0.009713 -1.635392 0.1020
C24 2.111607 2.451769 0.861259 0.3891
C25 -1.085296 5.883542 -0.184463 0.8537
C26 2.992975 1.446570 2.069015 0.0385
C32 -1.882511 2.829543 -0.665305 0.5059
C33 -29.76619 15.20018 -1.958278 0.0502
C34 2.097847 25.06000 0.083713 0.9333
C35 -11.88869 6.043338 -1.967240 0.0492
Mean dependent var 0.636364 S.D. dependent var 0.492366
S.E. of regression 0.006048 Akaike info criterion 1.094805
Sum squared resid 0.000366 Schwarz criterion 1.689919
Log likelihood -0.042853 Hannan-Quinn criter. 1.234996
Avg. log likelihood -0.001948
Obs with Dep=0 8 Total obs 22
Obs with Dep=1 14

Ñ19-ýýñ Ñ35 õ¿ðòýëõ á¿ëýãëýëä çýýë î ëãî õ óó î ëãî õã¿é þ ó ãýñýí õàì ààðàã÷ õóâüñàã÷èä
нөлөөлж чадах хувьсагчид нь С19 буюу Õóâüöàà ýçýì ø èã÷èéí º ì ÷èéí º 㺠º æ /ROE/, С22 буюу
Õóâüöàà ýçýì ø èã÷èéí àø èãò àæèëëàãàà, С26 буюу Дампуурлын эрсдлийн оношлогоо, С33
буюу ª ð, ýçýì ø èã÷äèéí õº ðº í ãèéí õàðüöàà, С35 буюу ª ð áàðàãäóóëàõ º í º º ãèéí áî ëî ì æ
зэрэг хувьсагчид нөлөөлж байна. Иймээс эдгээр хувьсагчдийг дахин үнэлэж үзэхэд дараах үр
дүн гарлаа.

Dependent Variable: DDD
Method: ML - Binary Probit
Date: 04/05/08 Time: 11:19
Sample: 1 22
Included observations: 22
Convergence not achieved after 5 iterations
Covariance matrix computed using second derivatives
Variable Coefficient Std. Error z-Statistic Prob.
C7 -0.076301 0.327443 -0.233020 0.8157
C10 0.303469 0.165713 1.831291 0.0671
C19 -0.936821 2.993794 -0.312921 0.7543
C22 0.707146 0.521639 1.355625 0.1752
C26 0.419018 0.192194 2.180181 0.0292
C33 -3.284723 1.495053 -2.197061 0.0280
C35 -1.359503 0.706977 -1.922981 0.0545
Mean dependent var 0.636364 S.D. dependent var 0.492366
S.E. of regression 0.360832 Akaike info criterion 1.185417
Sum squared resid 1.952996 Schwarz criterion 1.532566
Log likelihood -6.039582 Hannan-Quinn criter. 1.267195
Avg. log likelihood -0.274526
Obs with Dep=0 8 Total obs 22
Obs with Dep=1 14


21
Энд С7, С19, С22 гэсэн хувьсагчид нь мөн ач холбогдол муу гарсан тул тэгшитгэлээс хасч
тооцсон ба дараах үр дүн гарлаа.
Dependent Variable: DDD
Method: ML - Binary Probit
Date: 04/05/08 Time: 11:21
Sample: 1 22
Included observations: 22
Convergence not achieved after 5 iterations
Covariance matrix computed using second derivatives
Variable Coefficient Std. Error z-Statistic Prob.
C10 0.323078 0.177389 1.821294 0.0686
C26 0.339643 0.162575 2.089153 0.0367
C33 -2.674223 1.299943 -2.057184 0.0397
C35 -1.158786 0.603910 -1.918805 0.0550
Mean dependent var 0.636364 S.D. dependent var 0.492366
S.E. of regression 0.392478 Akaike info criterion 1.134250
Sum squared resid 2.772701 Schwarz criterion 1.332622
Log likelihood -8.476755 Hannan-Quinn criter. 1.180981
Avg. log likelihood -0.385307
Obs with Dep=0 8 Total obs 22
Obs with Dep=1 14

Ингээд эцэст нь зээл олгох шийдвэрт С10 буюу Нөөцийн эргэц 0,0686%-ийн
магадлалтайгаар, С26 буюу Дампуурлын эрсдлийн оношлогоо 0,0367%-ийн магдлалтайгаар,
С33 буюу ª ð, ýçýì ø èã÷äèéí õº ðº í ãèéí õàðüöàà 0,0397%-ийн магдалтайгаар, С35 буюу ª ð
áàðàãäóóëàõ º í º º ãèéí áî ëî ì æ 0,055%-ийн маглалтайгаар тайлбарлагч хувьсагчаар сонгогдож
áàéí à. Èí ãýýä ãàðãàæ àâñàí êî ýôôèöèåí òóóäàà àø èãëàí òýãø èòãýëýý áè÷âýë:
35 * 158786 . 1 33 * 674223 . 2 26 * 339643 . 0 C10 * 0.323078
1
C C C Y ÷ ÷ + =
Std. Error 0.177389 0.162575 1.299943 0.603910
z-Statistic 1.821294 2.089153 -2.057184 -1.918805
Энд: Y1=1 бол зээл олгоно. харин Y1=0 бол зээл олгохгүй.
Энд нөөцийн эргэц болон дампуурлын коэффифент нь өсөх тусам зээл олгох шийдвэрт
эерэгээр нөлөөлдөг, харин өр, эзэмшийгчийн өмчийн харьцаа болон өр барагдуулах өнөөгийн
боломж нь буурах тусам зээл олгох шийдвэрт эерэгээр нөлөөлдөг байхнэ.
Correlation Matrix
C10 C26 C33 C35
C10 1 0.101568770235 0.0741172632934 -0.0763633441444

22
C26 1 0.0914338578106 0.191757442859
C33 1 -0.150412318046
C35 1

Zeta score çàãâàðûí êî ýôôèöèåí òûí òî î öî î ëî ë
Ýí ä SPSS ï ðî ãðàì ì û ã àø èãëàí äèñêðèì èí àí òû ã òî î öî î ëî õäî î º 㺠ãäëèéí õº º áî ëî ì æèä
суурилан дампуурлын эрсдэл үнэлэхэд ашигладаг дараах 5 үзүүлэлтийг сонгож аван
òî î öî î ëëû ã õèéñýí áî ëí î .
1. C27 - º º ðèéí ýðãýëòèéí õº ðº í 㺠/í èéò õº ðº í ãº
2. C28 - õóðèì òëàãäñàí àø èã/í èéò õº ðº í ãº
3. C29 - òàòâàðû í º ì í º õ àø èã/í èéò õº ðº í ãº
4. C30 - º º ðèéí õº ðº í 㺠/ãàäí û í êàï èòàë
5. C31 - áî ðëóóëàëòû í î ðëî ãî /í èéò õº ðº í ãº
Èí ãýõýä äàðààõ òî î öî î ëî ë ãàðñàí áî ëí î .

DDD С27 С28 С29 С30 С31 Result
Default
prob
Undefault
prob
K1 1 0.1127 -2.7772 -0.0690 -0.6767 0.0667 1 0.270 0.730
K2 1 0.2061 0.1799 0.0169 94.4314 0.0102 1 0.968 0.032
K3 0 0.4264 0.5167 0.1414 1.9523 0.3094 0 0.674 0.326
K4 1 0.0969 -0.0555 -0.0105 38.8451 0.1322 1 0.735 0.265
K5 1 0.2203 0.0660 0.0505 13.7614 0.5021 1 0.293 0.707
K6 1 0.4735 0.0043 -0.0016 4.2747 0.0553 0 0.347 0.653
K7 0 0.3299 0.3173 0.0007 3.7426 1.2260 0 0.836 0.164
K8 0 0.0756 -0.0171 0.0250 1.8681 0.1283 0 0.799 0.201
K9 1 -0.0690 -0.1325 -0.0042 10.0720 0.4239 1 0.489 0.511
K10 0 0.2114 0.1551 0.0829 8.3506 0.5227 1 0.301 0.699
K11 1 0.0467 0.7013 0.0550 2.4300 0.4976 1 0.732 0.268
K12 1 0.4690 -0.2094 0.0079 -0.0101 0.4725 1 0.567 0.433
K13 1 0.2783 0.8030 0.2088 7.3610 1.0706 0 0.154 0.846
K14 1 0.5185 0.4982 0.0575 9.1369 0.7036 1 0.199 0.801

23
K15 1 0.2605 0.3085 0.0446 1.0319 0.4327 1 0.243 0.757
K16 1 -0.3730 0.1958 0.0246 0.2435 0.6657 1 0.234 0.766
K17 1 0.2941 -0.1754 0.0278 1.7621 0.0004 1 0.267 0.733
K18 0 0.0317 -0.7619 -0.0005 1.1034 0.0859 1 0.434 0.566
K19 0 0.0381 -1.1161 -0.0251 0.6831 0.0629 0 0.775 0.225
K20 1 0.0469 -0.5856 0.0176 0.1587 0.3846 1 0.255 0.745
K21 0 -0.3676 -0.5557 -0.2014 -0.0895 0.2197 1 0.763 0.237
K22 0 -0.2291 -0.2562 -0.0560 0.1127 0.0306 0 0.803 0.197

Эндээс харахад Undefault prob –ын утгууд нь дампуурахгүй байх магдлал ба Default prob –
ын утга нь дампуурах магдлалыг харуулж байна. Жишээ нь: K22 буюу 22-р компани нь
дампуурах эрсдэл хамгийн их буюу 0,80% байхад, K13 буюу 13-р компаний дампуурахгүй
байх магдлал 0,846% байна. Өөрөөр хэлбэл эдгээр дампуурах эрсдэлтэй компаниудад зээл
олгох нь эрсдэлтэй гэдгийг харж болно.
СУДАЛГАА №2: ЗЭЭЛДЭГЧИЙН ЗЭЭЛЖИХ ЧАДВАРЫГ
ҮНЭЛЭХ АРГА, АРГАЧИЛАЛ

Зээлийн эрсдэлийг үнэлэхэд бүх шатны хяналт чухал байдаг ч анхан шатны хяналт болох
çýýë î ëãî õî î ñ º ì í º õ ø èí æèëãýý í ü çýýëèéí ýðñäëýýñ õàì ãààëàõ õàì ãèéí ÷óõàë àëõàì áàéäàã.
Òèéì ÷ ó÷ðààñ áàí êóóä ýí ý ø àòí û ø èí æèëãýýí ä ãî ë àí õààðëàà õàí äóóëäàã áà ýí ý ø èí æèëãýýã
õèéõ òº ðº ë á¿ðèéí àðãà÷ëàëû ã áî ëî âñðóóëàí àø èãëàäàã. ª í º º äº ð ì àí àé á¿õ áàí êóóä
ñêî ðèí ãèéí àðãû í ÿí ç á¿ðèéí õóâèëáàðóóäû ã àø èãëàí ø èí æèëãýý õèéäýã. Æèø ýýëáýë
 Àí î ä áàí ê 5C-û í àðãà áолон SWOT шинжилгээний арга
 Õóäàëäàà Õº ãæëèéí áàí ê нь өөрсдийн боловсруулсан Back-Up
 ХААН банкны ААН-н орлогын байдалд нь үндэслэн тоон шинжилгээ хийдэг.
 Голомт банкны: Зээл олгосны дараах байдлаар нь гэх мэт
Гадаадын орны жишээнээс харахад зээлийн эрсдлийг тооцох төрөл бүрийн аргууд байдаг
ба эдгээрээс хамгийн өргөн хэрэглэгддэг аргууд нь:


24
1. АНУ-ын 5Ñ–ийн арга.
 Character-çýýëäýã÷èéí ø èí æ ÷àí àð
 Capacity-î ðëî ãî î ëî õ ÷àäâàð
 Capital-õº ðº í ãº
 Condition-î ð÷èí
 Collatral-áàðüöàà

2. 5P -ийн арга
 People-çàí áàéäàë
 Payment-çýýëèéí òº ëẠð
 Purpose-çýýëèéí çî ðèóëàëò
 Protection-áàðüöàà õº ðº í ãº
 Plan-òº ëº âëº ëò

3. SWOT шинжилгээний арга
 Stength-äàâóó
 Weakness-ñóë
 Opportunity-áî ëî ì æ
 Trheat-aþ óë

4. Англи улсын CAMPARI –ын арга.
 Character,Ability-Cýòãýí áî äî õ, õàðèëöàõ, ì ýðãýæëèéí óð ÷àäâàð, çýýëýý ýðã¿¿ëýí òº ëº õ
õ¿ñýë ýðì ýëçýë,
 Means-õº ðº í ãèéí ÷àäàâõè, º º ðèéí õº ðº í 㺠, áèçí åñèéí õàðèëöàà, õàðèëöàã÷èéí
ì ýäýýëýë,
 Purpose-çýýë õ¿ññýí ø àëòãààí , áèçí åñèéí ¿ð àø èã,
 Amount-çî õèñòî é õýì æýý,
 Pepayment-õóãàöàà í º õöë¿¿ä,ì º í 㺠í óðñãàëû í òº ëº âëº ëò,
 Interest and Insurance-áàòàëãàà, áàòàëãààãààð õàí ãàõ

5. Англи улсын PARSER –ын арга.
 Person - харилцагчийн нэр хүнд
 Amount - зээлийн хэмжээг тодорхойлох
 Repayment - зээлийн буцаан төлөлт найдвартай эсэх
 Security - зээлийн баталгаатай эсэх
 Expediency – зээлийн зорилго
 Remuneration – зээлийн төлбөр

6. Pest буюу ПЭСТ арга.
 Political-улс төр, татварын бодлого болон холбогдох хууль байгаль зохицуулалтын
журмууд, худалдааны тариф гэх мэт.
 Economic- эдийн засгийн тогтвортой болон тогтворгүй байдал, хямрал.

25
 Social-нийгмийн ухамсар, оюуны өмчийн хамгаалал гэх мэт
 Technologies –тэхникийн аюулгүй байдал, ашиглалт, хүчин чадал гэх мэт

7. LGD ( Loss Given Default ) буюу тухайн зээлээ төлөхгүй байх алдагдал.
Энэ арга нь тухайн зээлийн хувьд хугацаа хэтэрсний дараа алдагдал болох магадлалыг
èëýðõèéëí ý. Ì º í ¿¿í ýýñ ãàäí à áàðüöàà õº ðº í ãèéí çàõ çýýëèéí ¿í ýëãýý, çýýëýý í º õº õ ÷àäâàð
áî ëî í ò¿ðãýí áî ðëî ãäî õ ÷àäâàð çýðãèéã òî î öî õ õýðýãòýé.

