ÓÂÑ àéìàãò õýðýãæèõ

“Чацаргана тариалалтын ¿éëäâýðлэлийн тºсºл”
2010 îíû 03- ð ñàðûí 01

Тºсºл бичсэн...........................
Утас .........................................
Хаяг .........................................

1

Бизнес төслийн бүтэц
1.Тºслийн хураангуй
2. Хувь хүн, ААН нэгж байгууллагын дэлгэрэнгүй танилцуулга
3. Бизнес тºслийн судалгаа

Зах зээлийн судалгаа

SWOT шинжилгээ

4. Тºслийн тºлºвлºлт

Маркетингийн тºлºвлºгºº

Үйл ажиллгааны тºлºвлºгºº

Санхүүгийн тºлºвлºгºº

Зээлийн тооцоо

Эрсдлийн тооцоо

5. Хавсралт \Албан бичиг, Зураг, Хүснэгт

2

1. ТӨСЛИЙН ТОВЧ ХУРААНГУЙ
1

Тºслийн нэр

“Чацаргана тариалалтын
үйлдвэрлэлийн тºсºл”

2

Тºслийн зорилго

Чацаргана тариалж, орчноо ногооруулах, орчин
цагийн хүмүнд зайлшгүй чухал хэрэгцээ, амин дэм
болсон дээд зэргийн чанартай чацарганыг таримал
аргаар үйлдвэрлэж дотоод, гадаадын зах зээлд
тасралтгүй нийлүүлэх замаар нийгмийн тодорхой нэг
дэд бүлгийн амьжиргааны нэг эх үүсвэрийг буй
болгож, àéìãèéíõàà òºñâèéã íýìýãä¿¿ëæ ,õºãæèëä íü
ººðèéí õóâü íýìðèéã îðóóëàõàä òºñëèéí çîðèëãî
îðøèíî.

3

Тºсºл
Хэрэгжүүлэх
шаардлага

4

Тºсºл хэрэгжих
хугацаа

×àöàðãàíà õ¿íèé àìüäðàëûí ¿éë àæèëãààíä ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé îëîí òºðëèéí âèòàìèí ,òîñ,ñàõàð áîëîí
áóñàä áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñóóä èõ õýìæýýãýýð
àãóóëäàã áà íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í õîíîãò 96 ã,æèëä 35êã
æèìñ õýðýãëýõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Õ¿í õîíîãò 56øèðõýã ×àöàðãàíû ¿ð èäýõýä õîíîãèéí õýðýãöýýò
Ê,Ñ,Ä,Å,Â,Ð âèòàìèíóóäààð á¿ðýí
õàíãàãääàã.×àöàðãàíû æèìñèéã á¿ðýí áîëîâñðóóëæ
÷àäâàë ýì÷èëãýý,õ¿íñ,ãîî ñàéõíû îëîí òºðëèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ áîëíî.МУ-ын хот хºдºº
тºдийгүй Дэлхий, Олон Улсын түвшинд агаарын
бохирдол, цэвэр усны хомсдол, хэт их нүргээн дуу
чимээ, хэт үсрэнгүй хºгжил, хэт технологижилт ба
байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүний хомсдол гээд олон
асуудлууд хүн тºрºлхтºнд тулгарч түүний уршгаар хүн
тºрºлхтºн амин биеийн дархлаажилт, эрүүл энх
байдалдаа
байна.
2010 îíû 5 санаа
ñàðààñзовниж
öààøäàà
òîãòìîë

5

Байршил

Óâñ àéìàã

3

6

Тºслººс гарах үр
дүнгийн тойм

7

Тºсвийн нийт дүн

1. Тэргүүн зэргийн сортын Чацарганыг таримал буюу
үйлдвэрлэлийн аргаар гарган авч ард иргэддээ
нийлүүлнэ. Ард иргэд дотоодын үйлдвэрлэлийн сорт
бүхий чацарганыг ºдºр тутмын хүнс, эрүүл ахуй, гоо
сайхны хэрэглээндээ хэрэглэх боломж ºргºнººр
нэмэгдэнэ.
2 Тариалсан 20 га талбай дээд зэргээр ногоорч орчин
тойрны байгалийн гамшиг, эрсдлээс хамгаалагдаж,
зүлэг ногоожилтийн сан нэмэгдэж агаарын бохирдол
багасч, ус, чийгний нººц, боломж нэмэгдэнэ.
3. Улс орны газар тариалангийн хºгжилд хувь нэмэр
оруулах мºн аймгийнхаа иргэдийг ажлын байраар
хангах бºгººд Монголын ард түмэн тºдийгүй Олон
Улсын, Дэлхийн хүн тºрºлхтºнд бие физиологийн
амин дэм, эрүүл мэнд, гоо сайханы асуудалд том хувь
ªºðèéí
õºðºí㺺ð –
нэмэр оруулна.
Çýýëèéí õºðºí㺺ð –
Íèéò õºðºí㺠îðóóëàëò -

2. ИРГЭД , ААН БАЙГУУЛЛАГЫН ТАНИЛЦУУЛГА
Компаний түүх

Одоогийн үйл
ажиллагаа
Дүрмийн сан,
түүний ººрчлºлт,
хувьцаа эзэмшилт

Бүтэц зохион
байгуулалт,
удирдлага, хүний
нººц

Компаний эргэлтийн
хºрºнгийн эх
үүсвэр, Зээлийн
түүх

4

3. ЗАХ ЗЭЭЛИЙН СУДАЛГАА /Бүтээгдэхүүн, үнэ, хэрэглэгч,
өрсөлдөгч..../
Макро орчны судалгаа
Эдийн засаг
МУ-ын эдийн засаг чадавхжиж нэг хүнд ногдох ДНБ ºнººдºр 1500 орчим
ам.доллар болж ард түмний ахуй амьжиргаанд томоохон эргэлт хувьсалууд
гарч байна. Хүн амын орлогын түвшин жил ирэх тутам дээшилж бодит
худалдан авах чадвар дээшилж хэрэглээний сагсны барааны бүтцэд томоохон
ººрчлºлт орж байгаа болон оруулах шаардлагатай болоод байгаа юм. Өºрººр
хэлбэл хүн амын худалдан авах чадвар дээшлэхийн хэрээр ººрийн хувийн
эрүүл мэнд, гоо сайхандаа илүү ач холбогдол ºгч анхаарлаа хандуулан
байгалийн гаралтай цэвэр, амин дэм, витамин бүхий бүтээгдэхүүнийг хүнс
болон ахуйн хэрэглээндээ худалдан авач хэрэглэх хандлага ºсч байна. Ийм
учир Чацаргана, чацарганы үйлдвэрлэл эрхэлэхэд МУ-ын эдийн засгийн
орчны зүгээс маш том тааламжтай байдлыг буй болгож байгаа юм.
Мºн МУ-ын гадаад худалдааны эргэлт 2006 оноос эхлэн тогтворжиж
ашигтай зүүлэлттэй гарч Олон Улсын зах зээл дэхь нэр хүнд ºсч байгаа нь
Чацаргана, чацарганы бүтээгдэхүүнийг цаашид Олон Улсын зах зээлд
экспортлоход улам хүчтэй дэмжлэг түлхэцийг буй болгох нь тодорхой. Дэлхийн зэрлэг чацарганы 60 орчим хувь нь Монголд байдаг гэдэг. Монгод
Улсад 29150 га талбайд зэрлэг чацарганатай гэсэн судалгаа ч бий. Түүнээс
12378 га нь Увс аймгийн нутагт ургадаг юм билээ. Эдгээр тоо 1990 оноос
хойш ººрчлºгдсºн байх. 1986 оноос хойш албан ѐсны судалгаа дахин
хийгдээгүй байгаа. Зэрлэг чацарганы дэлхийн тосны тºв нь их нууруудын
хотгорт буюу Бºхмºрний голоос Тэсийн голын хºндийд байдаг гэдгийг дэлхийн
чацаргана судлаач эрдэмтэд нэгэнт тогтоосон. 1964 оноос “Шаамарын”
жимсний эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн харъя Улаангомын ХАА-н
нэгдсэн туршлага станцыг байгуулж, энэ ажлыг хариуцуулахаар тºрийн
Соѐрхолт гавъяат агрономч доктор Б. Лааган гуайг томилон ажиллуулж
байсан юм билээ. Лааган гуай уг ажлыг хэрэгжүүлэхээр 1965 оноос Алтайн
хязгаараас таримал чацарганы хэд хэдэн сортын суулгац авч ирж, Увсын
байгалийн чацарганы хэд хэдэн сонгомол дүрсийн чацарганыг цуглуулж
Улаангомын туршлага станцын талбайд тариалснаар Увсын таримал
5