8. Дэлхийн банкнаас явуулдаг “CAMEL” систем.
 Capital - Өөрийн хөрөнгийн хэмжээ
 Assets - Хөрөнгө
 Management - Мэргэжлийн удирдлага
 Earing - Ашигт ажиллагаа
 Liquidity - Төлбөрийн чадвар
Судлаач миний хувьд дэлхий нийтэд өргөн хэрэглэгддэг дээрх аргуудаас манай орны
нөхцөл байдалд тохиорсон, зээлийн эрсдэлийг бууруулхад хүчтэй нөлөөлж чадах хүчин
зүйлсийг сонгон авч нэг багц болгосноор өөрийн шинэ арга боловсруулах юм. Өрөөр хэлбэл
эдгээр аргууд нь өөрсдийн гэсэн давуу болон сул талтай ба эдгээрийн давуу талуудыг
түүвэрлэн авч загвараа боловсруулна.
Үнэлгээний баллын системийг ашиглан аль хэр бодит байдалд нөлөөлөх байдлаар нь
баллын үнэлгээг өгөхийг бодсон. Учир нь манай орны нөхцөлд тооцоолох боломжтой
үзүүлэлтүүдийг авахгүй бол бодит байдалд нийцэхгүй. Ингэхдээ credit scoring буюу зээлийн
онооны арга, тэхник арга болон бусад эконометрик аргуудыг ашиглах болно.
Шинээр боловсруулах арга нь зээлдэгчийн зээлдэх чадварыг үнэлэхдээ зөвхөн санхүүгийн
үзүүлэлтүүдийг харьцуулан дүгнэлт өгөх бус, харин зээлдэгчийн бизнесийн үйл ажиллагааны
шаардлагатай чанарын болон тоон үзүүлэлтүүдийг бүхэлд нь хамруулан шинжлэхийг зорьлоо.
Ингээд дээрх аргуудаас манай орны нөхцөлд тохирсон зээлийн эрсдэлд хамгийн их нөлөөлж
болох хүчин зүйлсээс сонгон авя.
Зээлдэгчийн зээлжих чадварыг тооцох ерөнхий үнэлгээ
1. Санхүүгийн үйл ажиллага (30 балл)
2. Бизнесийн үйл ажиллагаа (50 балл)
3. Үр ашиг, мөнгөн урсгалын төсөөлөл (12 балл)
4. Зээлдэгчтэй хийх ярилцлага (8 балл)

26

Зээлийн оноо болон зээлийн шийдвэр
Зээлийн оноо Ангилал Эрсдлийн багц Шийдвэр гаргалт
100-85 A Эрсдэлгүй Зээл олгож болно
86-70 B Бага зэргийн эрсдэлтэй Зээл олгож болно
69-55 C Дундаж эрсдэлтэй Эргэлкээтэй
54-30 D Эрсдэлтэй Зээл олгож болохгүй
31-0 F Хамгийн их эрсдэлтэй Зээл олгож болохгүй


2.1 Санхүүгийн үйл ажиллагаа (30 балл)
Санхүүгийн үйл ажиллагааны үнэлгээ буюу тоон үнэлгээг санхүүгийн баланс болон
орлогын тайланг ашиглан санхүүгийн чадавхи, ашигт ажиллагаа, төлбөрийн чадвар,
хөрөнгийн хэсжээ болон дампуурах урсдэл зэрэг үзүүлэлтүүдийг ашиглаж болно. Үүнээс
гадна сàí õ¿¿ãèéí òî î öî î ëëû í ø èí æèëãýýí ä ì àòåì àòèê òî î öî î ëëû ã ò¿ëõ¿¿ хэрэглэх болно.
Өнөөдөр ААН-үүд санхүүгийнхээ тайланг хэд хэдэн зорилго чиглэлээр гаргаж байгаа хэдий ч
харьцааны шинжилгээнд ялгаа нь бараг гарахгүй гэж хэлж болно. Энэ ч утгаараа тухайн
зээлдэгчийн санхүүгийн тайланг харгалзан үлдээх нь тийм ч сайн зүйл биш бөгөөд харин
түүнд шаардлагатай хэдэн шинжилгээг хийж гүйцэтгэх хэрэгтэй. Юуны өмнө хүчин зүйлсээ
сонгохдоо тэдгээрийн хоорондох кореляци хамааралыг нь харах хэрэгтэй. иймээс дээрх 22
компаний тайлангийн мэдээг ашиглан нийт 35 санхүүгийн харьцаанаас зээлийн эрсдэлд
нөлөөлж чадах дараах 11 үзүүлэлт шүүгдэн үлдсэн билээ.
Corellation Matrix

C1 C2 C11 C12 C13 C16 C18 C26 C32 C33 C34
C1 1.00 -1.00 0.20 0.29 0.11 0.16 -0.12 0.41 -1.00 0.18 0.25
C2 -1.00 1.00 -0.20 -0.29 -0.11 -0.16 0.12 -0.41 1.00 -0.18 -0.25

27
C11 0.20 -0.20 1.00 0.20 -0.06 0.01 -0.06 0.02 -0.20 0.05 -0.03
C12 0.29 -0.29 0.20 1.00 0.62 0.18 -0.01 -0.09 -0.29 -0.05 0.26
C13 0.11 -0.11 -0.06 0.62 1.00 -0.01 0.08 -0.20 -0.11 0.00 0.05
C16 0.16 -0.16 0.01 0.18 -0.01 1.00 -0.01 0.01 -0.16 0.06 0.02
C18 -0.12 0.12 -0.06 -0.01 0.08 -0.01 1.00 -0.09 0.12 0.22 -0.10
C26 0.41 -0.41 0.02 -0.09 -0.20 0.01 -0.09 1.00 -0.41 0.09 0.45
C32 -1.00 1.00 -0.20 -0.29 -0.11 -0.16 0.12 -0.41 1.00 -0.18 -0.25
C33 0.18 -0.18 0.05 -0.05 0.00 0.06 0.22 0.09 -0.18 1.00 -0.19
C34 0.25 -0.25 -0.03 0.26 0.05 0.02 -0.10 0.45 -0.25 -0.19 1.00

Санхүүгийн үйл ажиллагаа нь нийт балын онооны 30% буюу 30 баллын оноо авхаас:
 Ñàí õ¿¿ãèéí òî ãòâî ðòî é áàéäëû í ø èí æèëãýý: 5 балл
 Үйл ажиллагааны идэвхжилтийн ø èí æèëãýý: 3 балл
 Àø èãò àæèëëàãààí û ø èí æëãýý: 7 балл
 Өрийн шинжилгээ: 9 балл
 Дампуурлын шинжилгээ: 6 балл

Үзүүлэлтүүд Томьѐны
утга
Тайлбар, байх ѐстой
хэвийн утга
Авах
утгууд
Авах
оноо
№1 Ñàí õ¿¿ãèéí òî ãòâî ðòî é áàéäëû í ø èí æèëãýý 5 балл


С1

Áèå äààëòû í
êî åôфиöèåí ò


ЭӨ/НХ
1-рүү ойртох тусам өр
төлбөр бага байгааг
илэрхийлнэ. >0.5 хэвийн
0,9> 1,5
2,5 0.8-0.3 1
0.2< 0

С2
Зохицуулалтын
коеффицент

ЭХ-БХӨТ
ЭӨ
Энэ харьцаа нь өсч байвал
сайн ба тогтсон норм
байдаггүй байна.
>1.8 1.5
2,5 0.1-1,7 1
<0 0
№2 Үйл ажиллагааны идэвхжилтийн ø èí æèëãýý 3 балл

С11
Ýðãýëòèéí
õº ðº í ãèéí ýðãýö
/óäàà/


БО/ЭХ
Энэ харьцаа нь компанийн
ЭХ- ийн үр ашгийг
илэрхийхлнэ.
3< 0.8
1 0.1-2.9 0.2
0< 0

С12
Í èéò õº ðº í ãèéí
ýðãýö


Энэ харьцаа нь компанийн
НХ- ийн үр ашгийг
1< 0.8
1 0.1-0.9 0.2

28
БО/НХ илэрхийхлнэ. 0< 0
С13 ¯ í äñýí
õº ðº í ãèéí
à÷ààëàë


БО/ҮХ
Энэ харьцаа нь компанийн
ҮХ- ийн үр ашгийг
илэрхийхлнэ.
2< 0.8
1 0.1-0.9 0.2
0< 0
№3 Àø èãò àæèëëàãààí û ø èí æëãýý 7 балл
С16
¯ í äñýí ¿éë
àæèëëàãààí û АА


БО/ББӨ
Энэ харьцаан нь хамгийн
багдаа нэгээс их гарах
хэрэгтэй байдаг
>1.1 2,5
4 1-0.5 1,5
<0.4 0
С18 ª º ðèéí
êàï èòàëû í АА

ТҮÖА/ЭӨ
ЭӨ-ийн 1₮ тутамд ногдож
буй ÖА-ийн хэмжээг
харуулна.
0.9> 2
3 08.-0.5 1
<0.4 0
№4 Өрийн шинжилгээ 9 балл
С32 ª ðèéí õàðüöàà
ӨТ/НХ
Энэ харьцаа нь буурч
байвал сайн ба 0,2< бол
хэвийн гэж үзнэ.
<0.1 2
3 0.2-0.5 1
>0.6 0
С33 ª ð áàðàãäóóëàõ
º í º º ãèéí áî ëî ì æ
УХӨТ/ЭӨ
Энэ харьцаа нь буурч
байвал сайн ба 0,5< бол
хэвийн гэж үзнэ.
<0.3 2
3 0.4-0.7 1
>0.8 0
С34 ª ð áàðàãäóóëàõ
î éðû í áî ëî ì æ
МХ/БХӨТ
Энэ харьцаа нь 0,2-0,25 бол
хэвийн ба өсч байвал сайн
байдаг.
>0.4 2
3 0.3-0.2 1
<0.1 0
№5 Дампуурлын шинжилгээ 6 балл
C26 Альтманы инпекс
Z=3.3*X1+X2+0.6*X3+1.4*X4+1.2*X5
Энэ нь дампуурлын
эрсдлийг харуулах ба
2,675> бол хэвийн
>3,5 4
6 3.4-1.5 2
<1.4 0
Тоон үнэлгээний нийт авах ѐтой онооны нийтбэр 30 балл

29
0
2
4
6
8
10
-2.0 -1.5 -1.0 -0.5 0.0 0.5 1.0
Seri es: C1
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean 0.473182
Medi an 0.655000
Maxi mum 0.990000
Mi ni mum -2.090000
Std. Dev. 0.664153
Skewness -2.744058
Kurtosi s 11.20335
Jarque-Bera 89.29647
Probabi l i ty 0.000000
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
-2 -1 0 1
C1
Kernel Density (Normal, h = 0.2588)

Жишээ нь: C1 буюу бие даалтын коеффицеэт нь эзэмшигчийн өмчийг нийт хөрөнгөд
харьцуулсан харьцаа байдаг ба 1-рүү ойртох тусам өр төлбөр бага байгааг илэрхийлдэг.
Хэвийн утга нь 0,5 аас их байвал тохиромжтой гэж үздэг. Харин дээрх графикас хэвийн
тархалтын дундажийн орчинд хэлбэлзэж байгаа утгаас харахад энэхүү үзүүлэлт нь 0,8-0,99 –
ын хооронд байна. Дундаж нь 0,47318, стандарт хазайлт нь 0,6641 байна. Иймээс энэ
үзүүлэлтийн интервал утгыг өгөхдөө 0,9-өөс их бол 1,5 оноо, 0,8-0,3 бол 1 оноо зэрэг оноо
өглөө. Энэ мэтчилэн бусад үзүүлэлтэд тохирох баллын оноо болон интервал үнэлгээг өгсөн
болно. /Хавсралтаас харна уу/




2.2 Бизнесийн үйл ажиллагааны үнэлгээ (50 балл)
1. Зээлдэгчийн хувийн мэдээлэл: 10 Балл
2. Банктай харьцадаг байдал: 9 балл
3. Зээлийн төслийн байдал: 11 балл
4. Барьцаа хөрөнгийн байдал: 6 балл
5. Салбарын онцлог: 5 балл
6. Зээл олгосны дараах хяналт шалгалт: 9 балл
№ Хүчин зүйлс Тайлбар Авах утга Балл

30
1. Зээлдэгчийн хувийн мэдээлэл 10 балл

1.1
Бизнесийн
туршлага
Бикнесийн туршлагыг харахдаа
зээлдэгчийн болон байгууллагын бизнес
эрхэлсэн хугцааг нь харна.
>5 жил 0,7
1 1-4 жил 0,3
Шинэ бизнес 0

1.2
Зээлдэгч нь хууль
эрх зүйн зөрчилтэй
эсэх
Зээлдэг нь ямар нэгэн хууль эрх зүйн
зөрчилгүй байх хэрэгтэй ба үүнийг
баталгаажуулсан баримт хэрэгтэй
Зөрчилгүй 0,6
0,8

Бага зэрэг 0,2
Маш их 0

1.3
Зах зээл болон
хэрэглэгчтэйгэ ойр
эсэх
Газарзүйн байршил-бизнесийн салбараас
хамаараад, мөн тухайн банкнаас хол ойр
зэрэг
Сайн 0,5
0,7 Дунд 0,2
Муу 0

1.4
Түүхий эд болон
хөдөлмөрийн
нөөцдөө ойр
Тухайн байгууллага нь байгалийн орчин
нөхцөлийн хувьд ашигтай, үр өгөөж
ихтэй, газар зүйн бүсэд г.м
Сайн 0,5
0,7 Дунд 0,2
Муу 0

1.5

Зээлийн төлбөр
Ашиг, орлогоороо
Барьцаа болон өөрийн хөрөнгөөс
Гадны эх үүсвэрээс
Сайн 0,7
1 Дунд 0,3
Муу 0

1.6
Борлуулалтын
суваг
Бүтээгдэхүүнээ өөрийн нэрийн дэлгүүр
болон бусад байнгийн худалдан
авагчтай, бол гэрээт байгууллагын тоо
<15 0,7
1 1-14 0,3
Байхгүй 0

1.7

Диверсификаци
Үйл ажиллагааны төрөлжилт болон бие
биеэсээ үл хамаарах бүтээгдэхүүн
үйлчилгээтэй эсэх.
>5 0,7
1 4-2 0,3
1 0

1.8
Үндсэн капитал
дахь өмчлөгчийн
эрх
Компанийн үндсэн капитал дахь өмчийн
эрх нь төвлөрсөн бол эрсдэл ихтэй гэж
үзээд дөрөөх оноог өгөв.
<35% 0,6
0,8 36-80% 0,2
>81% 0

1.9
Менежментийн
арга барил

Менежмент, маркетинг зэрэг алба
хэлтсүүдтэй ба зах зээл, өрсөлдөгч
маркетингийн судалгааг хийдэг эсэх
Сайн 0,7
1 Дунд 0,3
Хангалтгүй 0

1.1
0
Хэрэглэгчийн
идэвхжилт
Хэрэглэгчийн үйл ажиллагааын
идэвхитэй байдал нь имфляцийн
өсөлтөөс ямар түвшин байгааг харна.
Их 0,7
1 Ойролцоо 0,3
бага 0

31


1.1
1

Техникийн хүчин
чадал
Сүүлийн үеийн, хүчин чадал өндөр,
эсвэл өмнө нь ашиглаж байсан хэдий ч
ЭЗ-н шаардлага хангахуйц, техник
технологийн хоцрогдолд орсон г.м
Маш сайн 0,7
1 Хэвийн 0,3
Муу 0
2. Банктай харьцдаг байдал 9 балл

2.1

Зээлийн түүх
Зээл авч байсан бол төлөлтийн хугацааг
сунгаж байсан эсэх, сунгаж байсан бол
хэдэн удаа сунгаж байсан. Ямар банкны
зээл г.м
Сунгаж
байгаагүй
1,2

1,8 3-1 удаа 0,5
>4 удаа 0,1

2.2
Зээлийн өнөөгийн
байдал
Тус банкнаас болон бусад банкнаас зээл
авч басан бол хэвийн болон хугацаа
хэтэрсэн зээлтэй эсэх
Хэвийн 1
1,5 Байхгүй 0,5
Хэтэрсэн 0

2.3

Зээлийн хэмжээ
Авахыг хүсч буй зээл нь эргэлтийн
хөрөнөг болон нийт хөрөнгөтэй
харьцуулсан байдалыг харна.
< ЭХ 1,3
2 ЭХ-НХ 0,7
>НХ 0

2.4
Зээл болон ашгийн
хамаарал
Энд ашгийн хэмжээг сарынхаар аван ба
зээлтэй харьцуулан үнэлэх юм.
2 дахин бага 0,8
1,2 3-6 дахин 0,4
7 –оос бага 0


2.5
Үйл ажиллагааны
зах зээлийн боломж
Тухайн бүтээгдэхүүн нь зах зээлд байдаг
бол эрэлт хэрэгцээ их болон бага, эсвэл
энэ нь шинэ бүтээгдэхүүн бол хүлээлт
өндөр болон бага байдал
Эрэлт их 0,9
1,3 Дунд 0,4
Шинэ бүт 0

2.6
Бүтээгдэхүүний
түүхий эдийн нөөц,
боломж
Тухайн бүтээгдэхүүний түүхий эдийн
нийлүүлэлтийн эрсдэлийн аюул болон
нөөцийн хэмжээ
Аюулгүй 0,8
1,2 Дунд зэрэг 0,4
Хараат 0
3. Зээлийн төслийн байдал 11 балл


3.1
Зээлийн төслийн
зардлаа нөхөн
хугацаа
Зээлийн төслийн зарлагаа нөхөх хугацаа
өр барагдуулах хугацаанаас өмнө болон
хойно эсэх.
Өмнө 0,9
1,3 Ойролцоо 0,4
Хойно 0


Төслийн хөрөнгө
оруулалтын өгөөж
Төслийн өгөөж нь зээлийн өрөө төлөх
хугцаанаасаа өмнө болон хойно болох
Өмнө 0,8
1,2 Ойролцоо 0,4

32
3.2 эсэх. Хойно 0

3.3
Төслийн
хэрэгжилтийн
хяналт
Төсөл хэрэгжих явцад банкны зүгээс
шаардлагын дагуу мэдээлэл өгөх, хяналт
тавих боломжтой эсэх.
Боломжтой 1,3
2 Заримдаа 0,7
Боломжгүй 0

3.4
Төслийн
шинжилгээ,
үндэслэл
Маркетинг, Зах зээл, өрсөлдөгчийн зэрэг
судалгаа нь үнэн зөв, бодитой
үндэслэлтэй хийгдсэн эсэх
Маш сайн 1,3
2 Боломжийн 0,7
Муу 0

3.5
Төслийн гэрээ,
хууль эрх зүйн
үндэслэл
Төсөлтэй холбоотой хууль эрх зүйн
бүрдэл, байгууллагуудтай хийсэн гэрээ
хэлцлийн баталгааны байдал
Маш сайн 0,7
1 Боломжийн 0,3
Муу 0

3.6
Бүтээгдэхүүний зах
зээлийн онцлог
Тус бүтээгдэхүүний зах зээл нь
өрсөлдөгч бүтээлдэхүүнтэй эсэх, зах
зээлийн хэлбэр, бүтэц гэх мэт
Монополь 1
1,5 Олигополь 0,5
Өрсөлтөөнт 0

3.7
Бүтээгдэхүүний
өрсөлдөх чадвар
Бүтээгдэхүүн нь зах зээл дээр танигдсан,
нэр хүнд эсэх, эрэлт нийлүүлэлтийн
өнөөгийн байдал.
Маш сайн 0,8
1,2 Дунд 0,4
Муу 0

3.8
Төслийнхөрөнгө
оруулалтад зээлийн
эзлэх %
Компанийн ӨХ болон зээлээр төслийн
ХО хийж байгаа, эсвэл 100% зээлээр
бүрдүүлж байгаа эсэх
<50% 0,6
0,8 51-90% 0,2
91-100% 0
4. Барьцаа хөрөнгийн байдал 6 балл


4.1
Барьцаа хөрөнгийн
даатгалт
Тухайн барьцаа хөрөнгө нь хэрэв
даатгалтай бол даатгалын хэмжээ нь
зээлийн хэмжээний хэдэн хувь болох.
> 40% 1,3
2 < 39% 0,7
Даатгалгүй 0

4.2
Барьцаа хөрөнгийн
үнэлгээ
Тухайн барьцаа хөрөнгийн зах зээлийн
өнөөгийн үнэлгээ нь зээлийн төлбөрийн
хэмжээнээс их, бага эсэх
БХ>Зээл 1,3
2 Ойролцоо 0,7
БХ>Зээл 0

4.3
Барьцаа хөрөнгийн
чанар
Энд барьцаа хөрөнгийн ашиглалтын
байдал, моралын элэгдэл, зах зээл дээрх
ханш, байршил гэх мэт
Хангалттай 1,3
2 Эргэлзээтэй 0,7
Хангалтгүй 0
6. Зээл олгосны дараах хяналт шалгалт 9 балл
Зориулалтын дагуу Зориулалтын дагуу бүрэн болон 95-100% 1,5

33
6.1 ашиглаж буй эсэх хэсэгчилэн мөн огт зорулалтын дагуу
ашиглаагүй байдлыг нь харна.
75-96% 1 2,5
< 74% 0

6.2
Төслийн үйл явцын
гажуудал
Төслийн төлөвлөлт, зорилго, зорилтод
болон бүтцэд өөрчлөлт, шажуудал гарсан
гэх мэт.
Нөлөөлөөгүй 2
3 Бага зэрэг 1
Маш ихээр 0

6.3
Барьцаа хөрөнгийн
хяналт шалгалт
Барьцаа хөрөнгийн бүрэн бүтэн байгаа
эсэх болон даатгалтай холбоотой
асуудалууд.
Асуудалгүй 1,5
2,5 Бага зэрэг 1
Маш их 0

6.4
Зээлийн эргэн
төлөлтийн байдал
Зээл болон хүүгийн төлбөр нь
графикийн дагуу хийгдэж байгааг тухай
бүрд нь судална.
Хэвийн 0,7
1 Бага зэрэг 0,3
Асуудалтай 0
Биенесийн үйл ажиллагааны нийт үнэлгээний утга 50 алл

2.3 Үр ашиг, мөнгөн урсгалын төсөөлөл (12 балл)
Үр ашиг мөнгөн урсгалын тооцоог хийхдээ шаардлагатай хэд хэдэн гол үзүүлэлтүүдийг
таамаглах замаар төсөөллийг хийнэ. Ингэхдээ бусад мөнгөн урсгалын төсөөллүүдээс хэд хэдэн
онцлог шинж чанараараа ялгаатай юм. Үүнд:
1. Төсөөллийн суурь үзүүлэлтүүдийг тухайн зээлдэгчтэй хийх ярилцлага болоод газар
дээрх анхан шатны баримтуудын хяналтын үе шатуудаас олж авна.
2. Төсөөллийг хийхдээ 3 түвшинд хийнэ. Өөрөөр хэлбэл өөдрөгөөр, тогтмолоор, мөн
муугаар төсөөлнө гэсэн үг юм. Энэхүү төсөөлөл бүрт үр ашгийн тооцоо нь ялгаатай
гарах бөгөөд ингэснээрээ зээл төлөгдөх хугацааг оновчтой төлөвлөхөд чухал ач
холбогдолтой юм.
3. Төсөөллийн тогтмол өсөлтийн хувийг тухайн шинэ төслийн үед суурь үйл ажиллагааны
ашиг болоод төслийг ирээдүйн үр ашгийн өсөлтөөр, харин эргэлтийн хөрөнгө болон
бусад төрлийн зээлийн хувьд тухайн аж ахуй нэгжийн санхүүгийн тайлангийн гурван
жилийн дундаж өсөлтөөр авна.
Төсөөллийг дараах байдлаар хийнэ.
Үзүүлэлтүүд
Суурь
Зээл олгосны дараах

34
зээлээс
өмнө
Муугаар Тогтмолоор Өөдрөгөөр
Өсөлт
%
сар
жи
л
Өсөлт
%
сар Жил
Өсөлт
%
сар Жил
Борлуулалт -
ББӨ -
Нийт ашиг -
Үйл
ажиллагааны
зардал -
Борлуулалты
н цэвэр ашиг -
Үйл
ажиллагааны
бус орлого -
Үйл
ажиллагааны
бус зардал -
Татварын
өмнөх ашиг -
Татвар -
Цэвэр ашиг -
ЭХШ -
ЦА+ЭХШ -

1. Муугаар: Төсөөллийг муугаар буюу зээл олгосны дараах борлуулалтын өсөлтийн хувийг
тодорхой хэмжээгээр бууруулан, зардлыг зээл авсаны дараах байдлаар хэдий хэмжээгээр
өсөхөөр төлөвлөгдсөн тэр хэмжээгээр нь авч төсөөлнө. Өөрөөр хэлбэл: борлуулалтыг
минимум түвшинд байхаар, зардлыг максимум түвшинд байхаар бодож төсөөлнө.
2. Тогтмолоор: Бүх үзүүлэлтүүдийн тогтоогдсон өсөлтийн хувийг тогтмолоор авч
төсөөллийг хийнэ. Гэхдээ зардлыг максимумаар бодож төсөөлнө.

35
3. Өөдрөгөөр: Төсөөллийн хувийг өөдрөгөөр тооцоолох буюу борлуулалтын өсөлт нь
максимум байхаар, мөн зардлыг максимум түвшинд байхаар бодож төсөөлнө. Өөрөөр хэлбэл,
төсөөллийн гурван түвшин бүрт зардлыг максимум байхаар бодож авах нь зээл олгогдоход
хүрсэн тохиолдолд аль аль талдаа ашигтай юм.
Үүний дараагаар эдгээр гурван төсөөлөл бүрээр дараах харьцааг тодорхойлох
шаардлагатай. К хугацаа = Зээл +Нийт хүү/ ÖА+ ЭХШ
Дээрх үзүүлэлтүүдийг гурван түвшинд үнэлж үзсэнээр тухайн зээлийн төлөгдөх боломжит
хугацааны интервалыг гаргаж ирнэ гэсэн үг юм. Хэрвээ өөдрөгөөр төсөөлсөн үе дэх энэхүү
хугацаа нь санал болгож буй зээлийн хугацааны дээд хэмжээнээс их тохиолдолд банк тухайн
бизнесийг санхүүжүүлэхэд анхаарах шаардлагатайг харуулна. Энэ нь мөн зээлийн шийдвэрт
чухал ач холбогдолтой юм.
Үзүүлэлтүүд Авах утгууд Авах балл
Өөдрөгөөр (12)
Зээлийн хугацаанаас бага 12
Зээлийн хугацаатай ойр 9
Зээлийн хугацаанаас их 6
Тогтмол (9)
Зээлийн хугацаанаас бага 9
Зээлийн хугацаатай ойр 6
Зээлийн хугацаанаас их 3
Муугаар (6)
Зээлийн хугацаанаас бага 6
Зээлийн хугацаатай ойр 3
Зээлийн хугацаанаас их 0
Үр ашиг, МУ-н төсөөллийн нийт оноо 12 балл

1. Тухайн хугацаанаас 2 тийш нэг сарын хэлбэлзэлтэй байвал зээлийн хугацаатай ойр,
түүнээс дээш хэлбэлзэлтэй байвал бага эсвэл их гэсэн утгуудыг авна.
2. Мөн түвшин бүр дэх коэффициентүүд нь гурван үеийн (ихэнхдээ сараар) дунджаар
тооцогдох болно.

2.4 Зээлдэгчтэй хийх ярилцлага (8 балл)

36

Гадны оруудын жишээнээс харахад зээл олгох гол шалгуурын нэг нь зээлдэгчтэй хийх
ярилцлага байдаг. Ярилцлага нь зээлийн хэрэгцээ үүссэн шалтгааныг тайлбарлах боломж.
Тухайн ярилцлага нь банкны ажилтны хувьд зээлдэгчийн дүр төрх болон төлөвлөсөн
зорилгодоо үнэнч байгаа эсэхийг нь үнэлэх боломжтой болгодог учраас нэн чухал ач
холбогдолтой. Хэрэв зээлдэгч тавьсан зоригодоо хүрэх талаар үнэмшилгүй багатай тайлбар
өгч байх юм бол түүний зүгээс гэрээний нөхцлийг мөрдөж ажиллана гэдэгт итгэмээргүй болж,
эргэлзээ төрүүлдэг. Ийм байдал нь банкны ажилтан зээлийн тухайн захиалгыг зээлдэгчээс
хүлээн авч хянах үед харгалзан үзэх сөрөг хүчин зүйл болдог.

Төгөс бус мэдээлэлийн (Assimetric information) улмаас муу сонголт (adverse selection) бий
болдог байна. Энэхүү төгс бус мэдээлэлийн улмаас бий болдог муу сонголтын жишээ
амьдралд маш өргөн тохиолддог. Жишээ нь: даатгагч нь даатгуулагчаа сайн чанарын
датгуулагч уу, муу чанарын таатгуулаг ч уу гэдгийг мэдэхгүй. Үүнээс гадна хамгийн энгийн
жишээ татвал: Болд бол маш их мөнгөтэй залуу. Тэрээр эхнэр болох хүнээ өөрт нь сайн гэгдэх
маш олон бүсгүйчүүдээс сонголт хийхээр болсон гэе. Гэвч Болдын хувьд эдгээр
бүсгүйчүүдийг тийм ч их сайн мэдэхгүй учир түүнд эргэлзээ төрнө. Учир нь эдгээр
бүсгүйчүүд нь үнэхээр Болдод сэтгэлтэй учираас түүнтэй суух гээд байна уу?, эсвэл түүний
мөнгөнд нь болж байна уу? Иймээс болд зөв шийдьэр гаргахын тулд эдгээр бүсгүйчүүдийн
талаарх мэдээллээ сайн цуглуулах хэрэгтэй болно. Мөн эдгээр бүсгүйчүүддтэй ойр ойр уулзан
ярилцах хэрэгтэй. түүний цуглуулах мэдээлэл нь дараах мэдээлэлүүд байж болох юум. Үүнд:
1. Тухайн бүсгүй нь өв хөрөнгө ихтэй эсэх: Эцэг эхээс өвөлсөн өв хөрөнгө ихтэй, мөн эхээс
цөөхүүлээ байдаг зэрэг нь Болдын мөнгөнд шунах эрсдэл бага байх магдлалтай байна.
2. Боловсролт, ажил мэргэжилтэй эсэх: Өндөр боловсрол, ажил мэргэжилтэй, бүсгүйчүүд нь
мөнгөнд шунах хүсэл харьцангуй бага.
3. Болдтой танилцсан хугцаа: Болд нь тухайн бүсгүйтэй хэр удаан уулзаж байсан эсэх нь
чухал юм. Учир нь хүнтэй ханилан байж хүний мөн чанарыг таних хялбар гэж үг хүртэл
байдаг.
4. Гарал үүсэл: Тухайн бүсгүйн гарал үүсэл болон хамаатан садангийнх нь талаар мөн илүү
сайн сэдээлэл цуглуулан дүн шинжилгээ хийх хэрэгтэй.