чацарганы суурь тавигдсан. Энэ ажлын үр дүнгээр Увс аймагт Чандмань, Тэс,
Улаангом сортууд шинээр бий болж нэг таримал бутнаас 28-32 кг жимс
ургуулж чадсан юм. Сүүлийн 40 гаруй жилд чацарганыг суулгацаар үржүүлж
тариалах нутагшуулах шинэ сорт гаргаж авах, ургац нэмэгдүүлэх хураалтыг
механикжуулах үйлдвэрийн аргаар боловсруулж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх
талаар судалгаа туршилт үйлдвэрлэлийн ажлыг боловсронгуй болгох
чиглэлээр шинэ бүтээлийн патент, стандарт 30 гаруй батлагдаж 20 гаруй хүн
эрдмийн зэрэг хамгаалснаар оюуны зохих нººц бүрджээ. Уг ажлын үр дүнг
үйлдвэрлэлд хэрэгжүүлэх зорилгоор Улаан толгойд чацарганы бие даасан аж
ахуй байгуулж чацарганы үйлдвэрлэлийг хºгжүүлж байсан 1989 он гэхэд уг аж
ахуй 500 шахам га талбайд чацаргана тариалж 400 орчим тонн чацаргана
хураадаг болтлоо хºгжиж байсан юм. 1990 оноос зах зээлийн харилцаанд
шилжиж 2004 он гэхэд тус аймаг байгалийн чацарганыг оролцуулан 13 тонн
чацаргана хураах болтлоо уналтанд орсон . Бид чацарганы үйлдвэрлэлийг
сэргээн хºгжүүлж эдийн засгийн хºгжлийг дэмжин иргэдийн орлогыг
нэмэгдүүлж, ажилгүйдэл ядуурлыг бууруулах, экспортонд гаргаж орон
нутгийнхаа хºгжлийн гарц болгох нэг салбар нь чацаргана гэж үзэж. “Увсын
чацаргана” хºтºлбºр санаачлан боловсруулсан юм.
Хүн ам ,Нийгэм соѐл
Õ¿í àìûí íÿãòøèë 1.2 .
2007 îíû æèë ýöñèéí áàéäëààð íèéò 79473 õ¿í àì òîîëîãäñîíû 49.9 õóâü
áóþó 39624 íü ýðýãòýé, 50.1 õóâü áóþó 39849 íü ýìýãòýé÷¿¿ä .
Õ¿í àìûã íàñíû á¿ëãýýð àâ÷ ¿çâýë 45.0 ìÿíãà íü õºäºëìºðèéí íàñíû, 30.1
ìÿíãà íü 16 õ¿ðòýë íàñíû õ¿¿õýä, 4.3 ìÿíãà íü ºíäºð íàñòàí áàéíà.
19.9 ìÿíãàí ºðõèéí 46.5 õóâü íü õîò ñóóðèí ãàçàðò, 53.5 õóâü íü õºäººä
àìüäàðäàã.
Õ¿ñíýãò 1. Õ¿í àìûí òîî, ñóìààð

6

2003
Ñóì
Áàðóóíòóðóóí
Áºõìºðºí
Äàâñò
Çàâõàí
Ç¿¿íãîâü
Ç¿¿íõàíãàé
Ìàë÷èí
Íàðàíáóëàã
ªëãèé
ªìíºãîâü
ªíäºðõàíãàé
Ñàãèë
Òàðèàëàí
Ò¿ðãýí
Òýñ
Õîâä
Õÿðãàñ
Öàãààíõàéðõàí
Óëààíãîì
ÁYÃÄ ÄYÍ

Á¿ãä
3241
2261
1854
2261
2644
2725
2938
4881
2629
4335
3588
2245
5137
1867
6014
2463
2491
2598
26940
83112

2004

¿¿íýýñ:
ýìýãòýé
1578
1109
867
1173
1313
1365
1412
2359
1324
2179
1880
1112
2562
934
2973
1242
1202
1298
14000
41882

Á¿ãä
3152
2417
1906
2174
2692
2725
2941
4866
2776
4444
3602
2330
5146
1918
6065
2477
2590
2529
24859
81609

¿¿íýýñ:
ýìýãòýé
1554
1209
883
1114
1325
1359
1414
2378
1407
2262
1846
1159
2582
968
3012
1244
1257
1247
12782
41002

2005
Á¿ãä
2738
2217
1748
2052
2599
2749
2887
4935
2649
4526
3640
2245
5115
1877
6092
2440
2614
2462
25339
80924

¿¿íýýñ:
ýìýãòýé
1354
1115
859
1042
1262
1367
1394
2410
1345
2286
1928
1130
2570
937
3009
1255
1251
1205
13139
40858

2006
Á¿ãä
3014
2191
1784
1946
2626
2746
2918
4844
2644
4469
3707
2334
4906
1912
6112
2453
2615
2490
25501
81212

2007

¿¿íýýñ:
ýìýãòýé
1375
1066
866
990
1283
1362
1427
2389
1336
2278
1921
1172
2470
955
3002
1267
1262
1268
13263
40952

Á¿ãä
3074
2150
1820
2042
2620
2599
2872
4893
2620
4503
3768
2336
4499
1933
6053
2458
2663
2499
24071
79473

¿¿íýýñ:
ýìýãòýé
1361
1026
866
1042
1271
1236
1425
2402
1352
2278
1927
1154
2231
965
2997
1268
1308
1254
12486
39849

Õ¿ñíýãò 7.Àæèëëàã÷äûí òîî, ñóìäààð

Áàðóóíòóðóóí
Áºõìºðºí
Äàâñò
Çàâõàí
Ç¿¿íãîâü
Ç¿¿íõàíãàé
Ìàë÷èí
Íàðàíáóëàã
ªëãèé
ªìíºãîâü
ªíäºðõàíãàé
Ñàãèë
Òàðèàëàí
Ò¿ðãýí
Òýñ
Õîâä
Õÿðãàñ
Öàãààíõàéðõàí
Óëààíãîì
ÁYÃÄ ÄYÍ

Õºäºëìºðèéí íàñíû 1000 õ¿íä íîãäîõ
ажиллагчдын тоо

Ажиллагчдын тоо

Ñóì
2003
898
1033
1018
932
1232
1396
1429
2555
1185
1865
1697
1120
2249
984
2512
1216
1061
1415
6963
32760

2004
988
981
935
986
1294
1161
1435
2567
1180
1795
1738
1043
2289
925
2411
1283
1174
1227
7151
32563

2005
886
950
847
925
1185
1200
1346
2417
1122
1982
1701
1058
2192
976
2511
1200
1175
1159
7525
32357

2006
993
983
849
916
1231
1200
1179
2042
1063
2068
1777
1051
2036
941
2896
1238
1198
1234
7645
32540