37
Энэ мэтчилэн олон талын судалгаа хийсний үндсэндээр Болд сонголтоо хийх болно.
Хэдийгээр энэ жишээ нь хялбар жишээ хэдий ч үүнийг хөрвүүлэн зээлийн зах зээлдээр мөн
ашигласан байдаг. Өөрөөр хэлбэл: Зээлдүүлэгч нь зээлдээгчээ сайн чанарын зээлдэгч үү?
(эрсдэл багатай) , эсвэл зээлээ эргүүлэн төлөх магдлал багтай муу чанарын (эрсдэл өндөртэй)
зээлдэгч үү? гэдгийг мэдээж шууд хараад мэдэх боломжгүй. Хэдийгээр манай улсын
арилжааны банкууд нь зээл олгохдоо төрөл бүрийн судалгаа шинжилгээ, ярилцлага хийдэг
хэдий ч энд төгс бус мэдээлэлийн улмаас зээлийн эрсдэлээ бууруулж чадахгүй хэвээр байга.
Тэгвэл зээлийн зах зээл дэхь төгөс бус мэдээлэлийн улмаас бий болох муу сонголтыг яаж
бууруулах вэ? Энд юуны өмнө зээлдэгчтэй хийх ярмлцлагыг маш их сайн хийх хэрэгтэй.
хэрэглэгчийн зан төлвийг бүрэн төгөс мэдхийх тулд маш олон арга зам байдаг. Жишээ нь.
Тухайн зээлдэгч нь бизнесээ өргөжүүлэх болон шинэ бизнес эрхэлж байгаа үед хамтран
ажиллаж буй түнш компаниудаас болон бэлтгэн нийлүүлэгч зэргийн талаар зээлдэгчтэй хийж
буй ярилцлагын үед сайн тодруулах ба үүнтэй холбоотой гэрээ, баримт зэргийг бүрдүүлэх
хэрэгтэйгээс гадна тус хамтран ажиллагч компаниудтай нь холбогдон баталгаажуулах
хэрэгтэй. энэ мэтчилэн бүх л төрлйн болмжит, бодит мэдээлэлдээр тулгуурлан ярилцлага хийх
нь зүйтэй.

Миний боловсруулсан зээлдэгчийн зээлжих чадварыг тодорхойлсон энэхүү аргачилал
маань үндсэн 4 хэсгээс бүрдсэнийг дээр өгүүлсэн ба эдгээрийг гадны жишээнээс үндэслэн
өөрийн орны нөхцөл байдалд тохируулан боловсруулсан ба энд зээлдэгчтэй хийх ярилцлагад
12 балл өгсөн билээ. Зээлийн эдийн засагч нь зээлдэгчээс зээл авхад шаардлагтай гэсэн
материалуудтай сайтар танилцаад зээлдэгчтэй аман ярилцлагыг хийх бөгөөд энэ нь дараах
зорилгыг агуулна. Үүнд:
1. Бүрдүүлсэн материалуудын бодит эсэхийг шалгах
2. Зээлдэгчийн бүрдүүлж ирсэн материалуудад тусгагдаагүй бизнесийн үйл ажиллагаатай
холбоотой мэдээллүүдийг олж авах
3. Тухайн зээлдэгчийн зан чанарыг тодорхойлох зэрэг болно.
Ярилцлагыг дараах ерөнхий асуудлын хүрээнд явуулах ба нийт 8 балл байна.
1. Зээлдэгчийн хувийн мэдээлэл: 0-1 балл
2. Зээлийн мэдээлэл: 0-2 балл
3. Зээлээр санхүүжигдэж буй үйл ажиллагааны талаар: 0-2 балл

38
4. Зээл хүсэгч этгээдийн бизнесийн ерөнхий төлөв, байдал: 0-2 балл
5. Зээлдэгчийн банктай ажиллах ажиллагаа болоод зээлийн түүх: 0-1 балл
Энд асуулга тус бүр нь хамгийн багадаа тэг оноо авах болно. Харин яг хэдээн баллын оноог
яаж өгөх вэ гэдэг нь зээлийн эдийн засагчаас хамаарна. Учир нь энд яг тогтсон онооны
интервал өгөх боломжгүй байдаг.
Асуулга
(Баллын оноо)
Асуулгын дүнд олж авах мэдээлэл

Зээлдэгчийн хувийн
мэдээлэл

(0-1 балл)
 Гэр бүлийн байдал
 Боловсрол мэдлэг, бизнесийн туршилга
 Зээлдэгчид уг зээлийг буцааж төлөх эрмэлзэл, итгэл хэр зэрэг байгаа,
түүний найдвартай байдал
 Хувь хүний эрүүл мэндийн байдал
Зээлийн мэдээлэл
(0-2 балл)
 Зээлийн хэмжээ, хугацаа, хүү буюу зээлийн нөхцөл
 Зээлийг ямар зорилгоор авч байгаа эсэх
 Барьцаа хөрөнгө, түүний ашиглалтын байдал
Зээлээр санхүүжигдэх
үйл ажиллагааны
талаар

(0-2 балл)
 Зээлээр санхүүжигдэх гэж буй үйл ажиллагаа, түүний онцлог, давуу
болон сул тал
 Зээлийн зарцуулалтын тооцоо
 Зээлээр санхүүжигдэх үйл ажиллагааны зах зээлийн боломж, багтаамж
болон ирээдүйн хандлага
 Үйл ажиллагааны үр ашгийн тооцоо
Зээл хүссэн этгээдийн
бизнесийн ерөнхий
байдал


(0-2 балл)
 Зээл хүсэгчийн байршил
 Зээл хүсэгчийн үйл ажиллгааны товч түүх, үйл ажиллагаа явуулсан
хугацаа, болон өнөөгийн бодит байдал
 Удирдлага болон ажиллагсдын мэргэжлийн ур чадвар, ажиллах орчин
нөхцөл
 Тухайн байгууллагын эрхэлж буй үйлдвэрлэл, бүтээгдэхүүн үйлчилгээ,
түүний нэр төрөл
 Зээл хүсэгчийн үйлчлүүлэгч, худалдан авагч, болоод бэлтгэн
нийлүүлэгчид-хамтран ажиллагсдын талаар
Банктай ажиллах
ажиллагаа болоод
зээлийн түүх
(0-1 балл)
 Зээл хүсэгч нь аль банкинд данс, төлбөр тооцоогоо хариуцуулж
үйлчлүүлдэг эсэх
 Өмнө нь авч байсан төлөгдсөн зээлтэй эсэх
 Хугацаа хэтэрсэн зээл, өр төлбөртэй байгаа эсэх

Дээрх ярилцлагын дараа зээлдэгчийн өгсөн мэдээлэлийг баталгаажуулсанаар зээлдэгчтэй
хийх ярилцлагад өгөх оноо нь баталгаажих юм. Иймээс хэд хэдэн үндсэн хяналт, шалгалтын
цаг алдалгүй явуулах хэрэгтэй. Юуны өмнө зээлдэгчийн үйл ажиллагаатай танилцаж,
ярилцлагаар олж авсан бизнесийн үйл ажиллагааны талаарх мэдээллүүдийн газар дээр нь
тулган танилцана. Үүнд:
1. Зээлдэгчийн ажлын байр, удирдлага зохион байгуулалттай танилцах

39
2. Зээлдэгчийн ерөнхий үйлдвэрлэл, үйлчилгээний үйл явцтай танилцах
3. Зээлдэгчийн зээлээр санхүүжигдэх гэж буй ажилтай нарийвчлан танилцах
4. Санхүүгийн анхан шатны баримтуудтай танилцах гэх мэт

Энэхүү үе шатанд хамгийн гол нь зээл хүсэгч этгээдийн үйл ажиллагааг хамгийн үнэн
зөвөөр тодорхойлох боломжийг илүү олгодог санхүүгийн анхан шатны баримтуудтай
танилцаж, шаардлагатай тоон мэдээллийг цуглуулах явдал юм. учир нь хэрвээ аж ахуй нэгж,
байгууллагууд санхүүгийнхээ тайланг хэд хэдэн чиглэл, зориулалтаар худлаа гаргадаг байлаа
ч гэсэн анхан шатны баримтууд нь илүү үнэн зөв байх магадлал илүү байдаг. Тиймээс дараах
төрлийн анхан шатны баримтуудыг зайлшгүй үзэж, танилцах шаардлагатай юм. Үүнд:
1. Бараа татан авалт болон борлуулалттай холбоотой анхан шатны баримтууд
2. Ерөнхий гүйлгээ журнал
3. Ерөнхий дэвтэр
4. Орлого, зарлагын падааны нэгтгэл гэх мэт
Тус хяналт шалгалтын явцад мөн барьцаа хөрөнгийн хяналт шалгалтыг хийх хэрэгтэй.
барьцаа хөрөнгө гэдэг бол тухайн зээлдэгчийн банкнаас авсан зээлийнхээ оронд баталгаа
болгон тавьж байгаа хөрөнгө бөгөөд энэ ч утгаараа гэрээний харилцан тохиролцлын үүднээс
зээлдэгч үүргээ биелүүлээгүй буюу зээлээ төлөөгүй тохиолдолд тухайн барьцаа, батлан даалт
нь банкны мэдэлд шилжиж, төлөгдөөгүй зээлийн хүү болон үндсэн төлбөрөөс үүсэх хохирлыг
барагдуулахад зориулагдана. Хэрвээ зээлдэгчийн бүрдүүлж ирүүлсэн, ярилцлага болоод газар
дээрх шалгалтаас олж авсан мэдээллүүд нь ямар нэгэн хууль зүйн зөрчилгүй, бүрэн гүйцэд
шаардлагыг хангасан, мөн түүнчлэн ярилцлагыг хийгээд боломжийн гэж үзсэн тохиолдолд
зээл хүсэгчийн барьцаа хөрөнгийг газар дээр нь очиж үзэн, шаардлагатай мэдээлэл,
материалуудыг бүрдүүлэн, үнэлгээг өөрийн журмын дагуу хийж, ангилал тогтооно.

СУДАЛГАА №3. Зээлийн эрсдэлийг бууруулах бусад боломж:
3.1 Зээлийн даатгал:
Зээлийн даатгал нь зээлийн гэрээнээс банк ба зээлдэгч үүссэн хохирлыг барагдуулахад
үйлчилдэг. Даатгалын гэрээнд дурдсан эрсдэл үүссэн бол зээлийн даатгалаар хохирлыг
барагдуулах , зээлийн төлбөрийг гүйцэтгэхэд хоѐрдогч эх үүсврийг ашиглах нь хялбар,
зохимжтой бус байдаг. Энэ хувилбар нь:

40
- Даатгалын (эрсдэлд орох боломжгүй байх ) зарчим дээр тулгуурлна. Ингэхийн тулд
зээлийн эрсдлийн байдлаар даатгалд хамруулах.
- Даатгалын нөхөн төлбөрийг 2 тал хийх буюу банк, харилцагч 2 нөхөн төлбөрийг
гүйцэтгэнэ. Ингэхдээ банкны зардлыг ихэсгэхгүй байхаар даатгалд шаардлагатай
хэмжээнээс доогуур даатгуулж болох юм.
Зээлийн төрөл
Эрсдлийн
сангийн
хувь
Банкны
эрсдлийн
сангийн
хэмжээ
Зээлдэгчийн
нөхөн
төлбөр
Банканд үзүүлэх
давуу тал
Хэвийн зээл 0% 0% 0%
0%
Чанаргүй
зээл
Хугацаа
хэтэрсэн
5% 2,5% 2,5%
Тал хэмжээгээр нь
эрсдлийн сан үүслээ
гэж үзэх
Хэвийн бус 45% 22,5% 22,5%
Тал хэмжээгээр нь
эрсдлийн сан үүслээ
гэж үзэх
Эргэлзээтэй 75% 37,5% 37,5%
Тал хэмжээгээр нь
эрсдлийн сан үүслээ
гэж үзэх
муу 100% 50% 50 %
Тал хэмжээгээр нь
эрсдлийн сан үүслээ
гэж үзэх

Үүнийг тайлбарлахад хэрэв зээлийн хугацаа хэтэрлээ гэж үзвэл харилцагч зээлийн хүүгээс
гадна, даатгалын нөхөн төлбөр болох байгуулагдах эрсдэлийн сангийн 2,5%-г нь өгснөөр 5%-н
эрсдэлийн сан г өөрсдийн зардлаар байгуулах байсан бол 2,5%-н ашигтай байна гэсэн үг.
Харин тэрхүү 5%-г датгалын байгууллага өгөх ѐстой. Энэ бүхнийг 3 талын гэрээгээр
зохицуулана.

3.2 Банк хоорондын дундын эрсдэлийн сан байгуулж,
зээлийн эрсдэлийг бууруулах нь:
Энэ хувилбар нь барьцаа хөрөнгө аль болох шаардахгүй гэсэн нөхцлийг биелүүлэх бас
нэг хувилбар юм. Үүнд 2 банк оролцож багуулах юм. Үндсэн 3 субъект оролцох боловч
эрсдэлийн сангаа зөвхөн 2 банк байгуулна. Энэ эрсдэлийн санг 2 банк 50%, 50%-иар нь

41
байгуулах ба “А банк” өөрийн зардлаар, харин “Б банк” илүүдэл нөөцөөр байгуулах
боломжтой.
- “А банк”-ны хувьд: Зээлийн үндсэн үйл ажиллагаа хийгдэх бөгөөд харицагчаас авч байгаа
зээлийн хүүгийн хэсгээс “Б банк”-инд илүүдэл нөөцөө ашиглуулсны хүүг мөн төлнө.
Үүнийг зээлийн хүүгээс бага, хадгаламжийн хүүгээс их байхаар тогтооно. Ингэснээр
эрсдэлийн сангийн хэмжээг 100%-иар багуулах байсан бол 50%-иар байгуулж. Мөн 50%-
иас бага хүү төлөснөөр эрсдлийн сангийн зардал багасч байгаа юм.
- “Б банк” нь илүүдэл нөөцөө ашиглуулсны орлого орно. Хэрэв зээлийн чанар муудаж,
байгуулсан эрсдэлийн сангийн хөрөнгө алдагдвал “А банк” буцаан төлнө. “А банк” ийм
эрдэлийг бий болгохгүйн тулд зээлийн хяналт,явцад анхаарлаа сулруулалгүй,сайн ажиллах
шаардлагатай.
Дээрх хувилбарыг зураглан үзүүлбэл:
1. 1
“А банк” Зээл хүсэгч
2

2. “А банк” 3 “Б банк”

3. “Абанк” “Б банк”

4. “А банк” 4 “Б банк

1: Зээлийн үндсэн үйл ажиллагаа явагдана
2: 2 банк хоорондын гэрээ байгуулах
3: 2 банк харицан тохиролцсоны үндсэн дээр эрсдэлийн сангаа бүрдүүлнэ
4: “А банк” нь “Б банк”-нд илүүдэл нөөц ашиглуулсны төлбөр хийнэ.
3.3 Дампуурлын эрсдэл ба санхүүгийн тогтворгүй байдлын үнэлгээ
Энэ хэсэгт Монголын компаниудын дампуурлын шинжилгээг өөрийн оны нөхцөл
байдалтай уялдуулан тооцоход явдал юм. Өнөөдөр манай компаниудын дампуурлын
шинжилгээг АНУ-ын эрдэмтэн Э.А.Альтман 1966 онд Америкийн компаниудын хувид
тодорхойлсон Z индексийн загварыг ашигласаар ирсэн. Энэ загвар нь АНУ –ын хувид
50% 50%

42
тодорхойлсон ба шууд Монголын хувьд авч хэрэглэх нь учир дутагдалтай байгаа юм. Өөрөөр
хэлбэл Монгол улс нь АНУ-аас эдийн засгийн, хууль эрх зүйн, компаниудын цар хүрээ зэрэг
олон зүйлээр ялгаатай билээ. Иймээс тус загварыг өөрийн орны нөхцөл байдалд тохирсон
шинэ загвар боловсруулахыг зорисон билээ.
Дампуурлын шинжилгээг хийх нь арилжааны банкуудад их хэрэгтэй байдаг. Арилжааны
банкууд иргэдийг бодвол байгууллагуудад харьцангуй их хэмжээний төрөл бүрийн зээл
олгодог. Гэтэл тэд нь дампуурхад ойрхон компаниуд байсан бол банкинд их хүндрэл учирна.
Тиймээс арилжааны банкууд дампуурлын шинжилгээ үнэн зөв хийснээр тухайн компаныг
өрөнд орох эрсдэлээс өөрийгөө хамгаалах боломжтой болно.
Судалгааны түүвэр сонголт хийхдээ Монголын Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, одоогоор
үйл ажиллагаагаа явуулж буй 400 шахам компаниас 190 компаний тайлан тэнцлийн
үзүүлэлтийг цуглуулсан. Эдгээр санхүүгийн тайландаа шинжилгээ хийх замаар түүвэрчлэн
сонголт хийж 88 компанийг үзүүлэлтэд эрсдэлийн шинжилгээ хийв.
Тайлбарлагч хүчин зүйлс буюу санхүүгийн харьцааны сонголтын хувьд Альтманы болон
бусад эрдэмтэдийн судалгааны ажилд дампуурлыг шалтгааныг тайлбарлахад чухал ач
холбогдолтой байсан харьцааг авлаа. Учир нь эдгээр хүчин зүйлс нь санхүүгийн бусад
харьцаануудыг бодвол илүү сайн төлөөлж чадаж байсан ба эдгээр хувьсагчидын хоорондох
корреляци матрици хамаарал нь бага байлаа.
X1 X2 X3 X4 X5
X1 1 0.342504516698 0.0681116003532 0.26415720854 0.204015542249
X2 0.34250451668 1 0.274163604471 0.169903023599 0.207514007436
X3 0.06811160032 0.274163604471 1 -0.00657067494 0.408359384419
X4 0.26415720854 0.169903023599 -0.006570674944 1 -0.04078994678
X5 0.20401554229 0.207514007436 0.408359384419 -0.04078994977 1
Пробит болон Ложит загварын үр дүн:
Энд дээрх эрдэмтэдийн болон Альтманы загварыг гаргахад хамгийн өргөн хэрэглэгдсэн
болон хамгийн зөв тооцоолдог пробит загварын үр дүнг эконометрикын шинжилгээ хийдэг
Eviews 5.0 программаар тооцон үзлээ.