2007
1239
1000
876
1050
1272
1098
1199
2151
1152
2168
1787
1065
1665
956
2564
1246
1253
1226
7726
32693

2003
513
913
911
750
910
904
927
978
905
782
824
960
905
910
809
951
865
1050
482
741

2004
561
771
833
813
904
757
894
978
821
743
820
813
928
863
753
930
887
920
526
737

2005
582
805
871
814
866
753
876
890
836
794
796
864
876
888
765
904
872
899
524
728

2006
523
827
816
827
866
734
750
771
790
846
806
817
843
866
878
912
872
913
523
719

2007
621
853
786
878
874
706
773
790
845
857
796
823
754
857
768
904
885
887
552
726

Õ¿ñíýãò 9. Àæèë ýðõýëäýã õ¿í àì (ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí ÷èãëýëýýð)

7

Ä/ä

Ñàëáàð
Á¿ãä

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17

պ人 àæ àõóé, àí àãíóóð,îéí àæ àõóé
Çàãàñ àí àãíóóð
Óóë óóðõàé,îëáîðëîõ ¿éëäâýð
Áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð
Öàõèëãààí, äóëààíû ¿éëäâýðëýë, óñàí
õàíããàìæ
Áàðèëãà
Áººíèé æèæèãëýí õóäàëäàà, ãýð àõóéí
áàðààíû çàñâàð
Çî÷èä áóóäàë, çîîãèéí ãàçàð
Òýýâýð, àãóóëàõûí àæ àõóé, õîëáîî
Ñàíõ¿¿ãèéí ã¿éëãýý õèéõ ¿éë àæèëëàãàà
¯ë õºäëºõ õºðºíãº, ò¿ðýýñ, áèçíýñèéí
áóñàä ¿éë àæèëëàãàà
Òºðèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà
Áîëîâñðîë
Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàëàìæ
Ñî¸ë óðëàã
Íèéãìèéí áîëîí õóâèéí ¿éë÷èëãýý
Áóñàä

2003

2004

2005

2006

2007

32760
23422
32
280
133

32563
23127
33
268
148

32357
22492
33
476
148

32540
22182
33
401
153

32693
21700
0
535
170

326

336

320

333

334

430

449

480

517

630

2720

2575

2824

2890

2930

144
860
120

159
877
131

282
749
171

293
844
196

315
840
239

50

49

90

123

167

1197
1467
805

1219
1527
848

1067
1730
850

1203
1796
891

1272
1958
900

727
47

773
44

570
75

587
98

615
88

Техник, технологийн орчны нөлөөлөл:
Чацарганы тариалалт болон үйлдвэрлэлийн технологи нь манай улсын зах
зээл дээр нэлээд хоцрогдмол байр суурьтай байна. Чацарганы
үйлдвэрлэлийн технологийн хамгийн чухал үе шат нь жимс хураалт болон
боловсруулалтын үе шатны асуудал байдаг ба энэ нь манай улсад ихэнхи
тохиолдолд гар аргаар хийж хэрэгжүүлж байгаа байдал нийтлэг байна.
Харин дэлхий дахинд чацарганы жимснээс зºвхºн тос, шүүсийг аваад
зогсохгүй илүү, нарийн түвшинд химийн элемент бүрийг нь ялган авч байна.
Чацарганад бүхий тºрлийн витамин, амин дэм, биологийн идэвхит бодис,
элементүүд агуулагдаж байдаг эдгээр элементүүд нь хүн тºрºлхтний хүнс
болон гоо сайхан, анагаах ухааны үнэт түүхий эд болж байдаг учир Олон
улсын түвшинд Чацарганы үйлдвэрлэлийн технологийн асуудалд хүчтэй
дэвшил ººрчлºлтүүд гарч байна.
Ялангуяа Орос болон Энэтхэг, Хятад улсууд чацарганы жимсний хураалт
болон боловсруулалтын асуудлыг үйлдвэрлэлийн аргаар боловсруулж байна.
Иймд манай дотоод үйлдвэрлэгч нар олон улсын түвшинд хэрэглэгдэж байгаа
технологийг хºрºнгº оруулалт хийх замаар нэвтэрүүлэх хэрэгтэй бºгººд энэ
нºхцºл байдал бүрэн нээлттэй байгаа юм. Тухайлбал ºнººдºр Япон улс Увс
аймагт олон улсын онгоцны нисэх буудал барьж байгуулах замаар чацарганы
8

экспорт, импортыг авч байхаар ажлыг тºлºвлºж байна.
Өнººдºр дотоодын зах зээл дээр манай Чацаргана үйлдвэрлэгч нар
чацарганы жимсийг 50-60 хувийн гарцтайгаар боловсруулж байгаа ба цаашид
100 хувь ашиглах, хаягдалгүйгээр эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хэрэгтэй
байна.
Улс төрийн нөхцөл байдал, хууль эрх зүйн зохицуулалт:
Чацаргана тариалалт, Чацарганы бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхэлэхэд МУын Улс тºр, хууль эрхзүйн орчны зүгээс асар ºндºр дэмжлэг, тааламжтай
байдлыг үзүүлж байгаа болно.
1) 2007 оны 1 – р сарын 1-нээс хүн амын болон аж ахуйн нэгжийн орлогын
албан татварын тухай хуулиудад ººрчлºлт орж орлогын татварын хэмжээ
10% болж буурсан зэрэг нь бизнес эрхлэгчдийн тºдийгүй хэрэглэгч, худалдан
авагчдын хувьд сайн үр дагавартай.
2) Засгийн газраас байгаль, орчныг дэмжих зорилгоор мод тарьж үржүүлэх,
зүлэгжүүлэх ажлыг тусгайлан хºхүүлэн дэмжиж Засгийн газрын тогтоолоор
мºнгºн урамшуулал, нºхºн олговорыг олгож байна.
3) Байгальд элдэв хор уршиггүй газар тариалан, хºдºº аж ахуйн
үйлдвэрлэлийг улсаас дэмжиж цэвэр ус болон газрын түрээсээс тодорхой
хэмжээгээр чºлººлж хºнгºлж байна.
4) Монгол улсын Засгийн Газрын хэмжээнд “Чацаргана” гэсэн тусгай хºтºлбºр
боловсрогдоод хэлэлцэгдэх шатандаа явж байна. ХХААЯ, БОЯ, НХХЯ-наас
дэмжигдэж байгаа.
5) БОЯ-наас "Ногоон хэрэм" нэртэй Засгийн газрын хєтєлбєр хэрэгжиж байгаа.
6) Монгол Улсын Засгийн Газрын Үйл Ажиллагааны Хºтºлбºр нь Чацаргана,
Чацарганы үйлдвэрлэл эрхэлэх асуудалд бүхий л талаар хамааралтай
байдлаар дэмжигдэж байгаа юм.
Олон Улсын орчны нөхцөл байдал
Олон Улсын түвшинд ºнººдºр Чацарганыг “Дэлхийн Ургамлын Хаан” хэмээн
тодорхойлж, албан бусаар ºргºмжилсºн байгаа ба учир нь чацарганад 30
гаруй тєрлийн витамин агуулагдах ба эмчилгээний асар єндєр үр дүнтэйг
ºдрººс ºдºрт мэдэрч, эрэлхийлж байна. Энэ үүднээс чацарганы нэг литр
тосны дэлхийн зах зээл дээрх үнэ 200-240 ам.долларт хүрч байна.
Сүүлийн хэдэн жил Японы эрдэмтэд судлаж японд Чацаргана гаргаж авах
тухай эрчимтэй ярьж байна. Мºн Чацаргана сансрын туршилтанд орж хосгүй
9

үр дүнг гаргасныг ялангуяа Оросын Холбоот Улс, дэлхийн хүн тºрºлхтºн
даяараа шагшин хүлээн зºвшººрч байгаа билээ. Чацаргана сансрын
туршилтанд орсноороо нэгд, Нислэгийн эмнэлэг биологийн салбарын эрдэм
шинжилгээний туршилтуудыг боловсруулах, хоѐрт, Сансрын нисэгчдийн хоол
хүнсийг боловсруулах зэрэг тус тус ажлуудад Чацаргана асар том үр дүн
ºгсºн байна.
Микро орчны судалгаа
Тухайн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний
Бүтээгдэхүүн , нийт хэрэглэгчийг судлана
үйлчилгээний
эрэлтийн
судалгаа

Чацаргана хэрэглэгчид жилээс
жилд ºсºн нэмэгдэж байна.
Чацаргана хүнсний болоод
эмчилгээний асар их ач
холбогдолтойг монголчууд бүрэн
хүлээн зºвшººрхººс гадна дэлхий
нийтээрээ хүлээн зºвшººрч эрэлт
хэрэгцээ ч жилээс жилд нэмэгдэж
байна. Тэр ч бүү хэл Японы
Ибараки мужаас чацарганыг жил
тутам 300 тн-г худалдан авах
санал ºгººд байна. Энэ нь
чацаргана гадаад зах зээлд эрэлт
ихтэй байгааг харуулж байна.
Монголчууд ºнººдºр Чацарганыг
хүнсний зориулалтаар ºргºн
хэрэглэж байгаа бºгººд зºвхºн
Монголын Ундаа, Жүүсний зах
зээлийн хэрэгцээг хангахад 10 000
орчим га талбайд тариалах
шаардлагатай гэсэн
мэргэжилтнүүдийн тооцоолол
байна.

Зорилтот хэрэглэгчид

Óâñ àéìàã áîëîí Ãàäààä îðíóóäðóó
ýêñïîðòëîõ

Боломжит хэрэглэгчид

Óâñ àéìãèéí á¿õ ñóì áîëîí îéð
îðøèõ Ховд, Баян ºлгий, Çàâõàí
Òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã 80000 õ¿í
õýðýãëýæ áàéíà

Хичнээн хүн тухайн бараа үйлчилгээг
хэрэглэж

10

Өрсºлдºгчдийн
Зах зээлийн эдийн засагт шилжихээс ºмнº манай гол түүхий эд болох
судалгаа
чацаргана нь хувиараа тариалан эрхлэгчид, хоршоодуудад тºвлºрч,
тэдгээр нь ººрсдºº боловсруулж хэрэглэдэг байсан. Харин ºнºº үед
салбарын хувьд ºрсºлдººн ширүүсч, тариалангийн аж ахуйг хувьчилсны үр
дүнд пүүс компани, хувь хүмүүс тус бүрдээ ямар нэгэн хэмжээгээр
чацарганы бизнес эрхлэх болсон нь үнэхээр их ºрсºлдººнийг бий болгож
байна. Чацарганы ºрсºлдººний байр суурийг Олон Улсын түвшинд болон
Дотоодод гэсэн 2 ангиллаар авч үзэж байна.
Олон Улсын түвшний өрсөлдөгчид:
Хамгийн ихээр тариалдаг ºрсºлдºгчид болох Хятад, Энэтхэг, ОХУ зэрэг
орнууд, харьцангуй бага хэмжээгээр тариалдаг Герман, Финлянд зэрэг
улсууд Монголын Чацарганы хувьд олон улсын түвшний ºрсºлдºгчидºд
тооцогдож байна.
Дотоодын түвшний өрсөлдөгчид:
Дотоодын зах зээлд ºрсºлдºгч компаниудыг авч үзвэл Чацаргана
тариалдаг болон Үйлдвэрлэгч компаниуд, Чацарганыг боловсруулагч болон
эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компаниуд гэсэн 2 ангилалд авч үзэж
болно.
“Ентүм” 300 га газар
“Увс Хүнс” 100 орчим га газар
Ус эрдэнэ 15 га газар
Байгаль эх 10 га газар
Бусад аж ахуйн нэгж иргэд) 80 орчим га газарт
Нийт Тариалалт 505 орчим га газарт тариалалт эрхэлж байна.
Томоохон өрсөлдөгчдийн товч мэдээлэл:
“UFC” групп - Хуучин Увс аймгийн Чацарганы аж ахуйг сэргээн ашиглаж
байгаа. Хуучины суулгацаас авч байгаа нь /ургац муутай/ тэдний
үйлдвэрлэлийн нийлүүлэлт бага байх тºлºвтэй байсан. Гэсэн хэдийч тэд
түүхий эдээ хувь хүмүүсээс /нутгын иргэдээс/ жижиглэнгээр авч
үйлдвэрлэлдээ ашигладаг ба энэ нь түүхий эдийн нººцийн ихэнхи хувийг
эзэлдэг байна. Мºн үүнээс гадна зэрлэгээр ургаж байгаа чацарганыг
ашигладаг.
Ганц увс аймгаар зогсохгүй олон аймаг сумдаар зэрлэг чацарганы талбай
эзэмшдэг ба ººрийн тариалангын талбайтай. Тэд ºнгºрсºн зун ººрийн
талбайнууддаа шинэ суулгац суулгасан бºгººд энэ нь 3-4 жилийн дараа
маш их хэмжээний ургац хурааж эхлэнэ.
“Ентүм” ХХК – Томоохон хэмжээний чацарганы аж ахуй эрхэлдэг ба
чацаргана, үхрийн нүд болон чацарганы жимс, навч, тос /үрийн, хальсны,
жимсний/, үлдэгдэл шаар зэргийг боловсруулан гаргадаг байна. Өºрсдийн
эх мод /эх цэцэрлэг/ ургасан мºчрийг авч газар суулган чацарганы модоо
тариалдаг бºгººд тºв аймгийн Рашаантад 200 орчим га-д чацаргана
тариалдаг. Тэдний үндсэн бүтээгдэхүүн бол чацарганы тос байдаг бºгººд
шинэ ургацаа ашиглан сироп хийж эхэлж байгаа.
Увс аймгийн хуучнаар Улаантолгойн сангийн аж ахуйн суурин дээр Улаан
толгойн “Чацаргана” ХХК ажиллаж байна. Түүнийг Монгол улсын гавьяат
нэгдэлчин Г.Баазар даргатай, агрономич Н.Ганчимэг /2005 онд ХААИС
тºгссºн/ нар ажилладаг. Тус компани нийт 380 га газартай 60-70 га-д 60-70
мянган чацарганы мод 20 жил ургаж үр жимсээ ºгч байна. Жилд 20 тн
хүртэл жимс хурааж авна. Түүнийгээ Говь-Алтай аймгийн Т.Гантºмºр
захиралтай “Ентүм” ХХК-д нийлүүлдэг, түүний салбар нь болж ажилладаг
11

юм байна.

Түүхий эд
материал
нийлүүлэлт

Манай улсад маш олон аж ахуй нэгж газар тариалан эрхлэх зорилгоор
байгуулагддаг байна. Тэдний ихэнхи нь хүнсний ногоо тариалдаг бºгººд
цаашидаа ººрийн талбайдаа чацаргана тарих тºлºвлºгººтэй байдаг нь
судалгааны явцад харагдаж байлаа. Энэ нь цаашид түүхий эдийн
нийлүүлэгчидийн тоо нэмэгдэх хандлагыг харуулж байна.
Ер нь манайд Чацарганы “Даркатун”, “Масличная”, “Улаан гом”, “Чандман”,
“Тэс” зэрэг сортууд нутагшсан байдаг.