43
1. Ложит загварын үр дүн:
Dependent Variable: L
Method: ML - Binary Logit
Date: 12/01/07 Time: 18:48
Sample: 1 88
Included observations: 88
Convergence not achieved after 10 iterations
Covariance matrix computed using second derivatives
Variable Coefficient Std. Error z-Statistic Prob.
X1 0.533014 0.200660 2.656308 0.0079
X2 0.882466 0.330899 2.666870 0.0077
X3 4.577264 1.850672 2.473299 0.0134
X4 0.530089 0.204618 2.590629 0.0096
X5 0.291514 0.123389 2.362559 0.0181
Mean dependent var 0.715909 S.D. dependent var 0.453565
S.E. of regression 0.077826 Akaike info criterion 0.154066
Sum squared resid 0.502715 Schwarz criterion 0.294823
Log likelihood -1.778885 Hannan-Quinn criter. 0.210773
Avg. log likelihood -0.020215
Obs with Dep=0 25 Total obs 88
Obs with Dep=1 63

Substituted Coefficients:
=====================
L = 1-@LOGIT(-(0.5330136006*X1 + 0.8824655467*X2 + 4.577264148*X3 + 0.5300894496*X4 +
0.2915138416*X5))
2. Пробит загварын үр дүн:
Dependent Variable: L
Method: ML - Binary Probit
Date: 11/27/07 Time: 13:50

44
Sample: 1 88
Included observations: 88
Convergence not achieved after 10 iterations
Covariance matrix computed using second derivatives
Variable Coefficient Std. Error z-Statistic Prob.
X1 0.315382 0.119082 2.648453 0.0081
X2 0.521622 0.196800 2.650520 0.0080
X3 2.709515 1.103562 2.455244 0.0141
X4 0.312200 0.121573 2.567999 0.0102
X5 0.173216 0.073232 2.365305 0.0180
Mean dependent var 0.715909 S.D. dependent var 0.453565
S.E. of regression 0.079447 Akaike info criterion 0.153191
Sum squared resid 0.523878 Schwarz criterion 0.293949
Log likelihood -1.740426 Hannan-Quinn criter. 0.209899
Avg. log likelihood -0.019778
Obs with Dep=0 25 Total obs 88
Obs with Dep=1 63

Substituted Coefficients:
Z=0,315381866X1+0,521621984X2+2,70951494X3+0,3122001991X4+0,1732164514X5
Энд Ложит болон Пробит загварын үр дүнгүүд нь ерөнхийдөө төстөй байлаа. Мөн эдгээр
загварууд нь статистикийн хувьд ач холбогдолтой гарсан байна. өмнө дурьдсан
эрдэмтэдүүдийн загварт пробит загварыг түлхүү ашигласан байдаг. Мөн энд Akaike болон
Schwarz шинжүүрүүдийн утга зэргээс харгалзан цаашид бид тэгшитгэлээ пробит загварын
утгаар авхаар боллоо.
Загваруудын тэмдэглэгээ:

45

i
K -аар компаниудыг, L гэж тэмдэглэсэн багананд байгаа 0 –оор дампуурсан гэж үзэж
байгаа компанийг, харин 1 –ээр дампуураагүй гэж үзэж байгаа компаниудыг тус тус
тэмдэглэсан ба бусад тэмдэглэгээ нь дараах байдалтай билээ.
1. Z нь Э.Альтманы таван хувьсагчтай загвар /1968/
Z=1.2X1+1.4X2+3.3X3+0.6X4+1.0X5
Z<1.810 äàì ï óóðàõ ì àãàäëàë èõ
1.810≤ Z<2.675 дампуурах магадлал дунд зэрэг
Z=2.675 äàì ï óóðàõ ì àãàäëàë 0.5
2.675<Z≤2.990 дампуурах магадлал их биш
Z>2.990 äàì ï óóðàõ ì àãàäëàë áàãà
Энэ загвар нь дампуурах магадлалыг жилийн хугàöààí ä 85-90 õóâèéí , 3 æèë õ¿ðòëýõ
õóãöààí ä 83 õóâèéí ì àãàäëàëòàé òî î öäî ã.
2. ZETA нь Э.Альтманы дөрвөн хувьсагчтай загвар /1977/
Z=6.56X1+3.26X2+6.72X3+1.05X4
Z<1.1 бол дампуурсан
3. Таффлер нь Таффлерын дөрвөн хувьсагчтай загвар
Z=0.53X1+0.13X2+0.18X3+0.16X4
Z<0.2 êî ì ï àí èé ¿éë àæèëëàãààí û õýòèéí õº ãæèë áàéõã¿é áî ëñî í
Z>0.3 дампуурах магадлал бага
4. Лиссо нь Лиссогийн дөрвөн хувьсагчтай загвар
Z=0.063X1+0.092X2+0.057X3+0.001X4
Z<0.037 äàì ï óóðàõ ì àãàäëàë èõ
Z>0.037 äàì ï óóðàõ ì àãàäëàë áàãà
6. Z-new нь бидний шинэ загвар юм.
Z=0,315381866X1+0,521621984X2+2,70951494X3+0,3122001991X4+0,1732164514X5
Z< -0,0697 бол дампуурна.
Энд байгаа хувьсагчидын утга бүгд ижил юм. Өөрөөр хэлбэл:

46
Õ1 – ажлын капитал/нийт àêòèâ
Õ2 -хуримтлагдсан ашиг/нийт актив
Õ3 -òàòâàðû í º ì í º õ àø èã/í èéò àêòèâ
Õ4 -º º ðèéí õº ðº í 㺠/º ð
Õ5 -борлуулалтын орлого/нийт актив
Сонгосон 88 компаниа эдгээр загваруудад үнэлж үзхэд дараах үр дүн гарлаа.
№ он Z ZETA Таффлер Лисо Z -new
k1 2005 0,84248 -0,3587 0,12409 -0,0307 0,412362
k2 2004 0,44442 -0,4019 -0,0315 -0,001 0,112396
... ...... ...... ...... ...... ...... ......
... ...... ...... ...... ...... ...... ......
k87 2006 1,94337 5,4677 0,64619 0,04315 0,657583
k88 2005 4,9012 8,50099 0,55956 0,1136 2,954135
Зөв тооцсон 26 48 26 22 63
Дампуур-аагүй 2,99-дээш 2,6 -
дээш
0,3- оос
дээш
0,037- оос
дээш
-0,0014
дээш
Эргэлзээтэй 1.81-2.99 1-2,59 0.2-0.3 0,037 -0,0014-ээс (-0,0697)
Дампуурсан

1.81-ээс
Бага
1,1-ээс
бага
0,2- оос
бага
0,037-
бага
-0,0697
бага
Итгэх магдлал 85-90% 90% 96,5-100%

Ý.Àëüòì àí û òàâàí õóâüñàã÷òàé çàãâàð /1968/ нь нийт дамдуураагүй 88 компаниас 26
компаныг пампуураагүй үлдсэн 62 –ыг нь дмпуурсан гэж гаргасан байна. Эдгээр загваруудаам
хамгийн үнэн таамаглаж байгаа нь ZETA буюу Э.Альтманы дөрвөн хувьсагчтай загвар /1977/
багаа ба энэ нь дампуураагүй 88 компаниас 48 –ыг нь дампуураагүй гэж гаргасан байна. Харин
бидний шинэ загвар нь дампуураагүй гэж үзсэн 66 компанийг бүгдийг нь дампуураагүй,
пампуурсан гэж үзсэн 25 компанийг бүгдийг нь дампуурсан гэдгээр нь зөв тооцлоо.
Дампуурсан гэж үзэх үндэслэл:

47
Манай судалгаанд үйл ажиллагааг нь хуулиар болон өөрсдийн хүсэлтээр нь зогсоосон
компаний тайлан олдоогүй тул Хөрөнгийн Биржид бүртгэлтэй хувьцаат компаниудаас
сонгосон 88 компаниас дараах үндэслэлийн дагуу дампуурсан гэж үзээд загвараа үнэлсэн
билээ (Өмнөх L багананд 25 компаныг дампуурсан гэж үзээд 0 оноо өгөв). Үүнд:
1-р үндэслэл: Энд Э.Альтманы таван хувьсагчтай загвар /1968/, Э.Альтманы дөрвөн
хувьсагчтай загвар /1977/, Таффлерын дөрвөн хувьсагчтай загвар, Лиссогийн дөрвөн
хувьсагчтай загварын утгуудаас сонгосон 88 компагийг дампуурсан гэж гаргасан 25
компанийг сонгон авсан билээ. (Дампуурсан гэж үзэж буй компаний харалдаа 0 оноо,
дампуураагүй гэж үзсэн компаний ард 1 гэсэн оноо өгсөн билээ)
Компани Z ZETA Лисо Таффлер
k5 2006 -0,35273 0,929719 -0,0574 0,26648
k6 2006 -0,60545 -3,96327 -0,04527 -0,28687
k10 2006 0,108399 -0,38919 -0,01003 0,014406
k13 2006 0,409279 -1,74624 -0,05314 -0,03536
k15 2006 -3,47272 -10,1971 -0,1717 -0,6516
k21 2006 -1,58234 -5,99372 -0,10662 -0,35545
k32 2006 -4,32613 -15,6756 -0,2624 -0,99982
k33 2006 -0,77448 -3,42208 -0,0613 -0,17192
k36 2006 -2,24732 -6,88061 -0,12709 -0,39127
k37 2006 -0,62821 -1,72462 -0,06754 0,001892
k38 2006 -1,29308 -3,13181 -0,10132 -0,06453
k39 2006 -0,05691 -1,68141 -0,02389 -0,12155
k41 2006 -0,08508 -0,48411 -0,02735 0,060933
k44 2006 -0,23832 -1,33759 -0,04976 -0,02605
k49 2006 -0,22646 -2,168 -0,03602 -0,09612
k52 2006 -0,00206 -0,27879 -0,06549 0,170176
k53 2006 -0,08006 -0,43199 -0,02807 0,067529
k56 2006 -0,81826 -4,3018 -0,05867 -0,18853

48
k67 2006 -0,83721 -4,44885 -0,06524 -0,28179
k68 2006 -1,71757 -5,67094 -0,08585 -0,31772
k69 2006 -0,54084 -2,47669 -0,03684 -0,12212
k71 2006 -0,22819 -2,33014 -0,04296 -0,10834
k72 2006 -0,72669 -2,60681 -0,04107 -0,14854
k76 2006 -0,22826 -2,33061 -0,04297 -0,10837
k81 2006 0,307552 -0,37267 -0,02092 0,021737
Дампуурсан 1,81-бага 1,1-бага 0,037-бага 0,2-бага

Эндээс харахад дээрх 25 компанийг эдгээр таван загвар нь бүгд дампуурсан гэж харуулж
байна. Гэхдээ эдгээр загварууд нь ямар ч эдийн засагтай аль ч орны дурын компаниудад
тохирно гэдэг нь өнөөг хүртэл эргэлзээтэй байгаа тул эдгээр загварын үр дүнгээс гадна дараах
шалгуурыг илүү анхаарах хэрэгтэй юм. Ингэсний үндсэндээр дээрх 25 компаныг дампуурсан
гэж үзэж болно.
2-р үндэслэл: Тухан компаний тайлангаас сонгон авсан хувьсагчид буюу харьцаануудын
(дээрх загваруудад бүгдэд нь хэрэглэгддэг) утгаас шалтгаалан сонголт хийсэн билээ.
ХКомпани № X1 X2 X3 X4 X5
дорнод геологи k5 -0,35273 0,929719 -4,70796 -0,0574 0,26648
төмрийн завод k6 -0,60545 -3,96327 0,199717 -0,04527 -0,28687
ган хийц k10 0,108399 -0,38919 -0,37552 -0,01003 0,014406
шарын гол k13 0,409279 -1,74624 -0,03325 -0,05314 -0,03536
шинэст k15 -3,47272 -10,1971 -5,82595 -0,1717 -0,6516
Мон ноос k21 -1,58234 -5,99372 -2,7051 -0,10662 -0,35545
даваан булаг k32 -4,32613 -15,6756 -4,83093 -0,2624 -0,99982
залуучууд k33 -0,77448 -3,42208 -1,46334 -0,0613 -0,17192
сүмбэр өлзий k36 -2,24732 -6,88061 -4,23113 -0,12709 -0,39127
иж бүрэн k37 -0,62821 -1,72462 -2,99797 -0,06754 0,001892
орхон далай k38 -1,29308 -3,13181 -4,64677 -0,10132 -0,06453

49
мөнх сансар k39 -0,05691 -1,68141 -0,12578 -0,02389 -0,12155
өндөр хаан k41 -0,08508 -0,48411 -1,59134 -0,02735 0,060933
цуу-тайж k44 -0,23832 -1,33759 -1,56997 -0,04976 -0,02605
тавилга k49 -0,22646 -2,168 -0,41088 -0,03602 -0,09612
их өргөө k52 -0,00206 -0,27879 -2,75162 -0,06549 0,170176
төв оргил k53 -0,08006 -0,43199 -1,37475 -0,02807 0,067529
улаанбаатар байрилга k56 -0,81826 -4,3018 -1,70862 -0,05867 -0,18853
баян уул k67 -0,83721 -4,44885 -0,84414 -0,06524 -0,28179
ноѐт хайрхан k68 -1,71757 -5,67094 -2,72343 -0,08585 -0,31772
ХИД k69 -0,54084 -2,47669 -1,1434 -0,03684 -0,12212
дархан ЗБ k71 -0,22819 -2,33014 -0,58137 -0,04296 -0,10834
агротехимпекс k72 -0,72669 -2,60681 -1,16509 -0,04107 -0,14854
дархан ЗБ k76 -0,22826 -2,33061 -0,58136 -0,04297 -0,10837
материал импекс k81 0,307552 -0,37267 -0,66047 -0,02092 0,021737

Энд байгаа хувисагчидын утга нь дараах хэлбэртэй байдаг билээ.
Õ1 – ажилын капитал/нийт актив
Õ2 -хуримтлагдсан ашиг/нийт актив
Õ3 -òàòâàðû í º ì í º õ àø èã/í èéò àêòèâ
Õ4 -º º ðèéí õº ðº í 㺠/º ð
Õ5 -áî ðëóóëàëòû í î ðëî ãî /í èéò àêòè
Эдгээр хувисагчидын өмнөх утга буурах тусам Z индексын утга бага гарах нь ойлгомжтой.
Мөн эдгээр хувисагчидын өмнөх параметрүүд нь ядаж ерэг байх нь тухайн компаны үйл
ажиллагаа хэвийн буйг харуулна. Жишээ нь хуримтлагдсан ашиг, ажилын капитал,
борлуулалтын орлого, татварын өмнөх ашиг зэргийн нийт хөрөнгөд харицуулсан харицаа нь
тэгээс бага гарах нь тухайн компани дампуурах эрсдэлд орж буйг харуулах юм. Үүний нэгэн
адил өөрийн хөрөнгөөсөө өр төлбөрийн хэмжээ нь давах нь тухайн компани маш өндөр
эрсдэлд буйг харуулах юм.