12

Ажиллах
хүчний
судалгаа

Àéìãèéí õýìæýýíä 880 á¿ðòãýëòýé àæèëã¿é÷¿¿ä áàéãàà íü
õºäºëìºðèéí íàñíû íèéò õ¿í àìûí 2.0 õóâèéã, ýäèéí çàñãèéí èäýâõèòýé õ¿í
àìûí 2.6 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. 2003 îíîîñ 624 õ¿íýýð áóþó 41.5 õóâèàð,
2004 îíîîñ 703 õ¿íýýð áóþó 44.4 õóâèàð, 2005 îíîîñ 1038 õ¿íýýð áóþó 54.1
õóâèàð, 2006 îíîîñ 1014 õ¿íýýð áóþó 53.5 õóâèàð òóñ òóñ áóóðñàí áàéíà.
Õ¿ñíýãò 11. Àæèëã¿é÷¿¿äèéí òîî, ñóìäààð

Áàðóóíòóðóóí
Áºõìºðºí
Äàâñò
Çàâõàí
Ç¿¿íãîâü
Ç¿¿íõàíãàé
Ìàë÷èí
Íàðàíáóëàã
ªëãèé
ªìíºãîâü
ªíäºðõàíãàé
Ñàãèë
Òàðèàëàí
Ò¿ðãýí
Òýñ
Õîâä
Õÿðãàñ
Öàãààíõàéðõàí
Óëààíãîì
ÁYÃÄ ÄYÍ

Õºäºëìºðèéí íàñíû 1000 õ¿íä íîãäîõ
ажилг¿éч¿¿д

Ажилг¿éч¿¿дын тоо

Ñóì
2003
25
24
53
28
21
27
45
39
21
39
40
29
35
9
45
40
39
18
927
1504

2004
29
12
38
20
21
32
18
26
21
35
44
30
44
14
53
30
33
13
1070
1583

2005
18
33
47
29
22
30
49
54
18
34
40
27
51
26
69
21
48
36
1266
1918

2006
22
30
33
31
22
29
62
60
17
36
41
26
31
24
39
25
28
18
1320
1894

2007
31
27
42
20
17
7
24
73
5
29
25
14
15
23
39
24
11
17
437
880

2003
14
22
47
23
16
17
29
15
16
16
19
25
14
8
14
31
32
13
64
34

2004
16
9
34
16
15
21
11
10
15
14
21
23
18
13
17
22
25
10
79
36

2005
12
28
48
26
16
19
32
20
13
14
19
22
20
24
21
16
36
28
88
43

2006
12
25
32
28
16
18
39
23
13
15
19
20
13
22
12
18
20
13
90
42

2007
16
23
38
17
12
5
16
27
4
12
11
11
7
21
12
17
8
12
31
20

Õºäºëìºðèéí íàñíû ìÿíãàí õ¿í àìä 20 àæèëã¿é÷¿¿ä íîãäîæ áàéãàà
íü 2003 îíîîñ 14 ïóíêòýýð, 2004 îíîîñ 16 ïóíêòýýð, 2005 îíîîñ 23 ïóíêòýýð,
2006 îíîîñ 22 ïóíêòýýð áàãà áàéíà.

3.1 Бүтээгдэхүүн

Чацаргана жигдийн бүлэгт багтдаг, 1.5 -5 м ºндºр, ºтгºн мºчиртэй, олон
13

наст мод хэлбэрийн бутлаг ургамал юм. Биологи-ботаникийн шинж
чанараараа хоорондоо ялгагддаг гурван дүрсийн дотроос жимсэндээ хамгийн
их тостой, хүйтэн даах чадвар сайн, хэлбэр болох яшилдуу чацаргана манай
оронд зэрлэг байдлаар ургана.
Чацарганы бутнаас эхний 3-5 жилд үндсэн мºчир, түүнээс хойш зүг бүрлүүгээ
салаалсан жимст мºчир ургана. Иймээс бутны дунд хэсэгт жимсгүй хоосон зай
үлддэг. Чацарганы мºчир 20 – 30 см урт, 0.3 – 0.9 см ºргºн, үзүүрлүүгээ
шºвхºрч нарийссан навч, 2 – 7 см урт ºргºсººр бүрхэгдсэн байдаг. Харин
тарьмал чацарганы мºчир бараг ºргºсгүй. Энэ нь түүний давуу тал юм. Бутны
үндэс 15 – 100 см хүртэлх гүнд зүг бүрт салаалж ургана. Харин тарьмал
чацарганы үндэс 10 – 60 см гүнд тархана. Манай оронд чацарганы жимс 4-р
сарын сүүлч, 5 –р сарын эхнээс эхлэн 150 – 160 хоногт ургаж 8 – р сарын
сүүлч, 9 –р сарын эхээр боловсорч дуусна. Чацарганыг үрээр үржүүлэхэд 5 – 6
насандаа, үндэслүүлэн мºчрººр үржүүлэхэд 2 – 3 насандаа эхлэн жимслэж,
10 – 15 жил ургацаа ºгдºг.
Чацарганы жимсний үндсэн бүтээгдэхүүн нь тос шүүс юм. Түүний тос нь А, Е
витамин, фосфолипид, холин, бетаин, тосны хүчил агуулах бºгººд жимсний
зººлºн эдийн 2.8 - 8 хувь, үрийн 12 – 13 хувь нь тос байдаг. Зººлºн эдийн
тосонд каротиноид 225 – 378 мг%, каротин (A витамин) 4 – 6.3 мг%,
токоферол (Е витамин) 170 – 330 мг%, харин үрний тосонд каротиноид
харьцангуй бага 23 – 36 мг% агуулагдана.
Биологийн хүчтэй идэвхит бодис болох стерол зººлºн эдийн тосны 1.24 –
2.39%, үрийн тосны 1.2 – 2.12% эзэлнэ. Чацарганы тосны энэхүү онцлог чанар
нь уг жимсийг эмийн үйлдвэрийн үнэт түүхий эд болгож, түүний тосыг бүрэн
ялгаж авахад судлаачид гол анхаарлаа хандуулж ирэв. Чацарганы шүүсэнд
аскорбины хүчил 68 – 144.9 мг%, бетаин 295.4 – 370.8 мг% холин (В4
витамин) 2.95 – 35.5 мг%, Р витамины бодис 95.8 – 217.8 мг%, катехин 81 –
209.7 мг%, агуулагдана.
3.2 Үнэ

Үзүүлэлт

Миний борлуулах Өрсөлдөгчийн Зах зээлийн үнэ
үнэ

үнэ

14

1.

Хэрэглэгчийн
худалдан авах

Үнэ зах зээлийн
3500тºгрºг
ºртºгººс хямд учир
худалдан авах
боломжтой.
Боломжит ¿íèéí
Зах зээлийн
ñòðàòåãè
жишиг ºртºг

3500тºгрºг

2.

чадвар
Үнэ тогтоох аргачлал

3.

Ялгагдах онцлог

чанартай, эрүүл
бүтээгдэхүүнээрээ.

Илүү бусдад
танигдсан

Ýðýëò
íèéë¿¿ëýëòèéí
õóóëèàð

4.

Баримтлах үнийн

Õÿìä ¿íý, ÷àíàð

Зах зээлийн
жишиг
ºрсºлдººнд
тааруулж

Õÿìäðàõ
õàíäëàãàòàé

бодлого

Ýðýëò
íèéë¿¿ëýëòèéí
õóóëèàð

3.3 Хэрэглэгч
№ Үзүүлэлт

Миний хэрэглэгч

1.

чадвар

Õýðýãëýã÷èéí õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðò íèéöñýí,
боломжит ºðòºãòýé . Ãàçàð äýýð íü ¿éëäâýðëýãäýæ
áàéãàà ó÷ðààñ ºðñºëäºã÷äèéíõººñ õÿìä, ÷àíàðòàé
ýðýëòýíä íü íèéöñýí á¿òýýãäýõ¿¿í þì.

Хэрэглэгчийн
байршил

Óâñ àéìãèéí òºâ Óëààíãîì õîòûí õýðýãëýã÷ áîëîí 19
ñóì èðãýä, Îéðûí Õîâä, Áàÿí ºëãèé, Çàâõàí àéìãèéí òºâ

Хэрэглэгчийн
худалдан авах

2.

3. Хэрэглэгчийн онцлог

4.

Хэрэглэгчийн
сонирхол

ªðãºí õýðýãëýýíèé á¿òýýãäýõ¿¿í ó÷ðààñ õýðýãëýã÷ ºðãºí
ìºí áóñàä ºðñºëäºã÷èéí á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ õÿìä ýð¿¿ë
ìýíäèéí øààðäëàãà õàíãàñàí
Õýðэглэгчийн сонирхолд нийцсэн боломжийн ¿íý, ýð¿¿ë
ìýíäèéí øààðäëàãà õàíãàñàí á¿òýýãäýõ¿¿í

15

3.5 SWOT шинжилгээ
Дотоод орчны шинжилгээ
Давуу тал : Ìàø ñàéí çîõèîí

Гадаад орчны шинжилгээ
Боломж /Гадны эерэг нºлººлºл/:
Óâñ àéìàãò ¿éëäâýðëýæ áàéãàà ó÷ðààñ
áàéãóóëàãäñàí õàìò îëîí, ò¿¿õèé
áóñàä èìïîðòîîð îðæ èðæ áàéãàà ìºí
ýäèéí íººö áîëîìæ èõòýé ºðòºã õÿìä, äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ õÿìä ìºí ýð¿¿ë
÷àíàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã.
ìýíäèéí øààðäëàãà õàíãàñàíààðàà
áóñäààñ äàâóó òàëòàé.
Давуу талаа хэрхэн бэхжүүлэх вэ?
ªðñºëäºã÷èä íýìýãäñýí ÷
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðàà ìóóäàõã¿é
àæèëëàõ
Сул тал:
Хºрсºн дэх хорхой шавьжийг сайн
устгаагүйгээс ургац муу ургац эрүүл

Боломжоо хэрхэн ашиглах вэ?
Çàõ çýýëäýý îéðõîí ó÷ðààñ ¿íý
боломжийн зах зээлийн ºртºгººс хямд
òîãòîîíî.
¯íý õÿìä ÷ ñàéí ÷àíàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýæ õýðýãëýã÷ýý òàòíà.
Аюул /Гадны сөрөг нөлөөлөл/:
Ãàäíààñ øèíý øèíý ¿éëäâýðëýë¿¿ä
íýìýãäýõ áîëîìæòîé.

мэндийн шаардлага хангахгүй байх
мºн хºрсний бордоогоо сайн
хийгээгүйгээс ургац муу авах
Сул талаа хэрхэн арилгах вэ?
Хºрсºº сайн бордоолох мºн хортон
шавьжийг сайн устгах ингэснээр сул
талаа арилгаж болно.

Аюулаас хэрхэн зайлж гарах вэ?
¯éëäâýðëýëýý ºðãºæ¿¿ëæ ººð ººð
òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä íýìæ
¿éëäâýðëýíý.
¯¿íä: Чацарганы тºрлийн ундаа,
тос,жүүс, дарс, компот гэх мэт

ТӨСЛИЙН ТӨЛӨВЛӨЛТИЙН ХЭСЭГ

4. а Маркетингийн тºлºвлºгºº \ Үйлдвэрлэлийн тºслийн хувьд
тооцох загвар \
Маркетингийн иж бүрдэл

Нэрлэж бичнэ үү

Бүтээгдэхүүн

Чацаргана тариалах

16

Борлуулах үнэ

1кг нь 3000 тºгрºг

Борлуулалтын суваг

Óâñ àéìãèéí áîëîí áóñàä îéð ñóìûí
¿éë÷èëãýýíèé ãàçðóóäààð

Урамшуулал

Áîðëóóëàã÷, äàìæóóëàí áîðëóóëàëã÷äûí
óëèðàë á¿ðèéí óðàìøóóàë çàðëàõ áîëíî.
Áîðëóóàëòûí õýìæýýíèé 2 õóâèàð ìºíãºí
ñóóðèàð òîîöíî.

үЫ Й

1. Õºðºí㺠îðóóëàëòûí òîîöîî
Òºãðºãººð
¹

Õºðºíãèéí æàãñààëò

ªºðèéí

Çýýëèéí

õºðºí㺺ð

õºðºí㺺ð

1. Ýðãýëòèéí õºðºíãº
Êîìïüþòåð

1,500,000

Øèðýý,ñàíäàë

435,000

Суулгац

162,000,000

Шатахуун

42,500,000

Хºрс бордох бордоо(Азафос,

2,100,000

Ризобактер)
Хºрс ариутгах химийн бодис
Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí ä¿í

1,250,000
1,935,000

207,850,000

Ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãº
Бүхээгтэй порентор машин

3,500,000

/1øèðõýã/
Хадгалалтын байр

12,000,000

Трактор

7,000,000

Хашаа

13,150,000

Шон

18,000,000

Хортон шавьж ширших машин

4,000,000
17

Ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãèéí ä¿í

15,500,000

42,150,000

Íèéò õºðºí㺠îðóóëàëòûí ä¿í

17,435,000

250,000,000

Òºñëèéí íèéò õºðºíãº

267,435,000

îðóóëàëò

2. Æèëèéí áîðëóóëàëòûí îðëîãûí òîîöîî
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé

Õýìæèõ

Íýãæ ¿íý

¯éëäâýðëýë

¯éëäâýðëýë

Íèéò ä¿í

òºðºë

íýãæ

Ìÿí.òºã

/ñàðä /

/æèëä /

Ìÿí.òºã

Чацаргана

Тí

3000

22тн

260тн

780,000,000

Íèéò

Ìÿí.òºã

780,000,000

áîðëóóëàëòûí
îðëîãî
3. Áîðëóóëàëòûí ïðîãíîç
Îíóóä

×àöàðãàíû áîðëóóëàëòûí ïðîãíîç

Íèéò áîðëóóëàëò

Øèðõýã

Ìÿí.òºã

Ìÿí.òºã

2012

260тн

3000

780,000,000

2013

300 тн

3000

900,000,000

2014

300 тн

3000

900,000,000

2015

300 тн

3000

900,000,000

Íèéò òºñëèéí

3,480,000,000

ä¿í

Зардлын тооцоо
Шууд зардал
Шаардагдах түүхий эд, материалын зардал

Нэр тºрºл

Нийт үнэ мян.тºг
18

1

Чацарганы
суулгац
Хºрс
боловсруулах
Хºрс
ариутгах
Хºрс бордох

162,000,000

3200,000

7

Хºрс
сийрэгжүүлэх
Чацарганы
цэцэрлэг
бордох
Хор цацах

8

Шатахуун

42,500,000

Íèéò ºðòºã

286,775,000

2.
3.
4
5
6

75,000,000
1250,000
1,100,000

1,100,000
625,000

Õºðñ áîëîâñðóóëàõ.
Ñîíãîñîí òàëáàéäàà õàìãààëàãäñàí õºðñ áèé áîëãîõ øààðäëàãàòàé.
Òàëáàéí õýìæýý 250*4/ 50,000 ì/êâ øàâàðòàé õºðñèéã 30 ñì ã¿í ãàðààð
õóóëæ 10 êì äîòîð 40 ì /êóá øàâàð 纺æ àñãàíà. Ýíý íü 8 ìàøèí
øàâàð 10 êì òýýâýðëýíý ãýñýí ¿ã þì. Õºðñ õóóëñíû äàðàà òàëáàéí
èë¿¿äýë óñ ãàäàãøèëæ áàéõààð íàëóó øóóäóó òàòíà.Óõàæ çàéëóóëñàí
õºðñèíé îðîíä 3 ìàøèí õàéðãà 10 êì-ýýñ, 3 ìàøèí áóóö 20 êì-ýýñ, 3
ìàøèí õàð øîðîî 30 êì-ýýñ òóñ òóñ òýýâýðëýæ èðýõýýð òîîöîâ.
Õºðñ áîëîâñðóóëàõ íèéò 75,000,000 çàðäàë ìÿíãàí òºãðºã
Õºðñ àðèóòãàõ.
Õºðñèéã õèìèéí ÿíç á¿ðèéí áîäèñ õýðýãëýæ àðèóòãàíà. Õºðñèéã
àðèóòãàõ íü õºðñ äàâñæèõ, ÿíç á¿ðèéí õîðòîí øàâüæààñ õàìãààëàõ ,
ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý áîëíî. Õºðñ àðèóòãàõ çàðäàëä 1250,000 òºãðºã
áîëíî.
Õºðñ áîðäîõ.
Õºðñèéã Àçàôîñ, øèíãýí áîðäîîãîîð áîðäîõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé. 1 ãà
òàëáàéä 10 ë-èéã óñàíä õîëüæ óñëàõ áàéäëààð áîðäîæ áîëíî. ̺í
Ðèçîáàêòåðèéí áîðäîî õýðýãëýâýë ¿ð ä¿íòýé. 8-10 êã/ ãà íîðìîîð ¿ðñëýã
òàðèõ áà ¿¿ðýíä íü õèéæ ºãíº. Áîðäîõ àæèëëàãààíû çàðäàëä 8 õ¿í
ºäºðò çàðöóóëíà. Áîðäîîíû íèéò çàðäàëä 1,100,000 òºãðºã áîëíî.
Õàøàà áàðèõ çàðäàë.
Õàìãààëàëòûí òîðîí õàøàà áàðèõàä 7500 øîíãèéí í¿õ óõàõ
øààðäëàãàòàé áºãººä íýã í¿õèéã 300 òºãðºãººð óõóóëæ 400 ì òîðîí
19

õàøàà áàðèõàä 16 õ¿í ºäðèéí àæèë ã¿éöýòãýíý.Íýã õ¿í ºäºðò äóíäæààð
3000 òºãðºãèéí öàëèí îëãîíî.
×àöàðãàíû ñóóëãàö àâàõ çàðäàë
×àöàðãàíû ñóóëãàöûã 1500 òºãðºãººð õóäàëäàæ. àâíà ãýæ òîîöîâ .
Á¿ãä
41250 ñóóëãàö *1500 òºã= 61,875,000ìÿí òºã.
Ñóóëãàö òàðèàëòûí ¿åä áîðäîõîä ãàðàõ çàðäàë
Ýðäýñ, øèì áîðäîîã ñóóëãàö òàðèõ í¿õýíä õèéæ õîëèõîä ãàðàõ çàðäàë
Íýã í¿õýíä ýðäýñ, øèì áîðäîî æèãíýí 纺æ õàð øîðîîòîé õîëèõîä 80
òºãðºãèéí õºëñ îëãîíî.
Á¿ãä 41250*80òºã = 3,300,000òºã.
Õºðñ ñèéðýãæ¿¿ëýõ ,õîã óðãàìàë óñòãàõàä ãàðàõ çàðäàë .

Öýöýðëýãèéã áîðäîõîä ãàðàõ çàðäàë

Öýöýðëýãèéí òàëáàéã Àçîôîñ øèíãýí áîðäîîãîîð 60ë/ãà ¿éë÷ëýõ òóíãààð
òîîöîæ ýõíèé 3 æèë áîðäîíî .1-2 æèë ºí溺ä äàõèí áîðäîõ áàéäëààð
õºðñºº ñàéæðóóëæ óðãàöàà íýìýãä¿¿ëíý

×àöàðãàíû öýöýðëýã, áîðäîõ
Öýöýðëýã 4 íàñ õ¿ðñíýýñ õîéø 2 æèë òóòàìä àçîôîñûí áîðäîîãîîð
60ë/ãà ¿éë÷ëýõ áîäñûí òóíãààð òîîöîæ íýã óäàà áîðäîíî .50 ãà öýöýðëýã
áîðäîõîä
1,100,000

Óñàëãàà õèéõ çàðäàë
Öýöýðëýã÷èí õ¿í àæèëûí 8 öàãò
÷àöàðãàíû 1 ãà òàëáàéã
óñàëíà.Öýöýðëýãèéã õàâàð çóíû óðãàëòûí õóãàöààíä 11 óäàà óñàëàõààð
òîîöîõîä 50 ãà-ä 16 õ¿í ºäºðò øààðäàíà
Á¿ãä 1,500,000òºã .
Õºðñ ñèéðýãæ¿¿ëýõ ,õîã óðãàìàë óñòãàõ çàðäàë
Öýöýðëýãèéí òàëáàéã óñàëñàíû äàðàà õºðñ ýâäýð÷ õàòàæ àí öàâ
¿¿ñýõýä õºðñ ñèéðýãæ¿¿ëýõ ,õîã óðãàìàë óñòãàõ àæèëãààã íýã íü çýðýã
ÿâóóëíà.×àöàðãàíû öýöýðëýãèéí ýãíýý õîîðîíäûí çàéã áàãà îâðûí
òðàêòîðûí àãåðãàòààð
ñèéðýãæ¿¿ëæ
¿ëäýõ çàéã ãàð
áàãàæààð
ñèéðýãæ¿¿ëíý.

Áàãà îâðûí òðàêòîðààð õºðñ ñèéðýãæ¿¿ëýõ çàðäàë
Ãàð áàãàæààð õºðñ ñèéðýãæ¿¿ëýõ
Òåõíèêýýð ñèéðýãæ¿¿ëýõýä àâòàãäàõã¿éãýýð ìîäíû ¸ðîîëä ¿ëäýõ 1.2 ì
ºðãºí çóðâàñûã ãàð áàãàæààð ñèéðýãæ¿¿ëíý. Ýíý á¿ãä íü 0.4 ãà òàëáàéã
20

Áîëîõ áºãººä Çóíû òóðø á¿õ òàëáàéã 11 óäàà ñèéðýãæ¿¿ëýõýä Á¿õ
çàðäàë íü 3200,000òºã áîëíî.
×àöàðãàíû öýöýðëýãèéã ºâ÷èí ,õîðòíîîñ õàìãààëàõ
Ìàíàé îðíû àëü ÷ á¿ñ íóòàãò ÷àöàðãàíû öýöýðëýãò õîðòîí øàâüæ ýëâýã
òîõèîëäîíî.×àöàðãàíû ÿëààã 6 ñàðûí ñ¿¿ë÷ 7 ñàðûí ýõýýð èä
нисэлтийн үед ”децис ” ”Актейлик” ”Конфидор “-çýðýã õîðîîð ø¿ðøèã÷
ìàøèíààð ø¿ðøèæ óñòãàíà.250ë óñàíä 0.5 ë äåöèñ õîð íàéðóóëæ 1 ãà
òàëáàéä öàöíà.
Õîðíû ¿íý 0.5 ë *25000¥ = 12.5 ìÿí òºã.
Õîð öàöàã÷ ìàøèíààð õîð öàöàõ çàðäàë íü áàãà îâðûí òðàêòîðààð
õºðñ ñèéðýãæ¿¿ëýõòýé àäèë 625,000òºã çàðäàë ãàðíà.