50
Загварын итгэх интервалыг олох нь:
Шинэ загвар зохиохдоо өмнөх судлаачдын баримталсан зарчим, аргачлалаас илүү боäèòî é
үр дүн гаргадаг аргачлал сонгох зорилт тавьсан. Үүний тулд загварын интервал утга болон
итгэх магадлалыг дараах байдлаар сонгосон.
Point Column1 Rank Percent
60 13,52378 1 100,00%
77 13,07216 2 98,80%
……… ……… ……… ………
……… ……… ……… ………
70 -0,0014 63 28,70%
53 -0,00697 64 27,50%
52 -0,00966 65 26,40%
……… ……… ……… ………
……… ……… ……… ………
15 -1,47787 87 1,10%
32 -1,7008 88 0,00%

Энд 88 компаны хувисагчидаа шинээр үнэлсэн загварт орлуулахад гарсан утгуудыг эхээс нь
багаруу нь дараалуулан харуулхад, дампуурсан гэж үзсэн 25 компаний Z –ын утга нь (шинэ
загварын) сүүлийн 25 мөрөнд байгаа нь харагдаж байна. өөрөөр хэлбэл Z –ын утга нь багсах
тусам дампуурах магдлал нь өсдөг байхнээ. Эндээс дараах үр дүн гарах юм.
1.Z >-0,014 гарвал дампуурахгүй ба итгэх магадлал нь 100% тай.
2. Хэрэв -0,014<Z< -0,0697 гарвал дамдуурах магадлалтай ба энэ нь 96,15%
3. Z< -0,0697 гарвал 100% магадлалтайгаар дампуурна гэж хэлж болох юм.

Монголын компаниудад тохирсон шинэ загварын утга нь дараах хэлбэртэй гарч байна.
Z=0,315381866X1+0,521621984X2+2,70951494X3+0,3122001991X4+0,1732164514X5

51
3.4 Санхүүгийн эрсдлийн шинжилгээ:

Òº ëẠðèéí ÷àäâàð àëäàãäàõ ýðñäýëèéí ¿í ýëãýý. 6 ¿ç¿¿ëýëòýýñ òî ãòî í î .


¯ ç¿¿ëýëò Òî î öî î í û òî ì ü¸ î Õÿçãààðëàëò Òàéëáàð
1 Òº ëẠðèéí
÷àäâàðû í åðº í õèé
¿ç¿¿ëýëò
L1=
(A1+0.5*A2+0.3*A3)/
(Ï 1+0.5*Ï 2+0.3+Ï 4)
≥1 -
2 Àâñî ëþ ò
òº ëẠðèéí
÷àäâàðû í
¿ç¿¿ëýëò
L2= A1/(Ï 1+Ï 2) >0.2-0.7 Áî ãèí î õóãàöààòàé º ð òº ëẠðèéã
ì º í 㺠í õº ðº í 㺠º ð õýðõýí áàðàãäóóëæ
áóéã õàðóóëäàã
3 Êðèòèê
¿í ýëãýýí èé
êî ýô ôèöèåí ò
L3=
(A1+A2)/(Ï 1+Ï 2)
Ǻ âø º º ðº õ í ü
0.7-0.8,
> 1.5 èõ áàéõ
í ü
òî õèðî ì æòî
Áî ãèí î õóãàöààòàé º ð òº ëẠðèéã ÿì àð
õýñãèéã ì º í 㺠í õº ðº í 㺠áî ëî í ,
ì º í 㺠í õº ðº í 㺠áî ëî í áî ãèí î
õóãàöààòàé ¿í ýò öààñààð áàðàãäóóëæ
áóéã õàðóóëäàã
4 Óðñãàë òº ëẠðèéí
÷àäâàðû í õàðüöàà
L4=
(A1+A2+A3)/(Ï 1+Ï 2
)
î í î â÷òî é í ü
0.2 –î î ñ
áàãàã¿é áàéõ
Óðñãàë ï àññèâû í ÿì àð õýñãèéã á¿õ
ýðãýëòèéí õº ðº í 㺠º ð õýðõýí
áàðàãäóóëæ áóéã õàðóóëäàã
5 Ãî ë àêòèâû í
áàéðø óóëàëòû í
êî ýô ôèöèåí ò

L5=
(A1)/(À1+À2+À3-Ï 1-
Ï 2)
Äèí àì èê
º º ð÷ëº ëòèéã
õàðóóëäàã
êî ýô
Àêòèâû í õº äº ë㺠º í ò ÷àäâàðû ã
õàðóóëäàã
6 Ýðãýëòèéí
àêòèâû í í èéò
àêòèâò ýçëýõ %
L6= (A1+A2+A3)/Á >0.5 Òóõàéí ñàëáàðààñ õàì ààðäàã

Ñàí õ¿¿ãèé í òî ãòâî ðòî é áàéäëû í ¿í ýëãýýí èé ø èí æèéí àí ãèëàë
Ñàí õ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëò Ø èí æèéí
áàãàñàõ
í º õöº ë
1 ä¿ãýýð
àí ãèëàë
2 äóãààð
àí ãèëàë
3 äóãààð
àí ãèëàë
4 ä¿ãýýð
àí ãèëàë
5 äóãààð
àí ãèëàë
Àâñî ëþ ò òº ëẠðèéí
÷àäâàðû í ¿ç¿¿ëýëò


0.01-0.3
≥0.70
(14 áàëë
0.69-0.50
(13.8-10
áàëë)
0.49-0.30
(9.8-6
áàëë
0.29-0.10
(5.8-2)
<0.10
(1.8-0
áàëë)
Êðèòèã ¿í ýëãýýí èé
êî ýôô èöèåí ò

0.01-0.2
≥1
(11
0.99-0.80
(10.8-7
0.79-0.70
(6.8-5
0.69-0.60
(4.8-3
<0.59
(2.8-0
Óðñãàë òº ëẠðèéí
÷àäâàðû í ¿í ýëãýýí èé
êî ýôô èöèåí ò


0.01
≥2
(20 áàëë
1.7-2.0
áî ë 19
1.69-1.50
(18.7-13
áàëë)
1.49-1.30
(12.7-7
áàëë)
1.29-1.00
(6.7-1
áàëë)
<0.99
(0.7-0
áàëë)
Ýðãýëòèéí
õº ðº í ãèéí í èéò
àêòèâò ýçëýõ õóâü
- ≥0.50
(10 áàëë)
0.49-0.40
(9-7 áàëë)
0.39-0.30
(6.5-4
áàëë)
0.29-0.20
(3.5-1
áàëë)
<0.20
(0.5-0
áàëë
ª º ðèéí õº ðº í ãèéí
õàí ãàëòû í
êî ýôô èöèåí ò

0.01-0.3
≥0.50
(12.5
áàëë)
0.49-0.40
(12.2-9.5
áàëë)
0.39-0.20
(9.2-3.5
áàëë)
0.19-0.10
(3.2-0.5
áàëë
<0.10
(0.2
áàëë)

52
Êàï èòàë÷ëàëû í
êî ýôô èöèåí ò

0.01 -0.3
<0.7-1.0
(17.5-
17.7
1.01-1.22
(17.0-10.7
1.23-1.44
(10.4-4.1
áàëë)
1.45-1.56
(3.8-0.5
áàëë)
≥1.57
(0.2-0
áàëë)
Ñàí õ¿¿ãèéí
õàì ààðàëã¿é
áàéäëû í
êî ýôô èöèåí ò

0.01-0.4
>0.5-0.6
(9.0 10
балл)
0.49-0.45
(8.0- 6.4
áàëë)
0.44-0.40
(6.0- 14.4
áàëë)
0.39-0.31
(4.0- 0.8
áàëë)
<0.30
(0.4- 0
áàëë)
Ñàí õ¿¿ãèéí
òî ãòâî ðòî é áàéäëû í
êî ýôô èöèåí ò

0.1-1
≥0.80
(5 áàëë)
0.79-0.70
(4 áàëë)
0.69-0.60
(3 áàëë)
0.59-0.50
(2 áàëë)
<0.49
(1-0
áàëë)
Àí ãèëàëû í õÿçãààð 100-97.6 93.5-67.6 64.4-37 33.8-10.8 7.6-0

1 ä¿ãýýð àí ãèëàë - ýðñäýëã¿é ( 97-100 áàëë)
2 äóãààð àí ãèëàë - ñàí õ¿¿ãèéí áàéäàë õýâèéí ( 67-94 áàëë)
3 äóãààð àí ãèëàë - ñàí õ¿¿ãèéí áàéäàë äóí äà÷ ( 65-37 áàëë)
4 ä¿ãýýð àí ãèëàë - ñàí õ¿¿ãèéí áàéäàë òî ãòâî ðã¿é ( 36-10 áàëë)
5 äóãààð àí ãèëàë - ñàí õ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëò êðèçèñû í áàéäàëòàé ( 9-0 áàëë)

3.5 Комданий санхүү төлбөрийн чадварын сэргэлтийн шинжилгээ

Êî ì ï àí û òº ëẠðèéí ÷àäâàð 6 ñàðû í õóãàöààí ä ñàéæðàõ áî ëî ì æòî é ýñýõèéã ì ýäýõ
ø ààðäëàãà ï ðàêòèêò òî õèî ëäдог. Энд Êòë, Êî ññ êî ýô ôèöèåí òèéã àø èãëàäàã.
1.Òº ëẠðè éí ÷àäâàðû í ñýðãýëò:
Êâï =(Êòëê+6/Ò(Êòëê-Êòëí ))/2 > 1
Êòëê, Êòëí õóãàöààí û ýõýí áî ëî í ýöñèéí ¿åèéí ¿ç¿¿ëýëò
Ò- òàéëàí ãàðãàõ õóãàöààí û . 3, 6, 9, 12 ñàðààð àâí à
 Õýðýâ Êâï >1 áî ë êðèçèñèéí áàéäëààñ ãàðàõ áî äèò áî ëî ì æ áèé
 Êâï <1 áî ë î éðû í õóãàöààí ä ñàí õ¿¿ òº ëẠðèéí ÷àäâàð î éðû í õóãàöààí ä ñàéæðàõ
áî ëî ì æ áàéõã¿é.

2. Çýýë òº ëº õ ÷àäâàðû í ¿ç¿¿ëýëò
Õýðýâ Êòë>2, Êî ññ>0.1 ñàí õ¿¿ãèéí ÷àäâàð ñàéí áàéãàà ¿åä çýýë òº ëº õ ÷àäâàðû ã ãàðãàõ
ø ààðäëàãà ãàðí à.
Êóï =(Êòë+3/Ò(Êòëê-Êòëí ))/2>1

53
 Êóï >1 êî ì ï àí и 3 ñàðû í õóãàöààí ä çýýëèéí ÷àäâàð ñàéòàé
 Êóï <1 òº ëẠðèéí ÷àäâàðû í óëì ààñ ýí ý áàéãóóëëàãàä çýýë òº ëº õ ýðñäýë ¿¿ññýí ãýæ ¿çí ý.

Äàâóó òàë: Ýí ãèéí
Ñóë òàë: Áàéãóóëëàãààñ ýðãýëòèéí àêòèâû í òàëààð ÿâóóëæ áàéãàà áî äëî ãû ã á¿ðýí òóñãàõ
áî ëî ì æã¿é. Мөн тàéëàí ò ¿åèéí ¿ç¿¿ëýëòýýð èðýýä¿é öàãèéí òº ëâèéã èëýðõèéëäýã.
Õî ¸ ðäàõü äóòàãäëû ã õàðãàëçàí ø èí ý çàãâàð ãàðãàñàí áàéí à
Ê
òë
t
=(Êòë+(Êòëê- Êòëí )/Ò*t)
Ê
t
òë>2 áî ë òº ëẠðèéí ÷àäâàðàà ñàéæðóóëàõ áî ëî ì æòî é, ì º í çýýëèéí ýðñäýëýýñ çàéëñõèéõ
áî ëî ì æòî éã õàðóóëäàã.

Жишээ нь: Çýýë òº ëº õ ÷àäâàðû í
¿ç¿¿ëýëòийн загварыг “Зоос гоѐл” ХК –
ний санхүүгийн тайландээр туршин үзсэн
билээ.
Эндээс харахад тус компани нь 168
сар буюу ойролоцоогоор ойрын 4 жилдээ
зээл төлөх чадвар сайтай, харин 180 сар
буюу 5 жилийн дараагаас муудаж эхлэн
нь харагдаж байна.
Зээл төлөх чадварыг харуулсан
энэхүү загварыг Орос улсад хэргэлдэг ба
манай улсын хувьд шууд хэрэглэх нь
учир дутагдалтай юм. Чанаргүй болон
хэвийн зээлтэй зээлдэгчдийн санхүүгийн
тайлан баланс болон бусад мэдээ
дэдээлэл /их хэмжээгээр/ олдсон цагт тус
загварыг өөрийн сайжруулах бүрэн
боломжтой юм.
Ктл.t=(Ктлк+(Ктлк-Ктлн)/Т*t)/2
Хугацаа /сараар/ ДҮН
t-2 4.0870598
t-6 4.0399947
t-12 3.9693969
t-24 3.8282015
t-36 3.687006
t-60 3.404615
t-72 3.2634195
t-84 3.122224
t-96 2.9810286
t-108 2.8398331
t-120 2.6986376
t-132 2.5574421
t-144 2.4162466
t-156 2.2750511
t-168 2.1338556
t-180 1.9926602

54
ЕРӨНХИЙ ДҮГНЭЛТ

Ì î í ãî ë óëñû í áàí ê ñàí õ¿¿ãèéí ñåêòî ð õº ãæèõèéí õèðýýð àðèëæààí û áàí êóóä çýýëäýã÷ýý
¿í ýëýõ àðãà àðãà÷ëàë çàéëø ã¿é ø ààðäàãäàæ áàéí à. Ì àí àé óëñû í áàí êí û ñèñòåì ä çýýëäýã÷èéã
¿í ýëýõ òî äî ðõî é òî ãòñî í àðãà, ä¿ðýì æóðàì áàéõã¿é, õàðèí áàí êóóä º º ð º º ðñäèéí àðãà
áàðèëààð çýýëäýã÷ýý ¿í ýëæ áàéãàà þ ì . Гэвч эдгээр аргачилал нь шилжилтийн эдийн засагтаа
яваа манай орны хувьд тэр бүр таарч тохирохгүй байгаагаас зээлийн эрсдэлийг бууруулж
чадахгүй хэвээр байна. Тиймээс миний ñàí àë áî ëãî æ áóé ýí ýõ¿¿ загвар í ü çýýëèéí ýäèéí
çàñàã÷èä çýýëäýã÷äýý çº â ¿í ýëýõ, çýýë õ¿ñýã÷äýä çýýë î ëãî ñî í òî õèî ëä çýýëèéí ýðãýí òº ëº ëò
ÿì àð áàéõû ã óðüä÷èëàí òààì àãëàõàä зэрэг олон асуудалд бага ч болов тус дөхөм болох болов
уу.
Зээлийн эрсдэлийн талаар олон төрлийн судалгаа шинжилгээ хийх боломтой ба манай
орны судлаачдын боловсруулсан хэдий ч (“Анод банкны Эрсдлийн удирдлагын газрын
судлаач Ч.Анхбаяр –ын СЗХ -ны илтгэлийн уралдаанд тавьсан “Зэрэглэл тогтоохын ач
холбогдол” сэвэвт судалгаанд SOCELB аргыг хэрэглэсэн ба зөвхөн санхүүгийн тайлан
ашигласнаас гадна тайлбарлагч хувьсагчдийн хоорондох корреляци хамаарлалыг нь харгалзан
үзээгүйгээс гадна баллын оноог гадны жишээнээс шууд хуулбарлан ашигласан байдаг. Үүнээс
гадна МУИС-ЭЗС-ийн магистар Б.Ишдоржийн “Арилжааны банкны зээлийн эрсдлийг үнэлэх,
удирдах” сэдэвт магистрын ажилд мөн л хүчин зүйлсийг санхүүгийн санхүүгийн харьцаанаас
сонгон авсан ба корелляцын шинжилгээ тооцоогүйгээс загварт алдаа гарсан байж болох
талтай) гадна тус ажилдаа зээлийн эрсдэлийг үнэлдэг merton –ны загварыг ашигласан байдаг.
Гэтэл энэ загвар нь хувьцаат компаний хувьд илүү тохиромжтой загвар юм. Энэ мэтчилэн
алдаа дутагдал байгаагаас гадна дан ганц санхүүгийн тайланд тулгуурлан зээлийн зэрэглэл
болон зээлжих чадварыг тодорхойлох нь санхүүгийн 2 төрлийн тайлантай манай орны хувьд
учир дутагдалтай учир өөрийн орны нөхцөл байдалд илүү тохирсон арга аргачлал боловсуулах
нь нэн чухал байгаа нь харагдаж байна.
Арилжааны банкууд маань зээлийн эрсдлээ бууруулахын тулд дээрх боловсруулсан
арагчиллыг туршиж үзхээс гадна зээлдэгчийн санхүүгийн эрсдэлийн иж бүрэн шинжилгээг
хийдэг байх хэрэгтэй байна. Мөн бидний боловсруулсан дампуурлын эрсдэлийн шинэчилсэн
загварыг хэрэглэх нь зүйтэй гэж зөвлөж байна. Ý.Àëüòì àí û 1968 онд зохиосон òàâàí
хувьсагчтай загвар нь манай улсын нөхцөлд шууд хуулбарлан хэрэглэх нь тохирохгүй байгаа
нь практикт тодорхой болсон. Энэõ¿¿ ñóäàëãààí û ÿâöàä ÷ áàòëàãäàæ áàéí à. Òóõàéäáàë,

55
Өнөөдөр үйл ажиллагаагаа явуулж буй, хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй 88 компаниас зөвхөн 26
компанийг л дампуураагүй гэж харуулсан. Мөн дампуурлын эрсдэлийг харуулдаг бусад
загварын утгаас харахад нийт 88 компаниас дампуурлыг зөв тодорхойлсон байдлыг авч үзвэл:
Альтманы ZETA загвар 48, Таффлерын 4 хувьсагчтай загвар нь 26, Лисогийн дөрвөн
хувьсагчтай загвар нь 22 гэж гаргасан байна. Харин бидний энэхүү шинэ загвар нь
дампуураагүй гэж үзсэн 63 компанийг бүгдийн дампуураагүй гэж гаргасан байна.
Тус судалгааг хийхэд мэдээлэл дутмаг байсан (зээлдэгчийн мэдээлэл нь нууцлагдмал
байдаг) ба энэхүү боловсруулсан аргыг арилжааны банкууд нь өөрт буй зээлдэгчийн
мэдээлэлдээр тулгуурлан (тус аргад дурьдсан зарим мэдээлэлийг арилжааны банкууд авдаггүй
учир нэмж аваад) туршин үзсэний үндсэн дээр тус загварын жинхэнэ ажиллаж буй эсхийг
батлах юм. Үүнээс гадна арилжааны банкууд маань зээлийн эрсдэлээ бууруулахын тулд
дараах асуудлуудыг ойрын үед шийдвэрлэх хэрэгтэй байна.
 Зээлийн дараах төслийн үйл явцтай ойр ойр танилцан хяналт, шалгалтыг чанарын
өндөр төвшинд хийдэг байх хэрэгтэйгээс гадна зээлийн эдийн засагч нь энэ төслийн
болон санхүү, эрсдлийн шинжилгээг төгс хийдэг байх.
 Банкууд нь зээлийн үнэн зөв, өргөн мэдээлэлийн сантай байх
 Өндөр хөгжилтэй орнуудад өргөн хэрэглэгддэг зээлийн даатлалыг өөрийн орны эдийн
засгийн нөхцөл байдалтай уялдуулан нэвтрүүлэх.
 Зээлийн эрсдэлийг бууруулахын тулд зээлдэгчийн зан төлвийг судлах тал дээр илүү
анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй байна. Учир нь Assimetric Information буюу дутуу
мэдээлэлийн улмаас adverse selection буюу муу сонголт үүсдэг ба үүнийг дагааг moral
hazart –ын аюул ч үүсч болно.

Эцэст нь хэлэхэд компанийн санхүү, төлбөрийн чадварыг тодорхойлох шинжилгээг зээлийн
эдийн засагч нь компани бүрийн хувьд хийх нь цаг шаардсан ажил тул үүнийг хялбарчилах
зорилгоор Java дрограмчилалын хэлдээр (Java –гийн визуал орчинд) программ боловсруулж
байгаа билээ.






56
Ашигласан ном, материалын жагсаалт
Монгол ном:
1. Ñàí õ¿¿ ì àòåì àòèê õè÷ýýëèéí ëåêö äî êòî ð.ph . А.Ганзориг (2007 î í )
2. Эрсдэлийн удирдлага äî êòî ð.ph . А.Ганзориг (2007 î í )
3. “Арилжааны банкны зээл, зээлийн шинжилгээ” доктор ph.Ë.Î þ óí (2007î í )
4. “Банкны зээлийн эрсдлийн удирдлага” Ө.Гэрэлт-Од (2005 он)
5. “Арилжааны банкуудын албан бус зэрэглэл тогтоох нь” С.Хоролсүрэн
6. “Санхүүгийн тайлан шинжилгээ” Док(ph) Б.Сайнжаргал
7. Менежментийн эдийн засгийн онол Х.Öэвэлмаа (2002 он)
8. “Аж ахуйн нэгжийн санхүү” доктор.ph . Ö.Аюурзана (2004 он)
9. “Санхүүгийн байгууллагын эрсдлийн удирдлага” З.Оюунцацрал (2006он)
10. “Áàí êí û õ¿ëýýæ áî ëçî ø ã¿é ýðñäëèéã ¿í ýëýõ, óäèðäàõ”, Монголбанк судалгааны ажил. Ө.
Î äî í ñ¿ðýí (2004 он)
11. “Зах зээлийн эрсдэл тооцох аргачлал" Монгол банк Хяналт шалгалтын
газар 2002 î í )
12. "Эрсдэл ба даатгал" Г.Балж (2006 î í )
13. Áàí êí û çýýëèéí ø èí æèëãýý Ä.Öýðýí ï èë Ï .Î þ óí áèëýã (2003 î í )

Гадаад ном:

14. Firm Heterogeneity and Credit Risk Diversification (Samuel Hanson,M. Hashem Persaran
(2005 î í )
15. Credit Risk and Bank Lending in the Czech Pepublic / Joerg Keplinger (2003î í )/
16. Charles M.Smithson, Credit Portfolio Management, New jersey: John Wiley &Sons (2006 î í )
17. Microeconomics (Robert S.Pindyck, Daniel L,Rubinfeld)
18. Reto R. Gallati (2003) “Risk Management and Capital Adequacy”, McGraw-Hill.
19. Philippe Jorion (2001) “Value at Risk: The New benchmark for Managing Financial Risk”,
Second Edition, McGraw-Hill
20. Philippe Jorion (2003) “Financial Risk Manager Handbook”, Second Edition, John Wiley and
Sons.
21. P. Embrechts, C. Kluppelberg, T. Mikosch (2001) ”Modelling Extremal Events for Insurance
and Finance”, Third edition, Springer Verlag.
22. “Eviews 5 User’s Guide” (2004)
23. Crouhy, M, Mark, R. and Galai, D., 2000, "Risk Management," McGraw-Hill
Trade.
24. Harmantzis, C. F., 2002, "Methodologies for Management and Measuring
Operational Risk," INFORMS Annual Meeting 2002 San Jose, Calif.
25. Cruz, M., Coleman, R. and Salkin, G., 1998, "Modeling and Measuring
Operational Risk," Journal of Risk, Vol. 1, pg. 63-72.
26. Operational Risk Special Report, 2000, Risk, November 2000
ХАВСРАЛТ
ХАВСРАЛТ №1

57
C1 C2 C3 C4 C5 C6 C7 C8
Mean 0.473182 -1.896395 -3.922443 0.526776 0.280805 0.113044 3.394263 2.079226
Median 0.655000 0.222268 0.250565 0.343693 0.000000 0.000000 2.035595 1.064879
Maximum 0.990000 3.737782 8.876291 3.092625 3.634380 0.983759 20.66427 14.98548
Minimum -2.090000 -46.13379 -99.37210 0.010479 0.000000 0.000000 0.236014 0.160922
Std. Dev. 0.664153 9.938105 21.60656 0.665066 0.863073 0.289991 4.375542 3.126191
Skewness -2.744058 -4.280500 -4.179479 2.740421 3.231635 2.461826 2.993823 3.397929
Kurtosis 11.20335 19.59251 19.01094 11.18875 12.20834 7.422778 12.26848 14.55701

Jarque-Bera 89.29647 319.5518 299.0370 89.00390 116.0201 40.15304 111.6102 164.7691
Probability 0.000000 0.000000 0.000000 0.000000 0.000000 0.000000 0.000000 0.000000

Observations 22 22 22 22 22 22 22 22

C17 C18 C19 C20 C21 C22 C23
Mean 0.006041 0.085312 0.085312 0.006041 186.8654 0.045013 -37.99475
Median 0.012659 0.033976 0.033976 0.012659 10.85257 0.055690 0.564211
Maximum 0.137558 2.062518 2.062518 0.137558 3347.145 4.595871 113.5636
Minimum -0.202855 -0.552839 -0.552839 -0.202855 -174.0681 -3.481362 -815.7743
Std. Dev. 0.064327 0.469789 0.469789 0.064327 720.1532 1.457868 179.3290
Skewness -1.206270 3.457935 3.457935 -1.206270 4.096834 0.571784 -3.945745
Kurtosis 6.768744 15.87455 15.87455 6.768744 18.51120 7.157304 17.68998
C9 C10 C11 C12 C13 C14 C15 C16
Mean 4.142029 5.218923 1.811628 0.398327 1.003425 -1.519244 0.232831 3.460637
Median 1.512630 1.501402 0.608475 0.391013 0.811939 0.468397 0.162438 1.208962
Maximum 44.95254 51.47361 19.88675 1.228159 3.459467 3.399297 0.977940 45.33089
Minimum 0.005739 0.002667 0.047325 0.030616 0.117320 -46.54489 -0.202042 0.833139
Std. Dev. 9.554970 11.33145 4.122300 0.329696 0.957762 10.11349 0.279744 9.385723
Skewness 3.795874 3.402585 4.080616 0.949798 1.100815 -4.283446 1.075311 4.314058
Kurtosis 16.64539 14.04635 18.45088 3.349371 3.388569 19.60468 3.738814 19.76097

Jarque-Bera 223.5120 154.3046 279.8909 3.419647 4.581648 320.0147 4.740102 325.7601
Probability 0.000000 0.000000 0.000000 0.180898 0.101183 0.000000 0.093476 0.000000

Observations 22 22 22 22 22 22 22 22

58

Jarque-Bera 18.35514 195.7846 195.7846 18.35514 282.0889 17.04168 254.8985
Probability 0.000103 0.000000 0.000000 0.000103 0.000000 0.000199 0.000000

Observations 22 22 22 22 22 22 22

ХАВСРАЛТ №2




C30 C31 C32 C33 C34 C35
Mean 9.115692 0.363792 0.526776 -4.266839 0.224032 2.019273
Median 1.910181 0.346997 0.343693 0.000000 0.063723 0.931866
Maximum 94.43144 1.225999 3.092625 0.315970 1.338655 14.98548
Minimum -0.676650 0.000397 0.010479 -93.22933 7.49E-05 0.160922
Std. Dev. 20.87178 0.336977 0.665066 19.87279 0.342302 3.146657
Skewness 3.427408 1.031129 2.740421 -4.362394 1.988880 3.381557
Kurtosis 14.15043 3.513420 11.18875 20.03665 6.350938 14.44916

Jarque-Bera 157.0439 4.140131 89.00390 335.8386 24.79708 162.0878
Probability 0.000000 0.126178 0.000000 0.000000 0.000004 0.000000

Observations 22 22 22 22 22 22
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
-40 -30 -20 -10 0
C2
Kernel Density (Normal, h = 0.1579)
0
5
10
15
20
-50 -45 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5
Seri es: C2
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean -1.896395
Medi an 0.222268
Maxi mum 3.737782
Mi ni mum -46.13379
Std. Dev. 9.938105
Skewness -4.280500
Kurtosi s 19.59251
Jarque-Bera 319.5518
Probabi l i ty 0.000000
0.0
0.1
0.2
0.3
0.4
0.5
0 5 10 15 20
C11
Kernel Density (Normal, h = 0.5006)
0
5
10
15
20
0.0 2.5 5.0 7.5 10.0 12.5 15.0 17.5 20.0
Seri es: C11
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean 1.811628
Medi an 0.608475
Maxi mum 19.88675
Mi ni mum 0.047325
Std. Dev. 4.122300
Skewness 4.080616
Kurtosi s 18.45088
Jarque-Bera 279.8909
Probabi l i ty 0.000000

59






















ХАВСРАЛТ №3
0.0
0.1
0.2
0.3
0.4
0.5
0 1 2 3 4
C13
Kernel Density (Normal, h = 0.4050)
0
2
4
6
8
10
0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5 3.0 3.5
Seri es: C13
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean 1.003425
Medi an 0.811939
Maxi mum 3.459467
Mi ni mum 0.117320
Std. Dev. 0.957762
Skewness 1.100815
Kurtosi s 3.388569
Jarque-Bera 4.581648
Probabi l i ty 0.101183
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
1.2
1.4
10 20 30 40
C16
Kernel Density (Normal, h = 0.1057)
0
5
10
15
20
25
0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50
Seri es: C16
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean 3.460637
Medi an 1.208962
Maxi mum 45.33089
Mi ni mum 0.833139
Std. Dev. 9.385723
Skewness 4.314058
Kurtosi s 19.76097
Jarque-Bera 325.7601
Probabi l i ty 0.000000
0
2
4
6
8
-0.5 0.0 0.5 1.0 1.5 2.0
C18
Kernel Density (Normal, h = 0.0245)
0
2
4
6
8
10
12
14
-0.5 0.0 0.5 1.0 1.5 2.0
Seri es: C18
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean 0.085312
Medi an 0.033976
Maxi mum 2.062518
Mi ni mum -0.552839
Std. Dev. 0.469789
Skewness 3.457935
Kurtosi s 15.87455
Jarque-Bera 195.7846
Probabi l i ty 0.000000
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
1.2
0 1 2 3
C32
Kernel Density (Normal, h = 0.2159)
0
2
4
6
8
10
0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5 3.0
Seri es: C32
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean 0.526776
Medi an 0.343693
Maxi mum 3.092625
Mi ni mum 0.010479
Std. Dev. 0.665066
Skewness 2.740421
Kurtosi s 11.18875
Jarque-Bera 89.00390
Probabi l i ty 0.000000
0.00
0.01
0.02
0.03
0.04
0.05
-100 -80 -60 -40 -20 0
C33
Kernel Density (Normal, h = 9.4171)
0
5
10
15
20
25
* * -90 -80 -70 -60 -50 -40 -30 -20 -10 0 10
Seri es: C33
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean -4.266839
Medi an 0.000000
Maxi mum 0.315970
Mi ni mum -93.22933
Std. Dev. 19.87279
Skewness -4.362394
Kurtosi s 20.03665
Jarque-Bera 335.8386
Probabi l i ty 0.000000
0
1
2
3
4
0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 1.0 1.2 1.4
C34
Kernel Density (Normal, h = 0.0756)
0
5
10
15
20
0.00 0.25 0.50 0.75 1.00 1.25 1.50
Seri es: C34
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean 0.224032
Medi an 0.063723
Maxi mum 1.338655
Mi ni mum 7.49E-05
Std. Dev. 0.342302
Skewness 1.988880
Kurtosi s 6.350938
Jarque-Bera 24.79708
Probabi l i ty 0.000004
0.00
0.02
0.04
0.06
0.08
0.10
0 20 40 60
C26
Kernel Density (Normal, h = 2.3473)
0
2
4
6
8
10
0 10 20 30 40 50 60
Seri es: C26
Sampl e 1 22
Observati ons 22
Mean 5.876813
Medi an 2.559319
Maxi mum 57.22410
Mi ni mum -4.319857
Std. Dev. 12.77389
Skewness 3.219431
Kurtosi s 13.24802
Jarque-Bera 134.2741
Probabi l i ty 0.000000

60
№ он Z ZETA Z-san Таффлер Лисо Z -new L
k1 2006 0,84248 -0,3587 -0,2428 0,12409 -0,0307 0,412362 1
k2 2006 0,44442 -0,4019 0,41705 -0,0315 -0,001 0,112396 1
k3 2006 1,21715 1,53156 -0,4425 0,33772 -0,0145 0,648983 1
k4 2006 5,93255 6,55938 -1,0639 0,50144 0,09946 1,16291 1
k5 2006 -0,3527 0,92972 -4,708 0,26648 -0,0574 -0,15695 0
k6 2006 -0,6054 -3,9633 0,19972 -0,2869 -0,0453 -0,1635 0
k7 2006 1,28084 4,8357 -0,5613 0,4616 0,03798 0,475117 1
k8 2006 2,49998 5,62805 -0,0936 0,49383 0,07218 0,68315 1
k9 2006 1,55185 -0,2041 0,5699 0,00231 -0,0017 0,399132 1
k10 2006 0,1084 -0,3892 -0,3755 0,01441 -0,01 -0,02573 0
k11 2006 0,69125 -1,4371 1,06269 -0,1364 -0,0039 0,227833 1
k12 2006 2,06158 6,58235 1,82509 0,5305 0,0886 0,781304 1
k13 2006 0,40928 -1,7462 -0,0333 -0,0354 -0,0531 -0,14362 0
k14 2006 1,53989 1,09452 0,58594 0,12872 0,006 0,544569 1
k15 2006 -3,4727 -10,197 -5,826 -0,6516 -0,1717 -1,47787 0
k16 2006 13,2749 23,8912 -0,066 3,53756 0,03775 6,806389 1
k17 2006 0,76195 0,42924 -0,1152 0,0891 -0,0091 0,245797 1
k18 2006 1,25657 3,39083 -0,8283 0,41974 0,0057 0,627025 1
k19 2006 2,54163 4,03106 0,03 0,34246 0,05079 0,73001 1
k20 2006 0,34252 -1,146 -0,3501 -0,0282 -0,0296 0,012998 1
k21 2006 -1,5823 -5,9937 -2,7051 -0,3554 -0,1066 -0,49231 0
k22 2006 6,27717 11,2187 0,65171 1,48352 0,04063 3,069893 1
k23 2006 1,74309 1,33877 -0,3163 0,14785 0,02529 0,291516 1
k24 2006 0,29004 0,64316 -0,4943 0,11029 -0,0049 0,131799 1
k25 2006 1,44403 2,79686 0,34055 0,24732 0,02521 0,521537 1
k26 2006 0,04399 -0,8686 -0,8076 0,04157 -0,0269 0,035096 1
k27 2006 1,16466 3,10104 0,64915 0,29548 0,0315 0,518402 1

61
k28 2006 6,18662 9,66575 -0,0608 1,55741 -0,0067 3,116487 1
k29 2006 0,60225 -0,8071 0,76697 -0,0697 -0,0016 0,188363 1
k30 2006 5,05831 10,6364 -3,8456 1,76062 -0,0535 2,556805 1
k31 2006 1,09404 0,15455 0,5243 0,04373 -0,0009 0,36294 1
k32 2006 -4,3261 -15,676 -4,8309 -0,9998 -0,2624 -1,7008 0
k33 2006 -0,7745 -3,4221 -1,4633 -0,1719 -0,0613 -0,24486 0
k34 2006 2,12947 4,00839 0,34319 0,33441 0,06056 0,590178 1
k35 2006 0,54081 0,97699 -0,019 0,14647 0,00109 0,279721 1
k36 2006 -2,2473 -6,8806 -4,2311 -0,3913 -0,1271 -0,96964 0
k37 2006 -0,6282 -1,7246 -2,998 0,00189 -0,0675 -0,20953 0
k38 2006 -1,2931 -3,1318 -4,6468 -0,0645 -0,1013 -0,50033 0
k39 2006 -0,0569 -1,6814 -0,1258 -0,1215 -0,0239 -0,07458 0
k40 2006 0,99418 2,02516 0,56962 0,20153 0,01962 0,439694 1
k41 2006 -0,0851 -0,4841 -1,5913 0,06093 -0,0274 -0,21252 0
k42 2006 0,37102 1,68597 -1,5627 0,19955 -0,011 0,100574 1
k43 2006 2,10735 3,70047 0,63161 0,24013 0,04422 0,673421 1
k44 2006 -0,2383 -1,3376 -1,57 -0,026 -0,0498 -0,13347 0
k45 2006 5,8308 13,1496 8,41224 0,71226 0,30382 2,209395 1
k46 2006 2,73559 1,81337 0,01979 0,14799 0,03358 0,793976 1
k47 2006 1,45218 2,90141 -0,1846 0,27209 0,02226 0,385463 1
k48 2006 19,3027 13,2932 -22,308 0,75882 0,15412 5,562022 1
k49 2006 -0,2265 -2,168 -0,4109 -0,0961 -0,036 -0,03096 0
k50 2006 0,98749 4,39223 -1,6586 0,44028 0,01763 0,347484 1
k51 2006 2,67936 3,08849 6,28862 -0,1024 0,02151 2,553894 1
k52 2006 -0,0021 -0,2788 -2,7516 0,17018 -0,0655 -0,00966 0
k53 2006 -0,0801 -0,432 -1,3748 0,06753 -0,0281 -0,00697 0
k54 2006 1,73698 3,49712 2,38615 0,26284 0,06789 0,662285 1
k55 2006 17,9746 32,4069 -2,4158 4,20529 0,20699 8,599743 1

62
k56 2006 -0,8183 -4,3018 -1,7086 -0,1885 -0,0587 -0,76826 0
k57 2006 0,7514 1,84226 -0,089 0,20948 0,01114 0,310503 1
k58 2006 0,49988 1,64376 -1,7605 0,26535 -0,0158 0,165792 1
k59 2006 1,11 0,7307 0,29352 0,11862 0,00096 0,385256 1
k60 2006 26,5623 50,3846 -0,5839 7,1827 0,10754 13,52378 1
k61 2006 2,87519 3,70718 0,61375 0,23939 0,0713 0,964169 1
k62 2006 0,72121 1,40843 -0,3217 0,19828 0,00138 0,300504 1
k63 2006 3,18225 7,48117 2,04384 0,63095 0,08441 1,450071 1
k64 2006 1,68455 7,26652 -1,0606 0,66755 0,06016 0,56405 1
k65 2006 2,36584 5,21568 0,07771 0,65267 0,02889 1,076089 1
k66 2006 7,63429 13,5754 1,03476 1,46722 0,11067 3,555876 1
k67 2006 -0,8372 -4,4489 -0,8441 -0,2818 -0,0652 -0,3138 0
k68 2006 -1,7176 -5,6709 -2,7234 -0,3177 -0,0858 -0,94121 0
k69 2006 -0,5408 -2,4767 -1,1434 -0,1221 -0,0368 -0,40008 0
k70 2006 -0,0836 -0,9719 -1,5953 0,04336 -0,043 -0,0014 1
k71 2006 -0,2282 -2,3301 -0,5814 -0,1083 -0,043 -0,02313 0
k72 2006 -0,7267 -2,6068 -1,1651 -0,1485 -0,0411 -0,32058 0
k73 2006 2,9798 3,40491 -0,0455 0,33644 0,03839 0,907656 1
k74 2006 0,10526 -0,3962 -1,2197 0,06367 -0,0326 0,084607 1
k75 2006 0,90468 2,91991 -0,796 0,32737 0,01372 0,323515 1
k76 2006 -0,2283 -2,3306 -0,5814 -0,1084 -0,043 -0,02314 0
k77 2006 25,324 44,7595 -0,4668 6,80958 0,04799 13,07216 1
k78 2006 0,00393 0,02149 -0,0031 0,00174 0,00021 0,001033 1
k79 2006 1,08467 2,83686 0,47865 0,26227 0,02908 0,446761 1
k80 2006 0,70146 2,11112 -0,1425 0,20095 0,01699 0,245548 1
k81 2006 0,30755 -0,3727 -0,6605 0,02174 -0,0209 -0,04626 0
k82 2006 0,1011 -0,0446 -0,1232 0,01252 -0,0039 0,032543 1
k83 2006 6,68 12,8405 0,55286 1,50913 0,08428 3,03885 1

63
k84 2006 4,19828 6,01149 0,47489 0,68236 0,04103 1,691433 1
k85 2006 0,25346 0,47019 0,43399 0,04587 0,01286 0,04125 1
k86 2006 0,95867 0,74645 0,35715 0,06991 0,00562 0,299061 1
k87 2006 1,94337 5,4677 -0,5084 0,64619 0,04315 0,657583 1
k88 2005 4,9012 8,50099 7,27765 0,55956 0,1136 2,954135 1
Зөв тооцсон 26 48 9 26 22 63
Дампуур-
аагүй
2,99-дээш 2,6 -
дээш
2,01-
дээш
0,3- оос
дээш
0,037-
оос
дээш
-0,0014
дээш


Эргэлзээтэй

1.81-2.99 1-2,59

1-2,01

0.2-0.3

0,037

-0,0014-ээс
(-0,0697)


Дампуурсан

1.81-ээс
бага
1,1-ээс
бага
1-ээс
бага
0,2- оос
бага
0,037-
бага
-0,0697
бага


Итгэх
магдлал
85-90% 90%

85-90%





96,5-100%





Îíîëûí õýñýã
Зээлийн эрсдэл гэдэг нь зээлийн хүү хугацаандаа төлөгдөхгүй хугацаа хэтэрч улмаар зээл чанаргүй ангилалд шилжиж, банк алдагдал хүлээж болзошгүй магадлалыг хэлнэ. Зээлийн эрсдэл нь зээлдэгч бүрийн үйл ажиллагааны өрнөл, хэтийн хөгжил, ажил хэргийн шударга зарчимч чанар, өр төлөх чин эрмэлзлэл, мөн түүнчлэн гадаад орчин болох үйл ажиллагааны төрөл, зээлийн зориулалт, эргэн төлөлтийн баталгааны төрөл чанар зэрэг олон тооны хүчин зүйлсээс хамаардаг. Тийм учраас зээлийн үйл ажиллагаа нь зээлдэгчийн бодит зээлийн чадварын үнэлгээг шаарддаг. Хэдийгээр зээлдэгчийн үнэлгээ зохих түвшинд гүйцэтгэгдсэн хэдий ч зээлдэгчийн төлбөрийн чадвар хугацааны туршид янз бүрийн шалтгаанаар муудсан байхыг үгүйсгэхийн аргагүй юм. Энэ төрлийн эрсдэл нь дан ганц зээлийн үйл ажиллагаа дээр илрэх бус, балансад болон балансын гадуур тусгалаа олж байдаг бусад үйл ажиллагаануудтай мөн адил холбоотой юм. Зээлийн эрсдэлийн хамгийн томоохон үр дагавар нь олгосон зээлийн активыг бүрэн хэмжээгээр нь алдах явдал юм. Зээлийн эрсдэлийн удирдлага нь онцгой анхаарал шаарддаг асуудал бөгөөд түүний чанараас банкны үйл ажиллагааны үр дүн бүхэлдээ хамаардаг гэхэд болно. Хэдийгээр активын чанар нь удирдлагын чанарыг илтгэдэг ч түүнд нөлөөлөх олон тооны хүчин зүйлс байдаг нь засгийн газрын бодлого, макро эдийн засгийн байдал, банкны удирдлагад нөлөөлж байдгаараа банкны өмчийн хэлбэр зэргийг дурьдаж болохоор байна. Банкны активын чанарт гадаад нөлөөлөл ихээхэн чухал байдаг хэдий ч банкны зээлийн багц болон санхүүгийн тайлангийн шинжилгээнд зээлийн процессийн удирдлагын үнэлгээ гол байр суурийг эзэлдэг. Банкууд активынхаа чанарын бууралтыг цаг тухайд нь мэдэрч чадалгүй түүнээс хамгаалах сангаа оновчтой хэмжээгээр байгуулаагүй зэргээс ихээхэн хүндрэлд ордог. Харин зээлдэгчийн зээлийн чадварын зөв бодиттой үнэлгээ, болон зээл төлөгдөхөөс хамгаалах санг журмын дагуу байгуулснаар бүх зээлийн багц эрсдэлээс хамгаалагдснаар ойлгож болохгүй. Багцын эрсдэлийн төвлөрөл нь нэгж зээлдэгчийн эрсдэлийн өсөлт буюу хоорондоо ашиг сонирхлын холбоотой этгээдүүдийн эрсдэлийн өсөлттэй уялдаж үүсдэг. Эрсдлийн хүчин зүйлийн үед эрсдэл гарахаас өмнө түүнийг удирдах боломж банкинд байдаг бөгөөд ингэснээрээ банк өөрийн үйл ажиллагааны зүгээс үүсч байгаа эрсдлийг удирдах боломжтой юм. Банк эрсдэлээ удирдахын тулд өөрийн зүгээс хэд хэдэн арга хэмжээ явуулдаг ба хамгийн үр дүнтэй нь үйл ажиллагааныхаа арга технологийг сайжруулах буюу өөрөөр

2

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->