4. Орон тоо хөдөлмөрийн хөлсний тооцоо
Ажиллагсад
д/д Ажлын байр
1
2
3
4
5
6
7

Дарга
Зºвлºх
агрономич
Ерºнхий
Менежер
Агрономич
Тариаланчид
Туслах
ажилчид
Манаач
Дүн

Ажлын
цаг

НДШ,
ЭМД
/сараар/
63,000
52,500

Бүгд/
жилээр

8
8

Нэг
Ажилчны
ээлжинд цалин
/сараар/
1
300,000
1
250,000

8

1

200,000

42,000

2,904,000

8
8
8

2
16
8

185,000
185,000
175,000

77,700
621,600
294,000

5,372,400
42,979,200
20,328,000

1

155,000

32,550
187,550
1,108,800 79,757,150

4,356,000
3,630,000

Ýð÷èì õ¿÷íèé çàðäàë
Цахилгаан ºдºрт /6KW/

76 тºг KW

164,160

Шууд бус зардал
1. Үндсэн хөрөнгийн элэгдлийн зардал

21

Ä/ä

Àíãèëàë

Нийт дүн

Æèëèéí

(мян.тºг)

ýëýãäýë

Ýëýгдлийн дүн

õîðãîäëûí
øèìòãýëèéí
íîðì%
1.

Á¿õýýãòýé

3,500,000

2%

70,000

порентор машин
/1øèðõýã//
2.

Хадгалалтын байр

12,000,000 2%

240,000

3

Трактор

7,000,000

2%

140,000

4

Хашаа

13,150,000 2%

263,000

5.

Шон

18,000,000

2%

360,000

6.

Хортон шавьж

4,000,000

2%

80,000

ширших машин
7.

Êîìïüþòåð

1,500,000

2%

30,000

8.

Øèðýý,ñàíäàë

435,000

2%

8,700
831,700

Нийт дүн

2. Áîðëóóëàëòûí çàðäàë
¹ Áîðëóóëàëò
õèéõ ãàçàð

íèéò

Òîñëîõ

óðò

ìàòåðèàëûí ìàòåðèàëûí тоо /ñàðä/
õýìæýý

Òîñëîõ

Эргэлтийн Æèëýýð

íýãæèéí ¿íý

литр
Óëààíáààòàð 2900
õîò

1340

1

52,000,000

км

Нийт

52,000,000

3. Зар сурталчилгааны зардал

Íýð òºðºë

Улиралд

Çàð ñóðòàë÷èëãààíû 50,000

Жилд,
мян.төг
200,000

çàðäàë
22

Дүн

200,000

Õàíãàìæèéí зардал

Зардлын нэр

Зардлын

Зардлын хэмжээ

хэмжээ

жилд

Сард
1

Харилцаа холбооны зардал

10,000

120,000

2

Компьютер техникийн

1,667

20,000

үйлчилгээ
3

Бичиг хэргийн зардал

14,533

174,400

4

Хºдºлмºр хамгааллын

16,667

500,000

зардал
Дүн

814,400

Нийт зардлын товчоо
Зардлын ангилаë

Øóóä çàðäàë

Øóóä áóñ çàðäàë

Зардлын төрөл

Æèëä

Шаардагдах түүхий эд,
материалын зардал

286,775,000

Хºдºлмºрийн зардал

79,757,150

Ýð÷èì õ¿÷íèé çàðäàë

164,160

Øóóä çàðäëûí ä¿í

366,696,310

Үндсэн хºрºнгийн
ýëýãäëèéí çàðäàë
Зар сурталчилгааны

831,700
200,000

зардал
Áîðëóóëàëòûí çàðäàë

52,000,000

Õàíãàìæèéí çàðäàë

814,400

Хүүгийн зардал /сарын

36,000,000

1.2 %/
23

Øóóä áóñ çàðäëûí ä¿í
Íèéò çàðäàë

89,846,100
456,542,410

Бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг
456,542,410:260тн=1756

3.4 Санхүүгийн үр ашгийн тооцоо
Төслийн жилийн эдийн засгийн үр ашгийн тооцоо
Бүтээгдэхүүний тºрºл

Нийт дүн сая.тºг

Чацаргана
Нийт борлуулалтын орлого

780,000,000

Үйлдвэрлэлийн зардал
Шаардагдах түүхий эд, материалын
çàðäàë

286,775,000

Хºдºлмºрийн зардал

79,757,150

Ýð÷èì õ¿÷íèé çàðäàë

164,160

Үндсэн хºрºнгийн элэгдлийн зардал

831,700

Зар сурталчилгааны зардал

200,000

Áîðëóóëàëòûí çàðäàë

52,000,000

Õàíãàìæèéí çàðäàë

814,400
24

Хүүгийн зардал /сарын 1.2 %/

36,000,000

Íèéò ¿éëäâýðëýëèéí çàðäàë

456,542,410

НӨАТ

78,000,000

Татвар ногдох орлого

245,457,590

Орлогын албан татвар

24,545,759

Цэвэр ашиг

220,911,831

Хөрөнгө оруулалтын зээлийн эргэн төлөлтийн хуваарь

25

Он

2010 îí

Сарууд Зээлийн
үндсэн төлбөр

Үндсэн
зээлийн
үлдэгдэл

5
6

0
0

250,000,000 3,000,000
250,000,000 3,000,000

Сард
төлөх
нийт зээл
төлөлт
3,000,000
3,000,000

7
8

0
0

250,000,000 3,000,000
250,000,000 3,000,000

3,000,000
3,000,000

9
10

0
0

250,000,000 3,000,000
250,000,000 3,000,000

3,000,000
3,000,000

11
12

0
0

250,000,000 3,000,000
250,000,000 3,000,000

3,000,000
3,000,000

Хэсгийн
дүн

2011 îí

24,000,000

Хэсгийн
дүн

24,000,000

1
2

0
0

250,000,000 3,000,000
250,000,000 3,000,000

3,000,000
3,000,000

3
4

0
0

250,000,000 3,000,000
250,000,000 3,000,000

3,000,000
3,000,000

5
6

0
0

250,000,000 3,000,000
250,000,000 3,000,000

3,000,000
3,000,000

7
8

0
11,904,762

250,000,000 3,000,000
238,095,238 3,000,000

3,000,000
14,904,762

9
10

11,904,762
11,904,762

226,190,476 2,857,143
214,285,714 2,714,286

14,761,905
14,619,048

11
12

11,904,762
11,904,762

202,380,952 2,571,429
190,476,190 2,428,571

14,476,191
14,333,333

Хэсгийн
дүн

2012 îí

Зээлийн
хүү

94,095,239

59,523,810
1

11,904,762

178,571,428 2,285,714

14,190,476

2
3

11,904,762
11,904,762

166,666,666 2,142,857
154,761,904 2,000,000

14,047,619
13,904,762

4
5

11,904,762
11,904,762

142,857,142 1,857,143
130,952,380 1,714,286

13,761,905
13,619,048

6
7

11,904,762
11,904,762

119,047,618 1,571,429
107,142,856 1,428,571

13,476,191
13,333,333

8
9

11,904,762
11,904,762

95,238,094
83,333,332

1,285,714
1,142,857

13,190,476
13,047,619

10
11

11,904,762
11,904,762

71,428,570
59,523,808

1,000,000
857,143

12,604,762
12,761,905

12

11,904,762
142,857,144

47,619,046

714,286

12,619,048

26
160,557,144

2013 îí

Хэсгийн
дүн
Нийт

1

11,904,762

35,714,284

571,429

12,476,191

2
3

11,904,762
11,904,762

23,809,522
11,904,762

428,571
285,714

12,333,333
12,190,476

4

11,904,762
47,619,048

142,857

12,047,619

250,000,000

77,700,002

49,047,619
327,700,002

10. Бусад хавсралтууд
/шаардлагтай зарим бичиг баримт, бизнесийн зураг, ººрийн тодорхойлолт,
схем зураглал зэрэг нь байж болдог /

27

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful