P. 1
81350392-МАХНЫ-ҮХЭР-ТӨСӨЛ-2009-04-15

81350392-МАХНЫ-ҮХЭР-ТӨСӨЛ-2009-04-15

4.0

|Views: 2,743|Likes:
Published by Emmy Sukh

More info:

Published by: Emmy Sukh on Mar 22, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/24/2014

pdf

text

original

ÁÓËÃÀÍ ÀÉÌÀÃ

ÕÓÒÀà ªÍĪРÑÓÌ








“ÌÀÕÍÛ ×ÈÃËÝËÈÉÍ ¯ХЭР”
ҪѪË


























Хэрэгжүүлэгч: “Äàáàëü Áàð “ÕÕÊ






2010 îí

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 2 -



Нэг. Төслийн товч утга
1.1 Төслийн товч танилцуулга

Ìîíãîë ynciu sacauúu aaspaac “Эpvuu»cau uan a» axyúa ôau»ux xemenõep”-uúa
2003 oui 160 ôyaaap moamoonoop õamancau õunaa. Уa moamoonia xapaa»yynaxmaú
xonõoaôcou “Мax” ôaô xemenõepuúu xypaauô Бynaau aúuauúu Õóòàã ªíäºð cyuauô eepuúu
apnuús yxap ôaap uauaú opouô yp»yyn» õaúaaa “Сanauaa” õonou Êàçàêûí öàãààí òîëãîéò
uaeap yynôpuúa yp»yyn» “Мaxui vuananuúu yxpuúu qepuepuúu a» axyú” õaúayynax
sopunaoop auýõyy mecnuúa õonoecpyynae.
Уa mecen ui àæëûí áàéð áèé áîëãîõ çàìààð ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ynau õyp
eceu uauaaôa» õaúaaa yxpuúu uaxui apanm xapaauaaa xauaaxaô õoôum xyei uauap
opyynax, uaauuô euôep auua uuum uaxui mepen»ceu yynôap õonox Kàçàêûí
öàãààí òîëãîéò yxpuúu yôuûu caua îðîí íóòàãòàà xauaaanau caú»pyynax, moo
monaoúa onupyynau mapxanmiu xypaaa epaemaex, yp»nuúu eceep íàñíû õyx ayu»
õoú»yyn» upaaô a» axyú uaa», qepuepyyôaô yp»nuúu uamepuan uuúnyynax, uaxui
yxpuúu yp»nuúu soxucmoú saaeap aapaaxaô vuanaaôaua.


1.2 Төслийн нэр

“ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿õýð “ôåðìåðèéí àæ àõóé

1.3 Төсөл хэрэгжүүлэх байгууллага

Äàáàëü áàð ”ÕÕÊ íü Ìàë àæ àõóéí ôåðìåð , ¯ð òàðèà áîëîí áóñàä óðãàìàë
òàðèàëàëò , õóäàëäàà çóó÷ëàëû ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõààð
áàéãóóëëàãäñàí.
Ìàõíû ¿õðèéí ôåðìåðèéã ñàíàà÷ëàã÷äûí íýã ,òºñëèéã çîõèîã÷ “Äàáàëü Áàð
“ êîìïàíèé çàõèðàë Øàãäàððàã÷àà îâîãòîé ¯íýíáàò

“Äàáàëü áàð ” ÕÕÊ

Õóòàã ºíäºð ñóìûí àæèëã¿é, õóâèàðàà ìàë àæ àõóé ýðõýëäýã èðãýä ìàë÷èä õóâèéí
õºäºëìºðºº õîðøèõ àðãààð á¿ë áîëãîí õîðøóóëæ àæèëëàõààð çîõèîí áàéãóóëñàí
áèëýý.

 Уnciu õypmaanuúu ôyaaap 9011172134.
 Рeaucmepuúu ôyaaap 5270324.
 Хapunuax õauk ÕÀÀÍ ×èíãýëòýé áàíê
 Хapunuax ôaucui ôyaaap 5020597266
 Хana : Áóëãàí àéìãèéí Õóòàã ºíäºð ñóì “Äàáàëü áàð” ÕÕÊîìïàíè
 Õàðèëöàõ óòàñ 88110543.

1.5 Нийт шаардагдах хөрөнгө 112900,0 мянган төгрөг

Үyuaac - eepuúu xepeuaeep uuúm uaapôaaôax xepeuauúu 31,3 xyei õyky 4133870,0
unuaau meapea
-Тecnuúu xepeuaeep 92000,0 unuaau meapea

1,6 Төслийг хэрэгжүүлэхэд оролцох байгууллага

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 3 -

Тecnuúa xapaa»yynaxaô Мouaon ynciu uanûu yôuûu cauauúu yuôacuuú mee, ХААИС-
uúu Бuonoauúu ueeuuúu ueue»ueumuúu cypayyni, eceep yxap ecaeu õoú»yynax uax
yúnôeapnanuúa uauaaôyynax ШÓÒ- iu mecnuúu õaa oponuouo. Тecen xapaa»yynaxaô
uaapônaaamaú yuaa ayu»uúa Áóëãàí àéìãèéí Ñýëýíãý cyu , Ñýëýíãý àéìãèéí Хyuaam
ñóìauô yxap yp»yynôaa upaaô qepuep a» axyúu uaa»aac xyôanôau aeaxaap ypiôvunau
moxuponucou ku. Õóòàã ºíäºð cyuiu ИТХ-aac ya yxpuúa Õóòàã ºíäºð cyuiu öºì ñ¿ðýã
õonaoxoop moamoon aapaau opou uymauúu sacaa saxupaaaui õaúayynnaaa ôau»naa
mycnanuaa ysyynau a»unna» õaúua. Уa mecnuúa xapaa»yynaxôaa opou uymauúu sacaa
saxupaaaui õaúayynnaaa õonou uauaú ynciu uaxui yúnôeapyyô, uunopmnoav, xyôanôau
aeaav manyyômaú a»un xapauúu xonõoo moamo» a»unnaua. Тyyuvnau yxpuúu yp»un, auua
uuuuúu vauapia caú»pyynax, uaxui aapu vauapia ôaaunyynax sopunaoop caúu vauapiu
yp»nuúu uamepuania /Үp»nuúu uan, ayu xenôeeceu yp, xeepen yp,/ Kauaôiu Сackaveeau
uy»iu Мapcôeu ôaxi Мaxui yxpuúu saaeap mee /Canadian Display Centre/ Îpociu
Õîëáîîíû óëñûí Мockea opvuiu yp»nuúu a» axyúuyyôiu “Мocnneu” uexepnen sapaaac
aeua. Иmanuúu Пieuoumese yynôpuúu yxap yp»yynaavôuúu uuúaaunaa /АНАВОРАПИ/ -aac
uauaúô upyyncau ya yúnôeapuúu yxpuúu ypuúa auuana», uaauuô ôaapx õaúayynnaaamaú
xonõoo xanxaaa epae»yynax õonou» õuú. Тa»aanuúu onou uacm ypaauaniu ypuúa Дauuúu
DLF-Trifolium qupuaac aev auuana» õonuo.
1. Canadian Display center Box-9, Marsden, Sackatchewan Canada
SOMIRO
2. Нekouuepveckoe napmuepcmeo “Мocnneu” nneueuuie xosnúcmea
Мockoeckoú oõnacmu Рoccun 103030a Мockea a/n 65
3. Anaboradi Strada Trinita 32/A-12061 Carru Italy
4. DLF –Trifolium, Дauun Фeuaep Бpaúeu





Хоёр.Орон нутгийн хөрс, цаг уурын онцлог

Ýíýõ¿¿ òºñëèéí õ¿ðýýíä áàéãóóëàãäàõ ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿õðèéí öîãöîëáîð àæ
àõóé íü Áóëãàí àéìãèéí Õóòàã ºíäºð ñóìûí íóòàãò áàéðøèíà .
Áóëãàí àéìãèéí õóòàã ºíäºð ñóì íü ººðèéí àéìãèéí Ìîãîä, Õèøèã-ªíäºð,
Á¿ðýãõàíãàé, Ãóðâàíáóëàã, Ðàøààíò, Áàÿííóóð ñóìóóäòàé, Òºâ àéìãèéí
Ýðäýíýñàíò,ªíäºð øèðýýò, Çààìàð ñóìóóäòàé õèëëýäýã Òàë õýýðèéí á¿ñ íóòàã þì
Óëààíáààòàð õîòîîñ 480êì, àéìãèéí òºâººñ 143 êì çàéòàé Òºâèéí ýð÷èì õ¿÷íèé
íàéäâàðòàé ýõ ¿¿ñâýðýýð õàíãàãäñàí ,Øèëýí êàáåëèéí ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí, Ìÿíãàíû
áîñîî ÷èãëýëèéí õàòóó õó÷èëòòàé õàð çàì äàéðàí ºíãºðñºí çýðýã äýä á¿òýö õàðüöàíãóé
ñàéí õºãæñºí äàâóó òàëòàé.
Õóòàã ºíäºð ñóìûí ãàçàð íóòàã íü äàëàéí ò¿øíýýñ äýýø 1350ì-ä îðøèõ áà
ìàíàé îðíû òàë õýýðèéí òºâ á¿ñýä 231.9 ìÿíãàí ãà ãàçàðò áàãòäàã .Ãîë òºëºâ
õàð õ¿ðýí, õ¿ðýí õºðñ çîíõèëíî. Îëîí æèëèéí äóíäæààð æèëä 150-200 ìì òóíäàñ
óíàæ áàéãààãààñ ãàäíà óðãàìàë óðãàõ äóëààíû äóíäàæ íèéëáýð 15-20*Ñ ôynaau
õaúx õóãàöàà 112-215 õîíîã ¿ðãýëæèëäýã áàéíà .

Òóñ ñóì íü 2008 îíû ýöñèéí áàéäëààð 2332 õ¿í àìòàé, 741 ºðõòýé , 154894
òîëãîé ìàëòàé .Áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé ÿëàíãóÿà ôåðìåðèéí àæ àõóé õºãæ¿¿ëýõ
æèìñ, æèìñãýíèé àæ àõóé , òºìñ ,õ¿íñíèé íîãîîíû òàðèàëàëò, àÿëàë æóóë÷ëàëûí
÷èãëýëýýð õºãæ¿¿ëýõ çîðèëòûã ñóìààñ áàðèìòëàí õýòèéí çîðèëòîî òîäîðõîéëîí
àæèëëàæ áàéíà.

Гурав.Төслийн зорилго, зорилт

Мauaú opui xyeiô yxpuúu uaxui yúnôeapnanuúa sax saan»yynax, uaxui aapu
vauapia ôaaunyynax yúnôeapnanuúu xau»aaa ecaex soxuou õaúayynanm, ueue»ueumuúu
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 4 -

ouoevmoú uuúônyyôuúa auuanax neôan vyxan ku.
Мaxui vuananuúu auua uuu apeuumaú yp»nuúu yxap cypaa õuú õonaox, uuaaxuúu
mynô yxpuúu eceu yp»ux maamaú uexuen myxaúnõan, uuu ma»aan caúmaú eec, ypaauan
õyxuú yp»un uuumaú aasap uymaa, õanvaap, ycia couaou auuanau apvuu»cau
mexuonoaumoú, yún a»unnaaaaui õypau uevnea õyxuú, uaxui »u»ua a» axyúu soxucmoú
xanõap õuú õonaox, uaxui yxpuúu ceneku, yp»nuúu a»niu ueue»ueumuúa caú»pyynax,
uuua mexuuk, mxuonoau uaempyynax yún neuia yúnôeapnan, õusuecuúu yún a»unnaaaamaú
xonõox, uax, uaxau õymaaaôaxyyuuú yúnôeaepnan, vauap, apyyn axyúu uexuenuúa
ôaaunyynax, akcnopmiu õymaaaôaxyyuuú opnoaia uauaaôyynax sopunaoop ôapaax xaô xaôau
sopunmia ôaeuyyn» õaúua. Үyuô:

1. Үp»nuúu 100-150 yuaa õyxuú ax – cypauúu qepuepuúu a» axyú õaúayyn» mecnuúa 100%-
uúu xyvuu vaônaap a»unnyyncuaap uaxui vuananuúu yxpuúu a» axyú apxanôaa õycaô a»
axyúu uaa», upaaô »unô ôyuôaap yp»nuúu eceep õyx 10 monaoú, ayu» 25 monaoúa myc
myc xyôanôau õopnyyn» »unô ôyuô»aap 20 mouu opvuu uaauúu uaapônaaa xauaacau
vauapmaú uax yúnôeapna» õopnyynua.
2. Үúnôeapnan, yúnvunaaa uapaa»nuúu a»un, yúnvunaaauuú vuananaap cyynuúu yeuúu euôep
mexuonoau auuanaua.
3. Мan yp»yynaxaac axnaaô aucuúu õymaaaôaxyyu õuú õonaox xypman õypau uevneaeep
a»unnax uaxui »u»ua a» axyúu saaeap aapaaua.
4. Үxpuúu õaúp, ma»aa» apvun» uannax cucmeuuúa onou ynciu cmauôapmaô uuúuyynau
xauauúu cyynuúu yeuúu mexuonoauúu myeuuuô a»unnaua.
5. Эpyyn axyúu vauapiu xyeiô õamanaaamaú uax, uaxau õymaaaôaxyyu yúnôeapna»,
akcnopmnox õyky euôep sapaananunúu sooauúu aaspyyôaô uuúnyynua.
6. Бaúuaiu õonou ynupniu a»unnaaaamaú 20-ooc ôoouayú a»niu õaúp uuuaap õuú
õonaouo.




Төслийн техник, технологи

Дanxuúu uaxui yxpuúu a» axyúu mypunaaaac xapaxaô yp»un uuumaú, ypaau caúmaú
õaúaanuúu õanvaap ui uaxui yxpuúa yp auuamaú ecaeu yp»yynax ma»aanuúu yuôcau uexuen
õonôoa õaúua. Үp»nuúu õonou õopôooui yxpuúa Kauaô ynciu cucmeuaap xacaavnau man
õumyy õaúpauô ôopoocoo ôynaau nnaapyyn» vaôaxyúu 40 cu-aac ôoouayú cypnau ayu ôaecaap
ôaap uannaua. Яnaaôcia ayu ôaecaapuúu xaum uaeapna», mycaaúnau õanmaacau manõaúô
uypyynôau xypaa» õuomepuuúu apaaap õonoecpyynua.
Тa»aanuúu uexaô xyyvuu uauaú yncaô a»unna» õaúcau õymnaav, »u»uanaav, xonuav
uauuuyyôia xnuô yuaap aev, canõa» caú»pyynau auuanax õonou»moú.
Сenekuuúu a»unô Kauaôiu “Гepeqopô” uauaúô yp»yyn» õaúaaa Kasaxiu uaaaau
monaoúm yynôap myyuuú apnuúsyyôuúa auuana» soxuouon xaanmyynaa, xeepen uun»yynau
cyynaax õuomexuonoauúu apaia ôaaua» xapaanaua. Сenekuuô yp»nuúu õypmaan, uaôaannuúu
cucmeu uaempyyn», eepmee õuvun aeuuúu õaukmaú õon» eepeecee yp»nuúu uunuan õyx,
ayu» õoú»yyn» ax cypaaa canõaua.
Хapaauaauuú apnuús»yynauúu apaaap uaniu yôauuunô aemeposuciu ueneennuúa
uauaaôyyn» uaa uanaac aeax uaxui xau»aaa ôaaunyyn» ma»aanuúu menuúa caú»pyynua.
Мan a» axyúu xypaanauauúu apôuuúu seenen, Хyuc, xeôee a» axyúu nauuaac 2004 ouô
õamnau aapaacau “Мaxui yxpuúu mexuonoa”-uúa uepôneae õonaou a»unnaua.
Үүнд:
Ìàõíû ¿õðèéí òåõíîëîãèéí ÷èãëýë

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí òåõíîëãîè íü ÷àíàð àìò ñàéòàé ¿õðèéí ìàõ
¿éëäâýðëýõ, æèí èõòýé øèð áóñàä äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ ãàðãàõ
çàéëøã¿é íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ¸ñòîé.
Ìàõíû ¿õðèéí öîãöîëáîð òåõíîëîãèéí ¿éë àæèëëàãààíä àøèã øèìèéí
óäàìøëûí íººö áîëîìæ ñàéòàé ¿¿ëäð¿¿äèéã ñîíãîí ¿ðæ¿¿ëýõ, áàò áýõ òýæýýëèéí
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 5 -

áààç áèé áîëãîõ, ñ¿ðãèéí á¿òöèéã çºâ çîõèîí áàéãóóëàõ, òýæýýë ìàëëàãàà
¿ðæ¿¿ëëýãèéí õàìãèéí ¿ð ä¿íòýé àðãà õýðýãëýõ, òºë áîéæóóëàõ, ºñâºð ¿õðèéã
ýð÷èìòýé ºñãºõ, áîðäîõ õºäºëìºð çîõèîí áàéãóóëàëò, ìåíåæìåíò, óäèðäëàãà ,
ìàë ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý, ¿éëäâýðëýëèéí ìåõàíèêæóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ,
äàäëàãà òóðøëàãàòàé àæèëëàõ õ¿÷íýýð õàíãàõ ÷èãëýë¿¿ä áàãòäàã.

¯õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãèéã ìàëûí áèîëîãèéí îíöëîã ÷àíàð, á¿ñ
íóòãèéí ýêîëîãè îð÷íû íºëºº, ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä òºäèéã¿é òóõàéí
ñàëáàðûí ººðèéíõ íü á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòûí îíöëîã øèíæ¿¿ä íºõöºëä¿¿ëæ
áàéäàã.

Îäîîãèéí ¿õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñèñòåìèéã ò¿¿íèé òåõíîëîãèéí
õàðèëöààíû òàëààñ á¿õýëä íü 5 âàðèàíò áîëãîæ õóâààäàã.
¯¿íä:

1. ¯éëäâýðëýëèéí á¿ðýí ìº÷ëºãèéã õàìàðñàí òåõíîëîãèéí ïðîöåññ áóþó
òóãàë, ºñâºð ¿õðèéã ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ, áîðäîõ ¿å øàòûã äàìæèæ ìàõ
¿éëäâýðëýæ çàõ çýýëä áîðëóóëíà. Ýíý òåõíîëîãèîð ºñâºð ¿õðèéí ¿¿ëäýðëýã áàéäàë,
ºñºëò õºãæèëòèéí ò¿âøèíãýýñ õàìààð÷ 14-18 ñàðòàéä íü 350-420 êã æèíä õ¿ðãýæ
ìàõàíä áîðëóóëäàã. Òåõíîëîãèéí îíöëîã ÷àíàð íü ¿õðèéã õºäºë㺺í áàãàòàé,
áè÷èë óóð àìüñãàëûí òîõèðóóëãàòàé áèò¿¿ áàéðàíä àð÷èëæ ìàëëàõ ÿâäàë þì.



2. Ýíý òåõíîëîãè íü ìàõíû ¿õðèéã 16-18 ñàðòàé áîëòîë ºñãºí áîéæóóëàõ,
áîðäîõ ¿éëäâýðëýëèéí íýãäìýë ïðîöåññîîð òîäîðõîéëîãääîã: Õàðèí ýäèéí çàñàã,
àæ àõóéí çîõèîí áàéãóóëàëò òîõèðîìæòîé áîë áîðäîëòûã 20 ñàðòàé áîëòîë
¿ðãýëæë¿¿ëæ ýöñèéí æèíã íýìýãä¿¿ëæ áîëäîã.



3. Ýíý òåõíîëîãè íü ºñºëòèéí ýð÷èì ñàéòàé ìºðò뺺 ºñºëòèéíõ íü
ïðîöåññ íèëýýä óäààí ¿ðãýëæèëäýã ººõëºëò áàãàòàé ¿¿ëäð¿¿äýä èë¿¿ çîõèìæòîé
áàéäàã. Óã òåõíîëîãèîð ìàõíû ¿õðèéí òóãàëûã 5-6 ñàðòàé áîëòîë ýõëýýð
áîéæóóëæ äàðàà íü áîðäîîíû ºìíºõ áîéæóóëàëòàíä 260-280 êã æèíòýé áîëòîë íü
ºñãºæ óëìààð áîðäîëòîíä øèëæ¿¿ëäýã. Õàðèí áîðäîõûí ºìíº áýë÷ýýðèéí íººö
ñàéòàé íóòàãò îòðûí ìàëëàãààã ýð÷èìòýé àøèãëàæ áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí áîðäîõûí
ºìíº òýæýýëä íü ãîë òºëºâ äàðø, ºâñºí äàðø, á¿ä¿¿í áîëîí íîãîîí òýæýýë
àøèãëàíà. Äàðàà íü áóñàä òýæýýëèéí õàìò õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí õàÿãäàë àøèãëàæ
ýð÷èìòýé áîðäîíî.
4. Ýíý òåõíîëîãèîð áèò¿¿ áàéðàíä ººðòºº áàéãàà òýæýýëèéí íººöèéã
àøèãëàæ õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí õàÿãäàë îðîëöóóëàí áîðäîíî. Èéì òåõíîëîãèîð 280-
320 êã æèíòýé ºñâºð ¿õýð áîëîí íàñ ã¿éöñýí çààç ¿õýð áîðääîã.
5. Ýíý òåõíîëîãèéã ìàë áîðäîõ óëèðëûí áîëîí áàéíãûí àæèëëàãààòàé
òºðºë á¿ðèéí õýâøëèéí ìàë áîðäîõ òîì æèæèã òàëáàéä àøèãëàíà. Òýæýýëèéí
æîðîíä íü äàðø, ºâñºã á¿ä¿¿í òýæýýë, õ¿÷èò òýæýýë àøèãëàæ, çóíû óëèðàëä èõ
õýìæýýíèé íîãîîí òýæýýë îðîëöóóëíà. ªâºë íàìðûí óëèðàëä ø¿ëò, àìèàêààð
áîëîâñðóóëñàí ñ¿ðëèéã 40-60% õ¿ðòýë àãóóëñàí õîðãîëæèëñîí òýæýýë àøèãëàíà.
6. Ýíý òåõíîëîãè íü ¿éëäâýðëýëèéí á¿ðýí ìº÷ëºãèéã õàìàðäàã. Íýã
çàãâàðûí áèò¿¿ áàéðàíä òóãàë, ºñâºð ¿õðèéã ºñãºí áîéæóóëæ óëìààð áîðäîîíû
ºìíºõ áîëîí áîðäîîíû yåèéí ìàëëàãààíä øèëæ¿¿ëíý. Áîðäîîíû ºìíºõ áîëîí
áîðäîîíû ìàëëàãààíä áèò¿¿ áàéð, ìàë áîðäîõ òàëáàé àøèãëàæ áîëíî. Áàéð íü
õýñýã÷èëñýí òàñàëãàà, ã¿í äýâñãýðòýé áàéæ áîëäîã.
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 6 -

Îð÷èí ¿åä ¿õðèéí ìàõûã ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí òºðºëæñºí ôåðìåðèéí àæ
àõóéí àðãààð áýëòãýõýä öººí íàéðëàãàò æîð òåõíîëîãèéã ºðãºí õýðýãëýæ
áàéãàà áºãººä ò¿¿íèéã 4 õýâøèëä õóâààæ áàéíà.
¯¿íä :
 äàðø – õ¿÷èò òýæýýëèéí áóþó äàí õ¿÷èò òýæýýë ãîëëîñîí õîëèìîã. Èéì
òýæýýëèéí 35-40%-ã õ¿÷èò òýæýýë ýçëýíý.
 ªâñºã – õ¿÷èò òýæýýëèéí õîëèìîã. ¯¿íä 30-50% èéã õ¿÷èò òýæýýë ýçýëíý.
 Õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí õàÿãäàë ãîëëîæ á¿ä¿¿í òýæýýë, äàðø ºâñºã, õ¿÷èò
òýæýýë îðîëöóóëñàí æîð
 Á¿ðýí íàéðëàãàò õîëèìîã áóþó íóíòàã, õîðãîëæèëñîí õýëáýðèéí òýæýýë.
Æîðûí ¿íäñýí á¿òýö íü ýíý àíãèëàëûí 1, 2-ð âàðèàíòóóäûíõòàé îéðîëöîî
áàéíà.
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ¿õðèéã ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí ÷èãëýëýýð àøèãëàõ ïðîöåññîä
òåõíîëîãè, çîõèîí áàéãóóëàëòûí èõýýõýí ººð÷ëºëò ãàð÷ áàéíà. Íýãýí ¿å
ìàõíû çîðèóëàëòààð çºâõºí íàñ ã¿éöñýí ¿õðèéã èë¿¿òýé àøèãëàæ áàéñàí áîë
ºä㺺 1,5 - 2 íàñòàé ºñâºð ¿õðèéã ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëæ ìàõàíä áîðëóóëàõ
áîëæýý.
Ìàë àæ àõóé ýð÷èìæñýí áóñàä ñàëáàðóóäûã áîäâîë ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéã
ýðõëýõ òåõíîëîãè, çîõèîí áàéãóóëàëòûí íºõöºë õàðüöàíãóé ýíãèéí áàéäàã.
Ò¿¿íèéã ýðõëýõ òåõíîëîãè íü óãààñàà íàðèéí ìàøèí ìåõàíèçì, òîíîã òºõººðºìæ,
ìýðãýøñýí èíæåíåð òåõíèêèéí ¿éë÷èëãýýã øààðäàõã¿éãýýð çîõèîí áàéãóóëàãäàæ
áîëäîã. Èéìýýñ ìàõíû ¿õðèéí ñàëáàð íü õ¿í àì ñèéðýã ñóóðüøñàí á¿ñ, ãàçàð
íóòãèéã ñàéí àøèãëàõ, õºäºëìºð, òåõíèêèéí íººö áàãàòàé ãàçàð ýðõëýõ
áîëîìæòîé áàéäàã.
Ìàõíû ¿õðèéã ºñãºí áîéæóóëàõ, áîðäîõ ¿éë àæèëëàãààã ýð÷èìæèëòèéíõ íü
ò¿âøèíãýýð òåõíîëãèéí äàðààõ ñèñòåìä õóâààæ áîëäîã.
 Ýð÷èìòýé ñèñòåì – Ìàõíû ÷èãëýëèéí òºðºëæñºí ¿¿ëäðèéí õºíãºëººã¿é
ºñâºð ¿õðèéã 11-12 ñàðòàé áîëòîë ýð÷èìòýé ºñãºæ áîéæóóëíà. Ýíý ¿åèéí õîíîãò
íýìýãäýõ æèíãèéí õýìæýý 1000 ãð- ààñ äîîøã¿é, íÿäëàãûí ºìíºõ æèí 290-310 êã
îð÷èì áàéíà.
 Õàãàñ ýð÷èìæñýí ñèñòåì–Ýíý àðãààð áîéæóóëñàí ¿õðèéã 30 - 32 ñàðòàéä íü
400-450 êã æèíä õ¿ðãýæ íÿäàëäàã.


 Ýêñòåíñèâ (ýð÷èìòýé áóñ) àðãà.- Ýíý àðãààð ìàõíû ¿õðèéã 3 íàñ õ¿ðãýæ
450-500 êã æèíòýé áîëãîí ìàõàíä áîðëóóëäàã.

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí õóâüä 4-ð ñàð áîë áàéðàí ìàëëàãààíààñ áýë÷ýýðèéí
ìàëëàãààíä, 11-ð ñàð áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíààñ ºâëèéí ñóóðèí ìàëëàãààíä øèëæèõ
÷óõàë ¿å øàò áàéäàã. Ýíý ¿åä ¿õðèéí áîäèñûí ñîëèëöîî, òàðãà õ¿÷èíä ººð÷ëºëò
ãàð÷ áîëîõ ó÷ðààñ èë¿¿ àíõààðâàë çîõèíî.

Ìàõíû ¿õðèéí ñåëåêöèéí ¿íäñýí øèíæ¿¿ä

Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð ñòàíäàðò íü çàõ çýýëèéí ýðýëò øààðäëàãà, õýðýãëýã÷äèéí
õ¿ñýë òàøààëä íèéöýæ áàéõ ¸ñòîé.Òóõàéëáàë ºíºº ¿åä óóðàã èõòýé, ººõ áàãàòàé 纺ëºí
ø¿¿ñëýã, äóíä çýðãèéí èë÷ëýã ÷àíàðòàé ìàõ øààðäàãäàõ áîëæýý. Ìàëûí ñåëåêö ¿ðæëèéí
àæëûã ÷ ýíý ÷èãëýëä õàíäóóëàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàõíû ¿õðèéí ñåëåêöèîíåðóóä ºñºëò ñàéòàé æèí èõòýé, áèå
öîãöîñ íü ìàõíû õýâ øèíæýýð èë¿¿ õºãæñºí ÷àíàð ñàéòàé ìàõòàé ìàë áèé áîëãîõ
÷èãëýëýýð ¿ðæëèéí àæèë ÿâóóëæ áàéíà.
Äàðààõ øèíæ òýìäýã¿¿ä íü ìàõíû ¿õðèéí ñåëåêöèéí ¿íäñýí øèíæ
òýìäã¿¿äýä òîîöîãääîã. ¯¿íä:
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 7 -

 ªñºëòèéí ýð÷èì áóþó õîíîãèéí íýìýãäýë æèí (ã)
 íÿäëàõ ¿åèéí àìüäûí æèí (êã)
 íÿäëàãûí æèí (ãóëóóçíû æèí + äîòî𠺺õ) êã
 òóãàëûí ýõýýñ ÿëãàõ ¿åèéí æèí (êã)
 ºñâºð ¿õðèéí 12,18 ñàðòàéí æèí (êã)
 íýãæ æèíãèéí íýìýãäýëä çàðöóóëñàí òýæýýë (òýæ/ íýãæ)
 ìàõíû ÷àíàð
 ¿íýýíèé òóãàëëàõ ÷àäâàð ( õ¿íäðýëã¿é áàéõ)
 áóõíû ¿ðèéí ÷àíàð
 ºñâºð ¿õðèéí ìàõàí àøèã øèì

Àìüäûí æèí: Ýíý íü áèåèéí ºñºëò õºãæèëò, ìàõàí àøèã øèìèéí ¿íäñýí
¿ç¿¿ëýëòèéí íýã áàéäàã. Óäàìøëààð áàòàæñàí áèå òîìòîé ¿¿ëäð¿¿äèéí ºñºëòèéí ýð÷èì
ºíäºð, òýæýýëèéí òºëö ñàéí áàéíà. ªñâºð ¿õðèéã 15-18 ñàðòàéä íü àìüäûí æèíãýýð íü
áîäèòîé ¿íýëýõ áîëîìæ áèé. Òóãàëûã ýõýýñ ÿëãàñíû äàðààõ àìüäûí æèí íü ãóëóóçíû æèí
(0.5-0.8), íÿäëàãûí ãàðö (0,4-0,6), òýæýýëèéí òºëö (0,51-0,69) çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äòýé ýåðýã
ø¿òýëöýýòýé áàéíà..
Òóãàëûí ýõýýñ òºðºõ ¿åèéí æèí íü ¿¿ëäðèéí îíöëîãèéã èëýðõèéëäýã. Ò¿¿í÷ëýí
òóãàëûí òºðºõ ¿åèéí æèíä ýõèéíõ íü íàñ, ¿íýýíèé õýýëòýé áàéõ ¿åèéí òýæýýëëýã
ìàëëàãààíû íºõöºë, áóõûí àìüäûí æèí, õýýë òýýëòèéí õóãàöàà, òóãàëëàæ áàéãàà óëèðàë
öàã õóãàöàà íºëººëíº.

Òºëèéí ºñºëòèéí ýð÷èì: Ýíý íü õîíîãò íýìýãäýõ æèíãèéí õýìæýýãýýð
òîäîðõîéëîãäîæ áàéäàã. Òóãàëûí ýõýýñ òºðºõ ¿åèéí æèí òºëºâëºñºí áóþó ¿íýëæ äóóñàõ
õ¿ðòëýõ õóãàöààíä õèð çýðýã íýìýãäñýíýýð èëýðõèéëýãäýíý.

Òóãàëûí òºðºõ ¿åèéí æèí: Õ¿íä æèíòýé ¿¿ëäð¿¿äèéí òóãàë ýõýýñ òºðºõ
¿åäýý 40-44 êã, äóíä çýðãèéí æèíòýé ¿¿ëäðèéíõ 30-35 êã, æèæèã ¿¿ëäðèéíõ 25-30 êã îð÷èì
áàéíà.

Ð1100
Ê = P2 ãýñýí òîìú¸îãîîð æèíãèéí
êîôôèöèåíòûã òîäîðõîéëäîã. ¯¿íä:
Ê - æèíãèéí êîôôèöèåíò (%)
Ð1- òóãàëûí òºðºõ ¿åèéí æèí
Ð2- ýõèéí æèí



Òóãàëûí æèí ºíäºð áàéõ òóòàì æèíãèéí êîôôèöèåíò ºíäºð áàéäàã. Òóãàëûí
òºðºõèéí æèíã ýõýýñ ãàðñíààñ õîéø 6 öàãèéí äàðàà òîäîðõîéëíî
¯íýýíèé ñ¿¿ëýã øèíæ áóþó òóãàëûã ýõýýñ ÿëãàõ ¿åèéí æèí: Ìàõíû ÷ìãëýëèéí
¿õðèéí òóãàëûã ýõëýýð áîéæóóëæ, 7-8 ñàðòàéä íü ýõýýñ ÿëãàõ áºãººä ýíý ¿åä õ¿íä æèíòýé
ºñºëòèéí ýð÷èì ºíäºðòýé ¿¿ëäðèéí òóãàë 240-280 êã äóíä çýðãèéí ¿¿ëäðèéíõ 180-220 êã,
íóòãèéí ¿¿ëäðèéíõ 135-145 êã æèíòýé áàéíà. Õàðèí ¿íýýíè éñ¿¿ëýã øèíæèéã òóãàëûã
ýõëýýð áîéæóóëàõ ¿åä íýìýãäñýí æèíãýýð áóþó C=M-M
1
ãýñýí òîìú¸îãîîð òîîöîîëæ
ãàðãàíà. ¯¿íä:
Ñ - ýõèéí ñ¿¿ëýã øèíæ êã
Ì - òóãàëûí ýõýýñ ÿëãàõ ¿åèéí æèí
Ì1 - òóãàëûí òºðºõ ¿åèéí æèí


Íÿäëàõûí ºìíºõ æèí: Ýíý íü ìàõíû ÷èãëýëýýð áîðëóóëæ áàéãàà ¿õðèéí
÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áºãººä óã ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõäîî íÿäëàõ ìàëûã 24 öàã ºëºí
áàéëãàñíû äàðàà ï¿¿ëæ, 1,5-3,0 %-èéí õîðîãäîë õàñàæ ãàðãàíà.

Ìàõàí àøèã øèì: Ýíý ¿ç¿¿ëýëò íü ¿õðèéí àìüäûí æèí, ãóëóóçíû æèí,
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 8 -

íÿäëàãûí ãàðö, ãóëóóç ìàõíû ÷àíàðààð òîäîðõîéëîãääîã. Íÿäàëñàí ìàëûí ãóëóóç ìàõ
äîòî𠺺õíèé íèéëáýð æèíãýýð íÿäëàãûí æèíã (êã) òîäîðõîéëíî.
Õàðèí ÿñòàé ãóëóóç ìàõûã ï¿¿ëæ ãóëóóçíû æèíã ãàðãàíà. Íÿäëàãûí ãàðö áîë
ìàõíû ¿õðèéí õàìãèéí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áºãººä íÿäëàãûí æèíã íÿäëàãûí ºìíºõ àìüäûí
æèíä õàðüöóóëæ õóâèàð èëýðõèéëæ ãàðãàíà.


Íÿä /æèí õ1000
Íÿä / ã = íÿä ºì íºõ/æèí


Ìàõíû õèìèéí øèíæ ÷àíàð: Øóëñàí ìàõûã ìàøèíäàæ æèæèãëýýä õîëüæ 5
õýñýã ãàçðààñ äýýæ àâ÷ ººõ òîñ, óóðàã, ÷èéã ýðäýñ áîäèñûã òóñ á¿ð÷ëýí õèìèéí àðãààð
òîäîðõîéëäîã. Õèìèéí øèíæèëãýýíèé ä¿íä ¿íäýñëýæ 1 êã ìàõíû èë÷èò ÷àíàðûã äàðààõ
òîìú¸îãîîð òîäîðõîéëíî.
Ê =Ñ – (Æ+Ç) 4,1 + æ  9, 3
¯¿íä: Ê- èë÷ëýã ÷àíàð
Ñ- õóóðàé áîäèñûí õýìæýý
Æ - ººõ òîñíû õýìæýý
Ç- ýðäýñ áîäèñûí ¿íñ õýìæýý

Òýæýýëèéí òºëö: ¯ðæëèéí ºñâºð áóõûã øàëãàðóóëàõäàa ò¿¿íä 8-15 ñàðòàéí
õîîðîíä ºãñºí íèéò òýæýýë, òóõàéí õóãàöààíä íýìýãä¿¿ëñýí æèíãèéí õàðüöààãààð
ãàðãàäàã. ¯¿ëäð¿¿äèéí ºñºëòèéí ýð÷èì, òýæýýë àøèãëàõ ÷àäâàð, óäàìøëûí ÷àíàðààñ
õàìààð÷ 1 êã àìüäûí æèíãèéí íýìýãäýëä 5-9 òýæ/íýãæ çàðöóóëäàã. Òýæýýëèéí òºëöèéã
äàðààõ òîìú¸îãîîð òîäîðõîéëäîã.
Ò
Í


Тm = -------------
Æ
Í
¯¿íä: Òò-òýæýýëèéí òºëö
Òí - òýæýýëèéí íýãæ
Æí - æèíãèéí íýìýãäýë

ͺõºí ¿ðæèõ ÷àäâàð: Ýíý íü íºõºí ¿ðæèõ¿éí ïðîöåññ õýâèéí áàéäëààð
ÿâàãäàæ ¿ð óäìàà ¿ëäýýõ ÷àäâàð þì.
¯íýýíèé íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàðûã ¿ð òºëºº òîãòìîë ºãºõ áàéäàë, õýýë àâàõ
÷àäâàð, õýýë òýýõ õóãàöàà , 2 òóãàëàëòûí õîîðîíäîõ áîëîí òºëëºñºíººñ õîéø õýýë
òîãòîõ õóãàöàà, ¿ðñýã ÷àíàð çýðýã öîãö ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð èëýðõèéëäýã.
¯õðèéí ¿ðæèë òºëºðõºã ÷àíàðûí äýýä ¿ç¿¿ëýëò íü õýýë òõýõ íàñíû ¿íýý á¿ðýýñ æèë
òóòàì òóãàë áîéæóóëàõàä îðøèíî. ¯¿íèé òóëä òóãàëëàñíààñ õîéø 90 õîíîãèéí äîòîð
äàðààãèéí õýýë àâñàí áàéõ ¸ñòîé. Òóãàëëàñíààñ õîéø äàðààãèéí ¿ð òîãòîõ õ¿ðòýëõ

õóãàöààã áýëãèéí ¿éë àæèëëàãàà ñýðãýõ ¿å ãýíý. Ýíý áýëãèéí ¿éë àæèëëàãàà
ñýðãýëòèéí ¿ðãýëæëýõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé õóãàöàà íü 80-85 õîíîã îð÷èì áàéâàë íºõºí
¿ðæèõ ÷àäâàð ñàéí áàéãàà õýðýã.
Òóãàëëàëòûí õîîðîíäîõ çàé: Ýíý íü õî¸ð òóãàëëàëòûí õîîðîíäîõ õóãàöààã
èëýðõèéëýõ áºãººä ¿íýýíèé íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàðûã òîäîðõîéëîõ ãîë ¿ç¿¿ëýëò þì. Ýíý
¿ç¿¿ëýëòèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð òîäîðõîéëíî.

Ò Ç = Ð+ Õò ¯¿íä:

ÒÇ - òóãàëëàëò õîîðîíäîõ çàé
Ð-áýëãèéí ¿éë àæèëëàãààíû cýðãýõ õóãàöàà
Õò - õýýë òýýõ õóãàöàà /278-285 õîíîã/

Õî¸ð òóãàëëàëòûí õîîðîíäîõ õóãàöààã 365-390 õîíîã áàéâàë õàìãèéí
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 9 -

òîõèðîìæòîé ãýæ ¿çäýã.Ò¿¿í÷ëýí áýëãèéí ¿éë àæèëëàãàà ñýðãýõ õóãàöàà / Ð/ - ã òóõàéí
æèëä 100 ýõýýñ áîéæóóëàõ òóãàëûí òîîã òîäîðõîéëîõîä àøèãëàäàã. Ýíý çîðèëãîîð
äàðààõ òîìú¸îã àøèãëàíà.

365 õ 100
Òò = Ð + Õò

¯¿íä: Òò – æèëä 100 ýõýýñ áîéæóóëàõ òóãàë
Ð- áýëãèéí ¿éë àæèëëàãàà capaax xyaauaa
Õò-õýýë òýýõ õóãàöàà /278-285 õîíîã /


Òºëºðõºã ÷àíàðûí êîýôôöèåíò: Ýíý íü ¿íýýíèé íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàðûã
èëýðõèéëýõ ¿ç¿¿ëýëò áºãººä ¿¿íèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð òîäîðõîéëëíî.

365
Òq = Òõ

¯¿íä: T q – òºëºðõºã ÷àíàðûí êîýôôöèåíò
Òõ- òóãàëëàëòóóäûí õîîðîíäîõ äóíäàæ õóãàöàà

Òºëºðõºã ÷àíàðûí êîýôôèöèåíò (Òq)- èéí õàìãèéí òîõèðîìæòîé õýìæýý íü 1- 0,95
áàéäàã.

¯íýýíèé òóãàëàõ ÷àäâàð: Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã 5 áàëëààð ¿íýëäýã. Òóãàëàõ
÷àäâàðûã òîäîðõîéëîõäîî õ¿íäðýëòýé òºðºëòèéí òîõèîëäëûãàøèãëàäàã. Òóõàéëáàë
òºðºëòèéí õ¿íäðýëòýé òîõèîëäëûí õýìæýý 10% õ¿ðòýë áîë 5 áàëë, 10-20% áîë 4 áàëë,
20-30% áîë 3 áàëë, 30-40% áîë 2 áàëë áàéäàã

Áóõûí íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàð: Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã áóõûí ¿ð äóñëûí õýìæýý,
¿ðèéí òîî, õºäºë㺺í, ºòãºí, øèíãýíèé áàéäàë, ¿ð òîãòîîõ ÷àäâàð, çýðãýýð
òîäîðõîéëíî.¯ðæëèéí ºñâºð áóõûã 12-15 ñàðòàéä íü ººðèéíõ íü àøèã øèìèéí
ò¿âøèíãýýð ¿íýëíý.

Áèå öîãöñûí õýâ øèíæ: Ãàëáèð áèå öîãöîñûí ãàäààä òºðõ, øèíæ òýìäýã
áîë ìàõíû ¿õðèéí ñåëåêöèéí ÷óõàë ýëåìåíò þì. ¯õðèéí ãàëáèð áèå öîãöîñûí õýâ øèíæ íü
ò¿¿íèé ìàõëàã ÷àíàð, àìüäûí æèí, ìàõàí àøèã øèìòýé ýåðýã õîëáîîòîé áàéäàã. Ìàõíû
¿õðèéí õýýëòýã÷ õýýëò¿¿ëýã÷èéí ãàäààä òºðõ, áèå öîãöîñûí õýâ øèíæèéã 100 áàëëààð,
õàðèí òºëèéã 5 áàëëûí ñèñòåìýýð ¿íýëäýã.

¯ðñýã ÷àíàð: ¯íýýíèé ¿ðñýã ÷àíàðûã ò¿¿íýýñ áîéæóóëæ áàéãàà òóãàëûí
ºñºëò áîéæèëò, àøèã øèìèéí ò¿âøèíä ¿íäýñëýõýýñ ãàäíà çàí àðàíøèí, ¿ð òºë人
õàíäàæ áàéãàà òºðõ áàéäëààð òîäîðõîéëíî.





Äýýð äóðüäñàí ñåëåêöèéí ¿íäñýí øèíæ òýìäã¿¿ä íü ¿õðèéí òýæýýëëýã
ìàëëàãààíààñ èõ øàëòãààëàõ áîëîâ÷ ãîë òºëºâ óäàìøëààð òîäîðõîéëîãäîæ ñ¿ðãèéí
äîòîðõè òîäîðõîé óäìóóäûã äàãàí õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ, òîãòâîðæèí áýõæèæ áàéäàã.
Óäàìøèõ ÷àíàð ñàéòàé øèíæ òýìäã¿¿äèéã çîõèñòîé õàðüöààãààð ¿å çàëãàìæëóóëàí
óäàìøóóëñíààð ò¿¿íèé àøèã øèìèéã äýýøë¿¿ëíý.

Ìàõíû ¿õðèéí ¿å çàëãàìæëàõ, ñîëèãäîõ õóãàöàà óäààí ó÷ðààñ îëîí òºðëèéí
øèíæ ÷àíàðààð ñîíãîí ¿ðæ¿¿ëæ ¿ð ä¿íã óäààøðóóëàõààñ çàéëñõèéæ çºâõºí óäàìøèõ
÷àäâàð ñàéòàé, ýäèéí çàñãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé öººí òîîíû øèíæ òýìäãèéã ñåëåêöýä
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 10 -

àøèãëàíà.

¯õðèéí ãàðâàë, àøèã øèìèéí á¿ðòãýë
ò¿¿íèéã ñåëåêöýä àøèãëàõ íü
Ìàõíû ¿õðèéí ¿ðæëèéí àæëûí ïðîãðàììûí ãîë çîðèëîãî íü ¿õðèéã ìàõíû
÷èãëýëýý𠺺ð äîòîð íü ñîíãîí öýâðýýð áóþó ýðëèéçæ¿¿ëýí ¿ðæ¿¿ëæ ¿õðèéí ò¿ðãýí ºñºõ
÷àäâàð, ìàõëàã ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ áîëîëöîîã ä¿¿ðýí àøèãëàæ ò¿¿íèé óäàì óãñàà, àøèã
øèì, ¿ð òºëèéí ÷àíàðûã á¿ðòãýí øàëãàðóóëàõ ¿íäñýí äýýð øààðäëàãà õàíãàõã¿éã íü
çààçàëæ ¿ðæëèéí ñ¿ðãýýñ ãàðãàæ, àøèã øèì ñàéòàéã ñîíãîí ¿ðæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì.
Àëü ÷ ÷èãëýëèéí àæ àõóé ººðòºº ¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà ¿ðæëèéí ñ¿ðãèéí àøèã
øèìèéí äýýøëýëò, ÷àíàðûí ò¿âøèíã æèë á¿ð òîäîðõîéëæ á¿ðòãýë õºòëºíº. Òóõàéëáàë
ýõ ñ¿ðãèéí õàâàð, íàìðûí àìüäûí æèí, áèåèéí ¿íäñýí õýìæýý, ãàëáèðûí ¿íýëãýý, ñ¿¿ëýã
øèíæ, ìàõíû ãàðö, òºëèéí ºñºëò õºãæèëò, õýýëò¿¿ëýã, òºëëºëò, òºë áîéæèëòûã
ñóäàëæ ¿íýëýëò ä¿ãíýëò ºã÷ ñåëåêö ¿ðæëèéí àæèëä àøèãëàíà. ¯ðæëèéí ºñâºð ¿õðèéí
ãàðâàëûã ¿íýí çºâ òîäîðõîéëæ, ãàðâàëèéí á¿ðòãýë õºòºëñíººð óëàìøëûí äàâóó
÷àíàðòàé ìàëûã ¿ðæèëä ¿ëäýýõ, öààøèä óäàì äàãóóëàí ¿ðæ¿¿ëýõ çàìààð ñ¿ðãèéí ÷àíàðûã
äýýøë¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Ãàðâàë íü ¿íýí çºâ òîäîðõîéëîãäîæ ÷àäààã¿é,
ìàðãààíòàé ¿íýìøèë ìóóòàé áîë ýõ, ýöýã, òºëèéí öóñíû á¿ëãèéã òîäîðõîéëîõ çàìààð
áàòàòãàíà. ¯ðæëèéí õýýëòýã÷, õýýò¿¿ëýã÷èéã ¿ðæëèéí ãýð÷èëãýýòýé áîëãîõ ¿ðæëèéí
áóñàä á¿ðòãýëèéã õºòëºõèéí òóëä ìàëä óðüä÷èëàí õóâèéí èì, äóãààð òàâèíà. Ìàëûã
õóâèéí äóãààðòàé áîëãîõ õýä õýäýí àðãà áîëîâñðîãäæýý. ¯¿íä:

 øèâ¿¿ð íîìåð
 èìíýæ äóãààðëàõ
 ýýìýãëýæ äóãààðëàõ
 õ¿éòýí àðãààð áóþó øèíãýí àçîò àøèãëàõ
Øèâ¿¿ð íîìåð òàâèõäàà òóñãàé øèâ¿¿ð òîî, áàõèéã õýðýãëýæ ÷èõíèé äîòîð
òàëä äîîðîîñîî 2 äàõü õîâèëä ÷èõíèé óã òàë ðóó, ¿ñã¿é õýñýãò çîðèóëàëòûí õºº àøèãëàæ
òàâèíà. Õàðèí èìíýæ äóãààðëàõäàà èìíýõ öîîëîõ 2 áàõèéã àøèãëàõ áºãººä ÷èõíèé
òîäîðõîé õýñã¿¿äýä òàâüñàí èìí¿¿ä (óõàì áîëîí öîîëáîð) òîãòñîí òîäîðõîé òîîíóóäûã
òºëººëäºã. ×èõýíä òàâüñàí øèâ¿¿ð äóãààðûã ýâýð äýýð äàâõàð áóóóëãàæ (òàìãàëæ)
áàòàëãààæóóëàí á¿ðòãýëä îðóóëíà.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýãäýæ áàéãàà äóãààðëàã÷ áîë óÿí ïëàñòìàññàí
ýýìýã þì. Èéì äóãààðòàé áóþó øèíýýð äóãààðëàõ (çîðèóëëòûí õàðàíäààòàé) ýýìýãèéã
òóñãàé áàõü àøèãëàæ ¿õðèéí ÷èõýíä ýýìýãëýæ áýõëýíý. ̺í çàðèì îðíóóäàä –196
î
–ûí
øèíãýí àçîò àøèãëàæ áèåèéí òîäîðõîé õýñýãò òàìãàí äóãààð òàâüæ õýðýãëýæ áàéíà.
¯õðèéí ¿ðæèë àøèã øèìèéí òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñåëåêöèéí ¿íäñýí øèíæ òýìäã¿¿äèéã
çîõèõ àðãà ç¿éí äàãóó òîäîðõîéëæ ¿ðæëèéí á¿ðòãýë ãýð÷èëãýýíä îðóóëäàã. Ôåðìåðèéí àæ
àõóéí íºõöºëä äàðààõ ¿íäñýí á¿ðòãýë¿¿äèéã õºòºëíº.

¯¿íä:
 ¿ðæëèéí áóõûí ãýð÷èëãýý
 ¿ðæëèéí ¿íýýíèé ãýð÷èëãýý
 ¿íýýíèé õýýëò¿¿ëýã, òºëëºëòèéí
á¿ðòãýë
 òóãàë, ºñâºð ¿õðèéí á¿ðòãýë
 ºñºëò õºãæèëò, áèå öîãöîñûí íýãäñýí
¿íýëãýý
 òýæýýë çàðöóóëàëòûí á¿ðòãýë


Ìàõíû ¿õðèéã ºñâºð íàñàíä íü çîõèñòîé ºñãºí áîéæóóëæ òýæýýëëýã,
ìàëëàãààã ñàéæðóóëàõ ¿íäñýí äýýð ¿ðæëèéí ÷àíàð, àøèã øèìèéã çîíõèëîõ øèíæýýð
á¿ðòãýí øàëãàðóóëàõ àæëûã çîõèîíî.


Øèëýí ñîíãîëò
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 11 -


Øèëýëòèéí ýöýñèéí ¿ð àøèã íü þóí ò¿ð¿¿íä ¿ðæëèéí ìàëûã çºâ ¿íýëýõýýñ èõ
õàìààðäàã. Øèëýëòèéí ãîë ¿ç¿¿ëýëò áóþó ¿õðèéí àæ àõóéí àøèãòàé ÷àíàð íü äàðààõ õýä
õýäýí øèíæ òýìäãýýð òóõàéëáàë àìüäûí æèí, ãàëáèð áèå öîãöîñ, ìàõëàã øèíæ, ñ¿¿ëýã
øèíæ, íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàð, òýæýýëèéí òºëö, ºâ÷èíä òýñâýðòýé øèíæ çýðãýýð
òîäîðõîéëíî.
Øèëýí ñîíãîëòûã çîîòåõíèê ¿ðæëèéí á¿ðòãýëèéã ¿íýí çºâ õºòëºõ, ¿ðæëèéí
á¿õ ìàëàà èì äóãààðòàé áîëãîõ, ¿ðæëèéí ìàëûí ãàðâàëûã çºâ òîãòîîõ, ºñºëò õºãæèëò,
àøèã øèìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àðãà ç¿éí äàãóó òîõèðîìæòîé öàã õóãàöààíä íü
òîäîðõîéëîõ çýðãýýñ ýõýëíý.Òóõàéëáàë ìàõíû ¿õðèéí ¿ðæëèéí ñ¿ðýãò ÿâóóëàõ øèëýëòèéí
àæèë íü 1 áîëîí 3 äàõü óäààãàà òºëëºñºí ¿íýý, 3-5 íàñòàé áóõûí àìüäûí æèí áèåèéí
õýìæýýã òîäîðõîéëîõ, òýäãýýðèéí òàðãà õ¿÷, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã òîãòîîõ, ¿ðæëèéí
á¿õ íàñ õ¿éñèéí ìàë ÿëàíãóÿà 6-ààñ äýýø ñàðòàé ºñâºð ¿õðèéí ãàëáèð áèå öîãöîñûã
¿íýëýõ àæëààð õýðýãæèíý.
¯ðæëèéí ìàëûã ãàðàë ¿¿ñëýýð íü øèëæ ñîíãîñíîîð ò¿¿íèé óäàìøëûí
÷àíàðò áîäèòîé ¿íýëýëò ä¿ãíýëò ºã÷ ÷àäíà. Ãàðàë ¿¿ñëýýð ¿íýëýãäýæ áàéãàà òóõàéí
ìàëûí îéð òºðëèéí õîëáîîòîé áîäüãàëóóä ¿ðæèë àøèã øèìèéí ñàéí ÷àíàðòàé áîë óã
ìàëûí ¿ðæëèéí ÷àíàð ÷ ºíäºð áàéõ ìàãàäëàëòàé áàéäàã. Èéìýýñ ¿ðæèëä ñîíãîæ áàéãàà
ºñâºð ìàëûã øèëìýë ýõ ýöãýýñ ººðººð õýëáýë ººðèéíõºº áîëîí òºëèéí ÷àíàðààð
ãàðàìãàé áîëîõ íü òîãòîîãäñîí õýýëòýã÷, õýýëò¿¿ëýã÷èéí òºëººñ ñîíãîíî. ¯ðæëèéí
ºñâºð ìàëûã ãàðâàëààð ¿íýëýõäýý õàìãèéí ò¿ð¿¿íä òýäãýýðèéí ýöýã, ýõ áîëîí
öààøèëáàë 4 äýõ ¿å õ¿ðòëýõ äýýä ãàðâàëûí àøèã øèìèéí ò¿âøèíã õàðãàëçàíà.

Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿ðæëèéí ¿õðèéã ãàëáèð áèå öîãöîñîîð ¿íýëýõäýý ¿¿ëäðèéíõýý õýâ
øèíæèéã õàäãàëñàí áàéäàë, ÷èéðýã áèå öîãöîñòîé, ìàõëàã õýâ øèíæ èëýðñýí, ºñãºë¿¿í
àìüäûí æèí èë¿¿òýé çýðãèéã õàðãàëçàíà.


Ãàëáèðûí ÿìàð íýã ñîãîãòîé ìàëûã ¿ðæèëä ¿ëäýýõýýñ àëü áîëîõ áîëãîîìæëîõ íü
ç¿éòýé. ßëàíãóÿà õýýëò¿¿ëýã÷èéã ñîíãîõîä ýíý òàëààð èë¿¿ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé
áºãººä òèéì ãàëáèðûí ñîãîãòîé õýýëòýã÷ õýýëò¿¿ëýã÷ýýñ ñàéí òºë àâàõ áîëîìæã¿é þì.
Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä àìüäûí æèí, áèåèéí åðºíõèé õºãæ뺺ð ¿ðæëèéí ìàëûã
áîäèòîé ¿íýëýõ ÿâäàë ìàø ÷óõàë.
Ìàõíû ÷èãëýëèéí ìàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãàðö õýìæýý íü åðººñ ò¿¿íèé áèåèéí æèí,
ºñãºë¿¿í áàéäàëòàé èõ õîëáîîòîé áàéíà. Ìàë õ¿íä æèíòýé, öóëëàã áèå öîãöîñòîé áàéõ
íü ò¿¿íèé ìàõàí àøèã øèì ñàéòàéã ãýð÷èëíý. Áèå òîìòîé ¿íýý æèí èõòýé òîì òóãàë
òºð¿¿ëýõ áºãººä èéì òóãàë íü öààøäàà òîõèðîìæòîé íºõöºëä ýð÷èìòýé ºñºæ õºãæèí,
òýæýýëèéíõýý çàðäëûã á¿ðýí íºõºæ ÷àääàã.
Ìàõàí àøèã øèìèéã èëýðõèéëýõ íýã ÷óõàë øèíæ áîë òóãàëûí ºñºõ ÷àäâàð þì.
Èéìýýñ õºõ¿¿ë áàéõ ¿åèéí áîëîí ýõýýñ ÿëãàñíû äàðààõ òóãàëûí ºñºëòèéí ò¿âøèíã
øèëýëòèéí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí ¿çäýã. ªñºëòèéí ýð÷ìèéã õîíîãèéí íýìýãäýë æèíãèéí
õýìæýýãýýð èëýðõèéëýõýýñ ãàäíà ýíý íü òºë òîäîðõîé õóãàöààíû òóðøèä òºëèéí õýðõýí
ìàõàëæ, ºñºæ õºãæñºíèéã õàðóóëíà.
Ìàëûí øèëýí ñîíãîëòîíä òîäîðõîé øèíæ òýìäã¿¿äèéí õîîðîíäîõ õàðèëöàí
õîëáîîòîé íýã øèíæ òýìäýã íü íºãººäºº íºëººëºõ áàéäàë, õàðèëöàí ø¿òýëöýýã òîîöîõ
øààðäëàãàòàé. Òóõàéëáàë ìàõíû ¿õðèéí òóãàëûí 6-8 ñàðòàé áàéõ ¿åèéí ºñºëòèéí ýð÷èì
íü ò¿¿íèé ýõýýñ òºðºõ ¿åèéí æèíòýé (0,46), ìºí ýöãèéíõýý æèíòýé (0,3-0,4) øóóä
ø¿òýëöýýòýé áàéäàã. ªºðººð õýëáýë òºðºõ ¿åäýý æèí ºíäºðòýé áàéñàí þìóó ýöýã íü æèí
ºíäºðòýé áàéñàí òóãàëûí ýõýýñ ñàëãàõ ¿åèéí æèí ºíäºð áàéõ ìàãàäëàëòàé ãýñýí ¿ã.
Ò¿¿í÷ëýí òóãàëûã ýõýýñ ÿëãàõ õ¿ðòëýõ ¿åèéí ºñºëò íü íÿäëàõûí ºìíºõ æèí, ãóëóóçíû
æèí, ÷àíàðòàé øóóä õàìààðàëòàé áàéäàã. Èéìýýñ òóãàëûí ýõýýñ ÿëãàõûí ºìíºõ æèíãýýð
çºâõºí ýõèéí ñ¿¿ëýã øèíæèéã òºäèéã¿é, 15-18 ñàðòàé áîëîõ ¿åèéí àìüäûí æèí, ºñºëòèéí
ò¿âøèíã óðüä÷èëàí òîãòîîæ áîëíî. Ýõýýñ ÿëãàõ ¿åèéí àìüäûí æèí ºíäºð áîë íÿäëàõ
¿åèéí àìüäûí æèí, ìàõëàã øèíæ ìºí òºäèé ÷èíýý ºíäºð áàéäàã,

¯ðæëèéí ¿íýýã øèëæ ñîíãîõ: Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿íýýã ¿¿ëäýðëýã áàéäàë, ãàðàë
¿¿ñýë, àìüäûí æèí, ãàëáèð áèå öîãöîñûí õýâ øèíæ, ñ¿¿ëýã ÷àíàð, ¿ð òºëèéí ÷àíàð, íºõºí
¿ðæèõ ÷àäâàðààð íü øèëæ ¿ðæèëä àøèãëàäàã.
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 12 -

Ýõ ñ¿ðýã ÿëàíãóÿà õàìãèéí ñàéí ÷àíàðòàé ¿íýýã ¿ðæèëä àøèãëàõ íü ôåðìåðèéí àæ
àõóéí ãîë çîðèëò áàéõ ó÷ðààñ ôåðìåð á¿ð ¿ðæëèéí ¿íýýã øèëæ ñîíãîæ ÷àääàã áàéõ
¸ñòîé. ¯íýýã ¿¿ëäýðëýã ÷àíàð ãàðàë ¿¿ñëýýð ¿íýëýõäýý ãàðâàëûí ÿçãóóð õýëõýý
òýäãýýðèéí ¿íäñýí øèíæ, ¿¿ëäýð õýâøëèéíõýý åðºíõèé øèíæ òºðõèéã õàäãàëñàí áàéäàë
çýðýãò ¿íäýñëýäýã.
¯ðæëèéí ¿íýý íü ººðºº áèå öîãöîñ, ãàðâàë, àøèã øèì ñàéòàé áàéõààñ ãàäíà
ººðèéíõºº óäàìøëààð íºõöºëäñºí òîõèðîìæòîé õýâ øèíæýý ¿ð òºë人 ñàéí äàìæóóëäàã
áàéõ ¸ñòîé. ¯ðæëèéí çîðèóëàëòààð øèëæ ñîíãîõ ¿íýýíä òàâèõ íýã ¿íäñýí øààðäëàãà íü
àæ àõóéí àøèãòàé øèíæýýð ñ¿ðãèéí äóíäæààñ èë¿¿òýé áàéõ ÿâäàë þì.
Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿íýýã øóóä ñ¿¿íèé çîðèóëàëòààð àøèãëàäàãã¿é áîëîâ÷ ¿íýýíèé
ñ¿¿ëýã øèíæ áîë ìàõíû ¿¿ëäðèéí ¿íýýí¿¿äèéí àøèã øèìèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí íýã
þì. Ñ¿¿ëýã øèíæèéã ýõýýñ ÿëãàõ ¿åèéí òóãàëûí æèíãýýð òîäîðõîéëäãèéã äýýð äóðäñàí
áèëýý.
Òóãàëëàñíààñ õîéøèõ 6-7 ñàðûí õóãàöààíä ñ¿¿ øèì òîãòìîë ñàéí áàéäàã, ýíý ¿åä ¿ð
òºëºº ñ¿¿ãýýðýý õàíãàëòòàé òýæýýæ ºñãºæ ÷àääàã ¿íýýã ¿ðæèëä ¿ëäýýíý.
¯íýýíèé áèå öîãöîñûí õýâ øèíæ, àìüäûí æèí áîë øèëýí ñîíãîëòûí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò
þì.
Ìàõíû ¿õýð íü ãàëáèð öîãöîñûí õóâüä áèåèéí õýñã¿¿ä íü æèãä õºãæñºí , ºðãºí
Ẻðºíõèé áèåòýé, ìàõëàã øèíæ òîä èëýðñýí áàéõ ¸ñòîé. ̺í ÿñíû õºãæèë ñàéí, öýýæíèé
õýñýã äàëíû àðààð õîíõîð áóñ, ã¿í ºðãºí áèåòýé áàéäàã.
Íóðóó, ñýðâýý, óóöíû õýñýã òýãø ºðãºí, áóë÷èíëàã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ìàõíû ¿õðèéí
áèåèéí õîéò õýñãèéí õºãæèë, ãóÿ, õîíãîíû ìàõ ñàéí òîäîðñîí áàéõ ¸ñòîé.
ßìàð ÷ ¿íýý ººðèéí áèîëîãèéí áîëîìæèéí õóâüä æèë á¿ð òóãàëëàæ, ýð¿¿ë òºë
áîéæóóëàõ ÷àäâàðòàé áàéäàã. ¯íýýã òºëëºðõºã ÷àíàðààð ¿íýëýõäýý ò¿¿íèé æèë á¿ð
òóãàëëàõ áîëîí òóãàëëàñíû äàðàà õýýë àâàõ ÷àäâàð, ¿ðñýã ÷àíàð çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã
àøèãëàíà. Èéíõ¿¿ ýõ ñ¿ðãèéí ¿ðæèë àøèã øèìèéí ÷àíàð ìºí ¿ð òºëèéíõ íü ºñºëò
õºãæèëò, ò¿ðãýí ºñºõ ÷àäâàð, áèåèéí æèí ãàëáèð, ìàõíû ãàðö ÷àíàðààð øèíæèëæ ñ¿ðãèéí
äóíäàæòàé õàðüöóóëàí ¿ðæèëä ñîíãîõ áóþó ¿ðæèëä òýíöýõã¿éã çààçàëíà. Ò¿¿í÷ëýí
¿ðæëèéí ¿íýý 2 æèëýýñ äýýø òóãàë ºãººã¿é áóþó, õýýë õàÿñàí, ñóâàéðñàí áîë öààøèä
àøèãëàõ øààðäëàãàã¿é.
¯ðæëèéí áóõ øèëæ ñîíãîõ: ¯õðèéí ìàõàí àøèã øèìèéã äýýøë¿¿ëýõýä ¿ðæëèéí
áóõûí óäàìøëûí ÷àíàð ãîë íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.
Ñ¿ðãèéí ¿ðæëèéí ÷àíàðûí 90 õ¿ðòýë õóâü íü áóõûí óäàìøëûí ÷àíàðààñ
õàìààðàëòàé áàéäàã ó÷ðààñ ¿ðæëèéí áóõûã ºñâºð íàñàíä íü çîõèñòîé ºñãºí áîéæóóëæ
ººðèéíõ íü áîëîí ¿ð òºëèéí ÷àíàðààð øàëãàðóóëæ ¿ðæèëä àøèãëàíà.

¯ðæëèéí áóõûã ººðèéíõ íü ãàðàë ¿¿ñýë, áèå öîãöîñ ìàõëàã øèíæ, ºñºëòèéí
ýð÷èì òýæýýëèéí òºëö, íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàð, ¿ðèéí ÷àíàð ¿ð òºëèéíõ íü ÷àíàðààð øèëæ
ñîíãîäîã. ¯ðæëèéí ÷àíàð ñàéòàé, ºíäºð àøèã øèìòýé áóõ ºñãºæ áîéæóóëàõûí òóëä
äàðààõ àæëóóäûã ã¿éöýòãýíý
¯¿íä:
 ¯ðæèë àøèã øèìýýð øàëãàðñàí ¿íýý áóõûã òîõèðóóëàí ñîíãîíî.
 Ñàéí ÷àíàðûí ¿íýý áóõûí äóíäààñ ãàðñàí ¿ð òºëººñ ãàëáèð áèå öîãöîñ ñàéòàé ýð
òóãàëûã øèëæ ýð÷èìòýé áîéæóóëíà.
 Àëü óäàì ñàéòàé, ºñºëò õºãæèëò àøèã øèìýýð øàëãàðñàí áóõàí áÿðóóã ¿ðæèëä
ñîíãîíî.
 Óäàì ñàéòàé, àøèã øèìýýð øàëãàðñàí ºñâºð áóõûã ¿ð òºëèéíõ íü ÷àíàðààð
øàëãàðóóëæ, ¿ð òºë ñàéòàéã íü ¿ðæèëä ¿ëäýýíý.

Áóõ òàâèõ òóãàëûã ýõýýñ òºðñíèé äàðààõ 7 õîíîãò ãàðàë ¿¿ñýë ¿¿ëäðèéí
øèíæýý õàäãàëñàí áàéäëààð øèëæ ñîíãîæ àâäàã. Áóõ òàâèõ òóãàëûí ýöýã ýõ íü óäàì
óãøèë ñàéòàé, ìàõíû õýâ øèíæ èë¿¿òýé, áèå òîìòîé, ãýõäýý íàñ áèå ã¿éöñýí èõ
õºãøðººã¿é áîë çîõèíî. Áóõ áîëãîõîîð ñîíãîñîí òóãàëûã ìàõíû ¿õðèéí òåõíîëîãèéí
äàãóó 8 ñàðòàé áîëòîë íü ýõëýýð áîéæóóëæ ýõýýñ òºðºõ ¿åä áîëîí äàðàà÷èéí ñàðóóäàä
æèí áèåèéí õýìæýýã òîäîðõîéëæ, ºñºëò õºãæèëòèéí áàéäàëä øèíæèëãýý õèéíý. Áóõ
òàâèõ òóãàëûí áèåèéí ºñºëòèéã òàñðàëòã¿é ýð÷èìòýé áàéëãàõ ¿¿äíýýñ ¿¿íèéã õàâàð
ýðò 3-4 ñàðä òºðñºí òóãàëààñ ñîíãîõ íü òîõèðîìæòîé.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 13 -

Ãàðàë ¿¿ñýë, ¿¿ëäýðëýã áàéäàë óäàì óãøëààð íü òºðñíèé äàðààõàí øèëæ
ñîíãîñîí òóãàëûã öààøèä áèåèéí ¿íäñýí õýñã¿¿ä õºãæèæ ãàëáèð, õýâ øèíæ
òîãòîíãèøèæ èðýõ ¿åýñ 3-4 ñàðòàéä íü íýìýëò øèëýëò ÿâóóëäàã. Äàðàà÷èéí
øèëýëòèéã ýõýýñ ÿëãàõ ¿åä ººðººð õýëáýë 7-8 ñàðòàéä íü õèéíý. Ýíý óäààãèéí
øèëýëòýýð ãàðàë ¿¿ñýë ¿¿ëäðèéí õýâ øèíæýýñ ãàäíà, ãàëáèð áèå öîãöîñò ¿íýëãýý ºã÷,
ºñºëò õºãæèëòèéã àìüäûí æèíãýýð òîäîðõîéëíî. Õàðèí ºñâºð áóõûã 16-18 ñàðòàé áîëîõ
¿åýñ ¿ðæèëä àøèãëàæ ýõëýõ áºãººä ýíý ¿åä ºñºëò õºãæèëò, ãàëáèð áèå öîãöîñ áýëãèéí
èäýâõè, ¿ðèéí ÷àíàðààð öîãöîëáîð ¿íýëãýý ºãíº.

Èéì õýä õýäýí ÷èãëýëýýð óðüä÷èëñàí øèëýëò, ¿íýëãýý ÿâóóëàõ íü ñàéí ÷àíàðûí áóõ
áîéæóóëàõàä ¿íýõýýð à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîâ÷ öààø ¿ðãýëæ¿¿ëýí òóõàéí áóõ ººðèéíõºº
øèëäýã ÷àíàðóóäûã ¿ð òºë人 óäàìøóóëàí äàìæóóëàõ ÷àäâàðûã áóþó áóõûã ¿ð òºëèéíõ
íü ÷àíàðààð ¿íýëýõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Èéíõ¿¿ ¿ðæëèéí áóõûã øèëæ ñîíãîõ àæèë íü
òóõàéí áóõûí ººðèéíõ íü áîëîí ¿ð òºëèéíõ íü ÷àíàðààð ¿íýëãýý ºãºãäñíººð ýöýñëýí
øèéäâýðëýãääýã.

Óäàì ñàéòàé, ¿ðæèë àøèã øèìýýð øàëãàðñàí ¿ðæëèéí áóõûã ¿ð òºëèéí ÷àíàðààð
øàëãàðóóëàõûí òóëä ¿ðæèëä ýõëýí àøèãëàæ áàéãàà õýä õýäýí áóõûã ñîíãîí ¿ð òºëèéíõ
íü ÷àíàðààð õàðüöóóëæ ñóäàëäàã.

¯ð òºëèéí ÷àíàðààð øàëãàðóóëæ áàéãàà áóõààð 1-ýýñ äýýø, 6-ààñ äîîø óäàà
òóãàëëàñàí 1-ð àíãèàñ äîîøã¿é øààðäëàãà õàíãàõóéö íàñ áèå, àøèã øèìýýð îéðîëöîî 20-
25 ¿íýýã çîõèñòîé õóãàöààíä õýýëò¿¿ëíý. Ýäãýýðýýñ ãàðñàí ýð òóãàëûã ýõëýýð áîéæóóëæ
óëìààð èæèë íºõöºëä ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëíà. Èíãýæ 15 ñàðòàé áîëòîë íü ºñãºí
áîéæóóëæ øàëëãàðóóëàõ õóãàöààíä ýäãýýð ºñâºð ¿õðèéí ºñºëò õºãæèëò, õîíîã òóòàì
èäñýí òýæýýëèéí õýìæýý çýðãèéã á¿ðòãýæ òóðøèëòûí ýöýñò áóõ òóñ á¿ðèéí òºëººñ 5
áÿðóó íÿäàëæ ìàõíû ãàðö ÷àíàðûã òîãòîîíî. Èíãýýä áóõ òóñ á¿ðèéí òºëèéí ºñºëò, ýõýýñ
ÿëãàõ ¿åèéí æèí, áÿðóóíû ºñºëòèéí ýð÷èì, 1 íàñòàéí æèí ìàõíû ãàðö ÷àíàðààð ¿íýëýí
õîîðîíä íü õàðüöóóëæ àëü òºëèéíõ íü ÷àíàð ñàéòàéã ¿ðæèëä ñîíãîæ ºðãºí àøèãëàíà. Èéì
ñàéæðóóëàã÷ áóõûí ¿ðèéã ã¿í õºë人æ çîõèîìîë õýýëò¿¿ëýãò àøèãëàñíààð ñ¿ðãèéí
÷àíàðûã áîãèíî õóãàöààíä äýýøë¿¿ëæ ÷àäíà.
Ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä ìàíàé íºõöºëä ìàõíû ¿õðèéí ¿ðæëèéí àæèëä äàðààõ
çàð÷ìûã áàðèìòëàõ íü ç¿éòýé.

¯¿íä:
 Íóòãèéí ìîíãîë ¿õýð äîòðîîñ áèå òîìòîé õýñãèéã øèëæ ñîíãîí öýâðýýð íü
¿ðæ¿¿ëýõ.
 Íóòãèéí ¿õýð áîëîí òºâèéí á¿ñ íóòàãò ºðãºí òàðõñàí ÿíç á¿ðèéí öóñíû
ýðëèéçèéã ìàõíû òºðºëæñºí ¿õýðòýé ýðëèéçæ¿¿ëýí ò¿¿íèé òîõèðîìæòîé
õýâøëèéã ,, ººð äîòîð,, íü ¿ðæ¿¿ëýõ.
 Ñ¿ðãèéí äîòðîîñ ãàðâàë, àøèã øèì, àìäûí æèí, ãàëáèð áèå öîãöîñ, ñ¿¿ øèì, ñàéí
÷àíàðûí òºëòýé ¿íýýã øèëæ ýõ ñ¿ðýã á¿ðä¿¿ëíý.
 Ñàéæðóóëàã÷ áîëîí ñàéæðàã÷ ¿¿ëäð¿¿äèéí àæ àõóéí àøèãòàé øèíæèéã òýäãýýðèéí
ýðëèéçýä áàòàòãàí óäàìøóóëàõûí òóëä öààøèä 2, 3-ð ¿åèéí ýðëèéç ¿õðèéã,, ººð
äîòîð,, íü ¿ðæ¿¿ëýõ íü çîõèñòîé.

Ìàõíû ¿õðèéí çîíõèëîõ øèíæ ÷àíàðóóä òýæýýëëýã ìàëëàãààíû íºõö뺺𠺺ð÷ëºãäºí
õóâüñàõ ó÷èð ò¿¿íèé óäàìøëààð äàìæèí èëðýõ áîäèò áîëîëöîîã á¿ðýí äàé÷ëàí ãàðãàõûí
òóëä ¿ðæëèéí ñ¿ðãèéí àð÷èëãàà ìàëëàãàà, òýæýýëëýãèéã çîõèñòîé ò¿âøèíä áàéëãàíà.
Òîõèðóóëàí ñîíãîëò
¯ðæëèéí ìàëûí òîõèðóóëàí ñîíãîëò ãýäýã íü õýýëòýã÷, õýýëò¿¿ëýã÷èéí ¿ðæèë àøèã
øèìèéí ò¿âøèí, ãàðö õýìæýý, ÷èãëýëä ¿íäýñëýí, òýäãýýðèéã ººð õîîðîíä íü ýâöýëä¿¿ëýõ
àæëûã óðüäààñ òºëºâëºí çîõèîí áàéãóóëàõ èíãýñíýýð òóõàéí ¿éëäâýðëýëèéíõýý çîðèëãîä
íèéö¿¿ëýí òîõèðîìæòîé õýâøëèéí ¿ð òºë ãàðãàí àâàõ öîãöîëáîð àðãà õýìæýý þì.

Òîõèðóóëàí ñîíãîëò íü ãîë òºëºâ õýýëò¿¿ëýã÷ íü ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòýýð
õýýëòýã÷ýýñýý äàâóóòàé áàéõ çàð÷èìä ¿íäýñëýíý. Èíãýñíýýð ºìíºõ ¿åýñýý øèíýýð ãàðàõ
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 14 -

äàðàà äàðàà÷èéí ¿åèéí ìàëûí àøèã øèì íü èë¿¿òýé áîëîõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëäýã. Ýíý
çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ýõ ñ¿ðãèéí ¿íýýíèéõèéã áîäâîë õýýëò¿¿ëýã÷èéí øèëýëòèéã
èë¿¿ íàðèéí, ìýðãýæëèéí ºíäºð ò¿âøèíä ÿâóóëàõûã øààðääàã.

¯ðæëèéí àæëûí ïðàêòèêò àøèã øèìèéí òîäîðõîé ÷èãëýëýýð èæèëñ¿¿ëýõ áóþó
ÿëãààòàé áàéäëààð ÿâóóëàõ òîõèðóóëàí ñîíãîëòûí àðãûã ºðãºí õýðýãëýäýã. Òóõàéëáàë
àøèã øèìèéí òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëòýýð äîîãóóð õýýëòýã÷èéã òýð øèíæèéã íü ¿ð òºëä íü
çàñàæ áèé áîëãîõûí òóëä òóõàéí øèíæýýð äàâóóòàé õýýëò¿¿ëýã÷ýýð ýâöýëä¿¿ëäýã. Ýíý
áîë ÿëãààòàé çàð÷ìààð ÿâóóëæ áàéãàà òîõèðóóëàí ñîíãîëòûí õýëáýð þì. Õàðèí
òîäîðõîé íýã øèíæèéã ¿ð òºëä íü áàòàòãàí óäàìøóóëàõûí òóëä òýð øèíæýýð
øèëýãäìýë õýýëòýã÷ õýýëò¿¿ëýã÷èéã òîõèðóóëàí ñîíãîæ ¿ðæèëä àøèãëàäàã.
Ýíý áîë èæèëñ¿¿ëýõ òîõèðóóëàí ñîíãîëòûí àðãà þì. Òóõàéëáàë ñ¿¿ëýã øèíæ
ñàéòàé ¿íýýã, ñ¿¿ëýã øèíæ ñàéòàé ýõýýñ ãàðàëòàé áóõààð ýâöýëä¿¿ëæ ýíý øèíæ ÷àíàðûã
¿ð òºëä íü áàòæóóëàí óäàìøóóëæ ÷àääàã.

Èéíõ¿¿ íýã á¿ð÷èëñýí òîõèðóóëàí ñîíãîëòûí àðãà õýðýãëýñíýýð øèëìýë ýöýã, ýõèéí
¿íý öýíýòýé øèíæ ÷àíàðóóäûã äàðààãèéí ¿å¿äèéí ¿ð òºëä óäàìøëààð äàìæóóëàí
øèíãýýæ, òîõèîëäëûí áóñ õàðèí òóõàéí ôåðìåðèéí àæ àõóéí àøèã ñîíèðõîëä íèéöñýí
òîõèðîìæòîé õýâ øèíæèéí ìàë ãàðãàæ àâäàã. ªºðººð õýëáýë òîõèðóóëàí ñîíãîëòûí
àðãà íü óäàìøëûí ìåõàíèçìààð äàìæóóëàí ìàëûí àøèã øèìèéã õ¿ññýí ÷èãëýëä ººð÷ëºõ
áîëîìæèéã îëãîíî. Èæèë òºðëèéí (èæèëñ¿¿ëýõ) òîõèðóóëàí ñîíãîëòûí àðãà íü ìàë
àìüòíû çàéëøã¿é ÷óõàë øèíæ òýìäãèéí óäàìøëûí òîãòâîðòîé ÷àíàðûã áèé áîëãîõîîñ
ãàäíà ñ¿ðãèéí åðºíõèé õýâ øèíæ íýãäìýë áàéäàëòàé áîëæ òîõèðîìæòîé øèíæ òýìäýã
áàòæèæ èðäýã. Èéíõ¿¿ ¿ðæëèéí ºíäºð àøèã øèìòýé ñàéí ÷àíàðûí õýýëòýã÷
õýýëò¿¿ëýã÷èéã çîíõèëîõ øèíæ ÷àíàðààð íü ñîíãîí øàëãàðóóëæ óëìààð ýäãýýðèéã ººð
õîîðîíä íü òîõèðóóëàí ñîíãîæ ,,ñàéíûã ñàéíààð,, óëàì ñàéæðóóëàõ áóþó ,,ñààðûã
ñàéíààð,, ñàéæðóóëàõ çàð÷ìààð ìàõíû ¿õðèéí ¿ðæèë àøèã øèìèéí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëæ
÷àäíà
¯ðæ¿¿ëãèéí àðãóóä

¯ðæ¿¿ëãèéí àðãà áîë àðâèí àøèã øèìòýé ìàë áèé áîëãîõîä ÷èãëýãäñýí ¿ðæëèéí
àæëûí öîãöîëáîð ñèñòåì þì. ¯ðæ¿¿ëãèéí àðãà íü íºõºí ¿ðæèõ¿é, ìàë àìüòíû
ýâöýëä¿¿ëýã, øèëýëò, òîõèðóóëàí ñîíãîëòûí ò¿âøèí, ¿¿ëäðèéí ñîíãîëò, òºëèéã
÷èãëýëòýé ºñãºí áîéæóóëàõ, òýæýýëëýã àð÷èëãàà ìàëëàãààíû ñèñòåì çýðãýýð
òîäîðõîéëîãäîíî.

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä ãîë òºëºâ öýâýð ¿ðæ¿¿ëýã, ýðëèéçæ¿¿ëëýã (¿¿ëäýð ãàðãàõ,
öóñ øèíãýýõ, õýðýãöýýíèé, öóñ ñîëèáöóóëàõ, öóñ ñýëáýõ), ãèáðèäæ¿¿ëýã (îéðûí áîëîí
àëñëàãäìàë)-èéí àðãûã õýðýãëýäýã.

Öýâýð ¿ðæ¿¿ëãèéí àðãà: Íýã ¿¿ëäðèéí õýýëòýã÷, õýýëò¿¿ëýã÷èéã ººð
õîîðîíä íü ýâöýëä¿¿ëæ, ¿ðæèëä àøèãëàõ àðãûã öýâýð ¿ðæ¿¿ëýã ãýíý. ªðººð õýëáýë
íèéë¿¿ëýãò îðóóëæ áàéãàà áóõ, ¿íýý õî¸ð íýã ¿¿ëäðèéíõ áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Òóõàéí áèå
äààñàí ïîïóëÿöèéí ¿õýð ñ¿ðãèéã ººð äîòîð íü öýâðýýð ¿ðæ¿¿ëæ øèíý ¿¿ëäýð õýâøëèéí
ìàë áèé áîëãîõîä óäààí õóãàöààíû íÿãò íÿìáàé àæèëëàãàà øààðäàãääàã.

Èéì áèå äààñàí ìàëûí ¿¿ëäýð á¿ð íü óðò õóãàöààíû øèëýëò, òîõèðóóëàí
ñîíãîëòûí ¿ð ä¿íä ìîðôîëîãè, àæ àõóé áèîëîãèéí ºâºðìºö øèíæ¿¿äýýð óäàìøëûí õóâüä
áàòæèí òîòâîðæñîí áàéäàã.

Öýâýð ¿ðæ¿¿ëãèéí àðãûã õýðýãëýñíýýð ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí àøèãòàé øèíæ
òýìäýã íü ¿åýñ ¿åä õóâüñàìæ áàãàòàé óäàìøëààð òîãòâîðòîé äàìæèæ òýð íü
õàäãàëàãäàí õºãæèæ áàéäàã.

Ìàõíû òºðºëæñºí ¿¿ëäðèéí ¿õýð ¿ðæ¿¿ëäýã, ¿ðæëèéí ÷èãëýëòýé ôåðìåðèéí àæ
àõóéíóóä ãîë òºëºâ öýâýð ¿ðæ¿¿ëãèéí àðãà õýðýãëýíý.
Öýâýð ¿ðæ¿¿ëãèéí àðãûí ¿ð ä¿íã äýýøë¿¿ëýõýä ¿ð òºëèéã ÷èãëýëòýé ºñãºí
áîéæóóëàõ òýæýýëëýã àð÷èëãàà ìàëëàãààíû òààòàé íºõöºë áèé áîëãîõ ÿâäàë ÷óõàë à÷
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 15 -

õîëáîãäîëòîé áºãººä èíãýñíýýð àøèã øèìèéí óäàìøëûí íººö áîëîìæèéã á¿ðýí èëð¿¿ëæ
÷àääàã.
Öýâýð ¿ðæ¿¿ëãèéí àðãûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã áîë òóõàéí ¿¿ëäðèéí ¿íäñýí øèíæ¿¿äèéã
¿å óëèðàí õàäãàëàõ, òóõàéí íèéãìèéí õýðýãöýý, øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí àøèã øèì ¿ðæëèéí
÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ ÿâäàë þì. ¯¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä á¿õýë á¿òýí ¿¿ëäðèéí
õýìæýýíä ñ¿ðãèéí äîòîîä òºðëèéí õîëáîî áîëîí òîäîðõîé áîäãàëèóäûí õóâèéí îíöëîã,
ãàðàë ¿¿ñýë çýðýãò ¿íäýñëýí ñèñòåìòýé øèëýëò, òîõèðóóëàí ñîíãîëò ÿâóóëíà.

Ýðëèéçæ¿¿ëãèéí àðãà: Íýã ç¿éëèéí ººð ººð ¿¿ëäðèéí ìàëûã ººð õîîðîíä íü
ýâöýëä¿¿¿ëýõ àðãûã ýðëèéçæ¿¿ëýã ãýäýã.

Ýðëèéçæ¿¿ëýã íü ìàëûí óäàìøëûí ÷àíàðûã áîãèíî õóãàöààíä ººð÷ëºõ, àðâèí àøèã
øèìòýé, øèíý õýâøëèéí õýðýãöýýíèé ñ¿ðýã áèé áîëãîõ ¿ð ä¿íòýé àðãà þì.

Ýðëèéçæ¿¿ëýõ ¿¿ëäðèéí õîîðîíäîõ õîñëîë (íèéö) ûã çºâ ñîíãîæ ÷àäâàë ãàðñàí
ýðëèéç òºëèéí àìüäðàõ ÷àäâàð ôaauun» m¿¿uuú auua uuuuúu yôauuniu vaôaexu
õan»ôaa.

Ýðëèéçæ¿¿ëãèéí çîðèëãî, õýëáýð ÷èãëýëýýñ õàìààð÷ ¿¿ëäýð ãàðãàõ (çàâîäûí)
ýðëèéçæ¿¿ëýã, öóñ øèíãýýõ, öóñ ñýëáýõ, öóñ ñîëèáöóóëàõ, õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëãèéí
àðãóóä ãýæ õóâààäàã. Ýäãýýðýýñ ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä èë¿¿òýé àøèãëàãääàã
ýðëèéçæ¿¿ëãèéí àðãà íü õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëýã þì.
Õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëýã áóþó
ãåòåðîçèñ ÷àíàð

Ìàõ ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõýä õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýãääýã àðãà áîë
õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëýã þì. Õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëýã ãýäýã íü ºñºëò, àìüäðàõ ÷àäâàð
ñàéòàé 1-ð ¿åèéí ýðëèéçèéã ãàðãàí àâàõûí òóëä õî¸ð áîëîí õýä õýäýí ¿¿ëäðèéã ººð
õîîðîíä íü ýâöýëä¿¿ëýõ àðãà þì. Ýðëèéçæ¿¿ëãèéí ýíý àðãà íü ìàõ ¿éëäâýðëýëèéã
íýìýãä¿¿ëýõ òîì íººö òºäèéã¿é, ÿëàíãóÿà ñ¿¿íèé ¿õðèéí àæ àõóéä ìàõíû ÷àíàðûã
äýýøë¿¿ëýõýä ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.

Õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëãèéí ¿åä ãåòåðîçèñ èëýðñíýýð ýðëèéç ìàë íü ýõ
ýöãýýñýý àìüäðàõ ÷àäâàð, òýñâýðò ÷àíàð, ºñºëòèéí ýð÷èì, àìüäûí æèí, íýãæ
á¿òýýãäýõ¿¿íä çàðöóóëæ áóé òýæýýëèéí òºëö, ìàõíû ãàðö, ÷àíàð çýðýã áèîëîãè àæ àõóéí
íýã áîëîí õýä õýäýí øèíæ ÷àíàðààð äàâóóòàé áîëäîã.

Ãåòåðîçèñ ÷àíàðûí èëðýõ õýì õýìæýý íü ýðëèéçæ¿¿ëãýíä àøèãëàæ áàéãàà
õýýëòýã÷, õýýëò¿¿ëýã÷èéí íàñ, àìüäûí æèí, áóñàä áèîëîãè àæ àõóéí îíöëîã ÷àíàðóóä,
ýðëèéç òºëèéã ºñãºí áîéæóóëæ áàéãàà íºõöºë çýðãýýñ õàìààðäàã. Àð÷èëãàà ìàëëàãààíû
ìóó íºõöºë íü ýðëèéçèéí ãåòåðîçèñûí ¿ð àøãèéã áóóðóóëæ, çàðèìäàà á¿ð èëð¿¿ëäýãã¿é.

Õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëãèéã ãîë òºëºâ ìàõ ¿éëäâýðëýõ áîðëóóëàõ
çîðèëîãîòîé, àðèëæàà, òàâààðûí ÷èãëýëòýé ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóäàä ºðãºí àøèãëàíà.
Èéì ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä íü õýðýãöýýíèé ¿íýý, ãóíæàà ººð ìàõíû òºðºëæñºí ¿¿ëäðèéí
áóõààð ýâöýëä¿¿ëæ 1-ð ¿åèéí ýðëèéç òºë ãàðãàí àâ÷ ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëæ ìàõàíä
áîðëóóëíà.

Ôåððìåðèéí àæ àõóéíóóä ìàõíû ÷èãëýëèéí ýðëèéçèéí òîî òîëãîéã ºñãºõèéí
òóëä ýõíèé ¿å øàòàíä õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëýã àøèãëàíà. Äàðàà íü 1-ð ¿åèéí ýðëèéç ýõ
ñ¿ðãèéí ¿õðèéí òîî íýìýãäýýä èðýõ ¿åýñ öóñ øèíãýýõ ýðëèéçæ¿¿ëãèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýí
nâóóëæ ýðëèéçèéí ìàõëàã øèíæ, òºðºëæèëòèéã íýìýãä¿¿ëíý. ¯¿íèé òóëä 1-ð ¿åèéí á¿õ
ýðëèéç ýð òºëèéã ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëæ, áîðäîæ ìàõàíä áîðëóóëíà. Ýðëèéçæ¿¿ëãýýð
ãàðñàí ¿ðæëèéí ÷àíàðààð òààðóó ãóíæèéã 1óäàà òóãàëëóóëæ ¿ð òºëèéã íü àâààä öààø íü
áîðäîæ ìàõàíä øèëæ¿¿ëíý. Õàðèí ÷àíàð ñàéòàé ãóíæèéã ¿ðæèëä ¿ëäýýæ ñèñòåìòýé
àøèãëàíà. Èéì ñàéí ÷àíàðûí ãóíæèéã ñàéæðóóëàã÷ ¿¿ëäðèéí áóõíû ¿ðýýð õýýë òîãòîîæ 2-
ð ¿åèéí ýðëèéç òºë ãàðãàæ àâíà. Õàðèí 2-ð ¿åèéí ýð, îõèí òºëººñ øèëìýë õýñãèéã íü
¿ðæèëä ñîíãîæ àøèãëàæ áîëíî.
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 16 -


Èíãýæ õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëãýýð äàìæóóëæ ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä öóñ
øèíãýýõ ýðëèéçæ¿¿ëãèéã ãîë òºëºâ 2-ð ¿åèéí ýðëèéç ãàðãàõ õ¿ðòýë ÿâóóëæ ãàðñàí
òîõèðîìæòîé õýâøëèéí ýðëèéçèéã ,,ººð äîòîð,, íü ¿ðæ¿¿ëýõ íü çîõèñòîé ãýæ ¿çäýã.
Ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí ÷èãëýëòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ôåðìåðèéí àæ
àõóéíóóä àøèãëàæ áàéãàà ¿ðæëèéí ¿íýýíäýý øèëýëò ÿâóóëæ æèë á¿ð òýäãýýðèéí 25-30%-
èéã çààçëàæ ìàõàíä øèëæ¿¿ëíý. Èíãýñíýýð 3-4 æèëèéí õóãàöààíä ¿ðæëèéí ýõ ñ¿ðãèéã
øèíýòãýí ñýëáýõ áîëîìæ á¿ðääýã. ªºðººð õýëáýë àøèã øèì áàãàòàé ÿíç á¿ðèéí
ãåíåðàöûí (öóñíû) ýðëèéç ¿íýýã ñ¿ðýã ñýëáýõ çàìààð ñàéæðóóëíà ãýñýí ¿ã þì. Øèëìýë
áóõûí ã¿í õºë人ñºí ¿ðèéã àøèãëàõ íü õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëãèéí áîëîìæèéã óëàì á¿ð
íýìýãä¿¿ëäýã.

Òóõàéëáàë ìàíàé ìàëûí óäìûí ñàíãèéí ¿íäñýí òºâä áàéãàà Êàçàõûí öàãààí
òîëãîéò, Ëèìóçèí, Ïüåìîíò, Ãàëëîâåé çýðýã òºðºëæñºí ìàõíû ¿¿ëäð¿¿äèéí áóõíû ã¿í
õºë人ñºí ¿ðèéã ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëýãò àøèãëàõ áîëîìæ
áèé. Çîõèîìîë õýýëò¿¿ëýã àøèãëàõã¿é òîõèîëäîëä ãàðäàí õýýëò¿¿ëãèéí àðãààð
õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëãèéã çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî. Îëîí ¿¿ëäðýýð ñîëèáöóóëàí
õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëýã ÿâóóëàõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã.
Èéìä ìàíàé íºõöºëä Ñýëýíãý ¿¿ëäðèéí ¿íýýã Ëèìóçèí ¿¿ëäðèéí áóõíû ¿ðýýð
õýýëò¿¿ëæ ãàðñàí 1-ð ¿åèéí ýðëèéçèéã äàðàà íü Ïüåìîíò ¿¿ëäðýýð ýðëèéçæ¿¿ëýí ìºí
ãåòåðîçèñ ÷àíàð á¿õèé 2-ð ¿åèéí ýðëèéçèéã ãàðãàõ ãýõ ìýò÷èëýí õýðýãöýýíèé
ýðëèéçæ¿¿ëãèéí îëîí âàðèàíòûã àøèãëàæ ¿ð àøãèéã íü äýýø¿¿ëæ áîëíî. Õýðýãöýýíèé
ýðëèéçæ¿¿ëýãò àøèãëàõ áóõûí ÷àíàðò èë¿¿ àíõààðàõ ¸ñòîé. Õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëýãò
àøèãëàõ áóõ íü òîì áèåòýé, ºñºëòèéí ýð÷èì ñàéòàé, ìàõëàã õýâ øèíæ ñàéí á¿ðäñýí áàéõ
íü çîõèìæòîé. Õýðýãöýýíèé ýðëèéçæ¿¿ëãèéí ¿íäñýí íºõöºë íü ýðëèéç òºëèéã ýð÷èìòýé
ºñãºí áîéæóóëàõ, ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ¿ð àøèã íü òýæýýëëýã, ìàëëàãààíû ò¿âøèíãýýñ
øóóä õàìààðàëòàé áàéäàã ÿâäàë þì. Ǻâõºí òºãñ ÷àíàðòàé òýæýýëëýã, ìàëëàãààíû ñàéí
íºõöºëä ýðëèéçèéí àøèã øèìèéí íººö áîëîìæ á¿ðýí èëýðäýã. Õýðýãöýýíèé
ýðëèéçæ¿¿ëãýýð ãàðãàñàí ìàëûã ýð÷èìòýé àðãààð ºñãºí áîéæóóëæ 15-18 ñàðòàéä íü 420-
480êã æèíä õ¿ðãýæ ìàõíû çîðèóëàëòààð àøèãëàõàä èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã.

Ãèáðèäæ¿¿ëýã: ªºð ººð ç¿éëä õàìààðàõ ìàë àìüòíûã ººð õîîðîíä íü ýâöýëä¿¿ëýõ
àðãûã ãèáðèäæ¿¿ëýã ãýäýã. Òóõàéëáàë òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ¿õðèéã ñàðëàãòàé
ýâöýëä¿¿ëæ õàéíàã ãàðãàõ ¿ðæ¿¿ëãèéí àðãûã ãèáðèäæ¿¿ëýã ãýæ áîëíî. Ãèáðèäæ¿¿ëãèéí ¿ð
ä¿íä ãàðñàí ãèáðèä ìàë (õàéíàã, ëóóñ) íü ÷èéðýã áèå öîãöîñòîé, òîì áèåòýé, òýñâýð
õàòóóæèë ñàéòàé, àøèã øèì ºíäºðòýé áàéäàã.

Ìàíàé óëñàä ãèáðèäæ¿¿ëýãò ãîë òºëºâ ñàðëàã, ìîíãîë ¿õðèéã ºðãºí àøèãëàæ áàéíà.
Ñàðëàã ¿ðæ¿¿ëäýã á¿ñ íóòãóóäàä ñàðëàã ìîíãîë ¿õðèéã ýâöýëä¿¿ëýõ çàìààð ãàðãàñàí
1-ð ¿åèéí ãèáðèä áóþó õàéíàã íü áèå òîìòîé, ÷èéðýã áèå öîãöîñòîé, ìàõàí àøèã øèì,
òýñâýð õàòóóæèë ñàéòàé áàéãàà áîëîâ÷ ýð õàéíàã ¿ð òºëã¿é áàéäãààñ õàéíàãæóóëàõ
àæèë õàðüöàíãóé õÿçãààðëàãäìàë õ¿ðýýíä ÿâàãäàæ áàéíà.

Òýæýýëèéí òºðºë ò¿¿ãýýð ìàõíû ¿õýð òýæýýõ íü

Òýæýýëèéã ãàðàë ¿¿ñýë, èë÷ëýã áàéäàë, øèì òýæýýëèéí áîäèñûí õàðüöààãààð íü õýä
õýäýí á¿ëýãò õóâààäàã. Èíãýæ á¿ëýãëýõ íü òýæýýë ¿éëäâýðëýëèéã çîõèîí áàéãóóëàõ,
òºëºânºõ, òýæýýë àøèãëàëòûã ñàéæðóóëàõàä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áàéäàã.
Òýæýýëèéã ãàðàëààð íü óðãàìàëûí áîëîí àìüòíû ãàðàëòàé ìºí ýðôýñ òýæýýë, òýæýýëèéí
íèéëýã áýëäìýë¿¿ä, áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñóóä ãýæ õóâààäàã: Óðãàìàëûí ãàðàëòàé
òýæýýëä íîãîîí òýæýýë, ø¿¿ñëýã òýæýýë, á¿ä¿¿í áîëîí õ¿÷èò òýæýýë, ¿éëäâýðèéí áîëîí
õ¿íñíèé õàÿãäàë á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä îðäîã.

Íîãîîí òýæýýë: Çóíû óëèðàëä íîãîîí òýæýýë á¿õ íàñ õ¿éñèéí ¿õýðò õàìãèéí ãîë
òýæýýë áîëäîã. Ýíý òºðëèéí òýæýýëä áàéãàëèéí áýë÷ýýðèéí øèì ø¿¿ñ ñàéòàé íîãîîí
ºâñ, õàäñàí íîãîîí ºâñ (íîãîîí ìàññ), íîãîîí òýæýýëä çîðèóëñàí õºäºº àæ àõóéí
òàðèìàëóóäûí ìàññ áàãòàíà. Íîãîîí òýæýýëä áèå ìàõáîäèä ÷óõàë øààðäëàãàòàé ºíäºð
÷àíàðòàé óóðàã, øèíãýõ ÷àäâàð ñàéòàé í¿¿ðñ-óñ ¿ë îðëîãäîõ òîñíû õ¿÷ë¿¿ä, âèòàìèíóóä,
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 17 -

ýðäýñ áîëîí áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñóóä àãóóëàãäàæ áàéäàã. Íîãîîí òýæýýëèéí õèìèéí
á¿ðýëäýõ¿¿í áîëîí øèì òýæýýëò ÷àíàð íü óðãàìàëûí õomauuk á¿ðýëäýõ¿¿í, ò¿¿íèé
âåãåòàöèéí õóãàöààíààñ èõ õàìààðäàã. Íîãîîí òýæýýëèéí 60-85 %-èéã ÷èéã, õóóðàé
áîäèñûíõ íü 25%-èéã óóðàã, 5%-èéã òîñëîã, 15%-èéã íü ýñëýã,11 õ¿ðòëýõ õóâèéã ¿íñ
ýçýëäýã.
Òýæýýëèéí ¿íýò ÷àíàð íü óðãàìàëûí òºð뺺ñ èõýýõýí õàìààðàõ áºãººä ¿åò áîëîí
áóóðöàãò óðãàìàëûí ºâñ õàìãèéí øèì òýæýýëòýéä òîîöîãääîã. Áóóðöàãò óðãàìàë íü
óóðàã, âèòàìèí, êàëüöèàð áàÿëàã, õàðèí õóðäàí øèíãýõ í¿¿ðñ-óñ, ôîñôîðîîð õàðüöàíãóé
ÿäìàã áàéäàã. Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä íîãîîí òýæýýëèéã äýýä çýðãýýð àøèãëàñíààð ìàõ
¿éëäâýðëýëèéí ººðèéí ºðòãèéã õÿìäðóóëàõ áîëîìæ á¿ðäýíý.

Íîãîîí òýæýýë íü äàðø, ºâñºã, ºâñ, ºâñíèé ãóðèë áýëòãýõ ¿íäñýí ò¿¿õèé ýä áîëäîã


.

Äàðø: Ýíý íü á¿õ òºðëèéí øèìò áîäèñ, ýðäýñ âèòàìèíûã àãóóëæ áàéäàã ó÷pààñ
ìàõíû ¿õðèéã æèëèéí òóðøèä ÿëàíãóÿà ºâºë õàâðûí óëèðàëä òýæýýõýä òîõèðîìæòîé
òýæýýë þì. Äàðø áýëòãýõýä ýðäýíý øèø, íàðàíöýöýãýýñ ãàäíà áýë÷ýýð, õàäëàíãèéí
íîãîî, òàðèìàë óðãàìàë, âàíäóé õîøóó áóäààíû õîëèìîã, ¿íäñýí áà áóëöóó ¿ðò
óðãàìàëûí íàâ÷ çýðãèéã àøèãëàäàã. Ìàõíû ¿õýð ¿ðæ¿¿ëäýã ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä
ººðèéíõºº ýäýëáýð ãàçàðò äýýðõ óðãàìàëóóäûã òàðèàëæ äàðø õèéæ àøèãëàõ áîëíî. Ñàéí
÷àíàðûí äàðøèéã äàðààõ íºõöºëèéã õàíãàñàí ¿åä õèéõ áîëîìæòîé.

¯¿íä:
 Óðãàìàëûí ÷èéã 60-75% áàéõ
 Óðãàìàë äàðøëàõàä øààðäëàãàòàé
÷èõðèéí äîîä õýìæýýã àãóóëñàí áàéõ
 Ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñýõ òåìïåðàòyðûí íºõöºë
(15- 25
0
Ñ) á¿ðäñýí áàéõ
 Äàðø, õèéõ õàäãàëàõ àãààðã¿é îð÷èíã áèé
áîëãîõ
 Äàðø õèéõ óðãàìàëûã 30ìì õ¿ðòýë õýð÷èæ æèæèãëýõ
ýäãýýð áîëíî.

Äàðøèëñàí òýæýýëèéí øèìò áîäèñ ºâñíèéõýýñ èë¿¿ ñàéí õàäãàëàãääàã. ªâëèéí
óëèðàëä áîðäîæ áàéãàà ¿õðèéí òýæýýëèéí æîðîíä äàðø 50% îð÷ìûã ýçýëäýã. Äàðøíû
øèì òýæýýëèéí áîôèñûí àëäàãäàë íü ò¿¿íèéã áýëòãýñýí àðãààñ èõ õàìààðíà. Òóõàéëáàë
òðàíøåéíä õèéñýí äàðøíû øèì òýæýýëèéí áîäèñûí àëäàãäàë 15-25% áàéõàä öàìõàãò
áýëòãýñíèéõ 10-15% îð÷èì áàéäàã. 77%-èéí ÷èéãòýé 100êã ýðäýíý øèøèéí äàðø íü 19,0
òýæýýýëèéí íýaæòýé (êã) òýíöýõ áºãººä 2,060ã øèíãýõ óóðàã 215ã êàëüöè, 65ã ôîñôîð,
2000ìã êàðîòèí àãóóëíà.

ªâñºã (ñåíàæ): Ìàíàé îðíû íºõöºëä áýë÷ýýð õàäëàíãèéí íîãîîã ñºë øèì èõòýé ¿åä
õàäàæ 50-55%-èéí ÷èéãòýé áîëòîë ñýâðýýñíèé äàðàà ºâñºã áóþó ºâñºí äàðø áýëòãýæ
áîëíî. ªâñºãèéã áýëòãýõ ¿åä äàðøíààñ áàãà øèì òýæýýëèéí áîäèñ àëäàãääàã. ªâñºã íü
ôèçèê-ìåõàíèêèéí øèíæýýð äàðø ºâñíèé äóíäàæ áàéäàëòàé áºãººä õàðèí øèìò áîäèñûí
õýìæýýãýýð òýäãýýðýýñ äàâóó áàéäàã. ªâñºã íü ºâñíººñ ÷èéã èë¿¿òýé, õóóðàé áîäèñûí
àãóóëàìæ áàãàòàé, øèì òýæýýëèéí áîäèñ òóõàéëáàë ýðäýñ, âèàìèíóóä ÿëàíãóÿà
êàðîòèíààð áàÿëàã áàéäãààðàà îíöëîã þì. ªâñºãèéã áýëòãýõ ¿åä óðãàìàëûí ¿íäñýí øèì
òýæýýëèéí áîäèñûí àëäàãäàë 10-12%-ààñ õýòýðäýãã¿é. Òýæýýëèéí îëîí íàñò óðãàìàëààñ
áýëòãýñýí 1êã ºâñºí äàðø íü 0,35-0,4 òýæýýëèéí íýãæòýé òýíöýõ áºãººä, 50-65ã øèíãýõ
óóðàã, 30-40ìã êàðîòèí àãóóëàãäàíà. Öàðãàñ, õîøîîíãîðîîñ ñàéí ÷àíàðûí ºâñºí äàðø
áýëòãýæ áîëäîã. ªâñºí äàðø áýëòãýõ òýæýýëèéí îëîí íàñò áóóðöàãò óðãàìëûã
áóòëàëòûí ¿åä íü, ¿åò óðãàìëûã ò¿ð¿¿ëýëòèéí ýõýí ¿åýð õàäàæ àâíà.

¯õðèéí òýæýýëèéí æîðîíä ºâñºãèéã äàðøíààñ 2 äàõèí áàãà õýìæýýãýýð îðóóëíà.
Áîðäîæ áàéãàà ¿õðèéã ºâñ áîëîí áàãñàðìàë òýæýýëèéí õîëèìîãîîð òýæýýæ
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 18 -

õîíîãèéí íýìýãäýë æèíã 900-1000 ãð-ä õ¿ðãýæ áîëíî. ªâñºí äàðø íü ìºí ø¿¿ñëýã
òýæýýëèéí á¿ëýãò áàãòàíà.

ªâñ: Ìàíàé îðîíä ºâºë õàâðûí óëèðàëä ºðãºí õýðýãëýãääýã ãîë òýæýýë áîë ºâñ þì.
Ýíý íü á¿ä¿¿í òýæýýëèéí òîîíä îðäîã. Õàäàæ àâñàí íîãîîí óðãàìëûã íàð ñàëõèíä áóþó
çîðèóäûí àðãààð 15-17%-èéí ÷èéãòýé áîëòîë õàòààæ óäààí õàäãàëàãäàõ ÷àíàðòàé
áîëãîñíûã ºâñ ãýæ íýðëýíý. Ñàéí ÷àíàðûí ºâñºíä ìàëûí áèå ìàõáîäèä øààðäëàãàòàé á¿õ
øèìò áîäèñ, âèòàìèí, ýðäýñ áîäèñ àãóóëàãäàæ áàéäàã.

Áýëòãýñýí ºâñ íü áèîõèìèéí áîëîí ìåõàíèê ïðîöåññûí ¿¿äýëòýé àíõíû øèìò
÷àíàðàà 40-50% õ¿ð÷ àëääàã áàéíà. ªâñíèé ÷àíàð íü õóãàöàà àëäàæ õàäñàíààñ áîëîí
õàäñàí ºâñèéã çîõèõ òåõíîëîãèéí äàãóó àð÷ëàõã¿éãýýñ áóóð÷ áîëäîã. ßëàíãóÿà áîðîî
èõòýé æèë ºâñíèé ÷àíàð àìàðõàí ìóóääàã. Áóóðöàãò óðãàìëûí ºâñ øèìò ÷àíàðààð
õàìãèéí ºíäºð áàéäàã. Òóõàéëáàë 1êã öàðãàñíû ºâñ íü 0,68 òýæýýëèéí íýãæòýé òýíöýõ
áºãººä 127ã øèíãýõ óóðàãòàé áàéäàã. ¯åò áóóðöàãò óðãàìàë çîíõèëñîí ñàéí ÷àíàðûí ºâñ
12-15%-èéí ïðîòåéí àãóóëàõ áºãººä ò¿¿íèé 1êã íü 0,45-0,48 òýæýýëèéí íýãæ 48-50ã
øèíãýõ óóðàãòàé áàéíà.

¯õðèéí òýæýýëèéí æîðä ºâñèéã îðîëöóóëàõ íü òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã
õýâèéí áîëãîæ òýæýýëèéí áîëîâñðîëò øèíãýöèéã äýýøë¿¿ëæ æèíãèéí õýìæýýã
íýìýãä¿¿ëíý.
Ñ¿ðýë: Ýíý íü íýã òºðëèéí á¿ä¿¿í òýæýýë þì. Õèâýã÷ ìàëûí õîîë áîëîâñðóóëàõ
ýðõòýíä òýæýýëèéí õóóðàé áîäèñûí õýìæýýã òîõèðóóëàõ, ø¿¿ñëýã òýæýýëèéã äàðøëàõ
çýðýãò ñ¿ðýëèéã õîëüæ àøèãëàäàã. Ñ¿ðýë íü ïðîòåéí, ýðäýñ, âèòàìèíààð áàãà ýñëýã
èõòýé øèíãýö ìóóòàé òýæýýë þì. Õóóðàé áîäèñûíõ íü áàðàã 50%-èéã ýñëýã ýçýëäýã.
Ñ¿ðýë íü ¿ð òàðèàíû ¿éëäâýðëýëýýñ ãàðäàã íýã òºðëèéí äàãàâàð á¿òýýãäýõ¿¿í þì.
Ìàëûí òýæýýëä õîøóó áóäàà, àðâàé óëààí áóóäàé, âàíäóéí ñ¿ðýë, ýðäýíý øèøèéí èøèéã
àøèãëàäàã. Òºðºë á¿ðèéí ¿ð òàðèàíû ñ¿ðýë øèìò ÷àíàðààð õàðèëöàí àäèëã¿é áºãººä
äóíäæààð 1êã ñ¿ðýë 0,25 òýæýýëèéí íýãæ 11,0ã øèíãýõ ïðîòåéíòýé òýíöýíý.
Ñ¿ðëèéã áîëîâñðóóëæ àøèãëàñíààð ò¿¿íèé èäýãäýõ ÷àíàð áîëîí øèìò ÷àíàð íü
äýýøëýõ áºãººä ò¿¿íèéã òýæýýëä áýëòãýõ õàìãèéí õÿëáàð ºðãºí äýëãýðñýí àðãà áîë
õýð÷èæ, æèæèãëýõ ÿâäàë þì. Ñ¿ðëèéã ¿õýðò 3-5ñì õýìæýýòýéãýýð õýð÷èæ ºãíº. 100êã
àìüäûí æèíä îéðîëöîîãîîð 1êã íîoãäîõîîð òýæýýëèéí æîð çîõèîíî.

Õ¿÷èò òýæýýë: Мàõíû ¿õðèéã óðãàìëûí ãàðàëòàé óóðàãò òýæýýëýýð õàíãàõ
¿íäñýí ýõ ñóðâàëæèä õ¿÷èò òýæýýë îðíî. Õ¿÷èò òýæýýëèéí èõýíõ õýñãèéã ¿åò óðãàìëûí,
¿ð áóäàà ýçýëíý.

Õ¿÷èò òýæýýëèéí çîðèóëàëòààð àðâàé, õîøóó áóäàà, ýðäýíý øèø, õ¿íñýíä
àøèãëàãäàõààðã¿é óëààí áóóäàé, õºõ òàðèà ìºí áóóðöàãò óðãàìëààñ âàíäóé, ñîÿ,
òýæýýëèéí áóóðöàãòàíóóäûã ºðãºí àøèãëàäàã. Ýäãýýðèéã á¿ðýí íàéðëàãàò áàãñàðìàë
òýæýýë áîëîí òýæýýëèéí õîëèìîã áàéäëààð àøèãëàõ íü èë¿¿ çîõèñòîé 1êã õ¿÷èò òýæýýë
äóíäæààð 1 òýæýýëèéí íýãæòýé òýíöýõ áà 110ãð øèíãýõ ïðîòåéíòýé áàéíà.

¯ð òàðèàã óðüä÷èëàí æèæèãëýõ, äýâòýýõ, õóóðàõ, óóðààð äýâòýýõ, õºðºí㺺ð
ýñãýõ, ñî¸oëóóëàõ çýðãýýð áîëîâñðóóëæ ºãíº. ¯õýðò ¿ð òàðèàã 1,5-2ìì-ýýð æèæèãëýæ ºãíº.
Áàãñàðìàë õîëèìîã òýæýýë: Ìàëûí òýæýýë¿¿äèéã áîëîâñðóóëàõ àðãóóäààñ
òýäãýýðèéã õîëüæ áàãñàðàõ ººðººð õýëáýë áàãñàðìàë õîëèìîã òýæýýë áýëòãýõ íü íýëýýä
àøèãòàé àðãà þì. Èíãýæ áýëòãýõ á¿ä¿¿í òýæýýëèéí èäýìæèéã äýýøë¿¿ëæ õ¿÷èò òýæýýë,
¿éëäâýðèéí õàÿãäàë áîëîí îðîí íóòãèéí íººö ò¿¿õèé ýäèéã á¿ðýí àøèãëàõ áîëîöîî
îëãîäîã. Ìàëûí áèåä øààðäëàãàòàé øèìò òýæýýëèéí áîäèñ ýðäýñ äàâñ, âèòàìèíûã
àãóóëñàí òýæýýëèéí òîäîðõîé æîðîîð áýëòãýñýí õýä õýäýí òºðëèéí òýæýýëèéí ò¿¿õèé
ýäèéí õóóðàé õîëèìîãèéã áàãñàðìàë òýæýýë ãýäýã.

Åðäèéí õ¿÷èò òýæýýë íü ìàëä øààðäëàãàòàé øèìò òýæýýëèéí áîäèñûí õýðýãöýýã
á¿ðýí õàíãàäàãã¿é áºãººä ïðîòåéíû àãóóëàìæ òèéì ÷ ºíäºð áàéäàãã¿é. Áàãñàðìàë
òýæýýë íü íaa òºðëèéí òýæýýë äýõ øèì òýæýýëèéí õàíãàëòã¿é áàéäëûã ººð áóñàä
õîèìîãóóäûí øèì òýæýýëýýð íºõºæ áàéäàã. 1êã áàãñàðìàë òýæýýëèéã 1,0-1,5ë õàëóóí
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 19 -

óñààð ÷èéãëýæ ñàéí õîëèîä 1-3 öàã äóëààí áàéðàíä òàâèõàä óã òýæýýë á¿ðýí äýâòýæ ìàë
òýæýýõýä áýëýí áîëíî.

Ìàëûí íàñ õ¿éñ, àæ àõóéí çîðèóëàëò, ôèçîëîãèéí áàéäëààñ õàìààð÷ øèìò
òýæýýëèéí áîäèñûí øààðäëàãà õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã ó÷ðààñ ýíý áàéäàëä òîõèðóóëæ
áàãñàðìàë òýæýýëèéã õàðèëöàí àäèëã¿é æîð (ðåöåïò)-ýýð áýëòãýäýã.
Õîëèìîã òýæýýë íü íÿöàëñàí áóóäàé, àðâàé õîøóó áóäàà, õºõ òàðèà âàíäóé,
öàðãàñíû ãóðèë, òýæýýëèéí ôîñôàò, ÿñíû ãóðèë, äàâñ çýðãýýñ á¿ðäñýí 14-15%-èéí
óóðàãòàé, 1êã-íü 0,9-1,1êã òýæýýëèéí íýãæòýé òýíöýæ áàéâàë çîõèíî.

Ñïèðòèéí øààð: Ýíý òºðëèéí òýæýýëèéã áîðäîîíû ìàëä ¿ð ä¿íòýé àøèãëàæ
÷àäâàë òýæýýëèéí ºðòãèéã èõýýõýí õÿìäðóóëæ áîëäîã. Øààðûã ñïèðò ¿éëäâýðëýõ ¿åä ¿ð
òàðèà, òºìñèéã áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààãààð ãàðãàæ àâäàã. Ñïèðòèéí çîðèóëàëòààð
óëààí áóóäàé, àðâàé, õîøóó áóäàà, ýðäýíý øèø, òºìñèéã áîëîâñðóóëàõàä òýäãýýðèéí
óóðàã, òîñëîã ýñëýã, àçîòã¿é õàíäëàã áîäèñ çýðýã íü íèéò ò¿¿õèé ýäèéí õóóðàé áîäèñûí
30-40%-èéí áàéäëààð øààð áîëæ ¿ëääýã. Ñïèðòýí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ôåðìåíòýýð
áîëîâñðóóëæ õºðºíãºæ¿¿ëýí èñãýõ ¿åä óóðãààð áàÿæäàã áºãººä ýíý íü øààð áîëäîã.

Èíãýñíýýð øààð íü ñàéí ÷àíàðûí óóðàãëàã òýæýýë áîëäîã. øð òàðèà áîëîí òºìñíèé
ãàðàëòàé ñïèðòèéí øààð íü óóðãèéí àãóóëàìæààð ¿íäñýí ò¿¿õèé ýäýýñýý 2-3 äàõèí ºíäºð
áàéäàã. Øààð íü õóóðàé áîäèñûí øèíãýöèéã ñàéæðóóëàõ íºëººòýé áàéíà.

Øààðíû òýæýýëèéí ¿íýò ÷àíàð íü ñïèðò ¿éëäâýðëýõýä àøèãëàæ áàéãàà ò¿¿õèé
ýäèéí òºð뺺ñ èõýýõýí õàìààðäàã. Òóõàéëáàë ýðäýíý øèøèéí ãàðàëòàé 100êã øààð íü 9,0
òýæýýëèéí íýãæ, øèíãýõ óóðàã íü 1,10 êã, õºõ òàðèàíûõ 8,0 òýæýýëèéí íýãæ, øèíãýõ óóðàã
íü 0,90êã áàéäàã áîë òºìñíèéõ 4,3 òýæýýëèéí íýãæ, óóðàã íü 0,50 êã áàéíà.

Хàäãàëàëòûí ÿâöàä øààð íü ìóóäàæ ÿëçðàõ, ýâã¿é ¿íýð àìòòàé áîëæ áîëîõ ó÷ðààñ
äàðøèëæ õàäãàëàõ íü èë¿¿ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Øààð íü øèíãýõ óóðãèéí àãóóëàìæ
ºíäºðòýé ó÷ðààñ ò¿¿íèéã ìàõíû ¿õýðò óóðãààð ÿäìàã õóóðàé òýæýýëòýé õîëüæ ºãºõºä
èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã. Õàðèí ñïèðòèéí øààðûã ¿ðãýæèëñýí óäààí õóãàöààãààð àøèãëàõ
þìóó õàäãàëàõàä òîõèðîìæã¿é áàéäãèéã àíõààðàõ íü ç¿éòýé.
Õóæèð: Ýíý íü ìàë ñ¿ðãèéã ýðäýñ òýæýýëýýð õàíãàäàã ãîë ò¿¿õèé ýä þì. Ìàë÷èä
ìàëûã õóæèðòàé ãàçàð áýë÷ýýõ, õóæèðòàé íóóð öººðºìä îðóóëàõ çàìààð õóæèðëàõààñ
ãàäíà õóæðûã çîðèóä áýëòãýí àâ÷ àøèãëàõ 2 àðãûã õýðýãëýäýã
Äàâñ:Ìàëûí òºðºë á¿ðèéí òýæýýëèéí æîðä äàâñûã çîõèõ õýìæýýãýýð çààâàë
îðîëöóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Äàâñûã ìàëûí áèå ìàõáîäèéí ýðäñèéí õýðýãöýýã
õàíãàõ, òýæýýëèéí àìò ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð àøèãëàäàã. Õîíîãò ¿õýðò 50-70 ã
äàâñ íîãäîõîîð òîîöíî.
Âèòàìèíóóä: Ýäãýýð íü ìàëûí àøèã øèì, àìüäðàõ ÷àäâàð, ºñºëò õºãæèëòýä
÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Ìàõíû ÷èãëýýëèéí ìàëä õàìãèéí ÷óõàë íºëººòýé
âèòàìèíóóä áîë À, Ä âèòàìèíóóä þì.
À âèòàìèí íü ìàëûí òýæýýëèéí óðãàìàëä áàéõã¿é, õàðèí êàðîòèí õýìýýõ áîäèñ
áàéäàã. Õàðèí ýíý êàðîòèí íü òýæýýëèéí õàìòààð ìàëûí áèå ìàõáîäèä îðæ À âèòàìèí
áîëæ ººð÷ëºãäºíº. Ìàëûí òýæýýëä А âèòàìèí äóòàãäàõàä òºðºë á¿ðèéí ºâ÷èí ýìãýã
¿¿ñýõýýñ ãàäíà óóðãèéí øèíãýö áàãàñàæ ìàëûí ºñºëò õºãæèëò, àìüäûí æèí áóóðäàã. À
âèòàìèíûã ìàõíû ÷èãëýëèéí ºñâºð ¿õðèéí òýæýýëä õàíãàëòòàé áàéëãàâàë æèí íýìýãäýõ
íü èë¿¿òýé áàéäàã.
Ä âèòàìèí äóòàãäàõàä ºñâºð ¿õýð òýæýýëäýý äóðã¿é áîëæ, öóñàíä êàëüöè, ôîñôîð
áàãàñàõ, ñóëüäàà ºâ÷íèé øèíæ òýìäýã èëðýõ, ¿å ìº÷ íü õàâäàæ, ºñºëò íü çîãñîõ çàðèì ¿åä
òàòàëäàõ çýðýã øèíæ òýìäýã èëðýíý.

Âèòàìèí äóòàãäàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä êàðîòèíîîð áàÿëàã ñàéí
÷àíàðûí íîãîîí ºâñ, ºâñíèé ãóðèë çýðãèéã òýæýýëèéí æîðîíä îðîëöóóëàõ íü ÷óõàë.

Ìàëûí òýæýýë äýõ óóðãèéí àãóóëàìæèéã äýýøë¿¿ëýõ ÷óõàë íºõöºë íü áóóðöàãò
óðãàìàëûí òàðèìàëûã íýìýãä¿¿ëýõ òýæýýëèéí òàðèìàëóóä áîëîí ¿ð òàðèàíû óðãàöûã
äýýøë¿¿ëýõ, óñàëãààòàé òàðèàëàíã ¿ð ä¿íòýé àøèãëàõ, òàðèìàë áýë÷ýýð áèé áîëãîõ
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 20 -

ºâñºí äàðø, ºâñíèé ãóðèëûí ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ ÷âäàë þì. Ýíý çîðènãîîð àëü ÷
òºðëèéí ôåðìåðèéí àæ àõóé òîäîðõîé õýìæýýíèé ýäýëáýð ãàçàðòàé áàéæ òýæýýëèéí
óðãàìàë òàðèàëàõ þìóó òàðèìàë áýë÷ýýð áèé áîëãîæ ¿ð ä¿íòýé àøèãëàâàë çîõèíî.

Äóòìàã òýæýýëèéí íºõöºëä ºñâºð íàñíû ¿õðèéí áóë÷èí ìàxíû õºãæèë çîãñîæ,
äàâæààð÷, òóðàíõàé õýðçãýð áèå öîãöîñòîé áîëäîã. Óäààí õóãàöààíä òýæýýn ìóóòàé
áàéæ ºñºëò õºãæèëò íü çîãññîí ºñâºð íàñíû ìàë öààøèä õàíãàëòòàé òýæýýëëýãò

îðóóëæ, òýæýýëèéí ÷àíàð õýìæýýã íýìýãä¿¿ëñýí ÷ ºñºëò íü á¿ðýí õýâèéí áàéäàëä
îðæ ÷àääàãã¿é áàéíà. Иíaýñíýýð ¿õðèéí ìàõàí àøèã øèì, ò¿¿íèé ÷àíàð áóóðäàã. Ò¿¿í÷ëýí
íýã òºðëèéí ÿäìàã òýæýýëèéí íºõöºëä ºñâºð ¿õðèéí òýæýýë èäýõ äóð ñîíèðõîë áóóð÷ èéì
áàéäàë íü äàðààãèéí ¿å øàòàíä ¿ðãýëæë¿¿ëýí áàòæóóëàõ, áîðäîõ ¿éë àæèëëàãààíä ìóó
íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Òóõàéëáàë áîðäîõ õóãàöàà óðòñàæ, òýæýýëèéí òºëö áóóðàí, ìàõ
¿éëäâýðëýëèéí ººðèéí ºðòºã ýðñ ºñºæ, ìàõíû àìò, êóëèíàðûí áîëîí òåõíîëîãèéí ÷àíàð
ñàéíã¿é áîëäîã.

¯õðèéí íàñ àõèõ òóòàì ò¿¿íèé ºñºëò óäààøèð÷, óóðãèéí õýðýãöýý áóóðäàã áîëîâ÷
1êã æèíãèéí íýìýãäýëä çàðöóóëàõ øèì òýæýýëèéí áîäèñûí åðºíõèé çàðöóóëàëò
íýìýãääýã áàéíà. Иéìä 3 õ¿ðòýë ñàðòàé òóãàëûí 1êã òýæýýëèéí íýaæèä 25 ã, 3-6
ñàðòàéä 120 ã, 6-8 ñàðòàéä 110 ã, 9-12 ñàðòàéä 100 ã 12 ò¿¿íýýñ äýýø ñàðûí íàñòàéä 90-
100 ã øèíãýõ óóðàã øààðäëàãàòàé áàéäàã. Ìàõíû ÷èãnýnýýð áîéæóóëæ áàéãàà ºñâºð
¿õðèéí òýæýýëèéí íîðìûã ñóäëàà÷äûí ìàòåðèàëä ¿íäýñëýæ áàðèìæààãààð ãàðãàæ 2-ð
õ¿ñíýãòýýð õàðóóëàâ.

Õ¿ñíýãò 1.

Ìàõíû ÷èãëýëýýð áîéæóóëæ áàéãàà ºñâºð ¿õðèéí òýæýýëèéí íîðì.


Íàñ

(ñàðààð)
Àìüäûí
æèí
Õîíîãè
éí
íýìýãäýõ
æèí (ã)
Õîíîãò íýã òîëãîéä øààðäàãäàõ õýìæýý
Òýæ /íýãæ Øèíãýõ
óóðàã (ã)
Õîîëíû
äàâñ (ã)
Êàëü
öè (ã)
Ôîñôîð
(ã)
Êàðîò
èí (ã)
0-1 37-55
600
2,2 275 - 11 6 15
1-2 555-75 650 2,5 310 5 17 10 20
2-3 75-100 700 2,8 350 10 23 13 25
3-4 100-120 750 3,3 395 10 24 15 35
4-5 120-140 700 3,8 455 15 29 18 40
5-6 140-160 650 4,5 540 20 31 21 45
6-9 160-215 600 4,6 540 25 36 22 45
9-12 215-270 600 5,3 550 30 41 23 50
12-15 270-325 650 6,7 605 35 45 24 60
15-18 325-400 800 9,0 810 40 54 29 70

¯õðèéí íàñ àõèõ òóòàì ò¿¿íèé áèå ìàõáîäèéí ÿíç á¿ðèéí ýðõòýí ýä¿¿äèéí
õàðüöàà ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Òóõàéëáàë äºíãºæ òºðñºí íÿëõ òóãàëûí ÿñíû
ýä¿¿äèéí æèí áèåèéí æèíãèéí 23-25%-èéã ýçýëäýã áàéõàä 1,5 íàñòàé õýâèéí ºñºëò
õºãæèëòòýé ºñâºð ¿õðèéíõ 11-12%, íàñ ã¿éöñýí ¿õðèéíõ äºíãºæ 9-10%-èéã
ýçýëäýã. Èéìýýñ ýíý áàéäàëä çîõèöóóëàí òýæýýëèéí æîð íîðìûã v òóõàé á¿ð
ººð÷ëºõ øààðäëàãàòàé áîëäîã.

Ýõ ñ¿ðãèéí òýæýýëëýã, ìàëëàãààíû îíöëîã.

Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿õðèéí ¿íäñýí ñ¿ðãèéí (¿íýý, áóõ) á¿õ çàðäàë ºñãºí áîéæóóëæ
áàéãàà òóãàëûí ºðòºãò øèíãýõ ó÷ðààñ áîéæóóëàõ òóãàëûí òîî æèíã áóóðóóëàõã¿éãýýð
áóõ, ¿íýýã àëü áîëîõ õÿìä àðãààð òýæýýæ ìàëëàõ ÿâäàë ôåðìåðèéí àæ àõyéí ÷óõàë
çîðèëò áàéõ ¸ñòîé. Ýõ ñ¿ðãèéí òýæýýëëýã ìàëëàãàà íü ñàéí òàðãà õ¿÷ àâàõ, áèå
ìàõáîäèéí ôèçèîëîãèéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãàà, ÿëàíãóÿà ¿õðèéí íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàðûã
äýýøë¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýíý.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 21 -

¯íýýíèé òýæýýëëýã ìàëëàãàà:

Ìàõíû ¿õýð ¿ðæ¿¿ëäýã ôåðìåðèéí àæ àõóé íü ñ¿ðãèéí íºõºí ¿éëäâýðëýëèéã
ñàéæðóóëàõ, òóãàë ºñâºð ¿õðèéã õÿìä àðãààð çàðäàë áàãàòàé áîéæóóëàõàä á¿õ ¿éë
àæèëëàãààãàà ÷èãë¿¿ëíý.

Òºðºëæñºí ìàõíû ¿õðèéí ¿ðæëèéí õýâèéí òàðãà õ¿÷ ºâëèéí ýõýýð ôýýô öýãòýý õ¿ðýõ
áºãººä õàðèí õàâàð áýë÷ýýðèéí íîãîî óðãàæ ýõëýõ ¿åä äóíä, äóíäààñ äîîø òàðãà õ¿÷òýé
áîëñîí áàéäàã. Íàìàð äóíäààñ äýýø òàðãà õ¿÷òaé áàéñàí ¿íýýíèé æèíãèéí áóóðàëò
õàâðûí ýöñýýð (òóãàëëàñíû äàðàà) 15%-èàñ èë¿¿ã¿é áàéâàë çîõèíî. Ìàõíû ÷èãëýëèéí
¿íýýíèé ¿íäñýí òýæýýë íü áýë÷ýýðèéí íîãîî ºâñ, ñ¿ðýë, äàðø áàéäàã.


Ìàõíû ÷èãëýëèéí áîëîí óëèðàëûí ñààëüòàé ìîíãîë ¿õðèéã ãîë òºëºâ 2-ð ñàðûí
ýöñýýñ 6-ð ñàð õ¿ðòýë òºëë¿¿ëíý. Èíãýñíýýð øóóä áýë÷ýýðèéí ºâñ íîãîîòîé çàëãàæ
òýæýýëèéí ºðòãèéã õÿìäðóóëàõ áîëîìæ á¿ðääýã. Õýýëòýé, òóãàëòàé á¿õ ¿íýýã õàâàð
òýæýýæ, õàðèí õýíç áÿðóóòàé, ýðò òóãàëëàõ ¿íýýíä ºâëèéí ýõíýýñ öàñ óíàæ õ¿éòðýõ ¿åýñ
íýìýãäýë òýæýýë ºãíº.

Òóãaëëàõ ¿åä ¿íýýã ºäºðò 2-îîñ äîîøã¿é óäàà óñàëæ ýðäýñ òýæýýëèéí õîëèìîã áóþó
äàâñ, õóæèð òîãòìîë òàâüæ ºãíº. Ýðäýñ òýæýýëèéí õîëèìîãèéí 50%-íü äàâñ, 20% - íü
øàòààñàí ¿íñ, 10% - íü öýðä, 20%-íü õóæèð áàéâàë çîõèíî.
¯íýýã õàâàð íîãîî ýðò ãàðäàã íºìºð äóëààí, æàëãà ãóó, ãîëûí õºíäèé㺺ð
áýë÷ýýðë¿¿ëíý. Õàâàð ¿íýýã 10-12 öàã áýë÷ýýðë¿¿ëýõ áºãººä íÿëõ òóãàëòàé ¿íýýã
òóãàëëààã¿é ¿íýýíýýñ ÿëãàæ ìàëëàíà.

Дóëààí áàéð, õýâòðèéí øààðäëàãà áàãàñàõûí õàìò òóãàëòàé ¿íýýã õàâàðæààíààñ
ãàðãàæ íîãîî ò¿ðãýí èäýõ òîõèðîìæòîé íóòàãò îòîðò ãàðãàíà
.
Çóíû óëèðàëä ¿íýýã áýë÷ýýð óñ òîõèðñîí íóòàã ñîíãîæ ìàëëàâàë ò¿ðãýí òýíõýð÷
ñààìøèëò, õýýë àâàëò íü ýðòñýõèéí õàìò òóãàëûí ºñºëò õºãæèëò ñàéí áîëíî. Ýíý ¿åä
¿íýýã ÿëàà áàãàòàé ñýð¿¿í ÷èéãëýã, 纺ëºí õºðñòýé, óðñãàë óñòàé íóòàãò áýë÷ýýðë¿¿ëæ,
õàëóóí íàð ÿëàà øóìóóë èõòýé ¿åä íü øºíº áýë÷ýýðë¿¿ëæ òàðãà õ¿÷, õýýë àâaëòûã
äýýøë¿¿ëíý.

Õ¿ñíýãò ¹2.

ªâºë, õàâðûí óëèðàëä1 ¿íýýíä çàðöóóëàõòýæýýë (äóíäæààð).




¯íýýíèé
íàñ



Òýæýýõ
õóãàöàa
Õ¿÷èò òýæýýë
ªâñ
Äàâñ,
õóæèð
Ò
ý
æ
ý
ý
õ

õ
î
í
î
ã
è
é
í


ò
î
î

ê
ã

Ò
ý
æ
ý
ý
õ

õ
î
í
î
ã
è
é
í

ò
î
î

ê
ã

Ò
ý
æ
ý
ý
õ

õ
î
í
î
ã
è
é
í

ò
î
î

ê
ã


Íàñ
ã¿éöñýí
¿íýý
20/XII - 20/III 60 18 80 160 80 4
20/III - 20/V 72 32 40 140 72 4

Á¿ãä


132

50

120

300

152

8

Ãóíæ
äºíæèí
¿íýý
20/XII -10/III 60 24 80 250
10/III - 20/V 72 36 62 250

Á¿ãä


132

60

142

500

152

8


Íàìðûí óëèðàëä ¿íýýã ãînäóó íàðèéí ºâñòýé çàäãàé òýí¿¿í äýíæ ãàçðûã áàðààäàæ
íóòàãëàí õýö ãàçàð áýë÷ýýõ, øèð¿¿í õººæ õºëºðãºõèéã öýýðëýæ, ºäºð á¿ð óñàëíà. ªºðººð
õýëáýë ¿õý𠺺õºí òàðãàà àëäàæ õàéëàõ íü àìàðõàí áàéäàã ó÷èð ò¿¿íèéã öàã óóðûí
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 22 -

òààã¿é íºõö뺺ñ õàìãààëæ àëü áîëîõîîð ÿâàëòûã áàãàñãàæ øèð¿¿í òóóõã¿é áàéõ íü
ç¿éòýé. Õ¿éòðýõ òóñàì äàâñ, õóæðààð ñàéí õàíãàíà.

Òàðãà õ¿÷ ñàéí àâñàí ¿õðèéí ¿ñ íü ºíãºæèæ, àðüñ íü 纺ëºí áîëîõîîñ ãàäíà
õ¿ç¿¿, ñýýð, íóðóó çîî õàâèðãà õàà ãóÿ çóçààð÷ áèå íü ºðãºí, íàìõàí Ẻðºíõèé ìýò
õàðàãäàíà. Ò¿¿í÷ëýí õºäºë㺺í óäààíòàé áîëæ, òàøàà, ºãçºãíèé øîíòîí ìºëèéæ òîä
õàðàãäàõã¿é áîëäîã.
Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿íýýíèé òóãàëûã 6-7 ñàðòàéä ýõýýñ ÿëãàæ ñ¿ðýãëýí ýõèéã íü
øèðãýýíý. Èíãýñíýýð ¿íýýíèé äýëýí àâòàõ, òóãàë ÿäðàõ, òàðãà õ¿÷ýýð äîðîémîõ áàéäàë
ãàðäàãã¿é áàéíà.
ªâëèéí óëèðàëä ¿íýýã 11-ð ñàðûí ýöñýýð ºâºë溺íä îðóóëæ õàðèí 2-ð ñàðûí ýöñýýñ
õàâàðæààíä îðóóëæ òóãàëëóóëíà. Өâëèéí óëèðàëä ¿íýýã 8-9 öàãèéí ¿åä áýë÷ýýðò ãàðãàæ
ºäºð óñàëæ îðîé 5-6 öàãèéí ¿åä õîòëóóëíà. Õàðèí 12-ð ñàðûí ýöýñ áóþó 1-ð ñàðûí ýõýýð
¿íýýíèé òóðàõ, õýýë òîìðîõ áàéäëûã õàðãàëçàæ ò¿¿íä íýìýãäýë òýæýýë ºã÷ ýõýëíý.
ªºðººð õýëáýë ýðò õýýëòýé áóþó òàðãà õ¿÷ ìóóòàé ¿íýýíä 7 õîíîãò 2 óäàà 3-4êã ºâñ
ºãíº. Õàâàð äºõºõ òóòàì á¿õ ¿íýýíäýý ºâñ ºã÷ òóãàëëàõ øàõñàí áóþó íÿëõ òóãàëòàé
¿íýýã 4-5êã ºâñ, 1-2êã õîëèìîã òýæýýëýýð òýæýýíý. Õîëèìîã òýæýýëä àðâàé 30-40%, õèâýã
20%, õîøóó áóäàà 10%, âàíäóé áóþó øàð áóóðöàã 5-10%, ìàõ-ÿñíû ãóðèë 3%, íîãîîíû
íóíòàã 10-15%, äàâñ 2% áàéâàë çîõèíî.
Õàðèí òýæýýëèéí íººö ñàéòàé ôåðìåðèéí àæ àõóé ºâëèéí óëèðàëä ¿ðæëèéí ¿íýý
òóòàìäàà îéðîëöîîãîîð óëààí áóóäàéí ñ¿ðýë 1,5-2,0òí, 2òí äàðø, 4-5ö ºâñ áýëòãýæ
àâíà.
Áóõûí òýæýýëëýã àð÷èëãàà ìàëëàãàà: Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿ðæëèéí ¿íýýíèé
íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàð íü ¿ðæèëä àøèãëàæ áàéãàà áóõûí ¿ðæëèéí ÷àíàð ò¿¿íèé òýæýýëëýã
àð÷èëãàà ìàëëàãààíû íºõö뺺ñ èõýýõýí øàëòãààëíà. Áóõûí òýæýýëëýã àð÷èëãàà
ìàëëàãààã øààðäëàãûí ò¿âøèíä áàéëãàñíààð ò¿¿íèé ¿ðèéí ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, áýëãèéí
èäýâõèéã óäààí õóãàöààíä õýâèéí áàéäàëä õàäãàëæ ÷àäíà.
Áóõûã ¿ðæèëä 5-6 æèë áóþó 7-8 íàñ õ¿ðòýë íü àøèãëàíà. ¿ðæëèéí õóõûã 8-ð ñàðûí
ñ¿¿ë÷ýýñ äàðàà îíû 5-ð ñàðûí ñ¿¿ë÷ õ¿ðòýë ñ¿ðãýýñ òóñãààðëàí íýìýãäýë òýæýýëòýéãýýð
áýë÷ýýðýýð ìàëëàíà. Ìàõíû ÷èãëýëèúí áóõ çóí íàìðûí óëèðàëä óñ, áýë÷ýýð òîõèðñîí
ñýðì¿¿í áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíä áàéëãàõ áºãººä ºâºë õàâðûí óëèðàëä ¿ðæëèéí òàðãà
õ¿÷èéã àëäàãäóóëàõã¿éí òóëä íýìýãäýë òýæýýë ºãíº.


Õ¿ñíýãò ¹3

Æèëä 1 áóõàíä çàðöóóëàõ òýæýýëèéí äóíäàæ íîðì.



Áóõûí
Íàñ


Òýæýýõ õóãàöàà

Õ¿÷èò òýæýýë

ªâñ
Äàâñ,
õóæèð
Ò
ý
æ
ý
ý
õ


õ
î
í
î
ã


ê
ã

Ò
ý
æ
ý
ý
õ


õ
î
í
î
ã


ê
ã

Ò
ý
æ
ý
ý
õ


õ
î
í
î
ã






ê
ã

Íàñ ã¿éö-
ñýí õóõ
X/15 - II/20 128 380 112 600 128 6
II/20 - V/20 90 450 70 310 90 5
Á¿ãä 218 830 182 910 218 11
ºñâºð
Áóõ
XI/20 -II/20 92 180 62 260 128 6
II/20 - V/20 90 360 70 230 90 5
Á¿ãä 182 540 32 490 218 11

Áóõûã ºâëèéí öàãò ñàðàâ÷èíä, õàâàð ñàðàâ÷íû ºìíº çàëãàæ áàðüñàí õàøààíä
òýæýýíý. Òýæýýë òàâüæ ºãºõ òºõººðºìæèéã ñàðàâ÷èíä áîëîí ñàðàâ÷íû ºìíºõ
õàøààíä õèéíý. Ò¿¿í÷ëýí áóõàíä ºâëèéí óëèðàëä îéðîëöîîãîîð 11-ð ñàðûí 1-ýýñ
ýõýëæ õîíîãò 5-6êã ºâñ, 3-4êã õ¿÷èò òýæýýë ºã÷ 5-ð ñàðûí ýõíýýñ õýýëò¿¿ëýãò
àøèãëàæ ýõýëíý. Õàðèí íýìýãäýë òýæýýëèéã ºã뺺, îðîé ºãíº.

Áóõûã ºâëèéí óëèðàëä îéðîëöîîãîîð 11-12 öàãèéí ¿åä íýã óäàà, õàâàðò
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 23 -

ºäºðò 2 óäàà óñàëæ áýë÷ýýðò 9-10 öàã ìàëëàíà. Äàâñ õóæðààð áóõûã áàéíãà
õàíãàíàæ õaúua.

Ìàõíû ¿õðèéí òóãàë áîéæóóëàõ:

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí òåõíîëîãèéí íýã îíöëîã áîë òóãàëûã ýõëýýð áîéæóóëàõ
ÿâäàë þì. ªºðººð õýëáýë ìàõíû ¿õðèéí òóãàë áîéæóóëàõàä õ¿íèé ç¿ãýýñ òàâèõ àíõààðàë,
õºäºëuºð çàðöóóëàëò õàðüöàíãóé áàãà, í¿ñýð áàéð, òîíîã òºõººðºìæ øààðäàãäààä
áàéäàãã¿é.


Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí áàñ íýã îíöëîã áîë ¿íýýã óëèðàëûí ÷àíàðòàé ººðººð õýëáýë
õàâàð ýðò 3-4 ñàðä áàãòààæ òºëë¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Èãýñíýýð òóãàë áýë÷ýýðèéí øèíý íîãîî
ãàðàõ ¿åòýé çàëãàæ, çóíû òààëàìæòàé íºõöºëä ýð÷èìòýé ºñºí áîéæèæ öààøäàà ÷ àøèã
øèì, ºñºëò õºãæèëò ñàéòàé áàéõ áîëîìæ á¿ðäýíý.

Òóãàëûã ýõëýýð áîéæóóëàõ õóãàöàà íü òºðºõ ¿åýñ ñ¿¿í òýæýýë äóóñàõ õ¿ðòýë (ìàõíû
¿õðèéí àæ àõóéä 7-8 ñàðòàé áîëòîë) ¿ðãýëæèëäýã. Ýíý ¿åä òóãàëûí ºñºëò õºãæèëòèéã
øààðäëàãûí ò¿âøèíä õ¿ðãýæ ÷àäâàë öààøèä ýð÷èìòýé ºñºõ, áîðäîî àâàõ ÷àäâàð íü
äýýøèëíý. ¿ñºëò õºãæèëòèéí ÿâöàä ìàõàí àøèã øèì á¿ðýëäýí òîãòîõ ¿íäýñ ñóóðü
òàâèãääàã.

Ýõýýñ ñàëãàõ ¿åä ºñºëò õºãæèëò ñàéòàé, àìüäûí æèí èë¿¿òýé áàéñàí òóãàë ñ¿¿í
òýæýýëèéí äàðàà ¿ðãýæë¿¿ëýí áîéæóóëàõ áîëîí áîðäîõ ¿åä õóðäàí ºñºæ õºãæèõººñ ãàäíà
ìàõàí àøèã øèìèéí ¿ç¿¿ëýëò ºíäºð áîëíî.

Ìýðãýæèëòí¿¿ä ìàõíû òºðºëæñºí ¿¿ëäð¿¿ëèéí òóãàë 8 ñàðòàéäàà 170 êã-ààñ áàãà
æèí òàòàæ áàéâàë ò¿¿íèéã ¿éëäâýðëýëèéí çààç ãýæ ¿çäýã.

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä ¿íäñýí òåõíîëîãèéí äàãóó òóãàëûã 7-8 ñàðòàé áîëòîë íü
ýõëýýð áîéæóóëíà. Ýíý õóãàöààíû òóðøèä òóãàë áàéíãà ýõòýéãýý õàìò ñóë ÷ºëººòýé
áàéæ, ýõèéãýý õºõºæ áîéæèõ ¸ñòîé. ¯íýýã ñààõã¿é áàéõûã ýðõýìëýõ íü ç¿éòýé.
Èíãýõã¿éãýýð ¿õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýõ òºðºëæñºí òåõíîëîãè õýðýãæèõ áîëîìæã¿é áîëäîã.
Èéì ó÷ðààñ ìàõíû ÷èãëýëèéí õºõ¿¿ë ¿íýýíèé òýæýýëëýã àð÷èëãàà, ìàëëàãààíû íºõöëèéã
ñàéæðóóëñíààð móãàëûí ýð÷èìòýé ºñºæ õºãæèõ áîëîìæèéã õàíãàæ ÷àäíà. Ñ¿¿ ñàéòàé
òóãàëûí ºñºëò õºãæèëò ñ¿ðãèéí äóíäæààñ 25-30%-èàð èë¿¿ áàéäàã. ªºðººð õýëáýë ñ¿¿í
òýæýýëèéí ¿åèéí òóãàëûí ºñºëò õºãæèëò ýõèéí ñ¿¿ëýã øèíæ, ¿íýý òóãàëûí òýæýýëëýã
ìàëëàãààíû íºõöºë, ¿¿ëäðèéí îíöëîã çýðãýýñ èõýýõýí õàìààðíà.

Òóãàëûã òºðñíèé äàðàà ýõèéí óóðàã ñ¿¿ã ñàéòàð õºõ¿¿ëæ ýõòýé íü 2-3 õîíîã õîòîíä
íü áàéëãàíà. Òóãàëûí íÿëõûí ¿å 2-3 äîëîî õîíîã ¿ðãýëæèëäýã. ¯õðèéí íèéò ç¿é áóñ
õîðãäëûí òàë õóâü íü ýíý ¿åä òîõèîëääîã áàéíà. ªºðººð õýëáýë õýýëèéí õºãæëèéí ¿åýñ
õýýëèéí äàðààõ õºãæèëä øèëæèõ àãøèí áîë áèå ìàõáîäèéí õóâüñûí õºãæëèéí íýí
ýãçýãòýé ¿å áàéäàã. Òóãàë ýõýýñ òºðñíººð óóøèãíû àìüñãàëûí ñèñòåì ýõýëæ, öóñíû
ýðãýëò ººðººð ÿâàãäàæ, øèì òýæýýëèéí áîäèñûã õ¿éñýýð áóñ òýæýýë áîëîâñðóóëàõ
ýðõòíýýð äàìæóóëàí àâ÷ àìüäðàëûí øèíý õýìíýë ýõýëíý.


Íÿëõ òóãàëûã þóíû ò¿ð¿¿íä ýõèéí óóðàã ñ¿¿ãýýð ñàéí õàíãàõ øààðäëàãàòàé. Ýõèéí
ãàë óóðàã íü íÿëõ òºëèéí àíõíû òýæýýë þì. Óóðàã ñ¿¿ íü íÿëõ òºëä çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé øèìò áîäèñîîð ýëáýã áàéäàã. Óóðàã íü ñ¿¿ã áîäâîë õóóðàé áîäèñûí
àãóóëàìæ èõòýé, ÿëàíãóÿà àëüáóìèí, ãëîáóëèí õýëáýðòýé óóðãóóä, òºðºë á¿ðèéí ýðäýñ
áîäèñ, À âèòàìèí, êàðîòèíîîð áàÿëàã áàéäàã. Òóãàëëàñíû äàðààõ ¿íýýíèé ãàë óóðãèéí
16,4 %- èéã óóðàã, 5,1 %-èéã òîñëîã, 2,1 %- èéã ñàõàð, 1 %- èéã ¿íñ ýçýëäýã. Óóðãèéí áàñ
íýã ÷óõàë øèíæ áîë ò¿¿íä ýëäýâ ºâ÷íèé ýñðýã äàðõëàà ¿¿ñãýõ ÷àäâàðòàé ýñðýã-áèåì¿¿ä
(àíòèòåë) àãóóëàãäàæ áàéäàã. Óóðãàà ñàéí õºõñºíººð òóãàëûí çóíãàã ãàð÷ òóãàëûí
òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ýðõòýí öýâýðøäýã.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 24 -

Õ¿ñíýãò ¹ 4
Óóðàã áîëîí ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í (%)



Á¿ðýëäýõ¿¿í
Óóðàã ñ¿¿íèé ººð÷ëºãäºõ áàéäàë
Æèðèéí
ñ¿¿ ĺíãºæ òóãàëëàñíû äàðàà
12
öàãèéíäàðàà
24
Öàãèéí äàðàà
Óñ
66,4 79,1 84,4 87,2
Õóóðàé áîäèñ 33,6 20,9 15,6 12,8
Òîñëîã 6,5 2,5 3,6 3,7
Óóðàã 23,1 13,7 7,1 3,5
Êàçåéí 5,6 4,5 4,2 2,8
Àëüáóìèí,ãëîáóëèí 16,9 9,0 2,6 0,7
Ñ¿¿íèé ÷èõýð 2,1 3,5 4,2 4,8
¿íñ 1,4 1,1 1,0 0,8



4- ð õ¿ñíýãòýýñ ¿çýõýä òóãàëûã ýõíèé 24 öàãèéí äîòîð óóðàã ñ¿¿ãýýð íü õàíãàõ
ÿâäàë ÷óõàë áàéíà. Гàë óóðãèéí á¿ðýëäýõ¿¿í øèìò ÷àíàð íü øèðãýýñýí õóãàöàà, õýýëòýé
¿íýýíèé òýæýýëëýã ìàëëàãààíààñ èõýýõýí õàìààðäàã. Òóõàéëáàë òýæýýëëýãèéí íºõöºë
ìóó áàéñàí áîëîí 2 ñàðààñ äîîø õóãàöààãààð øèðãýýãýýä òóãàëëóóëñàí ¿íýýíèé óóðàã
ñ¿¿íä àãóóëàãäàõ àëüáóìèí, ãëîáóëèí, äàðõëààíû áîäèñóóä, À âèòàìèí, êàðîòèíû
àãóóëàìæ ìàø äîîãóóð áàéíà.

Òóãàëûí áèå ìàõáîäûí ôèçèîëîãèéí õýðýãöýý øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí õàíãàëòòàé
ñàéí òýæýýõ ÿâäàë íýí ÷óõàë. Äóòìàã òýæýýëëýãýýñ ºñºëò õºãæèëò íü ñààòñàí òóãàë
öààø íü íºõºæ õºãæèõ áîëîìæ ìóóòàé áàéäàã áºãººä èíãýñíýýð áèåèéí õýñã¿¿ä, ýðõòýí,
ýä¿¿äèéí õàðüöàà áîëîí áèå ìàõáîäèéí ôèçèîëîãè, áèîõèìèéí ïðîöåññîä ººð÷ëºëò
ãàðäàã. Òóãàë äºíãºæ òºðñíèéõýý äàðààõàí ÷àöãà àëäàõ ÿâäàë ýëáýã áàéäàã áºãººä ýíý íü
ãîë òºëºâ óóðàã ñ¿¿íèé ÷àíàð ìóó, õýýëòýé ¿íýýíèé òýæýýëëýã ìàëëàãàà õàíãàëòã¿é
áàéñíààñ ñóë äîðîé òóãàë ãàðñàíòàé õîëáîîòîé þì.

Ñ¿¿ íü á¿õ òºðëèéí øààðäëàãàòàé ø¿âòýí õ¿÷ë¿¿äèéã àãóóëñàí òºãñ ÷àíàðòàé
óóðãèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëæ ºãä㺺ñ ãàäíà ñ¿¿íèé òîñëîã õýâèéí õýìæýýíýýñ áàãà áîë òóãàëûí
ºñºëò õºãæèëò óäààøèðäàã.

Òóãàë àëü áîëîõ áàãà íàñàíäàà áèå ìàõáîäèäîî óóðàã õóðèìòëóóëàõ ÷àäâàð
ºíäºðòàé áàéäàã. Òóõàéëáàë 100êã àìüäûí æèí òóòàìäàà 1 ñàðòàé òóãàë 250-300ãð
óóðàã, 6 ñàðòàéäàà 75-100ãð óóðàã, 12 ñàðòàéäàà 25-50 ãð óóðàã õóðèìòëóóëæ áàéäàã.
Èéìýýñ 3 õ¿ðòýë ñàðòàé òýæýýëèéí æîðûí òýæýýëèéí íýãæ òóòàìä 125ã øèíãýí óóðàã,
3-6 ñàðòàéä 120ã, 6-9 ñàðòàéä 110ã, 9-12 ñàpòàéä 100ã øèíãýõ óóðàã òóñ òóñ àãóóëàãäàõ
¸ñòîé.

Àìüäûí æèí íýìýãôýæ, ºñºæ õºãæèõèéí õèðýýð òóãàëûã òºðºë á¿ðèéí òýæýýëä
òóõàéëáàë á¿ä¿¿í, ø¿¿ñëýã, õ¿÷èò òýæýýëä äàñãàíà. Òºðñíèé äàðààõíààñ ºâñ èä¿¿ëæ
ñóðãàõààñ ãàäíà, 20 õîíîãòîé áîëîõ ¿åýñ íü õ¿÷èò òýæýýë ºã÷ ýõýëíý.

Ìàõíû ¿õðèéí òóãàë íü ýõýýc ñàëãàõ õ¿ðòýë áóþó 7-8 ñàðòàé áîëòëîî øèìò
÷àíàðààð íü òîîöîõîä îéðîëöîîãîîð 800 òýæýýëèéí íýãæ çàðöóóëàõ áºãººä ò¿¿íèé 300
òýæýýëèéí íýãæ íü ýõèéí ñ¿¿, ¿ëäñýí õýñãèéí èõýíõ íü áýë÷ýýðèéí óðãàìàë íîãîîí òýæýýë
áàéäàã. Õàâðûí óëèðàëä òóãàëûã ãîë òºëºâ çàäãàé áîéæóóëíà. Íÿëõ òóãàëòàé ¿íýýã
øºíº 2-3-ààð íü òóñãàéëàí õàøèæ äóëààí õýâòøèíä õîíóóëíà. Хýâòøèéã àðèóòãàñàí
õîíèíû õºõ áóóö áóþó ñ¿ðëýýð çàñíà. Á¿ð ýðò ãàðñàí òóãàëûã íýìíýæ ï¿íçýíä õîíóóëíà.

Ýõëýýð áoúæóóëàõ àðãà íü òóãàëûí õîäîîä ãýäýñíèé ºâ÷íèéã áàãàñãàæ ¿uýýíèé äýëýí
õºõèéã ºâ÷ëºõººñ ñýðãèéëäýã. Тyãàëûã ýõëýýð áîéæóóëàõ àðãûí ãîë çîðèëîãî íü ò¿¿íèé
ýð÷èìòýé ºñºõ ¿å, áèîëîãèéí áîëîìæèéã àøèãëàí ýõèéí ñ¿¿ãýýð ìàõëóóëæ ºñºëò
õºãæèëòèéã íü ñàéæðóóëæ ÷àäñàíààð öààøèä ìàõíû ãàðö ÷àíàðûã íýìýãä¿¿ëýõýä îðøèíî.
Ýõýýñ íü ÿëãàõ ¿åä òóãàë á¿ä¿¿í, ø¿¿ñò, õ¿÷èò òýæýýëèéã èäýæ ñóðñàí áàéõààñ ãàäíà
öààøäûí òýæýýëëýã íü òóãàëûí ºñºëò õºãæèëòèéã õýâèéí áàéëãàæ ìàõëàã ÷àíàðûã
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 25 -

äýýøë¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí áàéíà. Áýë÷ýýðèéí íîãîî õàíãàëòòàé ¿åä õºð⺠òóãàëûã àëñûí
áýë÷ýýðò, íÿëõ òóãàëûã îéðûí áýë÷ýýðò ýõòýé íü õàìò õàðèóëíà. Íàìðûí óëèðàëä 8-ð
ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýñ ñýð¿¿ îðæ, íàðíû èë÷ áóóðàõ ¿åýñ òóãàëûã ýõòýé íü õàìò ñîðãîã, ñºë
ñàéòàé áýë÷ýýðò ãàðãàæ ìàëëàíà. Ýõëýýð áîéæñîí òóãàëûã öààøèä ºñºõ íàñàíä íü
ýð÷èìòýé áîéæóóëàõ áóþó øàõàæ áîðäîõûí òóëä 9-ð ñàðààñ ýõëýí õîíîã òóòàìä 1,0-1,5êã
õ¿÷èò òýæýýëýýð íýìæ òýæýýíý.Öàã õ¿éòýð÷ öàñíû ò¿ð¿¿ óíàõ ¿åýð òóãàëûã ýõòýé íü
õàìò ãàäàà õîíóóëæ 7-8 ñàðòàéä íü 11-ð ñàðûí äóíäóóð ýõýýñ íü ÿëãàæ ºñâºð ¿õýð ºñãºí
áîéæóóëàõ òåõíîëîãèîð òýæýýæ ìàëëàíà. Õàðèí ìàõíû ¿õðèéí òóãàëûã ýõëýýð áoéæóóëæ
7-8 ñàðòàéä íü 180-220 êã æèíä õ¿ðãýæ ýõýýñ ÿëãàõ, ¿¿íèé òóëä ñ¿¿ ìóóòàé ¿íýýíèé õºõ¿¿ë
òóãàëûã õîíîãm 700-850 ãð æèí íýìýãäýõýýð òîîöîæ íýìýãäýë òýæýýë ºãíº.

Íàìðûí óëèðàëä òóãàëûã ýõèéí õàìò îòîðëîí uàëëàæ ýð÷èìòýé ºñãºí
áîéæóóëñíàà𠺺õºí òàðãà ñàéí àâàõ áºãººä áýë÷ýýðèéí íîãîî ãàíäàæ ýõèéí ñ¿¿ øèì
òàòðàõ ¿åýñ òóãàëä õîíîã òóòàì 2 êã îð÷èì õ¿÷èò òýæýýë íýìæ ºãºõºä áèåèéí ºñºëò
16-20%-èàð äýýøèëíý.
Òóãàëäàà õýäèé÷èíýý ºñºëò ñàéòàé, ò¿ðãýí ìàõàëæ õîéæèõ òóòàì öààøèä
òºäèé÷èíýý ºñºëòººð ò¿ðãýñýæ, ìàõëàã ÷àíàð íü äýýøèëæ ºñãºí áîéæóóëàõ õóãàöàà
áîãèíîñîæ ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí ¿ð àøèã íýìýãääýã.

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä òóãàëûã ýõýýñ íi ààæìààð áèø õàðèí îãöîì ñàëãàõ
àæëûã èõ õ¿éòðýõýýñ 20-30 õîíîãèéí ºìíººñ õèéíý. Òóãàëûã ýõýýñ ÿëãàñíû äàðàà
ò¿¿íèé ôèçèîëîãè, òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ñèñòåìèéí ¿éë àæèëëàãàà ººð÷ëºãäºæ
òýæýýëëýã, ìàëëàãààíû øèíý íºõöºëä äàñàí çîõèöîõ, ìºí òóãàë ýõýý ¿ã¿éëæ öî÷ðîëä
îðîõ ÿâäàë áèé.
Òóãàëûã ýõýýñ ÿëãàñàí äàðóéä òýæýýëëýã, ìàëëàãààíû íºõöºë òààðóó áîë áîãèíî
õóãàöààíä àìüäûí æèíãýý àëäàæ, òóðàõ ó÷ðààñ òóãàëûã áýë÷ýýðò ñàéí èäýýøë¿¿ëýõèéí
õàìò óñ, ºâñ äóðààð íü ºã÷ íýã òîëãîéä 2.0-2.5êã –ààð òîîöîæ õ¿÷èò òýæýýë ºãíº. Ýõýýñ
ÿëãàñàí òóãàëûã äààð÷ õýâòýð àëäàõààñ ºìíº áóþó 11-ð ñàðûí äóíäóóð ºâºë溺íä
îðóóëíà.
Ýõýýñ ÿëãàñíû äàðàà òóãàëûí òýæýýëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íýýñ õàìãèéí ñàéí øèìò
÷àíàðòàé ýõèéí ñ¿¿ õàñàãäàæ áàéãàà ó÷ðààñ ýíý ¿åä òóãàëûã óóðàã, ýðäýñ áîäèñîîð
õàíãàõàä àíõààðíà.
Ýõýýñ ÿëãàñàí òóãàëûã áóðóó òýæýýæ àð÷èëæ ìàëëàñíààñ 1.5-2 ñàðûí õóãàöààíä
òóãàë àìüäûí æèíaýý 20-25%-èàð àëäà» áîëíî











Õ¿ñíýãò ¹6.

Ìàõíû ÷èãëýëèéí òóãàë, ºñâºð ¿õýð òýæýýõ íîðì (Ö.Îòãîîãèéíõîîð)





Н
a
c

(
ñ
à
ð
à
à
ð
)

Àìüäûí
æèí/êã/









Õ
î
í
î
ã
ò

í
ý
ì
ý
ã
ä
ý
õ

æ
è
í
/
ã
ð
-
à
à
ð
/


Õîíîãò
øààðäàãäàõ íü

Ê
à
ð
î
ò
è
í
/
ì
ã
-
à
à
ð
/

1
ê
ã

í
ý
ì
ý
ã
ä
ý
ë

æ
è
í
ä


ç
à
ð
ö
ó
ó
ë
à
õ

ò
ý
æ
ý
ý
ë

/
ò
ý
æ
/
í
ý
ã
æ
/

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 26 -

Ò
ý
æ
ý
ý
ë
è
é
í

Í
ý
ã
æ

/
ã
ð
-
à
à
ð
/

Ø
è
í
ã
ý
õ

Ó
ó
ð
à
ã

/
ã
ð
-
à
à
ð
/

Ä
à
â
ñ
/
ã
ð
-
à
à
ð
/

6-9 160-215 600 4.6 540 25 45 7.7
9-12 215-270 600 5.3 550 30 50 8.8
12-15 270-325 600 6.7 605 35 60 10.3
15-18 325-400 800 9.0 810 40 70 11.3


Òóõàéí ôåðìåðèéí àæ àõóé íü ýõýýñ ÿëãàñàí òóãàëûã öààø íü ýð÷èìòýé
ºñãºí áîéæóóëàõ, áîðäîæ òàðãàëóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà æèëèéí öàã óëèðëûí áàéäàë,
áýë÷ýýðèéí ºâñ óðãàìëûã ýð÷èìòýé àøèãëàõ íºõöºë áîëîìæ, ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí
ìåíåæìåíòèéí àñóóäàëòàé íèéö¿¿ëýõ çîðèëãîîð äàðààõ õýä õýäýí õóâèëáàðûã
àøèãëàíà. ¯¿íä:
 Òºðºëæñºí ìàõíû ¿¿ëäðèéí ºñâºð ¿õðèéã 15 ñàðòàéä íü 350-400êã æèíä õ¿ðãýíý.
Ýíý çîðèëãîîð òóãàëûã ýõýýñ ÿëãàñíû äàðààãààñ áýë÷ýýð àøèãëàõã¿éãýýð øóóä
áîðäîîíä îðóóëíà. Èíãýñíýýð òóãàëûã ýõýýñ òºðñíººñ õîéø òóõàéí ôåðìåðèéí
àæ àõóéí íºõöºëä 1.5 çóí, 1 ºâºë ìàëëàíà (15 ñàð).
 ªñâºð ¿õðèéã 18 ñàðòàéä íü 380-420êã àìüäûí æèíä õ¿ðãýíý. Ýíý òîõèîëäîëä àæ
àõóéí íºõöºëä 2 çóí, 1 ºâëèéí ìàëëàãàà øààðäàãäàíà. ªºðººð õýëáýë àð÷èëãàà
ìàëëàãààíû òààòàé íºõöºëä èë¿¿ óðò (2 çóí) áàéíà.
 Ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ áîðäîõ çàìààð ºñâºð ¿õðèéí àìüäûí æèíã 20-24
ñàðòàéä íü 400-480êã æèíä õ¿ðãýíý. Òóõàéí àæ àõóéä 2 çóí, 1.5 ºâºë ìàëëàíà.
 2.5 íàñòàé áîëòîë íü ºñãºí áîæóóëæ àìüäûí æèíã íü 420-500êã æèíä õ¿ðãýõ
áºãººä 3 çóí, 3 ºâëèéí ìàëëàãàà øààðäàãäàíà.


Õ¿ñíýãò ¹7
Ýõýýñ ñàëãàñàí íýã áÿðóóíä øààðäàãäаõ íэìýãäýл òýæýýëèéí
äóíäàæ íîðì




Òýæýýõ õóãàöàà


Õ¿÷èò
Òýæýýë
ªâñ Äàâñ,
Õóæèð
Ò
ý
æ
ý
ý
õ

õ
î
í
î
ã


/
ê
ã
-
à
à
ð
/

Ò
ý
æ
ý
ý
õ

õ
î
í
î
ã

/
ê
ã
-
à
à
ð
/

Ò
ý
æ
ý
ý
õ

õ
î
í
î
ã

/
ê
ã
-
à
à
ð
/

10-ð ñàðûí 20-íîîñ
3-ð ñàðûí 10 õ¿ðòýë
61 20 61 60

3-ð ñàðûí 10-íààñ 5-
ð ñàðûí 20 õ¿ðòýë
20 10 20 40


Á¿ãä

81

30

81

100

81

4





ªñâºð үõðèéг ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ, áîðäîõ

¯õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýõ ÷èãëýëòýé ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóäûã òºðºëæ¿¿ëñíýýð ºñâºð
¿õðèéã ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëæ áîðäîõ áóþó áýë÷ýýðýýð òàðãàëóóëæ 1.5-2.0 íàñòàéä íü
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 27 -

450-500êã æèíä õ¿ðãýæ ìàõàíä áîðëóóëæ áàéíà. Èãíýæ áîéæóóëñàí ¿õðèéí äóíäàæ æèí 350-
400êã æèíä õ¿ð÷, íýã ¿õðýýñ 200-220êã ãóëóóç ìàõ ¿éëäâýðëýæ áàéíà. ªñâºð íàñàíäàà
apvuumaú ºcôºa Пieuoum, Лuuysuu sapaa ¿¿nôpuúu ¿xpuúa ýð÷èìòýé àðãààð ºñãºí
áîéæóóëæ áîðäîõîä 16 ñàðòàéäàà 600-620 êã æèíä õ¿ð÷, íÿäëàãûí ãàðö íü 65-68% áîëæ
áàéíà.

ªñâºð ¿õðèéã ºñãºí áîéæóóëàõ:

Ýõýýñ ñàëãàñíû äàðàà ¿ðæëèéí ºñâºð îõèí áÿðóóã 16-18 ñàðòàéä íü 300-380êã
æèíä õ¿ðãýæ íèéë¿¿ëãýíä îðóóëàõààð òºëºâëºæ òýæýýëëýã, ìàëëàãààã çîõèîí áàéãóóëíà.
¯¿íèé òóëä ýõýýñ ÿëãàñíû äàðàà õîíîãò 500-600ãð æèí íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé
áîëäîã. Îõuu òóãàëûí òýæýýëèéí æîðûí èõýíõ õýñãèéã ýçëýõ¿¿íëýã òýæýýë á¿ðä¿¿ëýõ
áºãººä øèíãýõ óóðàã, ýðäýñ áîäèñ, âèòàìèíààð áàëàíñæuãäñàí áàéâàë çîõèíî.

Õàðèí ýõýýñ ñàëãàñàí ýð òóãàëûã ºñºëò õºãæèëò, àìüäûí æèíãèéí õóâüä äýýä
àíãèéí øààðäëàãà õàíãàõóéö ò¿âøèíä õ¿ðãýõ çîðèëò òàâèíà. Òýæýýëèéí æîð íü õýò
ººõë¿¿ëýõã¿éãýýð, õîíîãò 800-1000ãð æèí íýìýãä¿¿ëýõýýð çîõèîí áàéãóóëíà.Òýæýýëèéí
æîðîíä íü õ¿÷èò òýæýýë, îðîí íóòãèéí ãàðàëòàé ýçýëõ¿¿íëýã òýæýýë çîíõèëæ áàéõ íü
÷óõàë.
Áÿðóóã 5-ð ñàðûí ýöñýýð çóíû áýë÷ýýðò ãàðãàæ îòîðëîí òàðãàëóóëíà. Çóí íàìðûí
óëèðàëä áÿðóóíû æèí òîëãîé òóòàìä 100-120êã-ààð ºñºí íýìýãäýæ 18-20 ñàðòàéäàà 280-
320êã æèíòýé, äóíäààñ äýýø òàðãà õ¿÷òýé áàéâàë çîõèíî. Îõèí áÿðóóã ãóíæèíä íü
òóñãàéëàí ºâºëæ¿¿ëæ óðãàö ñàéòàé áýë÷ýýðò áýë÷ýýæ 1-ð ñàðààñ íýìýãäýë òýæýýëýýð
òýæýýí íýìýãäýë òýæýýëä õîíîãò 3-4êã ºâñ, 1-2êã áóäààíû õîëèìîã ºãíº. Õýýëòýé
ãóíæèéã îíöãîéëîí àíõààð÷ òóãàëëàõ ¿åä íü 4-5 êã ºâñ, 2-3êã áóäààíû õîëèìîã ºãâºë ñ¿¿
øèì îðæ, òóãàëûíõ íü ºñºëò õºãæèëò ñàéæèðíà.

¯õðèéã ìàõíû ÷èãëýëýýð ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ, áîðäîõîä òýæýýëèéí ¿ð
òàðèàã çîõèñòîé àøèãëàõ ÿâäàë ÷óõàë áàéäàã. Èíãýñíýýð òýæýýëèéí æîðûí øèíãýö
ñàéæèð÷ ¿õðèéí ìàõàí àøèã øèìèéí ÷àíàðò ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. ¯õðèéã ìàõíû
÷èãëýëýýð ýð÷èìòýé áîéæóóëàõ áîðäîõîä õàìãèéí èõ äýëãýðñýí òýæýýëèéí ¿ð òàðèà íü
àðâàé, õîøóó áóäàà, òýæýýëèéí óëààí áóóäàé, áóóðöàãò óðãàìàë áîëíî.



ªñâºð ¿õðèéã ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ íü íýã òàëààñ ºñºëò õºãæèëòèéã
ýð÷èìæ¿¿ëýõ, íºãºº òàëààð òàðãà õ¿÷èéã íýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýëòýé ó÷ðààñ òýæýýëëýã íü
ýíý 2 çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí áàéõ ¸ñòîé.

Õ¿ñíýãò ¹ 8

Îõèí áÿðóó ºñâºð ¿õðèéí õîíîãò øààðäàãäàõ òýæýýëèéí íîðì
/æèíãèéí íýìýãäэë 550-600ã/


¯ç¿¿ëýëò¿¿ä
Íàñ (ñàðààð)

9-10

11-12

13-14

15-16

17-20
Àìüäûí æèí /êã/ 244 277 34 345 413
Òýæýýëèéí íýãæ 4.5 5.0 5.5 6.0 7.0
Õóóðàé áîäèñ /êã/ 6.3 6.9 7.5 8.2 9.5
Øèíãýõ óóðàã /ã/ 460 500 528 561 655
Äàâñ/ã/ 32 36 40 44 50
Êàëüöè /ã/ 32 36 40 44 50
Ôîñôîð/ã/ 23 26 28 31 33
Êàðîòèí, /ìã/ 120 130 150 170 190


“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 28 -

Õ¿ñíýãò ¹9
Ýð áÿðóó, ºñâºð ¿õðèéí õîíîãò øààðäàãäàõ òýæýýëèéí íîðì
/æèíãèéí íýìýãäýë 750- 800ãð/




¯ç¿¿ëýëò¿¿ä
Íàñ (ñàðààð)

9-10

11-12


13-14

15-16

17-18
Àìüäûí æèí /êã/ 279 330 379 420 440
Òýæýýëèéí íýãæ 5.8 6.4 7.0 8.2 8.3
Õóóðàé áîäèñ /êã/ 6.8 7.5 8.1 9.2 9.8
Øèíãýõ óóðàã /ã/ 628 684 712 852 900
Äàâñ /ã/ 32 35 38 50 55
Êàëüöè /ã/ 42 45 48 60 65
Ôîñôîð /ã/ 28 30 33 41 41
Êàðîòèí /ìã/ 160 175 190 220 230

Ôåðìåðèéí àæ àõóé íü ¿ðæëèéí ÷àíàð õàíãààã¿é ºñâºð ¿õðèéã ìàõíû
çîðèóëàëòààð ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ ¿åä äàðààõ òýæýýëèéí íîðìûã àøèãëàíà.

Õ¿ñíýãò ¹10

Ìàõíû çîðèóëàëòààð áîéæóóëàõ ºñâºð ¿õðèéí õîíîãò èäýõ òýæýýëèéí íîðì
/õîíîãò íýìýãäýõ æèí 500-600ã/



¯ç¿¿ëýëò¿¿ä

Íàñ /ñàðààð/



9-10



11-12

13-14

5-16

17-18
Àìüäûí æèí /êã/ 233 266 300 333 368
Òýæýýëèéí íýãæ 4.7 5.0 5.3 5.6 6.0
Õóóðàé áîäèñ /êã/ 5.9 6.2 6.4 6.7 7.0
Øèíãýõ óóðàã /ã/ 470 498 501 504 540
Äàâñ /ã/ 28 30 32 36 37
Êàëüöè /ã/ 31 33 35 37 40
Ôîñôîð /ã/ 23 24 26 27 28
Êàðîòèí /ìã/ 120 125 128 135 140


ªñâºð ¿õðèéã ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõûí òóëä þóíû ºìíº øèì òýæýýë ñàéòàé
íîãîîí ºâñ, ºâñºí äàðø áýëòãýõèéí çýðýãöýý àðâàé, áóóäàé, õîøóó áóäàà, õºõ òàðèà, øàð
áóóðöàã âàíäóé öàðãàñíààñ á¿ðäñýí 13-15%-èéí óóðàãòàé õîëèìîã òýæýýë àøèãëàíà.

Ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä ººðèéí ¿éëäâýðëýëèéí çîðèëãîîñ õàìààð÷ ºñâºð ¿õðèéã
ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ àðãûã õýä õýäýí âàðèàíòààð çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî.

¯¿íä:
 24 ñàðòàé áîëòîë ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ. Èéì òóãàë íü ýõýýñ ñàëãàõ ¿åä 160êã
îð÷èì æèíòýé áàéíà. ªâëèéí óëèðàëä õîíîãò 300-400ãð æèí íýìýãä¿¿ëýõýýð òîîöîæ 3.4-
3.9 òýæýýëèéí íýãæ áóþó ãîëäóó ºeñ, ñ¿ðëýýð õaúpau ma»aaua. Тa»aaanuúu »opiu 70-80% ui ºec
c¿pan, 20-30% íü õîëèìîã òýæýýë áàéâàë çîõèíî. Õàâðûí óðü îðîõ ¿åýñ ýõëýí áÿðóóã
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 29 -

ºäºðò áýë÷ýýðò ãàðãàæ ºã뺺 îðîéä 4.0-4.5êã òýæýýëèéí íýãæ á¿õèé òýæýýë ºãºõ áºãººä
á¿ä¿¿í òýæýýëèéí îðöûã áàãàñãàæ áýë÷ýýðëýõ õóãàöààã ààæìààð óðòàñãàíà. Õàðèí çóíû
óëèðàëä íîãîîíä á¿ðýí öàäàõ ¿åýñ äàí îòîð áýë÷ýýðýýð òàðãàëóóëíà. Íàìðûí ñýð¿¿í îðæ
ºâñ íîãîî ãàíäàõ ¿åýð íýìýãäýë òýæýýëýýð (1-2êã áóäàà) òýæýýæ ººõºí òàðãûã
íýìýãä¿¿ëýí òýæýýëä äàñãàõ çàìààð áîðäîîíä øèëæ¿¿ëíý.

 18 ñàðòàé áîëòîë íü ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ. Эíý çîðèëãîîð ñîíãî» àâàõ òóãàë íü
180êã îð÷èì àìüäûí æèíòýé, ìàõëàã ÷àíàð ñàéí õºãæñºí áàéíà. Áÿðóóíä íü øèì òýæýýë
ñàéòàé íîãîîí ºâñ, ºâñºí äàðøààð ºâëèéí óëèðàëä õîíîãò 400-500ã, õàâðûí óëèðàëä 600-
700ã æèí íýìýãä¿¿ëýõýýð òºëºâëºæ 4.2-5.0êã òýæ/íýãæ ºã÷ áàéðàí ìàëëàíà.
Õ¿ñíýãò ¹11

18 ñàðòàé áîëòîë ýð÷èìòýй ºñãºн бîéæóóëàõ òýæýýëèéí íîðì



Íàñ
(ñàðààð)


Àìüäûí æèí
/êã/


Õîíîãò
íýìýãäýõ
æèí /ãð/
Õîíîãèéí òýæýýëèéí íîðì
Ò
ý
æ
/
í
ý
ã
æ

/
ê
ã
/

Ø
è
í
ã
ý
õ

ó
ó
ð
à
ã

/
ã
/

Ê
à
ð
î
ò
è
í

/
ì
ã
/


8-10

160-220

400-500

4,1

430

80

11-13

220-260

600-700

5,5

530

100

14-16

260-320
Áýë÷ýýðýýð ìàëëàæ
9-ð ñàðààñ ýõëýí õîíîã
òóòàì 1,5-2,0 êã áóäààíû
õîëèìîã ºãíº. 17-19

320-370

Ýíý âàðèàíòààð ºñãºí áîéæóóëæ áàéãàà áÿðóóã õîíîã òóòàì òýæýýõ òýæýýëèéí
æîðûí 60-70% íü ºâñ, ºâñºí äàðø, 30-40% íü õîëèìîã òýæýýë áàéõ íü ç¿éòýé. Áàéðàí
òýæýýæ áóé áÿðóóã ºã뺺 îðîéí öàãààð òýæýýæ çºâõºí ºäºð 2-3 öàã ãàäóóð ãàðãàæ øºíº
ñàðàâ÷èíä õîíóóëíà. Áÿðóóã çóíû áýë÷ýýðò ãàðãàõäàà ºñºëòèéã íü áóóðóóëàõã¿éí òóëä 7
õîíîãò õ¿÷èò òýæýýëèéã 1-2 óäàà ºã÷ ààæìààð îòîðò ãàðãàíà. Çóíû óëèðàëä áýë÷ýýðýýð
ìàëëàõ ¿åä ºäºðò 2-îîñ äîîøã¿é óñàëæ äàâñ õóæðààð òîãòìîë õàíãàíà. Íàìàð ñýð¿¿ îðæ
áýë÷ýýðèéí íîãîî ãàíäàõ ¿åýñ ¿ð òàðèàíû õîëèìîãîîð òýæýýíý. Èíãýæ ýð÷èìòýé àðãààð
ºñãºí áîéæóóëñàí áÿðóó 18 ñàðòàéäàà 350-380 êã æèíòýé, äóíäààñ äýýø áóþó äýýä
çýðãèéí òàðãà õ¿÷òýé 57-58 %-èéí ìàõíû ãàðöòàé áîëäîã.

¯õðèéã áîðäîæ òàðãàëóóëàõ:

¯õðèéí òàðãà õ¿÷èéã áîãèíî õóãàöààíä íýìýãä¿¿ëýõ, ìàõíû ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ,
ãàðöûã èõýñãýõèéí òóëä áîðäîõ àðãà õýðýãëýíý.Òóõàéí ôåðìåðèéí àæ àõóéä áàéãàà
òýæýýëèéí íººö õ¿ðýëöýý, íýð òºðºë ÷àíàðûã õàðãàëçàí ¿õðèéã áàéðàí ìàëëàãààíû
àðãààð áóþó áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààòàé õîñëóóóëàí áîðäîíî.

¯õðèéã áîðäîíî ãýäýã íü òóõàéí áèå ìàõáîäèéí íººö øèì òýæýýëèéí
áîäèñûã äàé÷ëàí ãàðãàõ, ºñºæ õºãæèõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëæ áèå ìàõáîäèéí 纺ëºí ýäèéí
( ìàõ, áóë÷èí, ººõ) õºãæèëòèéã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð òýæýýëèéí æîð á¿òýö, íîðì
õýìæýýã äýýøë¿¿ëæ òýæýýõ àðãà þì.

¯õýð áîðäîõ àæëûí ¿ð ä¿í íü îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðäàã. ßëàíãóÿà îòîðëîõ,
áîðäîæ òàðãàëóóëàõ òåõíîëîãè, òýæýýë, òýæýýëëýã, àð÷èëãàà ìàëëàãààíû íºõöºë áîäèò
íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Ò¿¿í÷ëýí áîðäîëòîíä ¿õðèéí ¿¿ëäýð, àøèã øèìèéí õýâøèë, ¿¿ëäýðëýã
áàéäàë, íàñ, õ¿éñ òàðãà õ¿÷ èõ íºëººòýé áàéäàã áºãººä áîðäîëò ýõëýõ ¿åä ºñâºð ¿õðèéí
àìüäûí æèí òàðãà õ¿÷íèé ò¿âøèí íàñ ã¿éöñýí ¿íýýíèé 60-70%-ä õ¿ðñýí áàéâàë çîõèíî.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 30 -

Íañ ã¿éöñýí ¿õðèéã áîðäîõ äóíäàæ õóãàöàà 60-90 õîíîã áàéõàä õàðèí ºñâºð uàñíû
¿õðèéíõ 100-150 õîíîã îð÷èì ¿ðãýëæèëäýã. Áîðäîæ áàéãàà ºñâºð ¿õðèéí õîíîãèéu äóíäàæ
íýìýãäýë æèí áîðäîëòûí á¿õèé ë õóãàöààíû òóðøèä íèëýýä ºíäºð ò¿âøèíä õàäãàëàãäàæ
áàéõ áîëîâ÷ aóðàâ õóâààñíû ñ¿¿ë÷èéí õóãàöààíä áàãà çýðýã áóóðäàã. Õàðèí áîðäîæ áàéãàà
íàñ ã¿éöñýí ¿õðèéí õîíîãò íýìýãäýõ æèí ýõíèé 30-40 õîíîãò ºíäºð áàéõ áºãººä öààøèä
áóóð÷ õîíîãò äóíäæààð 200-400ã æèí íýìýãäýíý.

Õ¿ñíýãò ¹12


Ìàõíû ¿õðèéã áîðäîõ ¿åèéí òýæýýëèéí íîðì.

À
ì
ü
ä
û
í

æ
è
í

(
ê
ã
)

Õîíîãò íýìýãäýõ æèí (ã)
600 800 1000 1200





Ò
ý
æ
/
í
ý
ã
æ

Ø
è
í
ã
ý
õ

ó
ó
ð
à
ã






(
ã
)

Ò
ý
æ
/
í
ý
ã
æ

Ø
è
í
ã
ý
õ

ó
ó
ð
à
ã

(
ã
)

Ò
ý
æ
/
í
ý
ã
æ

Ø
è
í
ã
ý
õ

ó
ó
ð
à
ã

(
ã
)

Ò
ý
æ
/
í
ý
ã
æ

Ø
è
í
ã
ý
õ

ó
ó
ð
à
ã

(
ã
)

ªñâºð íàñíû ¿õýð
250 5,7 540 6,2 600 7,5 685 8,4 770
300 6,0 540 7,0 620 7,9 700 8,8 780
350 6,4 545 7,3 630 8,2 705 9,1 785



Íàñ ã¿éöñýí ¿õýð

350 7,2 500 8,3 580 9,5 665 10,6 740
400 7,5 525 8,6 600 9,8 685 10,9 760
450 7,7 540 8,9 620 10,1 705 11,2 785
500 8,1 565 9,2 645 10,4 730 11,5 805


Áîðäîæ áàéãàà ¿õðèéí òàðãà õ¿÷ íýìýãäýõ ÿâöàä òýæýýëèéí æîðûí á¿òöèéã
çàéëøã¿é ººð÷ëºõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Áîðäîîíû ýõýí ¿åä æîðûí èõýíõ õýñãèéã á¿ä¿¿í
áîëîí ø¿¿ñëýã òýæýýë ýçýëäýã áîë áîðäîîíû òºãñãºë õèðä õ¿÷èòm mýæýýëèéí xýìæýýã
íýìýãä¿¿ë» ýçëýõ¿¿íëýã òýæýýëèéí õóâèéã áóóðóóëíà.


Фåðìåðèéí àæ àõóéíóóä ¿õýð áîðäîõ àæëûã çºâ çîõèîí áàéãóóëñíààð íàñ ã¿éöñýí
õýðýãöýýíèé ¿õðèéã 2,5-3 ñàð, 2-3 íàñòàé ºñâºð ¿õðèéã 3-4 ñàð, íýã õ¿ðòýë íàñòàé
òóãàëûã 6-9 ñàðûí õóãàuààíä áîðäîæ äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷ àâàõóóëæ, ìàõíû ãàðö
÷àíàðûã äýýøë¿¿ëæ ÷àäíà.



Õ¿ñíýãò ¹13
¯õýð áîðäîõ òýæýýëèéí ¿ëãýð÷èëñýí æîð
Ð.Öýðýíäóëàìûíõààð

Ìàëûí íàñ, òºðºë









Ì
à
ë
û
í
í
à
ñ








,

ò
º
ð
º
ë












Á
î
ð
ä
î
õ
û
í








º
ì
í
º
õ

æ
è
í

(
ê
ã
)

Íîðì Òýæýýë (êã)





Á
î
ð
ä
î
î
í
û






ä
à
ð
à
à
õ

æ
è
í

Ò
ý
æ
ý
ý
ë
è
é
í


í
ý
ã
æ

Ø
è
í
ã
ý
õ


ó
ó
ð
à
ã

Æ
î
ð
û
í


ÿ
ë
ã
à
à







Á
¿
ä
¿
¿
í

ò
ý
æ
ý
ý
ë

Õ
¿
÷
è
ò
,
á
à
ã
ñ
à
ð
ì
à
ë


















ò
ý
æ
ý
ý
ë




Äàðø, ñïèðò
ïèâîíû øààð

Ä
à
â
ñ
(
ã
)

ºñâºð ¿õýð






º
ñ
â
º
ð











¿
õ
ý
ð


150

5,7

600
I 6.0 3.0 - 20 240
II 5.0 2.0
10øààð
20
III 5.0 2.0 10 äàðø 20

200 6,2 600
I 6.0 3.5 - 30 250
II 4.0 2.0 15 øààð 30
III 5.0 2.5 10 äàðø 30
Õýðýãöýýíèé çààç ¿õýð
Õ
ý
ð
ý
ã
ö
ý
ý
í
è
é


ç
à
à
ç

¿
õ
ý
ð

250 6,6 650
I 7.0 3.5 - 30 290
II
5.0 2.0 1 5øààð
30
III 6.0 2.2 10 äàðø 30

300 7,0 700
I 8.0 3.5 - 40 310
II 4.0 2.0 20 øààð 40
III 6.0 2.5 10 äàðø 40

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 32 -
Çààçëàãäñàí íàñ ã¿éöñýí ìàë íü ñàéí áîðäîãäîõ áºãººä ò¿¿íèé òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé
¿éë àæèëëàãàà õýâøèæ òîãòñîí áàéäàã ó÷ðààñ çàëóó ºñâºð ìàëòàé õàðüöóóëàõàä òýæýýëèéí
ñîíãîëò áàãàòàé ººðººð õýëáýë á¿ä¿¿í ø¿¿ñëýã òýæýýëèéã ¿ð ä¿íòýé àøèãëàæ õóðäàí
òàðãàëæ, æèíãýý ñàéí íýìýãä¿¿ëæ õ¿÷èò òýæýýëèéã õàðüöàíãóé áàãà çàðöóóëäàã. Õàðèí çààç
õºãøèí ¿íýý íü äàí áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíû íºõöºëä òàpãàëæ áîðäîî àâàõäàà ìóó áàéíà. Иéìýýñ
äàí áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíä áàéãàà ¿íýýíä áàãñàðìàë, õîëèìîã òýæýýëèéã çîõèõ õýìæýýãýýð
íýìæ ºãíº.

Íàñ ã¿éöñýí çààç ¿íýýã áîðäîæ òàðãàëóóëàõàä çºâõºí ò¿¿íèé æèí àõèæ, ìàõíû ãàðö
íýìýãäýõ òºäèéã¿é ãóëóóç ìàõíû á¿ðýëäýõ¿¿íä ººð÷ëºëò ãàð÷ ÷àíàð íü ñàéæèðíà.

Çààç ¿íýýã áîðäîõäîî ºâñ, ñ¿ðýë, ºâñºí äàðø, 2-3 êã õîëèìîã, õ¿÷èò òýæýýë îðîëöóóëñàí
æîðûã ºðãºí õýðýãëýíý.

Ò¿¿í÷ëýí ñïèðò, ïèâîíû ¿éëäâýðèéí øààð àâ÷ àøèãëàõ áîëîìæòîé õîò ñóóðèí ãàçðóóäûí
îéðîëöîîõ ìàõíû ¿õðèéí ôåðìåðèéí àæ àõóé íü ìàë áîðäîõ òýæýýëèéí æîðä ýíý òºðëèéí
òýæýýëèéã (ïèâîíû øààð) çîõèõ õýìæýýãýýð îðîëöóóëæ òýæýýëèéí ºðòãèéã õÿìäðóóëíà

Õ¿ñíýãò ¹14
Ìàõíû ¿õðèéí ôåðìåðèéí àæ àõóéä
øààðäàãäàõòýæýýëèéí õýðýãöýý. (¿õýð áîðäîõîä/
Ì
à
ë
û
í

ÿ
ë
ã
à
à

Æ
è
í

(
ê
ã
)

Á
î
ð
ä
î
õ

õ
î
í
î
ã

Æ
î
ð
û
í

ÿ
ë
ã
à
à

Íýã ìàëä øààðäàäàõ
òýæýýë
Ô
å
ð
ì
ä

á
à
é
õ

ì
à
ë
û
í

ò
î
î

Íèéò ìàëä øààðäàãäàõ
òýæýýë (òí)
Á
¿
ä
¿
¿
í

ò
ý
æ
ý
ý
ë

(
ö
)
Õ
¿
÷
è
ò

ò
ý
æ
ý
ý
ë

(
ö
)
Ø
¿
¿
ñ
ò

ò
ý
æ
ý
ý
ë

(
ö
)

Ä
à
â
ñ

(
ê
ã
)

Á
¿
ä
¿
¿
í

ò
ý
æ
ý
ý
ë

Õ
¿
÷
è
ò

ò
ý
æ
ý
ý
ë

Ø
¿
¿
ñ
ò

ò
ý
æ
ý
ý
ë

Ä
à
â
ñ

º
ñ
â
º
ð

¿
õ
ý
ð


100

200
I 7.2 3.6
2,4
100 72,0 36,0 0,3
II 6.0 2.4 12,0
2,4
100 60,0 24,0 120,0 0,3
III 6.0 2.4 12,0
2,4
100 60,0 24,0 120,0 0,3

200

90
I 3.4 3.2
2,7
100 34,0 32,0 0,3
II 3.6 1.8 13,5
2,7
100 36,0 18,0 135,0 0,3
III 4.5 2.0 9,0
2,7
100 45,0 20,0 90,0 0,3
Ç
à
à
ç

¿
õ
ý
ð

250 60 I 4.2 2.1
1,8
80 33,6 16,8 0,2
II 3.0 1.2 9,0
1,8
80 24,0 9,6 72,0 0,2
III 3.6 1.3 6,0
1,8
80 28,8 10,4 48,0 0,2
300 45 I 3.8 1.6
1,8
80 30,4 12,8 0,2
II 1.9 0.9 9,0
1,8
80 15,2 7,2 72,0 0,2
III 2.7 1.1 4,5
1,8
80 21,6 8,8 36,0 0,2

14-ð õ¿ñíýãòýýð ìàõíû ¿õðèéí ôåðìåðèéí àæ àõóéä ¿õýð áîðäîõîä øààðäàãäàõ òýæýýëèéí
õýðýãöýýã ãàðãàõäàà òóõàéí àæ àõóéä 100 òîëãîé ºñâºð ¿õýð, íàñ ã¿éöñýí õýðýãöýýíèé 80 ¿íýý
áîðäîõîîð òîîöîâ. Ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä ýäãýýð ¿õýð áîðäîõ æîðûí õóâèëáàðóóäààñ ººðèéí àæ
àõóéí òýæýýëèéí õàíãàìæ, ¿éëäâýðëýëèéí íºõöºë áîëîìæ, ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí ÷èãëýë çîðèëãîîñ
õàìààð÷ ñîíãîæ àøèãëàæ áîëîõ þì. ¯õðèéã ÿìàð÷ áàéðàíä áîðäîæ áîëîõ áîëîâ÷ ºâëèéí óëèðàëä
áàéðíû òåìïåðàòóð 0 õýìýýñ äîîøã¿é áàéâàë ¿õðèéí òýæýýë àøèãëàëò, òàðãà õ¿÷ àâàëòàíä
ñàéí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. ¿õðèéã øºíº áóþó õ¿éòýí ºäºð áàéðàíä (ñàðàâ÷èíä), äóëààí ºäºð çàäãàé
õàøààíä òýæýýíý. Áîðäîæ áàéãàà ¿õðèéã ºäºðò 2-3 óäàà óñàëáàë ñàéí áàéäàã ¯õðèéã øàõàæ
áîðäîõ ¿åä öàãèéí õóâààðèéã õàòóó áàðèìòàëæ òýæýýõ, óñëàõ àæëûã òîãòìîë
õóãàöààíä ã¿éöýòãýæ õýâø¿¿ëýõ íü ÷óõàë áàéäàã. ¯õýð íü áîðäîëòûí ýöýñò òàðãà õ¿÷ íü
íýìýãäýæ èðñíýýð ò¿¿íèé òýæýýë èäýõ äóð ñîíèðõîë áóóð÷ èðýõ áºãººä ýíý ¿åýñ á¿ä¿¿í
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 33 -
òýæýýëèéí ýçëýõ õóâèéã áàãàñãàæ óðüä÷èëàí ñàéòàð áýëòãýñýí øèì òýæýýë ºíäºðòýé õ¿÷èò
áàãñàðìàë òýæýýëèéã æîðä íýìæ îðóóëíà

Ìàíàé îðíû íºõöºëä ¿õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýäýã ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä òåõíîëîãè, çîõèîí
áàéãóóëàëòûí 2 ¿íäñýí ÷èãëýëýýð ìàõíû ÷èãëýëòýé ºñâºð ¿õðèéã áîðäîæ ìàõ ¿éëäâýðëýæ áîëíî
ªñâºð ¿õðèéã áîðäîæ òýæýýõ íîð (õîíîãò 800ã æèí íýìýõ Õ¿ñíýãò ¹ 15


)
¯¿íä:
ªñâºð ¿õðèéã ýð÷èìòýé àðãààp ºñãºí áîéæóóëæ ¿ðãýëæë¿¿ëýí 2 íàñ õ¿ðòýë íü áîðäîõ àðãà þì.
Áîðäîëòûã 2 äàõü ºâ뺺ñ áóþó 18-20 îð÷èì ñàðòàéãààñ ýõýëíý. Ýuý òåõíîëîãîîð áîðäîõäîî
áîðäîîíû ýõýí ¿åä ãîë òºëºâ íîãîîí ºâñ ºãíº. Õàðèí óëìààð 2 äîëîî õîíîãèéí äàðààvààñ
òýæýýëèéí æîðîíä õ¿÷èò òýæýýëèéí õýìæýýã uýìýãä¿¿ëíý. Ýð ø¿äëýíãèéí æèíã (20-22 ñàðòàé)
ºâëèéí óëèðàëä õîíîã òóòàì 500-600 ã-ààð ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõýýð áîäîæ ºäºðò 5-6 òýæýýëèéí
íýãæòýé òýíöýõ òýæýýë ºãíº. Õîíîã òóòàì ºãºõ õ¿÷èò áîëîí á¿ä¿¿í òýæýýëèéí õàðüöàà
áîðäîîíû ýõýí ¿åä 1:1, äóíä ¿åä 2:1, òºãñãºë ¿åä 3:1, áàéäàëòàé áàéõ ¸ñòîé. ªñâºð ¿õðèéã
ø¿äëýíä íü áîðäîõîä 100 êã àìüäûí æèí òóòàìä 2êã õ¿÷èò òýæýýë, 0,8-1,5êã ºâñëºã òýæýýë
ºãíº. Õàðèí òýæýýëä äàðø àøèãëàæ áàéãàà áîë õ¿÷èò òýæýýëèéí ýçëýõ õýìæýý æîðîíä 20-30%-
èàñ õýòðýõã¿é áàéíà.

ªñâºð ¿õðèéã ÿìàð÷ òýæýýëýýð áîðäñîí ¿õðèéí àìüäûí æèíãèéí 100êã òóòàuä õîíîãò 2,5-
3,5 êã õóóðàé áîäèñ, 200-300 ã øèíãýõ óóðàã, 13-18 ã êàëüöè, 7-10ã ôîñôîð, 30-40 ìã êàðîòèí
áàéõààð òîîöîæ òýæýýëèéí æîð çîõèîíî.

Àìüäûí
æèí
(êã)
Õîíîãò øààðäàãäàõ òýæýýë

Òýæýýëèéí
íýãæ (êã)

Øèíãýõ
óóðàã
(ã)
Ä
à
â
ñ

õ
ó
æ
è
ð

(
ã
)





Ê
à
ë
ü
ö
è

(
ã
)




Ô
î
ñ
ô
î
ð

(
ã
)





Ê
à
ð
î
ò
è
í

(
ì
ã
)


7













150 5.7 520-550 20
27
12 40
200 6,2 555-620 25 29 15 40
250 6,6 560-640 30 38 19 50
300 7,0 575-665 35 38 21 60
350 7,3 585-670 40 40 23 70
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 34 -











Áîðäîîíû ýõýí ¿åä

150 5,3 475-530 20 25 11 3
5
200 5,8 520-580 20 27 14 3
5
250 6,2 525-600 25 31 18 4
0
300 6,6 540-625 30 36 20 5
5
350 6,9 550-635 35

38 22 6
0

Áîðäîîíû äóíä ¿åä

Áîðäîîíû òºãñãºë ¿åä

150 6,1 550-610 25 28 13 40
200 6,6 590-660 30 30 16 40
250 7,0 595-680 35 35 20 50
300 7,4 605-705 40 40 22 60
350 7,7 615-710 45 42 24 70

 Ð.Öýðýíäóëàìûíõààð

2. ªñâºð ¿õðèéã áÿðóóíä íü ýð÷èìòýé áîðäîõ. Èéì òåõíîëîãîîð áîðäîõ òóãàë íü ýõýýñ
ÿëãàõ ¿åä 180 êã-ààñ äýýø æèíä õ¿ðñýí, ìàõëàã øèíæ ñàéí òîäîðñîí áàéíà.

Ýõýýñ äºíãºæ ÿëãàñàí òóãàë òýæýýë àâàõã¿é çóòðàõ øèíæòýé áàéäàã òóë
áîðäîõîîñ ºìíº 2 äîëîî õîíîã îð÷èì ãîë òºëºâ íîãîîí ºâñººð òýæýýæ ààæìààð áîðäîõ òýæýýëä
äàñãàíà. Áîðäîîíû ýõíèé ¿åä áÿðóóíä ºäºðò 5 òýæ/íýãæ ºã÷ õîíîãò 700-900ã, äóíä ¿åä 7
òýæ/íýãæ ºã÷ õîíîãò 1000-1200ã íýìýãä¿¿ëíý. Áÿðóóã õîëèìîã òýæýýëýýð áîðäâîë õîíîãò èäýõ
òýæýýëèéí 70-80%-íü, õ¿÷èò òýæýýë ãîëëîæ áîðäâîë 50-60%-íü, äàðøààð ãîëëîæ áîðäâîë 30-
40%-íü òóñ òóñ õîëèìîã òýæýýë, 10-20%-íü ºâñ áàéâàë çîõèíî.

Õ¿ñíýãò ¹16.

Áÿðóóã ýð÷èìòýé áîðäîõîä øààðäàãäàõ òýæýýëèéí íîðì










Í
à
ñ

(
ñ
à
ð
à
à
ð
)

Àìüäûí æèí,
êã


Õîíîãèéí

Õîíîãò øààðäàãäàõ
òýæýýëèéí õýìæýý
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 35 -
äóíäàæ
uýìýãäýë
æèí (ã)

Òýæ/íýãæ
(êã)
Øèíãýõ
óóðàã (ã)

Êàðîòèí
(ìã)
7-9 180-230 700-800 4.8-5.2 525 100
10-12 230-300 800-1000 5.3-6.9 650 110
13-15 300-380 1000-1200 7.0-7.5 700 120






Õàâðûí óðü îðæ äóëààðàõàä ãàäàà òýæýýæ, áýë÷ýýðò ãàðãàí øºíº çàäãàé õàøààíä
õîíóóëíà. Áÿðóóã 11-ð ñàðààñ 6-ð ñàð õ¿ðòýë á¿ãä 7-8 ñàð ýð÷èìòýé áîðäîæ õîíîãò 800-900ã-ààð
ºñãºæ 14-15 ñàðòàéä íü 350-380 êã æèíä õ¿ðãýæ, ìàõíû ãàðöûã 60-61% áîëãîíî.

Ìàõíû ¿õðèéã áýë÷ýýðýýð ìàëëàõ,îòîðëîæ òàðãàëóóëàõ.

Ìàíàé óëñ íèéòäýý 132,7 ñàÿ ãà òàëáàé á¿õèé áàéãàëèéí áýë÷ýýðòýé áºãººä ýíäýýñ ìàëûí
õýðýãöýýò òýæýýëèéí 90 ãàðóé õóâèéã õàìãèéí õÿìä ÷àíàðòàé ñàéí òýæýýëýýð õaíãaõ áîëoìæ
áèé. Áýë÷ýýðèéí íîãîoí óðãàìàë íü óóðàã, í¿¿ðñ-óñ, âèòàìèí, ýðäñýýð áàÿëàã, áèîëîãèéí òºãñ
÷àíàðòàé òýæýýë áàéäãààñ ãàäíà õèâýã÷ ìàë íü áýë÷ýýðèéí óðãàìàëûí øèìò áîäèñûí 75-80%-
èéã øuíãýýí áîëîâñðóóëæ ÷àääàã.

Ìàíàé îðíû áýë÷ýýð 80 ãàðóé ¿íäñýí õýâ øèíæýýñ á¿ðäýõ áºãººä óðãàìàëûí á¿ðýëäýõ¿¿í,
ò¿¿íèé óðãàæ áóé îð÷èí àõóé, ýêîëîãîîð íü 12 á¿ëýãò õóâààæ ¿çäýãýýñ óóëûí íóãà õýýðèéí
áýë÷ýýð, çàðèìäàã öºëèéí áýn÷ýýð, íóãà õºíäèéí áýë÷ýýð çýðãèéã ìàõíû ¿õýðò àøèãëàõàä èë¿¿
òîõèðîìæòîé áàéíà.
Мàõíû ¿õðèéã áýë÷ýýðýýð ìàëëàæ òàðãàëóóëàõ íü ¿õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ
õàìãèéí õÿëáàð, õÿìä àðãà þì.

Мàëûã áýë÷ýýðýýð ìàëëàæ òàðãàëóóëàõ íü çîîòåõíèêèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí õýä õýäýí
äàâóó òàëòàé áàéíà. Мàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä áýë÷ýýðèéí ìàëëàãàà çîíõèëäîã áºãººä áýë÷ýýðèéí
ìàëëàãàà íü áàéðàí ìàëëàãààòàé õàðüöóóëàõàä 3-4 äàõèí îëîí ìàëûã íýã ìàë÷èí õàðèóöàæ
õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ íü äýýøèëæ òýæýýë áýëòãýõ, òýýâýðëýõ, ìàëä òàâüæ ºãºõ, áàéð öýâýðëýæ
àðèóòãàõ çýðýã îëîí àæèë õºíãºâ÷ëºãäºíº.

Áýë÷ýýðèéí íîãîî íü ìàõíû ¿õðèéí õàìãèéí òºãñ ÷àíàðòàé òýæýýëèéí íýã áàéäàã áºãººä
¿õðèéí òàðãà õ¿÷èéã íýìýãä¿¿ëýõ ºñºëò õºãæèëòºº õýâèéí õýìæýýíä áàéëãàõ çàéëøã¿é
õýðýãöýýòýé øèì òýæýýëèéí áîäèñ ýëáýãòýé áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí áýë÷ýýðèéí íîãîîíä ¿õðèéí
ºâëèéí òýæýýëä äóòìàã áàéäàã âèòàìèí, ôåðìåíò, áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñóóä èõ õýæýýãýýð
àãóóóëàãääàã. Яëàíãóÿà òºðºë á¿ðèéí óðãàìàëòàé áýë÷ýýðò ìàõíû ¿õðèéã èäýýøë¿¿ëýí
òaðãaëóóëàõàä çºâõºí òýæýýëèéí èë÷ëýã ÷àíàð òºäèéã¿é áîðäîîíû æîðä òýð á¿ð õ¿ðýëöýýòýé
áàéäàãã¿é îëîí òºðëèéí øèìò áîäèñîîð õàíãàãäàæ ÷àääàã. Èéìä ¿õðèéã áýë÷ýýðýýð îòîðëîí
òàðãàëóóëñíààð áîðäîîíîîñ èë¿¿ àìò ÷àíàð ñàéòàé ìàõ ¿éëäâýðëýíý.

Ò¿¿í÷ëýí áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíû ¿åèéí öýâýð àãààð, íàðíû ãýðëèéí íºëºº, èäýâõòýé
õºäºë㺺í çýðýã íü ¿õðèéí ýð¿¿ë ºñºæ áoéæèõîä ñàéí íºëºº ¿ç¿¿ëýõýýñ ãàäíà òýæýýë èäýõ äóð
õ¿ñëèéã íýìýãä¿¿ëæ, ýðõòýí ýä¿¿äèéí ºñºëò õºãæèëòèéã äýýøë¿¿ëäýã.

Îòðîîð äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷ àâàõóóëàõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé õóãàöàà íü äóëààíû
óëèðàëûí 4-5 ñàðûí (120-150 õîíîã) õóãàöààíä ¿ðãýëæèëíý. Ýíý õóãàöààíä ºñâºð íàñíû ¿õýð 1,0-
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 36 -
1,5ö àìüäûí æèí, õàðèí çààç ¿õýð àìüäûí æèíãýý 20-30%-èàð, 1-2íàñòàé ºñâºð ¿õýð 40-60%-
èàð òóñ òóñ íýìýãä¿¿ëíý.

Ìàõíû ¿õðèéã áýë÷ýýðèéí íîãîî ñàéí óðãàæ ã¿éöýõ ¿åýñ îòîðò ãàðãàæ 10-ð ñàðûí ñ¿¿ë 11-
ð ñàðûí ýõýýð äóóñãàíà. Îòðîîð ìàëëàæ òàðãàëóóëñàí ºñâºð ¿õýð àìüäûí æèíãýý 100-120%,
ø¿äëýí 60-70%, õÿçààëàí ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû ¿õýð 30-40%-èàð íýìýãä¿¿ëäýã.

¯õýð ñ¿ðýã ºòãºí óðãàöòàé ¿åò óðãàìàë ãîëëîñîí áýë÷ýýðò èäýýøèëæ ñàéí òàðãà õ¿÷
àâ÷ ÷àäíà. Ìàõíû ¿õðèéã îòîðò ãàðãàõäàà õàíãàé áà òàëûí á¿ñýä õèàã, áîòóóëü, ºëºí,
åðõºã, õÿëãàíà, ñîãîîâîð çýðýã ¿åò óðãàìàë ãîëëîñîí óðãàö ñàéòàé áýë÷ýýð, ãîâü
õàíãàéí çàâñàð íóòãààð õèàã, õÿëãàíà, ìîíãîë ºâñ, åðõºã, çýðýã ¿åò óðãàìàëààñ ãàäíà
òààíà, õºì¿¿ë, àãüòàé áýë÷ýýðò óóëûí áýë, óõàà òîëãîä íóãà õºíäèé, õîîëîéãîîð
áýë÷ýýðë¿¿ëíý.

¯õðèéã îòðîîð òàðãàëóóëàõäàà áýë÷ýýðèéí óðãàìàëûí óðãàõ, ãàíäàõ áîëîí ¿õðèéí
èäýøëýõ áàéäëààð áýë÷ýýðèéã ò¿ðãýí ò¿ðãýí ñîëüæ, òààâààð íü õºäºë㺺í áàãàòàé
áýë÷ýýðë¿¿ëëíý. Îòîðëoæ áóé ¿õðèéã ãîë òºëºâ ºã뺺 ¿äøèéí öàãààð áýë÷ýýðëýæ, ºäºð
ºíäºðëºã áóþó ñ¿¿äýðëýã ãaçað àìðààæ 2-3 óäàà óñàëíà.

Бýë÷ýýðýýð ìàëëàæ áàéãàà ¿õðèéã ñàéòàð òàðãà àâàõóóëàõ íýã õ¿÷èí ç¿éë áîë ýðäýñ
òýæýýëýýð õàíãàõ ÿâäàë þì. Áýë÷ýýðýýð òàðãàëóóëæ áóé ¿õýðò á¿ðýí íàéðëàãàòàé ýðäýñ
òýæýýëèéí õîëèìîãèéã ÷ºëººòýé òàâüæ ºãíº. Ýðäýñ òýæýýëèéí 40%-íü äàâñ, 45%-íü õóæèð
áàéõààñ ãàäíà ôîñôàòûí äàâñ, öàéð, èîä, êîáàëüò, ìàíãààí çàðýã ìèêðî ýëåìåíò îðîëöóóëàõ
íü ÷óõàë.

Åðºíõèé人 ìàõíû ¿õýð íü áýë÷ýýðèéí ìàëëàãàà, îòðîîð äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷ àâ÷ ÷àäàõ
áîëîâ÷ öàã àãààðûí çàðèì ººð÷ëºëò, áýë÷ýýðèéí õ¿ðýöýý ìóó, áýë÷ýýðèéí òàëõàãäàë çýðãýýñ
øàëòãààëæ õ¿÷èò áîëoí íîãîîí òýæýýëèéã íýìýãäýë áîëãîí ºãºõ øààðäëàãa ãàðäàã. ºäºðò íýã
òîëãîéä 1,5-2êã õ¿÷èò òýæýýë ºã÷ áîëíî. Õàðèí õ¿÷èò òýæýýëèéã ºã뺺 þìóó ºäðèéí öàãààð
ºãºõºä ¿õðèéí áýë÷ýýð àøèãëàëò áóóðäàã ó÷ðààñ îðîéí öàãààð ºãºõ õýðýãòýé.

Òîðîí õàéñ òàòàæ áýë÷ýýðèéã çîõèñòîé àøèãëàõ íü ìàë ìàëëàõ àæèëëàãààã òåõíèêæ¿¿ëýõ
îð÷èí ¿åèéí äýâøèëòýò õýëáýð þì. Áýë÷ýýðèéã èíãýæ õºöººëæ àøèãëàõ íü åðäèéí çàäãàé
àøèãëàõ àðãààñ îëîí òàëààð äàâóóòàé áàéäàã

. ¯¿íä:
 Áýë÷ýýðèéã çîõèñòîé àøèãëàõ, ñàéæðóóëàõ áîëîìæ á¿ðäýíý.
 Õºäºëìºðèéí õ¿÷, çàðäàë,ìàòåðèàë õýìíýíý.
 Õºöººíä ÷ºººòýé áýë÷ýýðëýñíýýñ ìàëûí èäýøëýã ñàéæèð÷ òàðãà õ¿÷ àâàõ íü íýìýãäýíý.
 Íóòàã áýë÷ýýðèéã çºâ àøèãëàæ ìàëûã àëäàãäàæ îñîëäîõîîñ ñýðãèéëíý.

Ýð÷èìæñýí àðãààð ìàõíû ¿õýð ýðõýëæ áàéãàà á¿õ ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä èéì õàøààëñàí
áýë÷ýýð áèé áîëãîæ àøèãëàõàä çàéëøã¿é àíõààðàõ ¸ñòîé. Áàéãàëèéí áýë÷ýýðèéã çîõèñòîé
àøèãëàõûí çýðýãöýý ò¿¿íèé óðãàöûã óñëàõ, áîðäîõ çýðãýýð ñàéæðóóëæ óðãàö ìóóòàé çàðèì
áýë÷ýýðèéã õàãàëæ îëîí íàñò óðãàìàë òàðèàëæ òàðèìàë áýë÷ýýð áèé áîëãîæ õàøààëæ
àøèãëàíà.

Áýë÷ýýðèéí õàøààã áàéãóóëàõûí òóëä 3-6 ì òóòàuä õàð ìîäîí øîí çîîæ 4-6 ¿åýð
ºðãºñòýé òºìºð óòàñ òàòàæ áýõýëíý. Øîíã 60-70 ñì ã¿íä ñóóëãàæ òºìºð óòñûã òðàêòîðîîð
òàòàæ áýõëýõ áºãººä ò¿¿íèéã êðåîçèò áîëîí çýñèéí áàéâàíãààð áîëîâñðóóëæ ñóóëãàâàë
àøèãëàëò íü óëàì ñàéæèðíà.

Áýë÷ýýðèéí íýã õàøààíä ìàõíû ¿õðèéã 4-5 õîíîã áýë÷ýýðë¿¿ëýõ áºãººä èéì áýn÷ýýð íü öàã
àãààðûí òààëàìæòàé íºõöºëä ºäºðò 1,0-1,5 ñì óðò óðãàæ ÷àääàã. Èéìä
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 37 -
àøèãëàãäñàí õàøààëñàí áýë÷ýýð íü 21-25 õîíîãuéí äàðàà äàõèí àøèãëàãäàõ áîëîìæòoé áîëäîã.
Õàøààëñàí áýë÷ýýðèéí õàìãèéí òîõèðîìæòîé õýìæýý íü 4-5 ãà îð÷èì áàéäàã.

Ìàõíû ¿õðèéí óñíû õýðýãöýý: Óñ íü àëèâàà áèå ìàõáîäèéã á¿ðýëä¿¿ëýã÷ ¿íäñýí õýñãèéí
íýã áîëîõûí õóâüä ò¿¿íèé ôèçèîëîãèéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààíä øóóä îðînöäîã áîëîâ÷ õàëóóí
óóð àìüñãàëûí íºõöºëä áèå ìàõáîäèéí äóëààí òîõèðóóëàã÷èéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Èéìýýñ
ìàë àìüòíû ôèçèîëîãèéí ¿éë àæèëëàãààã õýâèéí áàéäàëä áàéëãàõ, ºñºëò õºãæèëòèéã
äýýøë¿¿ëýõ, òàðãà õ¿÷ àâàõóóëàõ íü äàí ãàíö áýë÷ýýð, òýæýýëèéí íºõö뺺ñ òºäèéã¿é
òýäãýýðèéã óñààð õàíãàñàí ýñýõýýñ èõýýõýí øàëòãààëíà.

Óñààð õàíãàõ àñóóäëûã òîõèðóóëààã¿é áóþó óñààð ãà÷èãäóóëàõ íü ìàëûí àøèã øèìèéã
áóóðóóëæ, òýæýýëèéí çàðöóóëàëòûã ¿ð àøèãã¿é áîëãîõîä õ¿ðãýíý. ªñâºð ìàë íü íàñ ã¿éöñýí
ìàëûã áîäâîë àìüäûí æèíãèéíõýý 1êã òóòàìä õî¸ð äàõèí èõ óñ çàðöóóëäàã.





Ìàë àìüòíû áèå ìàõáîäèéí óñíû õýðýãöýýíä òýäãýýðò ºã÷ áàéãàà òýæýýëèéí æîðîíä
àãóóëàãäàæ áàéãàà õóóðàé áîäèñûí õýìæýý, îð÷íû òeìïåðàòóð, ò¿¿í÷ëýí àøèãëàæ áàéãàà
òýæýýëèéí äîòîðõ óóðàã- äàâñíû õàðüöàà çýðýã íü èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.

Ìàëûã óñëàõàä àíõààðàõ õàìãèéí ãîë ç¿éë áîë óóæ áàéãàà óñíû òåìïåðàòóð þì. ¯õðèéã
10 ãðàäóñûí á¿ëýýí óñààð óñëàõ íü õàìãèéí òîõèðîìæòîé áàéíà. Õàðèí óñíû òåìïåðàò¿ð 30
ãðàäóñààñ äýýø áàéõ íü òºäèéëýí ñàéí áèø áàéäàã.

Ìàë õýò õàëóóí óñ óóõ äóð ñîíèðõîë ìóóòàé áàéäãààñ ãàäíà õàíàòëàà á¿ðýí õýìæýýãýýð
óóæ ÷àääàã¿é þì.

Íýã óäààãèéí óñëàëòààð ¿õðèéí óñ óóæ õàíàõ õóãàöàà íü õàëóóí ºäºð 3,5-6 ìèíóò, õ¿éòýí
ºäºð 2,5-3 ìèíóò, ñýð¿¿âòýð ºäºð 3-4 ìèíóò çàðöóóëàõ áºãººä íýã ¿õýð äóíäæààð õ¿éòíèé
óëèðàëä 25-35 ëèòð, õàëóóíä 47-55 ëèòð, ñýð¿¿íä 35-43 ëèòð óñ óóäàã áàéíà. Т¿¿í÷ëýí îòðûí
¿åä ºñâºð ¿õýð 35-40 ëèòð óñ, íàñ ã¿éöñýí ¿õýð 60-70 ëèòð óñ óóäãààñ ãàäíà òýäãýýððèéã ºäºðò
3-4 óäàà óñàëæ áàéõ íü òîõèðîìæòîé áàéíà.

¯õðèéí õàøàà ñàðàâ÷, õýâòýð áóóö
Åð íü ìàõíû ¿õýðò çîðèóëàëòûí òóñãàé òîõèëîã äóëààí áàðèëàãà áàðèõ øààðäëàãàã¿é
áºãººä õàðèí ºâºë õÿìä òºñºð ìàòåðèàëààð áàðüñàí ãóðâàí òàë ñàðàâ÷ áóþó ñàëõèíààñ
õàìãààëàõ õºíãºâ÷èëñýí áàéð áàðèõ íü ç¿éòýé.

Ýíý íü ¿õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí ººðèéí ºðòãèéã õÿìäðóóëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé
áàéäàã.
Ìàõíû ¿õðèéã ýð÷èìòýé áoéæóóëàõ, òýæýýæ ìàëëàõ áàéð íü óãñðóóëàí áàéðëóóëñàí
ñàðàâ÷òàé õàøààíààñ á¿ðäýõ áºãºä óðä òàëäàà ºâñ äàðø òàâüæ ºãºõ òàëáàé, õàéñòàé áàéíà.
̺í óðä òàëûí òàëáàéä õîëèìîã òýæýýëèéí îíãîö áàéðëóóëíà. Áîðäîõ ¿õðèéã ºäðèéí ¿åä
çàäãàé õàøààíä òýæýýæ òîì ñàðàâ÷èíä õîíóóëíà. Õýâòøèéã ñàðàâ÷èíä ñ¿ðëýýð, õàøààíä
áóóöààð çàñíà. Ìàõíû ÷èãëýëèéí áÿðóó ºñâºð ¿õðèéã ñàðàâ÷òàé õàøààíä ºâºëæ¿¿ëíý. Ñàðàâ÷íû
òàëáàé íü òîëãîé òóòàìä 2,5-3,0 ì
2
, íàðëàõ õàøààíä 3-4 ì
2
, áàéíà. Бóõûã õ¿÷èò áîëîí á¿ä¿¿í
òýæýýë òàâüæ ºãºõ òºõººðºì溺ð ñàéòàð òîíîãëîãäñîí ñàðàâ÷òàé õàøààíä áàéëãàíà. Áóxuû
õýâòýðò ñ¿ðýë äýâñýæ, õºëä¿¿ñèéã òîãòìîë öýâýðëýíý. Áóõûã ºâëèéí øºíº ñàðàâ÷èíä, õàâàð
òýæýýëèéí õàøààíä óÿæ ìàëëàíà.

Òóãàëûí ï¿íçèéã áàíç, ñóðãààã áîëîí îðîí íóòãèéí áóñàä ìàòåðèàëààð áàðüæ áîëoõ áà
õàìãèéí ãîë íü ñàëõè æàâàð íýâò ¿ëýýõýýðã¿é äóëààí áàéõ øààðäëàãàòàé. Иéìä ï¿íçíèé õàíàíû
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 38 -
äîòîð òàëä çàõ áàíçààð äàâõàð õàíà õèéæ çàâñðààð íü õóóðàé õºõ áóóö, ºâñ ñàéòàð ÷èãæèæ
äóëààëæ áîëíî. ªäðèéí öàãò íîãîîí ºâñèúã õàéñàíä òàâüæ ºãºõººñ ãàäíà õºðâºæñºí òóãàëûã
ºã뺺, îðîéí öàãààð ýõòýé íü õàìò ãàäóóð áýë÷ýýðë¿¿ëæ ñóðãàíà. Öàã àãààð äóëààð÷ íîãîî
ãàðàõ ¿åýð òóãàëûã ýõòýé íü õàìò ààæèì ààæèìààð áýë÷ýýðò ãàðãàíà. Ýõëýýð òóãàëûã 6-ð
ñàðûí 15-ààñ ýõýëæ ºã뺺 ýõýýñ íü ÿëãàæ ºäðèéí õàëóóíä ñ¿¿äýðë¿¿ëíý. Ñ¿¿äðýâ÷ íü 20ì óðò, 8ì
ºðãºí, 1,6ì-2,5ì ºíäºð ñàðààëæèí ñàðàâ÷èéã ñóðãààãààð íàðíû ýñðýã õàðóóëæ áàðèàä õóó÷èí ºâñ,
ñ¿ðýë, çýãñýýð 20-30ñì çóçààí äýýâýðëýñýí áàéäàëòàé áàéíà. Ãýõäýý ñ¿¿äðýâ÷èéí õýìæýýã
òóãàëûíõàà òîîíä òîõèðóóëàí ººð÷èëæ áîëíî.

ªâºë溺 õàâàðæààíû ñàðàâ÷íû äîòîð áîëîí ãàäíàõ õàøààíä áÿðóó òóãàë õºõ¿¿ëýõ, òóðæ
ÿäàðñàí ¿õýð, íèéò ñ¿ðãèéã òýæýýõýä çîðèóëæ òàñàëãàà õàøààíóóä áàðüæ òºõººðºìæèëíý.
×èéãòýé ãàçàð áàðüñàí õàâàðæààíû õýâòðèéã àð÷ëàõàä áýðõøýýëòýé ó÷ðààñ òóãàë æèíäýæ
÷èéãòýõ íü èõ áàéäàã.

-Íýã áóõàíä íîãäîõ àøèãòàé òàëáàéí õýìæýý:
 Ñàðàâ÷ - 6-7 ì
2

 Íàðëàõ, òýæýýõ òàëáàé - 9-10 u
2

 Á¿ä¿¿í òýæýýëèéí ñàðààëæíû óðò 1- 1,5 ì


 Íóíòàã òýæýýëèéí òýâø - 1 øèðõýã

-Íýã ¿íýýíä íîîãäîõ àøèãòàé òàëáàéí õýìæýý:

 Ñàðàâ÷ - 3-4 ì
2

 Íàðëàãà, òýæýýëèéí õàøàà – 8-9 ì
2

 Á¿ä¿¿í òýæýýëèéí ñàðààëæíû óðò – 1ì
 Íóíòàã òýæýýëèéí òýâø – 0,8ì

-Òóãàëûí áàéðíû àøèãòàé òàëáàéí õýuæýý


 1 òóãàëä îuîãäîõ òàëáàé – 1,2 ì
2

 íàðëàãa, òýæýýëèéí õàøàà – 3-4 ì
2

 á¿ä¿¿í òýæýýëèéí ñàðààëæ – 0,4 - 0,6 ì
 íóíòàã òýæýýëèéí òýâø – 0,4- 0,6 ì
 óñíû îíãîöíû óðò – 04-06 ì-

Äóëààí áàéð, õóóðàé õýâòýð áîë òóãàë ýð¿¿ë ÷èéðýã, ºñºëò ñàéòàé áîéæèõ ÷óõàë íºõöºë
áîëíî. Åð íü òºëëºõ áàéð, òóãàëûí ï¿íç 5-10
0
С äóëààíòàé, ñàðóóë öýâýðõýí, õóóðàé áàéõ
øààðäëàãàòàé. Òóãàëä áóóö, àðãàë, õàòààñàí ñ¿ðýë, òîîñã¿é õàãä ºâñ äýâñýæ áîëíî. ¯õðèéí
áààñûã àðãàë áîëãîæ àøèãëàõûí çýðýãöýý õàâàð îâîîëæ áèîòåðìèéí àðãààð õàòààæ
õýâòøèíä àøèãëàíà. ¯íýýíèé áàéðàíä ñ¿ðëýýð õýâòýø çàñàæ ºòºã, áààñûã íü àðèëãàõã¿é ¿å ¿å
ñ¿ðýë íýìæ äýâñýæ áàéâàë õàìãèéí äóëààí õýâòýø áîëäãèéã îéëãîõ íü ÷óõàë áºãººä íàìàð
ãàçàð õºë人ã¿é áàéõàä ¿íýýíèé áàéðàíä ñ¿ðýë äýâñýæ çàñâàë ìàø äóëààí áîëäîã. ªâëèéí
óëèðàëä ¿íýý òóòàìä îéðîëöîîãîîð 200 – 250 êã ñ¿ðýë øààðäàãäàíà.


Ìàõíû ¿õðèéí íºõºí ¿ðæèõ¿éí îíöëîã
¯õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ ýíãèéí àðãà íü uèéò ñ¿ðãèéí òîî òîëãîéã ºñãºõ
ÿâäàë þì. Ìàë ñ¿ðãèéí òîî òîëãîéí ºñºëò íü ñ¿ðãèéí á¿òýö, ò¿¿íèé íºõºí ¿éëäâýðëýëýýñ
èõýýõýí øàëòãààëäàã. Ñ¿ðãèéí òîî òîëãîé ºñºõ òóòàì ìàõ ¿éëäâýðëýõ íººö áîëîìæ óëàì á¿ð
íýìýãäýíý.

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí òàâààðëàã ÷àíàp, ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã íü þóí ò¿ð¿¿íä ýõ
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 39 -
ñ¿ðãèéã òîëãîé äàðààëàí íèéë¿¿ëãýíä áýëòãýõ, ¿íýýã õýýëò¿¿ëýõ, òºë¿¿ënýõ àæëûã çºâ çîõèîí
áàéãóóëàõ ãàðñàí òóãàëûã õîðîãäîëã¿é áîéæóóëæ, ºñºëò õºãæèëòèéã íü ñàéæðóóëàõààñ èõýýõýí
øàëòãààëäàã. ¯ðæëèéí ¿íýýíä çàðöóóëæ áàéãàà àëèâàà çàðäàë íü ¿íäñýíäýý òóãàë áîéæóóëàõàä
ë çàðöóóëàãäàæ áàéäàã. ªºðººð õýëáýë òóõàéí ôåðìåðèéí àæ àõóéí ìàõíû ÷èãëýëèéí íýã
¿íýýíýýñ ¿éëäâýðëýõ uàõ, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í íü òºë áîéæèëòîîð øèéäâýðëýãääýã ãýñýí ¿ã þì.
Èéìýýñ òóõàéí æèëä òóãàëëààã¿é ¿íýý íü ôåðìåðèéí àæ àõóéí àøèãòàé àæèëëàõàä ìóó íºëºº
¿ç¿¿ëäýã.

Ãýõäýý ¿íýýíèé òºëºðõºã ÷àíàð íü îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðíà. Ýäãýýðýýñ õàìãèéí ÷óõàë
íü ñ¿ðãèéí íºõºí ¿éëäâýðëýëèéí ýð÷èìæèëò þì. Ñ¿ðãèéí íºõºí ¿éëäâýðëýëèéãí ýð÷èìæèëò íü
õýýëòýã÷, õýýëò¿¿ëýã÷èéí ôèçèîëîãèéí îíöëîã, òýäãýýðèéã àæ àõóéä àøèãëàõ áàéäàë
(òýæýýëëýã àð÷èëãàà ìàëëàãàà) çýðãýýð òîäîðõîéëîãääîã. Åð íü ¿íýý íü àð÷èëãàà, òýæýýëëýã,
ìàëëàãààíû òààòàé íºõöºëä òóãàëëàñíû äàðààõ ýõíèé càðóóäààñ ¿ðæëèéí ýðõòíèé ¿éë
àæèëëàãàà íü õýâèéí áàéäàëä ýðãýí îðæ øèíýýð õýýë àâ÷ áîëäîã. Ýíý òîõèîëäîëä ÿíç á¿ðèéí
øàëòãààíààð sóëáàæ, õýýë õàÿëàà ãýæ áîäîõîä ¿ðæëèéí 100 òîëãîé ¿íýý, ãóíæíààñ 90-95 òóãàë
áoéæóóëæ ÷àäíà. Ãýâ÷ ïðàêòèêààñ ¿çýõýä ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä 100 ýõýýñ 80 - 85 - ààñ äýýø
òîîíû òóãàë áîéæóóëàõ òîõèîëäîë õàðüöàíãóé öººí áàéäàã.

Òóõàéí íýã æèëèéí àøèãëàëòûí õóãàöààíä õýýë òîòîîã¿é ¿íýý aóíæèéã ñóâàéðñàí ãýæ
¿çíý. Хàðèí òóõàéí æèëä òóãàëëàñàí ¿íýý äàõèí 90 õîíîãèéí äîòîð õýýë àâ÷, ¿¿íýýñ õîéø 285
õîíîã îð÷èì õýýë òýýæ òóãàëëàæ áàéâàë èéì ¿íýýã æèëä íýã óäàà òóãàë ºã÷ áàéíà ãýæ ¿çíý.
Ôåðìåðèéí àæ àõóé á¿ð èíãýæ ¿íýýã æèë á¿õýí òóãàëëóóëàõàä àíõààðàõ ¸ñòîé.


Õî¸ð òóãàëëàëòûí õîîðîíäîõ òîõèðîìæòîé õóãàöàà íü ¿íýýíèé òàðãà õ¿÷ aøèã øèìèéí
ò¿âøèí, òýæýýëëýãèéí íºõöºë ìàëëàãààíû äýãëýì çýðãýýñ èõýýõýí õàìààðäàã. Òóãàëëàñàí
¿íýýíèé òýæýýëëýã àð÷èëãàà ìàëëàãààíû íºõöºë õàíãàëòã¿é áîë ¿ðæëèéí ýðõòíèé ¿éë
àæèëëàãàà õàâèéí áàéäàëä îðæ, òîãòîíãèøèõ ïðîöåññ óäààøðàëòàé áîëäîã. Ò¿¿í÷ëýí ¿íýýíèé
¿ðæëèéí ýðõòíèé ýëäýâ òºðëèéí ýìãýã ïðîöåññóóä ÷ ¿¿ñýæ áîëäîã. Èíãýñíýýð ¿íýýíèé îðîî îðæ
õýýë àâàõ ÷àäâàð àëäàãääàã.
¯íýýã òºëëºñíººñ íü õîéø ¿ðæëèéí ýðõòíèéã íü á¿ðìºñºí õýâèéí áàéäàëä îðñíû äàðàà
íèéë¿¿ëãýíä îðóóëàõ ÿâäàë ÷óõàë áàéäàã. Òýãâýë ýía õóãàöàà íü çàðèì ¿íýýíä 30 õîíîãèéí äàðàà,
çàðèì íü á¿ð 45-60 ò¿¿íýýñ äýýø õîíîãèéí äàðàà ÷ áàéæ áîëäîã.

Ïðàêòèê äýýð íèéò ñ¿ðãèéí ò¿âøèíä àâ÷ ¿çýõýä òóãàëëàëòààñ õîéø õýýë òîãòîõ
õ¿ðòëýõ õóãàöàà åðºíõèé ä¿íãýýðýý èõýýõýí óðòñàõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. ªºðººð õýëáýë
¿ðæëèéí ¿íýý á¿ð ÿìàð íýã øàëòãààíààð æèë á¿ð òóãàëëàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Èéì ñóâàéðàëòûí
¿íäñýí øàëòãààí íü òýæýýë, àð÷èëãàà, ìàëëàãààíû õàíãàëòã¿é íºõöºë áèëýý.
Òóãàëëàëòûí õîîðîíäîõ õóãàöààã íÿãòðóóëàõ ÿâäàë áîë ¿õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýëèéã
íýìýãä¿¿ëýõ íýã ¿íäñýí íººö þì.

Ò¿¿í÷ëýí òóõàéí ñ¿ðýãò íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàð äîðîé, ¿ð òºë ¿ëäýýõ áîëîìæã¿é ¿íýýä
öººíã¿é òîõèîëääîã. Èõýíõ èéì ¿ðã¿éäëèéí ¿íäñýí øàëòãààí íü ¿ðæèõ¿éí ¿éë àæèëëàãààíû
çîõèöóóëàëò àëäàãäñàíòàé õîëáîîòîé áàéäàã.

Òóðàíõàé, äàâæàà æèæèã áèåòýé ãóíæ õýýë àâàõã¿é áóþó îðîéòîæ õýýë àâààä õàðèí
äºíæèí íàñàíäàà ñóâàéðàõ ÿâäàë îëîíòàà òîõèîëäîæ áàéãàà íü ¿íýýíèé ñóâàéðàëòûã
íýìýãä¿¿ëýõ íýã ¿íäñýí øàëòãààí áîëäîã. ªâºë õàâðûí óëèðàëä äàí áýë÷ýýðèéí
ìàëëàãààíä áàéëãàñàí ¿íýýíèé ºíäãºâ÷, ñàâíû àæèëëàãàà ñóëàð÷, óëìààð õàòèí õàéðàë ¿¿ñýõ
òºëºâòýé áîëäîã. Ò¿¿í÷ëýí õóð áîðîî áàãàòàé, õàëóóí ãàíòàé æèë ¿íýý, áóõíû áýëãèéí èäýâõ
ìóó áàéõ ÿâäàë áèé.


Ñ¿ðãèéí á¿òýö.
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 40 -

¯íýý á¿ðèéã æèë òóòàì òºëë¿¿ëæ 100 ýõýýñ 75-ààñ äýýø òîîíû òóãàë áîéæóóëæ ÷àäâàë
¿õýð ñ¿ðãèéí ºðãºòãºñºí íºõºí ¿éëäâýðëýë òàñðàëòã¿é ÿâàãäàõ áîëîìæ á¿ðäýíý. Ñ¿ðãèéí
äîòîð ¿íýý, ãóíæíû ýçëýõ õóâèéí æèí ºíäºð íºãººòýéã¿¿ð õýýëò¿¿ëýã÷èéí òîî õ¿ðýëöýýòýé
áàéõ íü ¿õýð ñ¿ðãèéí íºõºí ¿éëäâýðëýëèéã ñàéæðóóëàõ ¿íäñýí íºõöºë áîëäîã.

Ò¿¿í÷ëýí ñ¿ðãèéí òîî òîëãîéã ºñãºõ ÷óõàë íººö áîë øààðäëàãà õàíãàñàí îõèí ø¿äëýí,
ãóíæèéã ¿ðæèëä çîõèñòîé àøèãëàõ ÿâäàë þì. Ǻâõºí ìàõíû ÷èãëýëèéí òºäèéã¿é ñ¿¿íèé áîëîí
õîñîëìîë àøèã øèìòýé, ãàðâàë íü òîäîðõîé áóñ ýðëèéç ìºí íóòããèéí ¿¿ëäðèéí ºñâºð ¿õðèéã
ìàõíû ¿¿ëäðèéí áóõààð ýðëèéçæ¿¿ëýõ ÿâäàë íèéò ñ¿ðãèéí òîî òîëãîéí ºñºëòºä ýåðýã íºëºº
¿ç¿¿ëíý.

Ìàõíû ¿õðèéí ºñºëòèéã õàíãàõ, àøèã øèìèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõýä òóõàéí ýõ ñ¿ðãèéí
òîî òîëãîéã ñ¿ðãèéí äîòîð äýýøë¿¿ëýõ ÿâäàë ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Ñ¿ðãèéí á¿òýö íü íºõºí
¿ðæèõ¿éí õýì õýìæýý, ¿ðæëèéí áîëîí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð áîðëóóëæ áàéãàà ìàëûí íàñ,
¿ðæëèéí ìàëûã àæ àõóéä àøèãëàæ áàéãàà õóãàöàà, îðîí íóòãèéí áàéãàëü öàã óóðûí îíöëîã
íºõöºë, àæ àõóéí òºðºëæèëòýýñ õàìààðàí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Ýä¿ãýýãèéí çîîòåõíèêèéí
ìºðäëºãººð òóõàéí ñ¿ðýãò ìàxíû ÷èãëýëèéí ¿íýýíèé ýçëýõ õóâèéí æèí îéðîëöîîãîîð 45-50%
áàéõ íü çîõèìæòîé ãýæ ¿çäýã. Èíãýñíýýð ñ¿ðãèéí ¿ðæèë àøèã øèìèéí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ
áîëîìæ á¿ðäýíý.

Çàðèì òîõèîëäîëä ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿ðæëèéí ¿íýýã îéðîëöîîãîîð 4-5 óäàà òºëë¿¿ëäýã
áºãººä èéíõ¿¿ ¿ðæëèéí ¿íýýã îéð îéðõîí ñýëáýõ íü ýäèéí çàñãèéí õóâüä à÷ õîëáîãäîëòîé
òºäèéã¿é øààðäëàãàòàé ÷èãëýëä ñ¿ðãèéí ¿ðæèë àøèã øèìèéí ÷àíàðûã ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõ
áîëîìæòîé áîëäîã.



Íýã òàëààñ èõ õºãøðººã¿é, ¿ðæèëä õýò îëîí æèë àøèãëàãäààã¿é ¿íýýä íü ñàéí ÷àíàðòàé
ìàõ ºãä㺺ñ ãàäíà çàëóó ¿íýý íü õàðüöàíãóé òà÷èð óðãàìàëòàé àëñûí áýë÷ýýð àøèãëàõäàà ñàéí
áàéäàã.

Èéìýýñ òóõàéí ñ¿ðãèéí á¿òöýä áàãòàæ ¿ðæèëä àøèãëàãäàæ áàéãàà ¿íýý íü õàðüöàíãóé
çàëóó (8-10 íàñíààñ äýýøã¿é) ÷èéðýã, òýñâýð ñàéòàé áàéõ Āñòîé. Õýò èõ õºãøèðñºí ¿íýý íü
àëñûí áýë÷ýýðò ñóëüäàæ òàðãà õ¿÷ýý àëäàõ, ñ¿¿ øèì íü áóóð÷, ýõýýñ ÿëãàõ ¿åèéí òóãàëûí æèí
õàíãàëòòàé áàéæ ÷àääàãã¿é áºãººä òýäãýýðèéã õýðýãöýýíèé ÷èãëýëýýð àøèãëàõàä ìàõíûõ íü
÷àíàð õàðüöàíãóé ìóó áàéäàã.

Æèë á¿ð ñ¿ðýãò 10%-èéí çààçëàëò õèéõýä òóõàéí ñ¿ðýã 10 æèëèéí äîòîð á¿ðýí ñîëèãäîõ
áîëîâ÷ äóíäæààð 12-13 íàñàíäàà ìàõàíä áîðëîãäîõ áîëíî. Èíãýæ õºãøèðñºí ¿íýýäèéí òºëºðõºã
÷àíàð áóóð÷, àð÷èëãàà ìàëëàãààíû èë¿¿ íºõöºë øààðäàæ, ºâºë人 çóòàð÷ ñóëüäàæ îíä îðäîã.
Èéìä ýõ ñ¿ðãèéã ýð÷èìòýé àøèãëàõûí òóëä æèë á¿ð òýäãýýðèéí 20-30%-èéã ººð÷èëæ (çààçàëæ)
øèíýýð ñ¿ðýã ñýëáýæ áàéõ íü ÷óõàë.

Îíû ýõýíä áàéñàí 100 õýýëòýã÷ òóòìààñ 75-ààñ äýýø òóãàë áîéæóóëæ áàéãàà àæ àõóé
ºceºp ¿õpaa õ¿aôuúa ui 18-20 capmaúô ui õopnyyynôaa õon ¿õýð ñ¿ðãèéí äîòîð ¿íýý, ãóíæíû
ýçëýõ õóâèéí æèí, 50,8%, òàë õóâèéã íü 18-20 ñàðòàéä áóñäûã íü 25-27 ñàðòàéä áîðëóóëäàã áîë
43,0%, á¿ãäèéã íü 30-32 ñàðòàéä áîðëóóëäàã áîë 39,4% áàéõ íü çîõèñòîé áàéíà.

Ìàõíû ¿õðèéí õýýëò¿¿ëãèéí àæëûí çîõèîí áàéãóóëàëò.
Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä æèëèéí 4 óëèðàëûí òóðøèä ãîë òºëºâ áýë÷ýýðèéí
ìàëëàãàà çîíõèëäîã òóë ¿íýýã óëèðàë, áàéãàëü öàã óóðûí òààòàé íºõöºëä õýýëò¿¿ëæ
òºëë¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí ÿâóóëàõ íü ÷óõàë. Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿íýýã sîõèñòîé õóãàöààíä
íÿãòðóóëàí òºëë¿¿ëñíýýð ñ¿ðãèéí íºõºí ¿éëäâýðëýë ñàéæèð÷, ºñâºð ¿õðèéí ºñºëòèéã
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 41 -
äýýøë¿¿ëýõýä íºëºº ¿ç¿¿ëæ, ¿éëäâýëýëèéí ¿éë àæèëëàãààã õàðüöàíãóé õºíãºâ÷èëæ, ôåðìåð¿¿ä
õºäºëìºðºº ¿ð àøèãòàé çîõèîí áàéãóóëàõ áîëîìæ á¿ðäýíý.
Ñ¿ðãèéí íºõºí ¿éëäâýðëýë áîëîí òóãàë áîéæóóëàõ àæëûí çîõèîí áàéãóóëàëò íü
ìàõíû ¿õýð ¿ðæ¿¿ëãèéí õàìãèéí ÷óõàë òåõíîëîãèéí ïðîöåññ áàéäàã. Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí
íºõºí ¿ðæèõ ¿éë àæèëëàãààã æèë òóòàì õýýëò¿¿ëãèéí íàñíû ¿íýý, ãóíæ á¿ðèéã òóãàëëóóëàõ
çîðèëãîä íèéö¿¿ëýí çîõèîí áàéãóóëíà.

Åð íü òóãàë áîéæóóëàõ õóãàöàà íü òºëèéí õýâèéí ºñºëò õºãæèëòèéã õàíãàõ
íºõöºë, òýæýýëèéí çàðäàëûã áóóðóóëàõ áîëoìæ, àæèëëëàõ õ¿÷íèéã îíîâ÷òîé àøèãëàõ,
áîéæóóëàëòûí ¿åèéí ººðèéí ºðòãèéã õÿìäðóóëàõòàé óÿëäàæ áàéõ ¸ñòîé. Ýíý ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë
ìàõíû ¿õðèéã óëèðàëûí ÷àíàðòàé òóãàëëóóëàõ íü èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Ãýâ÷ àæ
àõóéí ¿éë àæèëëàãààã ìóó çîõèîí áàéãóóëñíààñ ìàõíû ¿õðèéí òóãàëëàëòûí õóãàöàà á¿òýí
æèëýýð ¿ðãýëæèëæ áàéõ òîõèîëäîë áèé. Ýíý íü òýæýýë, ìàëëàãààíû íºõöºë õàíãàëòã¿é,
õýýëò¿¿ëëãèéí õóãàöààã óðñãàëààð sîõèîí áàéãóóëàëòã¿éãýýð óðòàñãàõ çýðýã õýä õýäýí
øàëòãààíààñ ¿¿äýëòýé þì. Иéìä ìàõíû ¿íýýíèé òóãàëëàëòûã òoãmuoë õàâàð ýðò áóþó 2-ð
ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýñ 5-ð ñàðûí ýõ õ¿ðòýë çîõèîí áàéãóóëàõààð ìåíåæìåíòèéí çîõèöóóëàëò õèéõ
Āñòîé. Өºðººð õýëáýë òóõàéí æèë áîéæóóëæ áàéãàà òóãàëûí èõýíõ õýñãèéã áýë÷ýýðèéí
ìàëëàãàà (áýë÷ýýðèéí íîãîî óðãàõ) ýõëýõýýñ 1-2 ñàðûí ºìíº àâñàí áàéõ íü ÷óõàë.

Ýíý ¿åä àãààðûí òåìïåðàòóð äóëààð÷, ºäºð óðòñàí ýõ ñ¿ðãèéã áýë÷ýýðò ãàðãàæ
ìàëëàõ íºõöºë á¿ðäýíý. Ò¿¿í÷ëýí õàâàð íÿëõ íîãîî óðãàæ áýë÷ýýðèéí óðãàìàë ñýðãýõ õ¿ðòýë
òóãàë ýõëýýð áîéæèæ ºñºæ õºðºâæèíý. Èíãýæ ýðò õºðâºæñºí òóãàë çóíû äýëãýð öàãò ýõëýýð
áoéæèæ, áýë÷ýýðýýð ñàéí òàðãàëæ, æèíãýý õàíãàëòòàé íýìýãä¿¿ëæ ÷àäíà.

Ò¿¿í÷ëýí õàeàð ýðò òóãàëëàñàí ¿íýý ñàéí òàðãà õ¿÷ àâ÷ ¿ðæèõyéí ¿éë àæèëëàãàà
íü àìàðõàí õýâèéí áàéäàëä îðæ äàðààãèéí õýýë àâàõ áîëîìæòîé áîëäîã. ̺í ñ¿¿ øèì íü
òàòðàõã¿éãýýð òóãàëàà ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëæ ÷àäíà.





Ìàõíû ¿¿ëäðèéí ¿íýýã õàâàð ýðò òºëë¿¿ëýõ íü õýä õýäýí äàâóó òàëòàé áàéíà.
¯¿íä:
 Òóãàëûã ýõýýñ ÿëãàõ õóãàöàà ñ¿ðãèéí ºâºë溺ëºõ ¿åòýé äàâõöàæ áàéäàã. ªººðººð õýëáýë ýíý
¿åä øààðäëàãàòàé òýæýýëèéí íººö áèé áîëñîí áàéäàã.

 Òºëèéã îéðîëöîî íàñ æèíãýýð ÿëãàæ ìàëëàõ áîëîìæ ãàðäàã: Èíãýñíýýð ºñâºð ¿õðèéã ºñãºí
áîéæóóëàõ, áîðäîõ ¿åä ¿õðèéí æèíãèéí íýìýãäëèéã äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæ îëãîíî.


 Õàâàð ýðòèéí òºëëºëòººð áîéæñîí òóãàë íü ãàíö ºâëèéí ìàëëàãàà, 2 óäààãèéí çóííû äýëãýð
öàãèéí ìàëëàãààíû íºõöºëä áîéæèõ áîëîìæòîé áàéäàã çýðýã áîëíî.

Èéíõ¿¿ õàâàð ýðò òºðñºí òóãàë íü ºñºëò ñàéòàé, ýð¿¿ë ÷èéðýã, õîðîãäîë áàãàòàé
áîéæäîãèéí äýýð öààøèä ºñºõ íàñàíäàà ìàõëàã ÷àíàð, ºâºëæèõ ÷àäâàð ñàéòàé áîëäîã.

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä äóð çîðãûí, ãàðäàí, çîõèîìîë õýýëò¿¿ëãèéí àðãóóäûã ºðãºí
àøèãëàäàã. Àøèã øèìèéí óäàìøëûí ñàéí ÷àíàðòàé áóõûí ¿ð òºëèéã îëøðóóëàõûí òóëä
çîõèîìîë õýýëò¿¿ëãèéí àðãûã ¿ð ä¿íòýé àøèãëàõ ÿâäàë ÷óõàë áàéäàã. Çîõèîìîë õýýëò¿¿ëãèéí
àðãà íü ñ¿ðãèéí óäàìøëûí ÷àäàâõèéã áîãèíî õóãàöààíä ñàéæðóóëæ, ñåëåêöèéí ¿éë àæèëëàãààã
õóðäàñãàæ, ºíäºð àøèã øèìòýé áóõûí àøèãëàëòûã ñàéæðóóëäàã

. Õàâðûí óðü îðîõûí õàìò ¿íýýíèé õàpèóëãà àð÷èëãàà, ìàëëàãààíû íºõöëèéã ñàéæðóóëæ,
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 42 -
ºâñ íîãîî áýn÷ýýð óñ ñàéòàé íóòàãò îòîðëîæ äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷ àâàõóóëàí áîãèío
õóãàöààíä õýýëò¿¿ëãèéí êîíäèöîä õ¿ðãýõ íü ÷óõàë. ĺðºâä¿ãýýð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýñ òóõàéí îíä
ñóâàéðñàí ¿íýýã õýýëò¿¿ëãýíä õàìðóóëæ äàðàà íü õàâàð ýðò òóãàëëàñàí ¿íýý, ºñºëò ñàéòàé
òîì áèåòýé, æèí èõòýé îõèí ø¿äëýíã, ãóðàâäóãààð ýýëæèíä õàâàð ýðò òóãàëëàñàí áîëîâ÷
òóðàíõàé ìºí îðîéòîæ òºëëºñºí ¿íýýã, õàðèí æèæèã áèåòýé îõèí ø¿äëýí, àíõ òóãàëëàñàí
ãóíæèéã 7-ð ñàðûí 1-ýýñ õýýëò¿¿ëýãò îðóóëâàë çîõèíî.

Хýýëò¿¿ëãèéí ¿åä íàñ áèå òýíöñýí íýã áóõàíä ¿íýý, ãóíæ åðäèéí õýýëò¿¿ëýãò 30-40,
ãàðäàí õýýëò¿¿ëýãò 60-80, çîõèîìîë õýýëò¿¿ëýãò 200-300 òîëãîéã òóñ òóñ îíîãäóóëíà.

Хýýëò¿¿ëýaò îðóóëàõ ø¿äëýí ãóíæ, äºíæèí ¿íýýäèéã ãàðâàë, áèå öîãöîñ, àìüäûí æèíãèéí
õóâüä ñàéòàð øèëæ ýõ ñ¿ðýãò øèëæ¿¿ëýõ áºãººä àìüäûí æèíãèéí äîîä õýìæýý 210 êã-ààñ
äîîøã¿é áàéõ íü ÷óõàë. Çàðèì òîõèîëäîëä ôåðìåð¿¿ä ºñâºð íàñíû ýð ¿õðèéã ýð÷èìòýé ºñãºí
áîéæóóëæ ìàõàíä áîðëóóëàõàä èë¿¿ àíõààð÷, ¿ðæëèéí ºñâºð îõèí ¿õðèéí àð÷èëãàà, ìàëëàãààã
äóòóó ¿íýëñíýýñ õýýëò¿¿ëãýíä îðîõ íàñàíä òýäãýýðèéí àìüäûí æèí øààðäëàãà õàíãàæ
÷àäàõã¿éä õ¿ð÷ áîëäîã. Èíãýæ ÿëãààòàé àð÷èëæ ìàëëàõ íü çºâ áîëîâ÷ òýæýýë, òýæýýëëýãèéí
íºõöºë íü òýäãýýðèéí õýâèéí ºñºëòèéã õàíãàæ ÷àäàõóéö áàéõ ¸ñòîé.

Õàðèí ìàõíû ¿õýð óëèðàëûí øèíæòýé çºâõºí õàâàð òºëëºäºã ó÷èð ¿ðæëèéí ºñâºð ¿õýð ãîë
òºëºâ íàìðûí óëèðàëä 16-18 ñàðûí íàñàíä õ¿ðäãýýñ ýíý íàñàíä íü õýýëò¿¿ëãýíä îðóóëáàë äàðàà
æèë çóí òºëëºæ ìàõíû ¿õðèéí òåõíîëîãèéí ïðîöåññóóäûã àëäàãäóóëàõàä õ¿ðãýäýã.

Ìýðãýæèëòí¿¿ä ìàõíû ¿õðèéí õóâüä çóíû òºëëºëòèéã (7, 8-ð ñàðûí) ÿëàíãóÿà íýìðèéí
ãóíæíû èéì òºëëºëòèéã àæ àõóéí ¿éë àæèëãààíä àëäàãäàëòàé ãýæ ¿çäýã.

Èéìýýñ ºñºëò ñàéòàé îõèí ø¿äëýíã çóí 6-7 ñàðä 14-15 ñàðòàéä íü õýýëò¿¿ëæ õàâàð
òºë¿¿ëëýõýýð çîõèîí áàéãóóëàõ íü ç¿éòýé. ªºðººð õýëáýë öýâýð ¿¿ëäðèéí ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿õýð
¿ðæ¿¿ëäýã ôåðìåðèéí àæ àõóéíóóä îõèí áÿðóóã ýðòíýýñ òýæýýëëýã, ìàëëàãààíû ñàéí íºõöºëä
ìàëëàæ 14-15 ñàðòàéä íü õýýëò¿¿ëãýíä îðóóëàõâàë çîõèíî. Åð íü ìàõíû òºðºëæñºí ¿¿ëäðèéí
îõèí áÿðóóã òýæýýëèéí çîõèñòîé æîð, íîðìîîð òýæýýõýä 14 ñàðòàéäàà 320-350êã æèíä õ¿ð÷
÷àääàã. Èíãýæ àìüäûí æèíãèéí õóâüä íèén¿¿nýãò îðóóëàõ õóãàöààã áîãèíîñãîæ ÷àäñàíààð ýõ
ñ¿ðãèéí òoo òîëãîéí àøèãëàëòûã ñàéæðóóëæ 100 ýõýýñ áîéæóóëàõ òóãàëûí òîîã îëøðóóëæ
ñàëáàðûí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëæ ÷àäíà.



Ãýe÷ õýýëm¿¿ëãýíä õàìðàãäàæ áàéãàà ¿íýýíèé òóõàéí ¿åèéí ôèçèîëîãèéí íºõöºë áàéäëûã
õàðãàëçàí ¿çýõ íü ÷óõàë. ªºðººð õýëáýë íèéë¿¿ëãýíä îðóóëàõ öàã õóãàöàà íü ¿íýýíèé áèå
ìàõáîäü, ôèçèîëîãèéí õóâüä õýýë àâàõ ÷àäàâõèòàé äàâõöàæ áàéõ ¸ñòîé. ¯íýýã òºëëºñíººñ
õîéø 60-90 õîíîãèéí õóãàöààíä õýýëò¿¿ëýõ íü ç¿éòýé.


ªâºë, õàâàð îíä òàðãàí îðæ, õàâàð íîãîîíä ýðò öàäàæ, çóí òîõèðîìæòîé ñàéí
áýë÷ýýðò ìàëëàõ çýðýã 3 ãîë íºõöëèéã õàíãàæ ÷àäñàí òîõèîëäîëä ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿íýý æèë á¿ð
ýðò ñàéí õýýë àâàõ áîëîìæ á¿ðääýã.



¯íýýíèé õýýë àâàëòûã 9-10-ð ñàðä áàãòààí øàëãàæ, õýýëòýé ¿íýýã ÿëãàæ õýýëèéã
íü õàìãààëíà. Õýýë òîãòñîí ¿íýýíä òóõàéí õýýëèéí õóãàöààíä äàõèí îðîî èëðýõ ÿâäàë çîãñîíî.
Ýíý áîë õýýë àâñàíû àíõíû øèíæ òýìäýã þì. Õýýë àâñàí ýõíèé ¿åä ¿íýýíèé õýýë¿¿ð òºäèéëýí
òîìîð÷ ìýäýãäýõã¿é áºãººä õýýëèéí õóãàöààíû ãóðàâíû õî¸ð äàxü ¿åýñ õýýë¿¿ð ìýäýãäýõ¿éö
òîìîð÷ ýõýëäýã. ¯íýýíèé õýýë õàìãààëàõûí òóëä þóíû ò¿ð¿¿íä õýýë àâñàí ¿åýñ ýõëýí àëü óñ
áýë÷ýýð òîõèðñîí ñîðãîã íóòàã äàãóóëàí ìàëëàæ äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷ àâàõóóëíà. ̺í
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 43 -
ºâºë溺 õàâàðæààíû áýëòãýëèéã ýðòýýñ õàíãàæ õýýëòýé ¿íýýã õýâòðýýñ íü æèíä¿¿ëæ
õàéðóóëàõààñ õàãààëæ 11-ð ñàðààñ ýõëýí ºâºë溺íä îðóóëæ, ºâëèéí õ¿éòýíä çààâàë ñàðàâ÷òàé
õàøààíä äóëààí õýâòøèíä õîíóóëíà. Õýýëòýé ¿íýýã íýã õàøààíä õýò îëíîîð áàéëãàõ, øèð¿¿í
õººæ õºëºðãºõ, áàãòààìæ áàãàòàé áàéð, æèæèã õààëãà, õîîëîéãîîð øàõöàëäóóëàõ,
õàëüòèðãààòàé ãàçàð óñëàõ áýë÷ýýõ, öàíòàé ºâñ èä¿¿ëýõ çýðãèéã õîðèãëîíî. Õýýëòýé ¿íýýòýé
õàìò ýð ¿õýð, áóõ áàéëãàõã¿é áàéõ íü ç¿éòýé.


Áóõûã ¿ðæèëä äóuäæààð 5-6 æèë áóþó 7-8 íàñ õ¿ðòýë íü àøèãëàíà. ¯ðæëèéí áóõûã
2-ð ñàðààñ ýõëýí õýëò¿¿ëýãm áýëmãýæ òýæýýëëýã ìàëëàãààã íü ñàéæðóóëàí 5-ð ñàð ãýõýä
õýýëò¿¿ëãèéí êîíäèöîä (òàðãà õ¿÷) õ¿ðãýñýí áàéâàë çîõèíî. Õýýëèéí ñ¿¿ëèéí ¿å øàò ò¿¿í÷ëýí
òóãàëëàñíû äàðàà õýýë àâàõ õ¿ðòëýõ õóãàöààíä ¿íýýíèé òýæýýëëýãèéí ãîðèìiã
àëäàãäóóëñíàað ò¿¿íèé òóãàëëàñíààñ õîéø õýýn òîãòîõ õ¿ðòëýõ ¿åèéã óðòàñãàæ
õýýnò¿¿ëãèéí ¿ð ä¿íã áóóðóóëæ, ñóë äîðîé òºë òºð¿¿ëýõýä õ¿ðãýíý. Ãóíæèí ¿íýýã òóãàëëàñíû
äàðàà çîî-ìàë ýìíýëãèéí ¿çëýãò íýã á¿ð÷ëýí îðóóëæ áueèéí ºñºëò, àìüäûí æèí ñàéòàé,
¿ðæëèéí ýðõòíèé ýëäýâ ýìãýãã¿é òóãàëëàñàí ãóíæèéã ¿ðæèëä ¿ëäýýíý. ºñºëò íü ñààòàæ,
õàòàíãèð äàâæàà áîëñîí, ¿ðæëèéí ýðõòýíä ýëäýâ ºâ÷èí ýìãýã èëýðñýí ¿íýýã ¿ðæëýýñ õàñíà.

¯íýýíèé õàã ñààòàõ, ñàâíû àãøèëò ñóëðàõ ¿åä èõýíõ òîõèîëäîëä ñàâíû ýëäýâ
¿ðýâñýë ¿¿ñýæ áîëäîã. Ñàâíû èäýýò óæèã ¿ðýâñëèéí ¿åä ¿ðæëèéí ýðõòíýýñ öàéâàð øàð ºíãºòýé
óíæðàëäñàí èäýý ãîîæíî. Óæèã äàëä ¿ðýâñëèéí ¿åä çºâõºí ¿íýý áóõñàõàä ò¿¿íèé áýëãèéí ñ¿âýýñ
á¿ôýã öàéâàð ºíãºòýé ñàëñ áóþó ñóäàëòñàí èäýýòýé ñàëñ ÿëãàðàõ áºãººä òèéì ¿ðýâñýëòýé ¿íýý
õýýë àâäàãã¿é òóë îëîí äàõèí õýýëò¿¿ëýãò îðäîã.

Ò¿¿í÷ëýí ¿íýýíèé îðîî èëðýõ ¿åä áóþó îðîîíû äàðàà ñàâíààñ öóñ ãàðàõ ÿâäàë
öººíã¿é òîõèîëääîã. Ýíý íü òýæýýë äýõ çàðèì òºðëèéí uèìò áîäèñûí äóòìàãøèë, áîäèñûí
ñîëèëöîîòîé õîëáîîòîé ýìãýã þì. Öóñ ãîîæèëò îðîîíû òºãñãºëä áóþó ãîëäóó îðîî õàðüñíààñ
õîéø 2-3 õîíîãèéí äàðàà ¿çýãäýíý. Èéì ¿íýýíèé õî¸ð îðîîíû õîîðîíäîõ çàé áîãèíîñîõ áóþó
óðòñàíà.

¯íýýíä ºíäãºâ÷íèé áóíäóó õýìýýõ ýìãýã õààÿà òîõèîëääîã. ºíäãºâ÷íèé áóíäóó íü
óóòàíöðààñ áîëîí øàð áèåìýýñ ¿¿ñäýã. Èéìä óóòàíöðûí áóþó øàð áèåìèéí áóíäóó ãýæ ÿëãàäàã.
¯íýýíä ãîë òºëºâ óóòàíöðûí áóíäóó òîõèîëäîíî. Óóòàíöàð òýòãýõ äààâðûí ø¿¿ðýë èõñýæ øàð
áèåìæ¿¿ëýõ äààâàð äóòàãäàí ¿¿íèé óëìààñ ºíäãºí ýñ ãàäàãøëàëò ñààòàæ, óóòàöàð
õàãàðàõã¿éãýýð òîìðîí áóíäóó áîëæ õóâèðäàã.




Ìàõíû ¿õðèéí ºñºëò õºãæèëòèéí îíöëîã.
Ìàë àìüòàäûí ìàõàí àøèã øèì íü áèå ìàõáîäèéí ìîðôîëîãè, ôèçèîëîãèéí öîãö
øèíæ¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîæ, òýäãýýð íü óäàìøëûí áîëîí ãàäààä îð÷íû õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ
õàìààðíà.

Áèå ìàõáîäèéí ºñºëò õºãæèëòèéí ÿâöàä òîîíû áîëîí ÷àíàðûí îëîí òºðºë ¿ç¿¿ëýëò
èëðýí ãàðäàã. Àð÷èëãàà ìàëëàãààíû õýâèéí íºõöºëä áèå ìàõáîäèéí àìüäûí æèí (öóë) íýìýãäýæ
ãàäààä ãàëáèð, òºðõ ººð÷ëºãäºí òýð õýìæýýãýýð ýä ýðõòýí, áîäèñ ñîëèëöîîíû òîãòîëöîîíä
ººð÷ëºëò ãàðäàã.

Áèå ìàõáîäèéí õóâèéí õºãæèë ãýäýã íü àìüä îðãàíèçìèéí òîîí áîëîí ÷àíàðûí
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ººð÷ëºãäºõ ïðîöåññ áºãººä ýíý ïðîöåññ íü áèîëîãèéí òîäîðõîé ç¿é
òîãòëûí õ¿ðýýíä ÿâàãääàã. Èéìýýñ àëü ÷ òºðºë ç¿éë àìüòàä ºñºëò õºãæèëòèéí ç¿é òîãòëûí
õóâüä ººðèéí ãýñýí îíöëîãòîé áàéäàã. ¯õðèéí õóâüñûí õºãæëèéã õýýëèéí ¿åèéí áîëîí õýýëèéí
äàðààõ õºãæëèéí ¿å øàò ãýæ õóâààäàã íü á¿õ ñ¿¿í òýæýýëò àìüòíàà ò¿ãýýìýë áàéäàã.
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 44 -

Ìàëûí ãóëóóç ìàõ ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü áèå ìàõáîäèéí ºñºëòèéí ¿ð ä¿íä áèé
áîëäîã. Èéìýýñ àìüòíû ºñºëò õºãæèëòèéí òàëààðõ îéëãîëò íü òýäãýýðèéí ºñºëòèéí
ïðîöåññûã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ õýðýãöýýò á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàæ àâàõàä óäàìøëûí ïîòåíöèàëûã
¿ð ä¿íòýé àøèãëàõ îíîëûí ¿íäýñ áîëæ ºãäºã.

¯õðèéí õýýëèéí õºãæëèéí ¿å íü äóíäæààð 285 õîíîã ¿ðãýë»nýõ áºãººä 260-300 õîíîãèéí
õýëáýëçýëòýé áàéäàã.

Ýð¿¿ë ÷èéðýã ºñºëò ñàéòàé, òîðíèóí òºë õ¿ëýýí àâàõûí òóëä ¿íýýíèé õýýëèéí I, II ¿å¿äýä
àð÷èëãàà, ìàëëàãààíû õýâèéí ñàéí íºõöºë á¿ðä¿¿ëæ ºãºõ øààðäëàãàòàé áàéäàã.

Ìàõíû ¿õðèéí ò¿ðãýí ºñºõ ÷àäâàð íü ºñºëò õºãæèëòèéí ýð÷èìæèëòèéã èëýðõèéëýõ
¿ç¿¿ëýëò áºãººä óäàìøèõ îíöëîãîîðîî ÿíç á¿ðèéí ¿¿ëäð¿¿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã.
Ìàëûí ò¿ðãýí ºñºõ ÷àäâàðò òîäîðõîé ÷èãëýë çîðèëîãîòîé øèëýëò ñîíãîëòîîñ ãàäíà
òºãñ ÷àíàðòàé õàíãàëóóí òýæýýëëýãèéí íºõöºë ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.

Ò¿ðãýí ºñºõ ÷àäâàðûí ìåõàíèçì íü õýýë òýýõ õóãàöàà, ñ¿¿í ø¿äíèé ñîëèãäîëò, áýëãèéí
áîëîâñðîëò ã¿éöýõ õóãàöàà, áèå ìàõáîäèä ººõ õóðèìòëàãäàõ ÷àäâàð çýðãýýð òîäîðõîéëîãääîã.
Õóðäàí ºñºëòòýé ìàë àìüòàí íü áoãèíî õóãàöààíä ºíäºð æèíä õ¿ð÷ íÿäàëãààíû (ìàõíû)
çîðèóëàëòààð àøèãëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëäýã.

Ò¿¿í÷ëýí ò¿ðãýí ºñºõ ÷àäâàð íü ¿õðèéí ñ¿ðãèéí ýðãýëòèéã õóðäàñãàõ, òýæýýëèéí òºëöèéã
ñàéæðóóëàõ, íýãæ æèíãèéí íýìýãäýëä çàðöóóëàõ ºðòãèéã õÿìäðóóëàõ, ºíäºð ÷àíàðòàé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãàðöûã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã ýäèéí çàñãèéí ÷óõàë íºõöë¿¿äèéã áèé áîëãîäîã
.
ªñâºð ìàëûí æèíãèéí ºñºëò íü ãîë òºëºâ áóë÷èíãèéí ýä¿¿ä èõ õýìæýýãýýð, ººõíèé ýä¿¿ä
õàðüöàíãóé áàãààð õóðèìòëàãäàõ áàéäàëòàé áàéäàã íü òîäîðõîé áèëýý. Íàñ ã¿éöñýí ìàëûí
ºñºëò íü áóë÷èíãèéí ýä áàãà sýðýã íýìýãäýí ãîë òºëºâ ººõ õóðèìòëàãäàõ áàéäëààð ÿâàãäàíà.

Ìàëûí ÿñíû ýä¿¿ä íü áèå ìàõáîäèä õºäºë㺺í òóëãóóðûí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Àðàã ÿñ íü
àìüòíû ãàëáèð òºðõ, áèå öîãöîñûí õýâ øèíæèéã á¿ðýëäýí òîãòîõîä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé
áàéäàã. Õýâèéí ºñºëò õºãæèëòýé ¿õðèéí àðàã ÿñíû ¿íýìëýõ¿é æèí òºðºõ ¿åýñ íàñ ã¿éöýõ
õ¿ðòýë áàéíãà íýìýãäýõ áºãººä ò¿¿íèéã àìüäûí æèí áîëîí ãóëóóçíû æèíä õàðüöóóëñàí
õàðüöàíãóé æèí íü áóóð÷ áàéäàã

Ìàõíû ¿õýð íü ñ¿¿íèé ¿õðèéã áîäâîë á¿ä¿¿í áîãèíîâòîð ÿñòàé áàéíà
.
Õàðèí ìàõíû ¿õðèéí áóë÷èíãèéí ¿íýìëýõ¿é æèí íàñ àõèõ òóòàì íýìýãäýýä çîãñîõã¿é,
òîäîðõîé õýñýã ãàçðûí áóë÷èí ìàõíû õàðüöàíãóé æèí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã . Áèå ìàõáîäèéí ººõºí
ýä¿¿äèéí õóðèìòëàë íü áîôèñûí ñîëèëööîîíû ººð÷ëºëòòýé èõýýõýí õîëáîîòîéãîîñ ãàäíà íàñ,
õ¿éñ, ¿¿ëäýð, òýæýýë ìàëëàãààíû íºõö뺺ñ øàëòãààëäàã
.
Òýæýýë, òýæýýëëýãèéí ò¿âøèí íü ìàëûí ºñºëò õºãæèëòýä íºëººëººä çîãñîõã¿é ìàëûí
ãàëáèð, ãàäààä òºðõ, õýâ øèíæèéa èõýýõýí ººð÷èëäºã. Ýëáýã õàíãàëóóí òýæýýëèéí íºõöºëä
¿õðèéí ºñºëò õºãæèëò ò¿ðãýñýæ, àìüäûí æèí íýìýãäýæ, ìàõíû ÷àíàð ñàéæèðäàã.


¯õðèéí òàðãà õ¿÷ ò¿¿íèéã òîäîðõîéëîõ íü.
Ìàëûí òàðãà õ¿÷ áîë ò¿¿íèé íÿäëàãûí ¿ç¿¿ëýëò, ìàõíû ÷àíàðûã òîäîðõîéëäîã ÷óõàë
¿ç¿¿ëýëò þì.
Äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷òýé ºñâºð ¿õðèéí íÿäëàãûí ãàðö 60-62%, äóíä òàðãà õ¿÷òýéíõ 55-
58%, õàðèí ìóó òàðãà õ¿÷òýé ¿õðèéíõ 50%-èàñ äîîø áàéäàã.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 45 -
Áýë÷ýýðýýð ìàëëàæ äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷ àâñàí ºñâºð ìàëûí ìàõ, àëàãëàëò ìàõ
èë÷ëýãèéí õýìæýý èë¿¿òýé áàéäãààðàà ÿëãàãääàã. Òóõàéëáàë òàðãà õ¿÷ ìóó àâñàí ºñâºð
ìàëûí 1êã ìàõíû èë÷ëýã ÷àíàð

1000-1200 êêàë áàéäàã áîë äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷òýé ºñâºð ìàëûí 1êã ìàõ 3000-3500
êêàë èë÷ëýãòýé áàéäàã.

¯õðèéí áèå ìàõáîäèä ººõºí ýä¿¿ä õóðèìòëàãäàõ, áèåèéí òîäîðõîé õýñã¿¿äýýð òàðõàæ
áàéðëàõ íü ò¿¿íèé áèåèéí ãàäààä õýëáýð, ãàëáèðò íºëººëºõ áºãººä áèå ìàõáîäèéí ãàäààä òºðõ
íü ìàëûí òàðãà õ¿÷èúã ¿íýëýõ ÷óõàë øèíæ òýìäýã áîëäîã.



/Ìàëûã òàðãà õ¿÷ýýð íü äóíäààñ äýýø, äóíä, äóíäààñ äîîø ãýæ áàðèìæààëàí àíãèëäàã.
Ìàëûí òàðãà õ¿÷èéã òîäîðõîéëîõäîî áóë÷èí ìàõíû õºãæèëò, áèåèéí åðºíõèé áàéäàë, òîäîðõîé
çààëò õýñã¿¿äèéí ººõíèé õóðèìòëàëûã íü õàðãàëçàíà. ¿õðèéí òàðãà õ¿÷èéã òîäîðõîéëîõäîî
ñ¿¿ëíèé óã, óóö, ñ¿âýý, ºâ÷¿¿íèé òîëãîé, öàâèíû õýñãèéã òýìòýð÷ ¿çíý.

Äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷òýé ¿õðèéí áóë÷èí ìàõ õàíãàëòòàé ñàéí õºãæñºí, èõ áèåèéí õýëáýð
Ẻðºíõèé äàëíû ÿñ ¿ë ÿëèã ìýäðýãäýæ, òàøààí òîëãîé, ºãçºãíèé òºâãºð Ẻðºíõèé, ãàäàãøàà
¿ë ÿëèã ò¿ìáèéñýí, ãóÿ ä¿¿ðýí, àðüñàí äîð õóðàëäñàí ººõ ñ¿¿ëíèé óã, ºãçºãíèé òºâãºð, òàøààí
òîëãîé ñ¿¿ë÷èéí 2 õàâèðãà äýýð íèëýýä ñàéí òýìòðýãäýõ áºãººä øàðûí õóóõíàã òîìîðñîí
òýìòðýõýä õàòóóâòàð áàéíà.

Дóíä çýðãèéí òàðãà õ¿÷òýé ìàëûí áóë÷èí ìàõ äóíä çýðãèéí õºaæèëòýé, èõ áèå áàãà çýðýã
ºíöãºðñºí, äàë íü áàãà çýðý ãìýäðýãäýæ, ãóÿ íü èõ ä¿¿ðýí áèø, óóö íóðóóíû áîñîî ñýðòýíã¿¿ä,
ºãçºãíèé ò¿ìáýãýð òîä áèø, øîíòîéñîí, àðüñàíä õóðàëäñàí ººõ, ñ¿¿ëíèé óã, ºãçºãíèé òºâãºðò
õàðüöàíãóé áàãà áàéíà. Äóíäààñ äîîø òàðãà õ¿÷òýé ¿õýð áóë÷èí ìàõ ìóó, èõ áèå íèìãýí,
õýðçãýð, äàëíû ÿñ òîä õàðàãäàõààñ ãàäíà ãóÿ õàâòãàé øóóãäñàí, óóö íóðóóíû ÿñíû áîñîî
ñýðòýí, òàøààí òîëãîé, ºãçºãíèé òºâãºð òîä ¸ðäîéñîí, àðüñàí äîð õóðàëäñàí ººõ óóö,
ºãçºãíèé òºâãºðèéí îð÷èìä áàãà õýìæýýòýé, áèåèéí áóñàä õýñãã¿¿äýä ººõ òýìòðýãäýõã¿é
áàéíà.

Ñóäëàà÷äûí òîãòîîñíîîð ìàë òàðãàëóóëàëòûí ýõíèé 70 õîíîãò ìàëûí àìüäûí æèí
èõýýõýí íýìýãäýæ, áóë÷èíãèéí ýä¿¿äèéí ºñºëò õàðüöàíãóé áàãà áàéäàã áîë, òàðãàëóóëàëòûí 2-
ð ¿åä àìüäûí æèíãèéí ºñºëò íü áóë÷èíãèéí áîëîí ººõíèé ýä¿¿äèéí ºñºëòòýé áàðàã òýíö¿¿
ò¿âøèíä áàéäàã
Äóíä çýðãèéí óðãàöòàé áýë÷ýýðò íàñ ã¿éöñýí ¿õýð 100-120 õîíîã, òóãàë ºñâºð ¿õýð
120-150 ºäºðò á¿ðýí òàðãà õ¿÷ àâäàã.

Íàìàð ¿õðèéí òàðãà õ¿÷ ã¿éöýæ áàéãàà ¿õðèéí øèíæ òýìäýã íü ¿ñíèé ñîð ºí㺠æàâõàà
ñàéí, àðüñ 纺ëºí áîëæ, õ¿ç¿¿, ñýýð íóðóó, çîî õàâèðãà, õàà ãóÿ íü çóçààð÷ áèå íü ºðãºí íàìõàí,
Ẻðºíõèé ìýò õàðàãäàíà.




Ò¿¿í÷ëýí õºäºë㺺í óäààíòàé áîëæ òàøàà, ºãçºãíèé øîíòîí ìºëèéæ, òîä õàðàãäàõã¿é
áîëäîã.
¯õðèéí òàðãà õ¿÷èéã òîãòîîõûí òóëä íàìðûí óëèðàëä íàðèéí ºâñòýé, çàäãàé òýí¿¿í,
äýíæ ãàçðûã áàðààäàí íóòàãëàæ, õýö ãàçàð áýë÷ýýõ áîëîí øèð¿¿í òóóæ õºëºðãºõèéã öýýðëýíý.
¿õðèéã ºäºð á¿ð óñàëæ áàéõ øààðäëàãàòàéãààñ ãàäíà õ¿éòðýõ òóñàì äàâñ õóæðààð ñàéí
õàíãàíà.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 46 -

¯õðèéí ìàõàí àøèã øèì.
Ìàíàé óëñ íýã õ¿íä îíîãäîõ ìàõíû õýìæýýãýýð äýýã¿¿ðò îðäîã ÷ çàõ çýýë äýýðõ ìàõ, ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýý ºñºæ, ÷àíàð ýð¿¿ë àõóéí íºõöëèéã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà.
Íÿäàëñàí ìàëûí ãóëóóç ìàõíû ãàðö õýìæýý, ÷àíàð ÷àíñààã á¿õaëä íü ìàõàí àøèã øèì ãýæ
îéëãîíî. Ãóëóóç ìàõ íü Áóë÷èí ìàõ, ººõ, ìºãººðñëºã ýä¿¿ä, ÿñíààñ òîãòäîã.

Ìàõ íü õ¿íèé õîîë õ¿íñíèé ãîë õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëîõ áºãººä ò¿¿íä õ¿íèé áèå ìàõáîäèä
÷óõàë øààðäëàãàòàé øèì òýæýýëèéí áîäèñ ýëáýã àãóóëàãäàæ áàéäàã.

¯õðèéí ìàõ áîë õ¿íèé áèå ìàõáîäèä õàìãèéí çîõèìæòîé, àìò ÷àíàð ñàéòàé,
òºðºë á¿ðèéí õîîë õèéõýä òîõèðîìæòîé áºãººä äýëõèé äàõèíàà ºðãºí õýðýãëýæ èðñýí ýðòíèé
óëàìæëàëò á¿òýýãäýõ¿¿í þì. Èéìýýñ ÷ èõýíõ óëñ îðîíä ¿õðèéí ìàõûã áóñàä ìàë àìüòíû
ìàõíààñ èë¿¿ ¿íýëäýã. ¯õðèéí ìàõàí àøèã øèì ò¿¿íèé ÷àíàð õîîë õ¿íñýíä àøèãëàãäàõ áàéäàëä
ìàëûí ¿¿ëäýð, ìàõëàã øèíæ, áóë÷èí ìàõíû õºãæèë, òýæýýë, áîðäîæ òàðãà õ¿÷ àâàõóóëñàí
áàéäàë, íàñ, õ¿éñ èë¿¿òýé íºëººëíº.

Ìàõíû ¿éëäâýð íÿäàëãààíû öýã ð¿¿ ìàë òýýâýðëýõ ¿åä òýäãýýð íü àìüäûí æèíãýý
10-15%-èàð àëäàæ áîëäîã áàéíà. Íÿäàëãûí ºìíºõ ñîéëò, ìàë íÿôëàõ, ãóëóóçûã õºðãºæ çàãñààõ,
õàäãàëàõ, æèæèãëýæ òºõººðºõ ÿâöàä èõýýõýí àëäàãäàë ãàðäàã. Ýäãýýðýýñ øàëòãààëæ ìàõíû
øèìò áîäèñûí õýìæýý 25% õ¿ðòýë àëäàãääàã.


Òóñãàéëàí òºõººðºìæèëñýí òýýâðèéí õýðýãëýëýýð ¿õðèéã òýýâýðëýõ íü ò¿¿íèé
æèíãèéí àëäàãäëûã áàãàñãàõ ñàéí òàëòàé áàéäàã. Ìàëûã äîíñîëãîîòîé çàìààð òýýâýðëýõýä
ìàë cýãñðýãäýæ áóë÷èí ìàõ íü ýëäýâ öî÷ðîëîîñ ¿¿äýí ÷àíãàð÷ óäààí õóãàöààíä õàäãàëàãäàõ
áóë÷èíãèéí õ¿÷äýë ¿¿ññýíýýñ ýíý íü íÿäàëãûí ºìíºõ ñîéëòûí õóãàöààíä ÷ õýâèéí áàéäàëäàà îðæ
÷àääàãa¿é áîëîõ íü ñóäàëãààãààð íîòëîãäæýý.

Íÿäëàãûí ºìíºõ ñîéëò íü ìàëä àìðàõ òàéâøðàõ õîäîîä ãýäñýí äîòîðõ ç¿éëèéã ÷ºëººëºõ
áîëîëöîî îëãîõ áºãººä ò¿¿íèé ¿ðãýëæëýõ çîõèñòîé õóãàöàà íü 24 öàã îð÷èì áàéíà.

¯õðèéí ìàõíû 60-70% îð÷ìûã áóë÷èíãèéí ýä¿¿ä ýçëýõ áºãººä ò¿¿íèé íºëººãººð
ìàõíû ¿íäñýí øèìò ÷àíàð òîäîðõîéëîãäîæ áàéäàã. Áóë÷èí ìàõíû ýçëýõ õóâü õýìæýý ºíäºð áàéõ
òóòàì òóõàéí ãóëóóç ìàõíû ¿íý öýíýòýé ÷àíàð íü äýýøèëäýã.



Áèå ìàõáîäèéí à÷ààëàë èõòýé õýñã¿¿äèéí áóë÷èíãèéí õîëáîã÷ ýä¿¿äèéí õýìæýý
õàðüöàíãóé èõ áàéäàã. Òóõàéëáàë çîî íóðóóíû áóë÷èíãèéí õîëáîã÷ ýä¿¿äèéí õýìæýý õºë,
ìº÷íèéõýýñ áàðàã 5 äàõèí áàãà áàéäàã ó÷ðààñ ìàõ íü 纺ëºí øèíãýöòýé áàéäàã.

Áèå ìàõáîäèéí ººõºí ýä¿¿äèéí õóðèìòëàë íü áîäèñûí ñîëèëöîîíû ººð÷ëºëòòýé
èõ õîëáîîòîé áºãººä íàñ, õ¿éñ, ¿¿ëäýð òýæýýë , ìàëëàãààíû íºõö뺺ñ èõýýõýí õàìààðäàã.

Ìàõàí äàõü ººõ òîñíû àãóóëàìæ çîõèñòîé ò¿âøèíä áàéæ ãóëóóçíû õýñã¿¿äýä æèãä
òàðõàõ íü ìàõíû áèîëîãèéí ¿íýò ÷àíàð, øèì òýæýýëèéí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áîëäîã.




¯õðèéí ººõíèé ýä¿¿äèéí õóðèìòëàëûã ãóëóóçàíä òàðõàõ áàéäëààð íü 3 õóâààäàã.
¯¿íä:
à). Ãàäà𠺺õ (àðüñàí äîîðõè). Ýíý íü ãóëóóç ìàõíû ãàäíà õýñãèéí èõýíõ õóâèéã
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 47 -
á¿ðõñýí áàéäàã. ßëàíãóÿà ñ¿¿ëèéí óã, òàøàà, óóö íóðóó, õàðöàãà, ñ¿âýýíèé õàâèðãàíû õýñãýýð
èë¿¿òýé áàéäàã. Ãàäà𠺺õ íü ìàõûã õàäãàëàõ ÿâöàä áóë÷èí ìàõûã õàòàæ, õàòóóðàõààñ
õàìãààëäàã. Õàðèí ãàäà𠺺õ õýò èõ õóðèìòëàõ íü ìàõíû ÷àíàðò ñàéíã¿é.

á). Áóë÷èí õîîðîíäîõ ººõ. Ýíý íü áóë÷èíãèéí çàâñðààð òîìîîõoí öóñíû ñóäñóóä,
ìýäðýëèéí áîëîí òóíãàëàãèéí ñóäàñ, õºâñãºð õîëáîã÷ ýä¿¿ä èõòýé ãàçðààð äàãàæ áàéðëàñàí
áàéäàã.

â). Áóë÷èí ìàõíû äîòíî òàëûí ººõ. Ýíý íü áóë÷èíãèéí øèðõýã¿¿äèéí çàâñðààð
áàéðëàñàí ººõ þì.

ªñâºð ìàëûí ãóëóóçíû 30-45%- èéã ººõ ýçýëäýã. Íýãýí ¿å àëü áîëîõ èõ ººõòýé ìàõ õàìãèéí
ºíäºð ÷àíàðòàéä òîîöîãäääîã áàéñàí áîë ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàõíû ÷àíàðûí øààðäëàãàä èõýýõýí
ººð÷ëºëò ãàð÷ áàéíà. Бèåèéí õýñã¿¿äýä ººõíèé ýä¿¿äèéí àãóóëàãäàõ õýìæýý, õóâààðèëàãäàëò íü
çºâõºí ìàëûí òàðãà õ¿÷íèé áàéäëûã õàðóóëààä çîãñîõã¿é ìàõíû êóëèíàðûí áîëîí àìò, øèì
òýæýýëò ÷àíàðò èõýýõýí íºëººòýé áàéäàã. Ìàõíû ¿¿ëäðèéí ¿õðèéí íººö ººõ ãóëóóçàíä èõ
õýìæýýãýýð àãóóëàãäàõ áºãººä äîòî𠺺õíººñ 2-4 äàõèí èõ áàéäàã. Õàðèí ñ¿¿íèé ¿õðèéí äîòîð,
ãàäà𠺺õíèé õýìæýý îéðîëöîî áàéíà.

Аìüäûí æèí, ººõ õóðèìëóóëàõ ÷àäâàð, ºñãºë¿¿í áàéäàë çýðýãã àæ àõóéí àøèãòàé øèíæ
òýìäã¿¿ä íü ãåíî òèïýýð mîäîðõîéëîãäîæ áàéäàã. ªºðººð õýëáaë áèåèéí ÿíç á¿ðèéí õýñãèéí
áóë÷èí ìàõíû õýëáýð õýìæýý, ººõ áèåèéí õýñã¿¿äýýð òàðõàí õóðèìòëàãäàõ áàéäàë, áóë÷èíãèéí
øèðõýãèéí õýìæýý çýðýã íü óäàìøëûí õ¿÷èí ç¿éëýað íºõöºëäºæ áàéäàã. Óäàìøëûí áîëîí îð÷íû
õ¿÷èí ç¿éëýýñ íýãýí çýðýã øàëòãààëäàã øèíæ òýìäýãò ºñºëòèéí õóðä, áèåèéí øóãàìàí õýìæýý
íàñ äàãàí ººð÷ëºãäºõ áàéäàë ººõ ìàõíû ºíãº, ãóëóóç ìàõíû òîäîðõîé õýñã¿¿äèéí õîîðîíäîõ
õàðüöàà çýðýã øèíæ¿¿ä áàéäàã. Õàðèí ãàäààä îð÷íû íºëºº íü ãóäëóóçàí äàõü ººõíèé àãóóëàìæ,
ìàõíû ãàðö, ººõíèé õàéëàõ òåìïåðàòóð, ìàõ ººõíèé àìò ¿íýð çýðýãò ¿ë¿¿òýé íºëººëíº.

Áèå ìàõáîäèéí áèîëîãèéí çîõèöîëäîî íü ìàõíû ¿õðèéí õóâüä áóë÷èí ìàõíû ºñºëòèéíã
ýð÷èìæ¿¿ëaõaä, õàðèí ñ¿¿íèé ¿õðèéí õóâüä ñ¿¿ ¿¿ñýõ, õóðèìòëàõ ïðîuåññûã èäýâõæ¿¿ëýõ òàëä
èë¿¿òýé ÷èãëaãäñýu áàéäàã. ªºðººð õýëáýë ìàõíû ¿õýð íü ñ¿¿íèé ¿õðèéã áîëäâîë òýæýýë
øèíãýýæ àøèãëàõ øèì òýæýýëèéí áîäèñûã áèå ìàõáîäèäîî õóðèìòëóóëàõäàà èë¿¿ ýð÷èìòýé
áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí ìàõíû ¿õýð íü ãóëóóçàí äàxü ìàõ ººõººð ñ¿¿íèé ¿õðýýñ èë¿¿ õàðèí ÿñíû
õýìæýýãýýð áàãà áàéäàã. Ìàëûã íÿäàëñíû äàðàà àðüñ øèð, òîëãîé, äîòîð ýðõòýí äîòî𠺺õ óðä
õîéò øèéðèéã ñàëãàæ òóñãààðëàñàí ìàõûã ãàäà𠺺õ, ÿñíû õàìò ãóëóóç ìàõ ãýæ íýðëýäýã.
Íîéòîí ãóëóóçûã ¿õðèéã íÿäëàõûí ºìíºõ àìüäûí æèíä õàðüöóóëæ õóâèàð èëýðõèéëæ íÿäëàãûí
ãàðöûã òîäîðõîéëíî. Íÿäëàãûí ãàðö íü þóíû ºìíº ¿õðèéí àøèã øèìèéí ÷èãëýë, ¿¿ëäýðëýã
áàéäàë, òàðãà õ¿÷íýýñ õàìààð÷ õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã áºãººä ìàõíû òºðºëæñºí ¿¿ëäðèéí
ºíäºð àøèã øèìò ¿õðèéí íÿäàëãûí ãàðö áîðäîëòûí ýöýñò 65-70% õ¿ð÷ áàéõàä áýë÷ýýðèéí
ìàëëàãààòàé ìîíãîë ¿õýð îòîðëîëòûí äàðàà 53-58% èéí ãàðöòàé áàéäàã (Ä.Ãîí÷èã). ¯õðèéí
ìàõàí àøèã øèìèéã çºâõºí íÿäëàãûí ºìíºõ æèí, íÿäëàõ ¿åèéí íàñíû áàéäëààð òºäèéã¿é áóñàä
èæ á¿ðýí øèíæ¿¿äýýð ¿íýëäýã.

¯¿íä:
 Ãóëóóçíû æèí, äîòî𠺺õ, øèð, äàéâàð á¿òýýäýõ¿¿í
 Íÿäëàãûí ãàðö ¯¿íä ãóëóóç ìàõ, äîòî𠺺õíèé õýìæýýã îðóóëàõ áºãººä íÿäëàãûí ºìíºõ
æèíä õàðüöóóæ õóâèàð èëýðõèéëæ ãàðãàíà.

 Ãóëóóçíû á¿ðýëäýõ¿¿í (ìàõ áóë÷èí, ººõ, ÿñ, á¿ëõ ìºãººðñ)
 Ãóëóóç ìàõ áîëîí ò¿¿íèé òîäîðõîé õýñãèéí ôèçèê øèíæ, õèìèéí á¿ðýëäýõ¿¿í, èë÷ëýã ÷àíàð
 Áóë÷èí ìàõàíä ººõíèé òàðõàæ áàéðëàñàí áàéäàë
 Ìàõíû êóëèíàðûí áîëoí àìò, øèì òýæýýëò ÷àíàð.


“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 48 -

¯õðèéí ìàõàí àøèã øèìèéí ãàðö ÷àíàp íü ò¿¿íèé ¿¿ëäýð, ¿¿ëäýðëýã áàéäàë, íàñ, õ¿éñ,
òàðãà õ¿÷, íÿäàëñàí öàã óëèðàëûí áàéäàë áîëîí òýæýýëëýãèéí ò¿âøèí õýâ øèíæ, ÷èãëýë
ÿëàíãóÿà áîðäîõ ¿eèéí ìàëëàãààíû àðãà áàðèëààñ èõýýõýí õàìààðíà. Òóõàéëáàë òºðºëæñºí
ìàõíû ¿¿ëäðèéí ¿õðèéí íÿäëàãûí ãàðö èæèë íàñ, òàðãà õ¿÷òýé ñ¿¿íèé áîëîí õîñîëìîë àøèã
øèìò ¿õðèéíõýýñ 3-8%- èàð èë¿¿ áàéäàã áîë 1-2 íàñòàé ºñâºð ¿õðèéí íÿäëàãûí ãàpö íàñ ã¿éöñýí
¿õðèéíõýýñ 5-7%-èàð áàãà áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí õ¿÷èò òýæýýëýýð ãînnîæ áîðäñîí ¿õðèéí íÿäëàãûí
ãàðö íü ýçëýõ¿¿íëýã òýæýýëýýð ò¿õàéëáàë äàðøààð áîðäñîí ¿õðèéíõýýñ èë¿¿ áàéäàã. Èéìýýñ
ø¿¿ñëýã áîëîí á¿ä¿¿í òýæýýë, ñïèðòèéí øààðààð áîðäîæ áàéãàà ¿õðèéí áîðäîîíû ñ¿¿ëèéí
øàòàíä òýæýýëèéíõ íü æîðä õ¿÷èò òýæýýë îðîëöóóëàí ºãºõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Ìàõíû
õèìèéí íàéðëàãà, èë÷ëýã ÷àíàð íü ò¿¿íèé øèì òýæýýëò ÷àíàðûã ¿íýëýõ áîëîìæ îëãîäîã áºãººä
ìàõíû íàéðëàãàä óóðàã, ººõ òîñ, òýäãýýðèéí íèéëýãøèë çàäðàëûí á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä, óñ, ýðäýñ
äàâñ, àçîòëîã áîëîí àçîòûí áóñ õàíäëàã áîäèñ âèòàìèíóóä, ôåðìåíò¿¿ä, äààâðóóä,
ìèêðîýëåìåíò¿¿ä îðäîã.
Õ¿ñíýãò ¹ 17

¯õðèéí ãóëóóç ìàõíû ìîðôîëîãè á¿òýö.

Òàðãà
õ¿÷íèé áàéäàë
Áóë÷èí ìàõ ªºõíèé
ýä
ßñ
ìºãººðñ
Õîëáîã÷
ýä¿¿ä
ªºõëºã 52,1 23,0 15,1 9,6
Äýýä òàðãà
õ¿÷òýé
56,6 16,1 15,7 11,5
Äóíä òàãà
õ¿÷òýé
59,7 10,3 17,5 12,5
Òàðãà õ¿÷
ìóóòàé
60,0 3,5 21,6 14,3

¯õðèéí ò¿¿õèé ìàõ äàðààõ øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé ¯¿íä: Áóë÷èí ìàõ íü óëáàð
ÿãààí, ºñâºð íàñíû ¿õðèéíõ èë¿¿ öàéðóó, íàñ ã¿éöñýí ìàëûíõ ÿëàíãóÿà áóõíûõ õ¿ðýâòýð ºíãºòýé
õàðèí ººõ íü öàãààí áóþó øàðàâòàð áàéíà. ìàõíû ÐÍ-íü ñóëàâòàð õ¿÷èëëýã áóþó 5,8-6,2 îð÷èì
áàéíà. Т¿¿í÷ëýí ìàõíû ýäèéí áàðüöàëäàõ ÷àäâàð óÿí õàòàí øèíæòýé, õóðóóãààð äàðàõàä
õîíõîéõ áîëîâ÷ õóðäàí áóöàæ õýâèéí áàéäàëä oðoõûí çýðýãöýý ãàäàðãûí õýcýã íü áàãà çýðýã
÷èéãëýã, ìàõ íü ºâºðìºö àÿòàéõàí ¿íýðòýé áàéíà. Мºí 1 êã ººõ òîñ 9500êêàë, 1 êã óóðàã
5710êêàë èë÷ëýã ÷àíàðòàé áàéäàã.

Ìàõûã óäààí õóãàöààãààð õàäãàëàõûí òóëä õºë人íº. Ìàõûã õºë人õ íü ôåðìåíòèéí
íºëººãººð ÿâàãäàõ áèîõèìèéí ïðîöåññûã õÿçãààðëàæ, áè÷èë áèåòíèé àìüäðàë ºñºëò
õºãæèëòºíä òààëàìæã¿é îð÷èí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ìàõûã çàãñààñàí áóþó
çàãñààãààã¿é ãýæ õóâààäàã. 4
0
Ñ-èéí îð÷èíä 4-6 õîíîã áàéëãàõ çàìààð ìàõûã á¿ðýí çàãñààäàã.
Èíãýæ çàãññàí ìàõûã ÷àíàæ, øàðàõàä õóðäàí áîëîâñðîõîîñ ãàäíà òóíãàëàã øºëòýé, ñàéõàí ¿íýð
àìòòàé áàéäãààñ õ¿íèé áèå ìàõáîäèä ñàéí øèíãýæ áîëîâñîðäîã.

Íÿäëàãäñàí ìàëààñ ãàðàõ õ¿íñíèé äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿íèé èõýýõýí õýñýã íü ãýäýñ, äîòîð,
òîëãîé øèéð þì. Ìàëûí äîòîð ìàõàíä òàâàí öóë(ýëýã, Ẻð, ç¿ðõ, óóøèã, äýë¿¿) õîäîîä, ã¿çýý,
õýðõíýã, ñàðõèíàã, íàðèéí á¿ä¿¿í ãýäýñ, îëãîé, äàâñàã çýðýã õîîë áîëîâñðóóëàõ çàìûí ñàìøóó,
öóñ, òîëãîé øèéð áàãòàíà. Òóõàéëáàë äóíäààñ äýýø òàðãà õ¿÷òýé ýð ¿õðèéí íÿäàëãûí ºìíºõ
àìüäûí æèíãèéí 15% îð÷èì áóþó 50-èàä êã íü äîòîð ìàõ áàéäàã áàéíà.

Ìàõíû ¿õðýýñ ¿éëäâýðëýäýã ÷óõàë á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýã áîë àðüñ øèð áàéäàã áºãººä
øèð íü íÿäàëãûí ºìíºõ æèíãèéí 7- 8% - èéã ýçýëäýã. ¯õðèéí øèð äóíäàæààð 4.0 - 4.5ìì
çóçààíòàé áàéäàã.


“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 49 -



¯õðèéí ìàõíû ÷àíàð ò¿¿íä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä
Ìàõ áîë õ¿íèé áèå ìàõáîäèä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé óóðàã, òîñëîã, âèòàìèíóóä
ýðäýñ áîäèñîîð áàÿëàã þóãààð÷ ñîëüøã¿é, ¿íý öýíýòýé õ¿íñíèé ç¿éë þì. Ìàëûí áèå ìàõáîäi
áèå áèåýñýý ºâºðìºö ÿëãààòàé, ãàpàë ¿¿ñýë á¿òýö òîãòîöûí õóâüä ººð õîîðîíäîî çàðèì
òàëààð òºñººòýé, òîäîðõîé, òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã á¿ðäýë ýä¿¿äýýñ òîãòäîã. ªºðººð
õýëáýë áóë÷èíãéèí ýä (äàí ìàõ), ººõíèé ýä (äàí ººõ), ÿñ ìºãººðñ, õîëáîã÷ ýä (á¿ëõ, øºðìºñ,
õàëüñ) ãýñýí èæ á¿ðäýë õýñã¿¿äèéã íèéòýä íü ìàõ ãýæ íýðëýíý.

“Мaxui vauap” aaôaa oúnaonm ui xaô xaôau ysyynanmaap moôopxoúnoaôôoa õeaeeô
òýäãýýðèéã ìîðôîëîãèéí, ôèçèê õèìèéí, ìýäðýõ¿éí ýðõòíýýð ¿íýëýãäýõ ãýæ 3 á¿ëýãò õóâààíà.

Ìàõíû ìîðôîëîãèéí ¿ç¿¿ëýëòýíä ãóëóóçíû áîëîí ò¿¿íèé òîäîðõîé õýñã¿¿ä äýõ
ìàõ áóë÷èí ººõ, ÿñ, õîëáîã÷ ýä¿¿äèéí õàðüöàà ò¿¿í÷ëýí áóë÷èíãèéí ýä¿¿äèéí á¿òýö (áóë÷èíãèéí
øèðõýãèéí äèàìåòð), áóë÷èíãèéí äîòîð õýñýãò òàðõñàí ººõíèé ñóäëóóä (àëàãëàëò) îðíî.

Áyë÷èíãèéí øèðõýãèéí äèàìåòð íü ¿õðèéí ¿¿ëäýð, íàñ, õ¿éñýýñ èõýýõýí õàìààðàõ
áºãººä òóõàéëáàë òóãàëûíõààñ íàñ ã¿éöñýí ¿õãèéí áóë÷èíãèéí øèðõýã 3-4 äàõèí òîì áàéäàã.
Õàðèí õýò òóðàíõàé ìàëûí áóë÷èíãèéí øèðõýãèéí õýìæýý òàðãàí ìàëûíõààñ áàðàã 2 äàõèí
áàãàñäàã áîëîâ÷ ìàõ íü õàòóó õýâýýð áàéäàã. Ó÷èp íü ò¿¿íä àãóóëàãäàæ áàéãàà õîëáîã÷
ýä¿¿äèéí õaìæýý èë¿¿ áàéäàã áàéíà.
Ìàõíû áèîëîãèéí òºãñ ÷àíàð íü öîãö øèíæ òýìäã¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîõ áºãººä
òýäãýýðýýñ õàìãèéí ÷óõàë íü ò¿íèé ø¿âòýí õ¿÷ë¿¿äèéí á¿ðýëäýõ¿¿í, áèîëîãèéí èäýâõò ÷àíàð,
áèå ìàõáîäèä àøèãëàãäàõ ò¿âøèí, øèìò ÷àíàð, ãàäààä òºðõ áàéäàë áîëíî. Åð íü ìàõíû õ¿íñ
òýæýýëèéí òºãñ òºãºëäºð áîëîí øèìò ÷àíàð íü ò¿¿íä àãóóëàãäàæ áàéãàà øèìò áîäèñóóäààð
òóõàéëáàë óóðàã, ººõ òîñ, í¿¿ðñ-óñ, âèòàìèí ýðäýñ áîäèñóóäûí áèå ìàõáîäèä íºëººëºõ
÷àäâàðààð òîäîðõîéëîãäîæ áàéäàã. ªºðººð õýëáýë ìàõàíä áèîëîãèéí øèìò áîäèñ àëü áîëîõ
ýëáýã áàéõ òóòàì ò¿¿íèé øèìò ÷àíàð òºäèé÷èíýý ºíäºð áàéäàã.

¯õðèéí ìàõíû á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí 72-80%-èéã ÷èéã, 18-25 îð÷èì õóâèéã õóóðàé
áîäèñ ýçëýíý. Õóóðàé áîäèñûí 18-22%-èéã óóðãèéí áîäèñ, 0.5-3.5%-èéã òîñ, 1.0-1.7%-èéã óóðãèéí
áèø õàíäëàã áîäèñ, 0.7-1.2%-èéã í¿¿ðñ-óñ, 0.8-1.8%-èéã ýðäýñ áîäèñ ýçýëíý.

ªíºº ¿åä ãóëóóç ìàõíû 10-12%-èéã ººõ ýçýëæ òýð íü áóë÷èí ìàõàíä æèãä àëàãëàí
òàðõñàí áàéâàë õàìãèéí ÷àíàðòàé ìàõàíä òîîöîãäîõ áîëæýý. Èéìýýñ ñàúí ÷àíàðûí ìàõ íü
ø¿¿ñëýã 纺ëºí, íàðèéí øèðõýãòýé, óóðàã ýëáýãòýé (18-20%) áàéõ ¸ñòîé. Èéì ñàéí ÷àíàðûí
ìàõûã ìàõíû ¿¿ëäðèéí ýð÷èìòýé áîéæóóëñàí ºñâºð ¿õðýýñ áýëòãýõ áîëîìæ áèé. Ò¿¿í÷ëýí óóðàã
ººõ òîñíû õàðüöàà 1:0,6 áóþó 1:0,8 îð÷èì áàéâàë ÷àíàp ñàéòàé ìàõàíä òîîöîãäîíî. Áóë÷èí
õîîðîíäûí áóþó áóë÷èíãèéí øèðõýã¿¿äèéí õîîðîíäîõ ººõºí õóðèìòëàë íü ìàõíû àëàãëàõ
íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, ìàõíû ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòèéã äýýøë¿¿ëíý.

Ìàõíû àìòëàã ÷àíàð íü ò¿¿íä àãóóëàãäàæ áàéãàà äàâñ ººõ òîñ, õàíäëàã
áîäèñóóäààð òîäîðõîéëîãäîæ áàéäàã. Óñàíä îðñîí ìàõ àìò ÷àíàðàà àëääàã. Өºðººð õýëáýë
ìàõíû àìòëàã ÷àíàðûã á¿ðýëä¿¿ëýã÷ áîäèñ íü óñàíä óóñäàã áîäèñóóä áàéäàã. Ìàëûã äºíãºæ
íÿäàëñíû äàðàà ìàõûã íü øóóä õ¿íñýíä õýðýãëýõýä àìò ìóóòàé õàòóóâòàð, øºë íü áóëèíãàð
áàéäàã. Õàðèí ò¿¿íèéã çàãñààæ íèëýýä óäààí áàéëãàñíû äàðàà õîîëîíä õýðýãëýõýä ñàéõàí àìò
¿íýðòýé, 纺ëºí, õàìàð öîðãèì ñàéõàí øºëòýé áîëäîã. ĺíãºæ íÿäàëñàí ìàëûí ìàõ õàòóóðàõ
áºãººä 1 õîíîãèéí äàðààãààñ ìàõíû áóë÷èíãèéí ýä¿¿ä ñóëàð÷, 纺ëºí àìò, ¿íýð ñàéòàé áîëîõ
áºãººä ýíý íü ìàõ çàãñàæ áàéãààãèéí øèíæ þì. Ìàëûã àìüä áàéõ ¿åä áóë÷èíãèéí ýä¿¿äèéí ðÍ –
íü 7,3-7,5 áàéõ áºãººä íÿäàëñíû äàðàà 7 áîëòëîî áóóð÷ öààøèä çàãñàõ ÿâöàä 5,5-5,8 áîëäîã.
Íÿäàëñíû äàðàà áóë÷èíãèéí ýä¿¿äèéí ðÍ áóóð÷ áàéãàà íü áóë÷èíãèéí ãëèêîãåíèé çàäðàëûí ¿ð
ä¿í áºãººä èíãýñíýýð ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñýæ (ãëèêàëèç) ìàõíû àìòëàã áàéäàë äýýøèëäýã. Ìàõíû
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 50 -
ãîë õýñýã íü áóë÷èíãèéí ýä þì. Áóë÷èíãèéí ýäèéí ¿íäñýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü áóë÷èíãèéí
øèðõýã¿¿ä áàéäàã. Áóë÷èíãèéí ýäèéí øèðõýíöýð íü óóðãèéí óòñàðõàã ìîëåêóëóóäààñ òîãòîæ
ººð õîîðîíäîî çýðýãöýí îðøäîã. áóë÷èíãèéí ýäèéã ãàðàë ¿¿ñýë, á¿òýö òîãòîö ôèçèîëîãèéí
îíöëîã ÷àíàðààð íü ãºëãºð áà õºíäëºí ñóäàëò áóë÷èí ãýæ 2 õóâààäàã.



Áóë÷èíãèéí øèðõýãèéí äîòîð í¿¿ðñ-óñ, ººõíèé òºðëèéí áîäèñ àãóóëàãäàõààñ ãàäíà ãîë
ñóóðèéã óóðàã ýçëýíý. Õºíäëºí ñóäàëò áóë÷èíãèéí íàðèéí á¿ä¿¿í óðò áîãèíî íü ìàëûí ¿¿ëäýð
òóñ á¿ðä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã.Òóõàéëáàë ìîíãîë ¿õðèéí õîíãîíû ìàõíû áóë÷èíãèéí øèðõýã
24 ìèêðîí áàéõàä ñèììåíòàë õ ìîíãîëûí ýðëèéç ¿õðèéíõ 29 ìèêðîí (1ìì-èéã 1000 õóâààñíû
íýãèéã ìèêðîí ãýõ) áàéäàã. Áóë÷èíãèéí ýä (äàí ìàõ) íü õ¿íñ òýæýýëèéí øèìò ÷àíàðààðàà áóñàä
ýä¿¿äýýñ äàâóó, ººðººð õýëáýë õ¿íèé áèå ìàõáîäèä ÷óõàë øààðäëàãàòàé áèîëîãèéí èäýâõè á¿õèé
ø¿âòýí õ¿÷èë, âèòàìèí, òîñíû õàíàñàí õ¿÷èë, ÿíç á¿ðèéí ýðäýñ áîäèñîîð áàÿëàã áàéíà.

Ìàõíû õàòóó 纺ëºí áàéõ íü ãîë òºëºâ ò¿¿íä àãóóëàãäàæ áàéãàà õîëáîã÷
ýä¿¿äèéí õýìæýýíýýñ øàëòãààëíà. Ò¿¿í÷ëýí áóë÷èíãèéí øèðõýãèéí áîëîí áóë÷èíãèéí
çàíãèëààíóóäûí äèàìåòð, áóë÷èí ìàõàí äàõü ººõëºã ýä¿¿äèéí òàðõàëò çýðýã íü ìàõíû õàòóó
纺ëºíä èë¿¿ íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Ìàõíû ýíý ÷àíàðò ¿õðèéí ¿¿ëäýð, ýäëýãäñýí áéàäàë, íàñ, õ¿éñ,
áîðäîæ òàðãàëóóëñàí áàéäàë íºëººëíº. Òóõàéëáàë ºñâºð íàñíû áîëîí ñàéí áîðäîæ
òàðãàëóóëñàí ìàëûí ìàõ õàðüöàíãóé 纺ëºí áàéäàã.
Ìàõíû ø¿¿ñëýã ÷àíàð íü ò¿¿íèé ÷èéã øèíãýýõ (áàðèõ) ÷àäâàð, áóë÷èíãèéí äîòîîä
äàõü ººõíèé àãóóëàìæààð òîäîðõîéëîãäîæ áàéäàã. Ìàõíû ÷èéã áàðèõ ÷àäâàð ºíäºð áàéõ òóòàì
ò¿¿íèéã ÷àíàæ áîëîâñðóóëàõàä ø¿¿ñëýã ÷àíàðàà õàäãàëàõ íü èë¿¿òýé áàéíà. Ǻºëºí ìàõ
ø¿¿ñëýã ÷àíàð ºíäºðòýé áàéäàã.

Áóë÷èíãèéí ýä¿¿ä íü áàãö, áàãöààð íýãäñýí õºíäëºí ñóäàëò áóë÷èíãèéí øèðõýãèéã
¿¿ñãýäýã. Ýäèéí áàãöóóä íèéëæ áóë÷èíãèéí òîäîðõîé õýñã¿¿äèéã ¿¿ñãýäýã. Á¿õ òºðëèéí
áóë÷èíãóóä ºíãºí õýñãýýðýý õîëáîã÷ ýä¿¿äýýð á¿ðõýãäñýí áàéäàã. Çàëóó ìàëûí áóë÷èíãèéí
øèðõýã õºãøèí ìàëûíõààñ íàðèéí, áóõíûõ ¿íýý áîëîí øàðûíõààñ á¿ä¿¿í áàéäàã. Ãýâ÷
áóë÷èíãèéí øèðõýãèéí á¿ä¿¿í áàéõ íü òèéì ìàõ äàíäàà õàòóó áàéäàã ãýñýí îéëãîëò áèø þì.
Òóõàéëáàë ìàõíû ÷èãëýëèéí õýä õýäýí ¿¿ëäðèéí ¿õðèéí ìàõ ñ¿¿íèé ¿õðèéíõýýñ á¿ä¿¿í øèðõýãòýé
áàéäàã áîëîâ÷ áóë÷èíãèéí øèðõýã íü õºâñãºð, ººõëºãä¿¿ îðøèõóóíóóäûã èë¿¿ àãóóëñàí, òºãñ áóñ
óóðàã áàãàòàé ó÷ðààñ õàðüöàíãóé 纺ëºí áàéäàã àæýý.

Ãóëóóç ìàõíû ¿íäñýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü áóë÷èí, ººõ, ÿñ, õîëáîã÷ ýä¿¿ä áàéäàã.
ºñâºð íàñíû ìàëûí ìàõ íü íàñ ã¿éöñýí ìàëûíõòàé õàðüöóóëàõàä ÿñíû ýä¿¿äèéí ýçëýõ õóâü
ºíäºð, ººõëºã ýä¿¿äýýð õàðüöàíãóé áàãà áàéäàã áîë ìàõíû ÷èãëaëèéí ¿õðèéí ìàõ íü õ¿íñíèé à÷
õîëáîãäîëòîé ýä¿¿äèéí (áóë÷èí, ìàõ, ººõ) ãàðöààð ñ¿¿, ñ¿¿-ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿¿ëäðèéíõýýñ äàâóó
áàéäàã.

Ìàëûí òºðºë, ¿¿ëäýð, íàñ, õ¿éñ, òýæýýë, òàðãà õ¿÷íèé áàéäëààñ øàëòãààëàí ººõ
õóðèìòëàãäàõ îíöëoã, á¿ðýëäýõ¿¿í ºí㺠¿íýð àìò áîëîí áóñàä øèíæ ÷àíàð íü ººð ººð áàéíà.

Ìàëûí òàðãà õ¿÷ íýìýãäýõ òóòàì ººõíèé ýä¿¿äèéí õóâü õýìæýý äýýøèëíý. ªºõ òîñ íü
õ¿íñ òýæýýëä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áºãººä áèå ìàõáîäèéí ýíåðãèéí ñîëèëöîî ò¿¿íèé ýð÷
õ¿÷èéã íýìýãä¿¿ëíý. Òóõàéëáàë 1ã ººõ áèå ìàõáîäèä èñýëäýí çàäðàõ ¿åä 9,3 êàëîðè äóëààí
èë÷èéã ÿëãàðóóëíà. ¯õðèéí ººõíèé 73-94 % íü òîñ, 2-21,0 %-íü óñ, 0,8-4%-íü óóðàã, 0,2-1,0%- íü
ýðäýñ áîäèñ áàéõ áºãººä 40-50°-ä õàéëæ, 30-38°-ä öàðöàíà. ¯õðèéí ººõíèé 53-60%-èéã õàíàñàí
òîñíû õ¿÷èë ýçëýõýýñ ãàäíà ¿õðèéí ººõ íü õ¿íèé áèå ìàõáîäèä 92,4-95,2% õ¿ðòýë áîëîâñîð÷
øèíãýíý .

Ìàëûí òºðºë òàðãà õ¿÷íèé áàéäëààñ õàìààð÷ ãóëóóç ìàõíû íèéò æèíãèéí 9,7-
12,4%-èéã õîëáîã÷ ýä ýçëýíý. Õîëáîã÷ ýä áîë õ¿íñ òýæýýëèéí øèìò ÷ýíàðààð ìóó, ìàõûã õàòóó,
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 51 -
õàëüñàðõàã áîëãîõ áºãººä ò¿¿íèé õèìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä óñ 57-62,9% -èéã óóðàã 21- 38% - èéã,
òîñëîã 1,0-3,3%-èéã, ýðäýñ áîäèñ 0,5- 0,7% áàéíà.

Мàõàí àøèã øèìèéí áóñàä ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí àäèë ìàõíû õèìèéí íàéðëàãà èë÷ëýã ÷àíàð íü
îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýð íºõöºëäºæ áàéäàã. Ìàëûí íàñ àõèõ òóòàì ò¿¿íèé ìàõàíä óñ, óóðàã ýðäñèéí
õýæýý õàðüöàíãóé áóóð÷, ººõ òîñíû àãóóëàìæ äýýøèëäýã. ªñâºð íàñíû îõèí ìàë íü èæèë íàñíû
õºíãºëñºí áîëîí õºíãºëºã人ã¿é ýð ¿õðýýñ ººõ òîñîîð èë¿¿ áàéäàã áîë ñàéí áîðäîãäñîí ¿õðèéí
ìàõ õàãàñ áîðäñîí þìóó áîðäîîíä îðóóëààã¿é ¿õðèéíõýýñ óñ áàãàòàé, õàðèí íèëýýä ººõëºã,
èë÷èò ÷àíàð ºíäºðòýé áàéíà.


Ìàõíû ¿õðèéí ýäèéí çàñàã, ìåíåæìåíòèéí àñóóäëóóä.
Çàõ çýýëèéí ºðñºë人íèé øàëãàðàëûã á¿ðýí äàâæ ÷àäàõóéö ÷àíàð ñàéòàé, ýðýëò
ºíäºðòýé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèãòàé àæèëëàõ ÿâäàë áîë ôåðìåðèéí
àæ àõóéí ¿íäñýí çîðèëò áàéäàã. Ôåðìåðèéí àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà íü õ¿ì¿¿ñ, íèéãìèéí ýðýëò
õýðýãöýýíä íèéöñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ ò¿¿íä ÷èãëýãäñýí ¿éë÷èëãýý ÿâóóëæ àøèã îðëîãîî
íýìýãä¿¿ëýõ ÷èã õàíäëàãààð òîäîðõîéëîãäîíî.

Àìåðèêèéí íýðò ýðäýìòýí Ïèòåð Äîðàêêà àæ àõóéí ¿íäñýí çîðèëãî íü
¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé áàéõ ÿâäàë ãýæýa. ªºðººð õýëáýë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé áàéíà. Гýäýã íü ôåðìåðèéí àæ
àõóéí ÷óõàë ýëåìåíò áîëäîã. Èíãýõëýýð àëü ÷ ÷èãëýëèéí ôåðìåðèéí àæ àõóé íü àøèã îëæ îðøèí
òîãòíîõ, õºãæèí äýâæèõèéí òóëä ¿ðãýëæ òåõíèê, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë õèéæ óðüä ºìíº
áàéãààã¿é øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã áèé áîëãîæ ò¿¿íèéã õóäàëäàí àâàõ, øèíý
õýðýãëýã÷äèéã òàòàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã.

Ôåðìåðèéí àæ àõóéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëò áóþó ìåíåæìåíò íü ººðèéíõýý àæ
àõóéã ýðõëýí õºòëºõ ¿çýë áàðèìòëàë, ÷èãëýë çîðèëãîî çºâ òîãòîîæ, ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõ
àðãà çàìûã òîäîðõîé áîëãîæ, õýðýãæ¿¿ëýõ íºõöºë áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Çàõ çýýëèéí
õàðèëöààòàé îðíóóäàä ôåðìåðèéí àæ àõóé ýðõëýã÷äèéí äóíä øèð¿¿í ºðñºë人í ÿâàãääàã ó÷ðààñ
òýä àæ àõóéäàà ÿìàãò øèíý÷ëýë õèéæ, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ ¿ð
àøãàà äýýøë¿¿ëýõèéí òºëºº áàéíãà òýì¿¿ëýí àæèëëàæ áàéäàã. Ýä¿ãýý äýëõèé åðòºíöºä õºäºº
àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãîë ¿éëäâýðëýã÷ íü äýëõèéí õ¿í àìûí 1/4 íü áîëîõ òýðáóì îð÷èì õ¿í
àìûã õàìàðñàí ºðõèéí àæ àõóé áîëæ áàéíà. Õºãæèíã¿é îðíóóäàä ôåðìåðèéí ºðõèéí àæ àõóéí
áèåò õýìæýýã íýã àæ àõóéä íîãäîõ ýäýëáýð ãàçðûí õýìæýýãýýð òîäîðõîéëäîã áîë ýäèéí çàñãèéí
õýìæýýã íü áîðëóóëàëòûí îðëîãî áóþó àøãààð íü èëýðõèéëäýã.

Ìàõíû ¿õðèéí ôåðìåðèéí àæ àõóúí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ ãîë õ¿÷èí
ç¿éë íü 100 ýõýýñ áîéæóóëàõ òóãàëûí òîîã îëøðóóëàõ, òóãàë ºñâºð ¿õðèéí æèíã ýð÷èìòýé
íýìýãä¿¿ëýõ ÿâäàë ìºí. ¯õðèéí ìàõ ¿éëäâýðýëèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèé ººðèéí ºðòãèéã
õÿìäðóóëàõ ÷óõàë àðãà õýìæýý áîë ìàõíû ¿õðèéí òóãàë, ºñâºð ¿õðèéã ýð÷èìòýé ºñãºí áîéæóóëàõ
ÿâäàë þì. ªñâºð íàñàíä íü apvuumaú ºñãºí áîéæóóëñíààð ýð÷èì ìóóòàé áîéæóóëæ áàéãààãààñaa
íýã òºðëèéí òýæýýë àøèãëàæ áàéãàà íºõöºëä ãýõýä ë 35%-èàð èë¿¿ ìàõ ¿éëäâýðëýäýã áàéíà.
Ìàõíû òºðºëæñºí ¿¿ëäðèéí ¿õðèéã ýð÷èìòýé àðãààð ºñãºí áîéæóóëàõàä 15-18 ñàðòàéäàà 400-
500êã, çàðèì øèëìýë ìàë 500-550êã æèíä õ¿ðäýã.

Ìàõíû ¿õðèéã 1.5 íàñ áóþó 15-18 ñàðòàéä íü íÿäëàãûí êîíäèöèä õ¿ðòýë ýð÷èìòýé
ºñãºí áîéæóóëàõ íü ÷óõàë. Èíãýñíýýð 1 ºâºë, 2 çóíû óëèðëûí ìàëëàãàà øààðäàãäàõ áºãººä çóíû
áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààã óðò õóãàöààãààð àøèãëàõ áîëîìæ îëãîæ áàéãàà íü ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí
ººðèéí ºðòãèéã õÿìäðóóëàõ íºõöëèéã áèé áîëãîäîã.

Òóãàëûã õºõ¿¿ë ¿åä íü ýð÷èìòýé ºñãºæ àíõíû ºâºëä íü äýýä çýðãýýð òýæýýõ, ºñºæ
ã¿éöñýíèéõ íü äàðàà áýë÷ýýðýýð òàðãàëóóëàõ àæëûã ñàéòàð çîõèîí áàéãóóëàõ òýäãýýðèéã
ìàõàíä áýëòãýõ õóãàöààã æèë õàãàñ õ¿ðòýë õóãàöààãààð áîãèíîñãîí ýäãýýð ìàëààñ õ¿íñíèé
õàìãèéí ºíäºð øààðäëàãà õàíãàæ ÷àäàõóéö á¿òýýãäýõ¿¿í àâ÷ vàôíà.
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 52 -

Ìàõíû ìàë õè÷íýýí áîãèíî õóãàöààíä òàðãà õ¿÷ àâ÷, àâñàí òàðãà õ¿÷ íü õè÷íýýí
ñàéí áàéõ òóòàì ò¿¿íä çàðöóóëàõ õºäºëìºðèéí çàðäàë èõýýõýí áàãàñàæ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ººðèéí
ºðòºã íü òºäèé÷èíýý áóóðàõ áîëíî.

Ìàõíû çîðèóëàëòààð áóõàí áÿðóó, îõèí áÿðóó, õºíãºëñºí ýð áÿðóóã ÷ áîéæóóëæ
áîëíî. Áóõàí áÿðóó íü îõèí áîëîí õºíãºëñºí áÿðóóã áîäâîë èë¿¿ ºñºëò ò¿ðãýíòýé áàéäàã.
Òóõàéëáàë áóõàí áÿðóóíû æèí æèëèéí íàñòàéäàà 15-20êã-ààð, õàðèí æèë õàãàñòàéäàà ººõ
áàãàòàé 20-30êã öýâýð ìàõààð èë¿¿ áàéäàã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 1êã æèíãèéí íýìýãäýëä çàðöóóëàõ
òýæýýëèéí õýìæýýãýýð õºíãºëñíèéãýý áîäâîë áóõàí áÿðóó íü 5-10%-èàð äîîãóóð áàéíà. Ãýõäýý
íºãºº òàëààñ áóõûã áîäâîë õºíãºëñºí ýð ¿õýð íü òàéâàí, òýäãýýðèéã àð÷èëæ ìàëëàõàä
õºíãºëºëòòýé áàéäãuúã õàðãàëçàæ ¿çýõ íü ÷óõàë.



Åð íü ºâëèéí óëèðàëä ¿íý õÿìäòàé òýæýýëýýð òýæýýæ òàðãà õ¿÷èéã íü áóóðóóëàõã¿éãýýð
îíä îðóóëààä çóí íü áýë÷ýýðýýð äýýä çýðãèéí òàðãà õ¿÷ àâàõóóëæ ìàõàíä áîðëóóëàõ íü ç¿éòýé.
ªñºëò õºãæèëò ìóóòàé ºñâºð ¿õðèéã áîðäîõîä óðò õóãàöàà, òýæýýë, õºðºíãº, õ¿÷ õºäºëìºðèéã
èë¿¿òýé çàðöóóëæ áàéæ òîäîðõîé æèí, êîíäèöèä õ¿ðãýõ áîëäîã. Èéì ó÷ðààñ òóõàéí ñ¿ðýãò
ºñºëò õºãæèëòèéí òîäîðõîé êîíäèöèä õ¿ðýýã¿é òóãàë, ºñâºð ¿õýð áàéëãàõã¿éã ýðìýëçýõ íü
÷óõàë. ªñâºð ¿õðèéã ìàõàíä çîðèóëàí áîéæóóëàõíû ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã íü õºäºëìºð çîõèîí
áàéãóóëàëò, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíèê òåõíîëîãè, ÿìàð íàñíû ìàëûã áîðäîæ õýäèé õýìæýýíèé æèí
íýìýãä¿¿ëæ ÷àäñàí, òýæýýëèéí æîðûí ººðèéí ºðòºã çýðýã õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ øàëòãààëíà.

Äýýð äóðäñàí÷ëàí õºíãºëººã¿é ºñâºð íàñíû ýð ¿õðèéã ýð÷èìòýé àðãààð ºñãºí
áîéæóóëæ, áîðäîæ òàðãàëóóëàõàä õºíãºëñíèéãýý áîäâîë èë¿¿ ýð÷èìòýé ºñºæ æèíãýý
íýìýãä¿¿ëýõ áºãººä àìüäûí æèí íü íÿäëàõ ¿åä 10-15%-èàð èë¿¿ áîëäîã. Òýäãýýðýýñ õàðüöàíãóé
èõ ìàõ, õ¿íä æèíòýé øèð ãàðàõ áºãººä 1êã æèíãèéí íýìýãäýëä çàðöóóëæ áàéãàà òýæýýëèéí
õýìæýý 5-12%-èàð áàãà áàéäàã.

Ýíý íü õºíãºëñºí ìàëûí áîäèñûí ñîëèëöîîíû ýð÷èì áóóð÷, áèå ìàõáîäü äàõü
óóðãèéí õóðèìòëàë áàãàñàæ, ººõëºã ýä¿¿äèéí õóðèìòëàë íýìýãäýí ýöýñòýý õîíîãèéí íýìýãäýë
æèí íü áóóð÷, òýæýýë òºëºõ ÷àäâàð áàãàñàæ áàéãààãààð òàéëáàðëàãäàíà.

Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿õðèéí ¿íäñýí ñ¿ðãèéí (áóõ, ¿íýý) á¿õ çàðäàë òóãàëûí ºðòºãò
øèíãýõ ó÷ðààñ áîéæóóëàõ òóãàëûí òîî æèíã áóóðóóëàõã¿éãýýð áóõ, ¿íýýã àëü áîëîõ õÿìä àðãààð
òýæýýæ ìàëëàõ õýðýãòýé. Òóãàëûã 6-7 ñàðòàéä íü ýõýýñ ÿëãàõ íü ¿íýýíèé òàðãà õ¿÷èéã ã¿éöýýæ
òîãòîîõ, õýýë õàìãààëàõ, ¿íýý áÿðóóíû ºâºë, õàâðûí àæèëëàãààã íýã ÷èãëýëòýé áîëãîæ
õºäºëìºðèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, àæëûí á¿òýýìæèéã ñàéæðóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Õàðèí
òóãàëûí ºñºëò õºãæèëò õàíãàëòã¿é, ýõýýñ ÿëãàãäàõäàà æèí áàãàòàé áîëîõ òóñìàà ò¿¿íèéã
ºñãºí áîéæóóëàõ õóãàöàà íü ñóíæèð÷ ìàõ ¿éëäâýðëýëèéí ¿ð àøèã áàãàñàíà.

Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿íýýã 2-ð ñàðûí äóíä ¿åýñ 5-ð ñàð õ¿ðòýë áàãòààæ òºëë¿¿ëýõ íü
æèëèéí äºðâºí óëèðàëä á¿õ ¿õðèéí òýæýýë, ìàëëàãààíû çàðäëûã áýë÷ýýð ò¿øèãëýí õÿìäðóóëàõ,
íºãººòýéã¿¿ð ñ¿ðãèúí íºõºí ¿éëäâýðëýëèéã ñàéæðóóëàõ, òóãàë, ºñâºð ¿õðèéã õÿìä àðãààð
áîéæóóëàõ íºõöºë áîëäîã. Åð íü ìàõíû ¿õðèéí àøèã øèìèéã äýýøë¿¿ëýõ, ñóâàéðàëò, õýýë õàÿëò
áîëîí ¿õýë õîðîãäëûã áàãàñãàõ àæëûã þóíû ºìíº ºñâºð íàñíû ¿õðéèí àð÷èëãàà ìàëëàãààã
ñàéæðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààãààð ýõýëíý.

¯éëäâýðëýëèéí ìåíåæìåíòèéã ñàéí çîõèîí áàéãóóëñàí àæ àõóéä ¿íýý á¿ðýýñ æèë
òóòàì 1 òóãàë áîéæóóëàõààð òîîöîæ òºëºâëºõºä ¿éëäâýðëýæ áàéãàà ìàõíû õýìæýý ýõ ñ¿ðãèéí
¿íýý á¿ðýýñ 120-130 êã-ä õ¿ðäýã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ¿íýýíèé ñóâàéðàëò ºíäºð, òóãàëûí áîéæèëò
60-70%-èàñ õýòýðäýã¿é ôåðìåðèéí àæ àõóéä ¿õðéèí ìàõ ¿éëäâýðëýë ñ¿ðãèéí á¿òöèéí òîëãîé
òóòàìä òîîöñîíîîð 2 äàõèí áóþó ººðººð õýëáýë 60-70 êã õ¿ðòýë õýìæýýãýýð áóóðäàã. Ìàõíû
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 53 -
¿õðèéã óëèðëûí ÷àíàðòàé òóãàëëóóëñíààð ñàðàâ÷ áóþó õÿìä òºñºð õºíãºâ÷èëñýí õýëáýðèéí
áàéðàíä ¿íýýã ìàëëàõ íºõöºë á¿ðääýã.

Ìàíàé îðîíä ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä ¿íýýã òóãàëëóóëàõ íýí òîõèðîìæòîé ¿å íü 2-
4 ñàð áîëíî. Ýíý õóãàöààíä òóãàëëàñàí ¿íýýíèé òóãàëûã ýõëýýð áîéæóóëàõ ¿å íü çóíû
áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíû òààëàìæòàé ¿åòýé äàâõöäàã. Èéíõ¿¿ õàâðûí òºëëºëòèéí ¿åä òóãàëûã
áýë÷ýýðýýð áîéæóóëàõààñ ãàäíà ¿íýýã áàéðàí ìàëëàãààíä îðóóëàõààñ óðüòàæ òóãàëûã ýõýýñ íü
ñàëãàæ ºâëèéí óëèðàëä ¿íýýã äàíãààð íü ìàëëàæ ¿íýýíèé àð÷èëãàà ìàëëàãààã õºíãºâ÷èëæ
çàðäëûã õÿìäðóóëíà.

Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿íýýíýýñ õè÷íýýí îëîí òºë àâàõ òóòàì òºäèé÷èíýý èõ
õýìæýýíèú ¿õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýíý. Áîéæóóëñàí òºëèéí òîîíîîñ áîðäîîíä îðóóëñàí òóãàëûí
ºðòºã ¿¿íòýé õîáîîòîéãîîð ñàëáàðûí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã á¿õýëäýý òîäîðõîéëîãäîíî.
100 ýõýýñ õ¿ëýýí àâàõ òºëèéí òîî 50% õ¿ðòýë áóóðàõàô ýöñèéí ä¿íãýýð òóãàëûí
ººðèéí ºðòºã 47%-èàð íýìýãääýã áàéíà. Èíãýõëýýð õýäèé÷èíýý öººí òºë áîéæóóëàõ òóòàì
òýäãýýðèéí ººðèéí ºðòºã òºäèé õýìæýýãýýð ºñäºã àæýý. Õàðèí òóãàëûí õîðîãäëûã 100-95%
õ¿ðòýë áàãàñãàâàë òóãàë íýã á¿ðèéí ºðòºã äºíãºæ 0,5%-èàð, 65-60% áîëãîâîë 1,0%-èàð 55-50%
áîë 1,7%-èàð òóñ òóñ íýìýãäýíý.

Ìàõíû ¿õðèúí àæ àõóé íü ¿ðæèë àøèã øèì, ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëòýýð îëîí îíöëîã
øèíæòýé ó÷ðààñ ò¿¿íèéã ìàë àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí áèå äààñàí ñàëáàð áîëãîí õºãæ¿¿ëæ
áàéíà.

Ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí íýã ¿íýýíä òóõàéí æèëä îéðîëöîîãîîð 113 õ¿í öàã çàðöóóëäàã
áîë õàðèí ìàõíû ¿õýðò ñ¿¿íèéõýýñ 2,75 äàõèí áàãà õ¿í/öàã çàðöóóëäàã àæýý. Ò¿¿í÷ëýí ìàõíû
¿õðèéí àæ àõóéí òåõíîëîãèéí äàâóó òàë íü òóãàëûã 7-8 ñàðòàé áîëòîë íü ýõëýýð áîéæóóëæ
ºñâºð ìàëûã àð÷èëæ ìàëëàõ õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã íèëýýä äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæ îëãîäîã ÿâäàë
þì. ̺í Êàíàäàä ìàõíû ÷èãëýëèéí òóãàëòàé íýã ¿íýýã ìàëëàõ òýæýýõýä æèëä ñ¿¿íèé ¿õðýýñ
áàðàã 10 äàõèí áàãà àæëûí öàã çàðöóóëäàã ãýñýí òîîöîî ãàð÷ýý. Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéä
õºäºëuºð çàðöóóëàëò õàðüöàuaóé áàãà áàéäàã íü ò¿¿íèé ýäèéí çàñãèéí ÷óõàë äàâóó ÷àíàð þì.
Ñóäëàà÷èä ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéã õàìãèéí õÿìä òýæýýëòýé á¿ñ íóòàãò õºãæ¿¿ëaõ íü ýäèéí
çàñãèéí õóâüä èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé ãýæ ¿çäýã áàéíà.

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí ýäèéí çàñãuúí ¿ð àøèã íü ãîë òºëºâ ýõëýýð áoéæóóëàõ ¿åèéí
çàðäëààð òîäîðõîéëîãäîæ áàéäàã. Ìàõíû ÷èãëýëèéí ¿ðæëèéí ¿íýýíèé ¿íäñýu á¿òýýãäýõ¿¿í íü
òóãàë áàéäàã áºãººä ýõ ñ¿ðãèéí á¿õ çàðôàë íü òóãàëûã ýõýýñ ñàëãàõ õ¿ðòýë òºëä çàðöóóëñàí
çàðäëûí õýìæýýãýýð èëýðõèéëýãäýíý. Ñóäëàà÷äûí òîãòîîñíîîð òóãàëûã ýõëýýð áàéæóóëàõ ¿åä
íèéò çàðäëûí òàë õóâü íü ¿íýýíèé ìàëëàãààíä íîãäîæ áàéãàà áºãººä ýíý çàðäëûí 80 øàõàì
õóâü íü mýæýýëä çàðöóóëàãäàæ áàéíà.

Åð íü ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí ¿éë àæèëëàãààíä ýäèéí çàñãèéí
øèíæèëãýý õèéñýí áàéäëààñ ¿çõýä ìàõíû ººðèéí ºðòãèéí 60%- íü òýæýýëèéí çàðäàëä, 20-25%-
íü àæèëëàõ õ¿÷íèé çàðäàëä íîãäîæ áàéíà. uéìä ìàõíû ¿õýð õºãæñºí îðíóóä ýõ ñ¿ðãèéí
ìàëëàãààíû çàðäëûã õÿìäðóóëàõàä èë¿¿ àíõààð÷ áàéãàà áºãººä ÿëàíãóÿà òýæýýëèéí ºðòãèéã
àëü áîëîõ õÿäðóóëàõ íü ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ ¿íäñýí àðãà
çàì ãýæ ¿çäýã.

Êàíàä, ÀÍÓ çýðýã îðíóóäàä ìàõíû ¿õðèéí ºâëèéí áýë÷ýýðò çîðèóëæ sóíû óëèðàëä õîøóó
áóóäàé òàðèàëààä íàìàð ýðò õàäàæ ¿ëäñýu õýñãèéã íü õàìãààëæ ºâëèéí áýë÷ýýðò àøèãëàäàã.
Õýðýâ èõ öàñ óíàñàí òîõèîëäîëä èéì áýýë÷ýýðèéã õàâàð ýðò àøèãëàõ çàìààð ìàõíû ¿õðèéí
òýæýýëèéí çàpäëûã áóóðóóëäàã. Êàíàäûí òàë õýýðèéí á¿ñýä ºâëèéí óëèðàëä 1 ¿íýýíä (150-160
õîíîã) 80-100 êã ¿ð òàðèà, 1,6-2,2 òí á¿ä¿¿í òýæýýë, óóðãèéí ãàðàëòàé íýìýãäýë òýæýýë 50 êã-ã
àøèãëàäàã.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 54 -
Ýð÷èìòýé àðãààð áîðäñîíîîñ ìàõíû ¿õðèéã îòðîîð ìàëëàæ òàðãàëóóëàõàä íýãæ
íýìýãäýë æèíä çàðöóóëàõ ººðèéí ºðòãèéí õýìæýýã 5-10 äàõèí áóóðóóëæ, õºäºëìºðèéí
á¿òýýìæèéã íü 3-4 äàõèí íýìýãä¿¿ëäýã áàéíà. Áýë÷ýýðýýð ìàëëàæ òàðãàëóóëàõ íü ýð÷èì õ¿÷íèé
íººöèéã õýìíýæ ìºí áóóö èõýað õóðèìòëàãäàõ ò¿¿íèéã àðèóòãàæ óñòãàõ øààðäëàãà ãàðäàãã¿é
ó÷ðààñ áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõàä íààøòàé íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.

Ìàõíû ¿õðéèí àæ àõóéí òåõíîëîãèéí ÷óõàë õýñýã íü õàøààëñàí áýë÷ýýðò õàðèóëæ
ìàëëàõ ÿâäàë þì. Ýíý àðãà íü õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã èõýýõýí äýýøë¿¿ëäýã áàéíà. Õàøààëñàí
áýë÷ýýð àøèãëàñíààð àæèë÷äûí õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ ¿ðæëèéí áóõàí áÿðóóíû ìàëëàãààíä 1.6
äàõèí, ãóíæèíä 2,5 äàõèí, äºíæèíä 2.9 äàõèí, ¿íýýíä 2.8 äàõèí äýýøèëäýã áîëîõûã ýðäýìòýä
òîãòîîñîí áàéíà

Æèæèã ôåðìåðèéí àæ àõóé íü ¿õðèéí ìàõ ¿éëäâýðëýõ çîðèëãîîð òàðèìàëæóóëñàí
áýë÷ýýð àøèãëàõûí çýðýãöýý àøèãëàõàä íèëýýä òºâºãòýé ãóó æàëãà, çàìûí õàæóóãèéí çóðâàñ,
æèæèã ãîë, íóóð, òàòàì îð÷ìûí áýë÷ýýðèéã á¿ðýí àøèãëàõ íºõöºë á¿ðäýõ ó÷èð ýäèéí çàñãèéí
õóâüä ¿ð àøèãòàé áàéäàã. Õàðèí ìàõíû ¿õðèéã òàðèìàë áýë÷ýýðò èäýýøë¿¿ëýõýä ºâñ
àøèãëàëòûí êîýôôèöèåíò 60-65%-èàñ õýòýðäýãã¿é, ººðººð õýëáýë ºâñíèé 35-40% íü
àøèãëàãäàõã¿é ¿ëääýã. Õàðèí òýæýýëèéí îíãîöîíä òàâüæ ºãºõºä íîãîîí òýæýýë àøèãëàëòûí
êîýôôèöèåíò 90-95% õ¿ðòýë äýýøèëíý. Èéìä íîãîîí ºâñèéã õàäàõ, 纺æ òýýâýðëýõ, òýæýýõòýé
õîëáîãäñîí çàðôëóóä íýìýãäýõ áîëîâ÷ ìàëûí æèíãèéí ºñºëòèéí ººðèéí ºðòºã ºñäºãã¿é áàéíà.


Òýæýýëèéí ÷àíàð, òåõíîëîãè àðãà àæèëëàãààã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, èäýìæèéã
ñàéæðóóëàõ àðãà çàìûí íýã íü òýæýýëèéã õîðãîëæèëæ õýëáýðæ¿¿ëýõ áóþó øàõìàë áàéäëààð
òýæýýõ ÿâäàë þì. Èéíõ¿¿ òýæýýëèéã õýëáýðæ¿¿ëýõ íü ò¿¿íèéã õàäãàëàõ, òýæýýõýä õàÿãäëûã
áàðàã á¿ðýí àðèëãàæ, áýëòãýõ òàðààæ ºãºõ àæèëëàãààã ìåõàíèêæóóëàõ, àâòîìàòæóóëàõ
áîëîìæ á¿ðä¿¿ëíý.

Ìàõíû ¿õðèéã 1,5-2 íàñòàéä íü ìàõíû çîðèóëàëòààð áîðëóóëàõ íü çîõèñòîé
áàéäàã.
Ýíý íü èéì íàñíû ìàë íýãæ æèíãèéíõýý íýìýãäýëä íàñ ã¿éöñýí ìàëûã áîäâîë
íèëýýä áàãà òýæýýë çàðöóóëäàãòàé õîëáîîòîé þì. ªºðººð õýëáýë ºñâºð ìàëûí æèíãèéí ºñºëò
íü óóðãéèí íºëººãººð áèé áîëäîã áîë íàñ ã¿éöñýí ìàëûíõàä ººõëºã ýä¿¿äèéí ºñºëò äàâàìãàéëæ
ýíý íü ìàõáîäèä ¿¿ñýæ õóðèìòëàãäàõäàà èõ õýìæýýíèé øèìò áîäèñ øààðääàãààð
òàéëáàðëàãäàíà.

Ìàõíû ºñâºð ¿õðèéã íÿäëàõ òîõèðîìæòîé íàñ, õóãàöààã òîãòîîõäîî òóõàéí á¿ñ
íóòãèéí áàéãàëü ýäèéí çàñãèéí íºõöºë, áýë÷ýýðèéí ìàëëàãàà, îòîðëîëò, áîðäîëòûã çîõèîí
áàéãóóëñàí áàéäàë, ìàëûí ºñºëò, àìüäûí æèí, ìàëûí òàðãà õ¿÷èéã õàðãàëçàíà. Íÿäëàõ ¿åèéí
áèîëîãéèí õàìãéèí òîõèðîìæòîé íºõöºë íü ºñâºð ¿õýð äýýä çýðãéèí òàðãà õ¿÷ àâ÷ àìüäûí
æèíãýýð 320-380êã æèíä õ¿ðýõ 1.5-2 íàñòàé áîëîõ ¿å þì. Ýíý íü ºñâºð ¿õýð àìüäðàëûíõàà àíõíû
æèëä õàìãèéí ýð÷èìòýé ºñºõ áºãººä õî¸ð äàõü æèëä àíõíû æèëèéíõýý æèíãèéí 70%, 3 äàõü
æèëäýý 2 äàõü æèëèéíõýý æèíãéèí äºíãºæ 50%-òàé òýíöýõ æèí íýìýãä¿¿ëäýãòýé õîëáîîòîé þì.
Ãýâ÷ 1,5 íàñàíä íü 350êã-ààñ äýýø æèíä õ¿ðãýõèéí òóëä ò¿¿íèú õîíîãèéí äóíäàæ ºñºëòèéã
á¿õèé ë õóãàöààíû òóðøèä 650 ãð-ààñ äýýø õýìæýýíä áàéëãàõ ¸ñòîé.

¯õðèéí æèíãèúí íýìýãäëèéí ººðèúí ºðòºã íü òýæýýëèéí çàðäàë, íýìýãäýë æèíãèúí
õýìæýý, òýæýýë íºõºõ ÷àäâàð çýðãýýñ øàëòãààëàí ÿíç á¿ðèéí íàñ õ¿éñèéí ìàëä õàðèëöàí
àäèëã¿é áàéäàã. ¯õýð áîðäîëòûí àæëûí ¿ð ä¿íã äîð á¿ð íü òîîöîæ ¿íýëãýý ºã÷ áàéõ íü
áîðäîëòûí ¿ð íºëººã äýýøë¿¿ëýõýýñ ãàäíà ìàõ ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä öààøèä
÷óõàì ÿìàð àðãà õýìæýý àâàõ, ìàë áîðäîõ òåõíîëîãèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òàëààð àíõààð÷
àæèëëàõàä à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Áîðäîîíû ¿ð ä¿íã ìàë íýã á¿ðýýð áîëîí íèéò áîðäîæ
áàéãàà á¿õ ìàëûí õýìæýýãýýð òîîöîæ ãàðãàíà.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 55 -
¯¿íä:
 Áîðäîæ òóøààñàí ìàëûí òîo
 Áîðäîõûí ºìíºõ æèí
 Áîðäñîí õóãàöàà
 Áîðäîõ õóãàöààíä íýìýãäñýí æèí
 Õîíîãèéí íýìýãäýë æèí
 Áîðäñîíû äàðààõ æèí
 Íÿäëàãûí ºìíºõ æèí
 Íÿäëàãûí æèí
 Íÿäëàãûí ãàðö

- Çàðöóóëñàí òýæýýëèéí òîîöîî: ªâñ, ñ¿ðýë, íîãîîí òýæýýë, àðâàé õîøóó áóäàà, õèâýã, áàãñàðìàë
òýæýýë, äàðø, ñïèðòèéí øààð, áóñàä òýæýýë, ýðäýñ íýìýãäýë á¿ãäèéã (òí, òí òýæýýëèéí
íýãæýýð) ãàðãàíà.

- Ìàë áîðäîõîä ãàðñàí íèúò çàðäëûí òîîöîî:

 Òýæýýëèéí çàðäàë - ºâñ, ñ¿ðýë, íîãîîí òýæýýë, àðâàé, õîøóó áóäàà, áàãñàðìàë òýæýýë, õèâýã,
øààð, ýðäýñ, óñàëãàà ãýõ ìýò á¿ãä.
 Øóóä çàðäàë – ìàë÷äûí öàëèí, öõàèëãààí, òýýâýð, ò¿ëø ìàëûí áàéðíû ýëýãäýë õîðîãäîë.
 Áîðäîõ ìàë õóäàëäàæ àâñàí çàðäàë
 Íèéò çàðäàë ãýõ ìýòýýð òîîöîæ ãàðãàíà.




Õ¿ñíýãò 19.
Ìàë áîðäîëòûí ¿ð ä¿íãéí òîâ÷îî

¯ç¿¿ëýëò Çàðöóóëñàí çàðäàë, îðëîãî
 Íýã ìàëä îíîãäîõ õýìæýý
-1òýæýýëèéí íýãæèéí ºðòºã
-1êã íýìýãäýë æèíä çàðöóóëñàí òýæýýë (ò/í)
-1êã æèíä çàðöóóëñàí òýæýýëèéí ºðòºã /òºã/
-1êã ìàõíû áîðëóóëàëòûí ¿íý /òºã/
-1êã íýìýãäýë æèíä çàðöóóëñàí òýæýýëèéí
àøèã, àëäàãäàë /òºã/

 Áîðäîîíû ¿ð àøèã
 -Áîðäîõ õóãàöààíû íèéò çàðäàë /òºã/
 -Áîðëóóëàëòûí á¿õ îðëîãî /òºã/
 -Àøèã /òºã/
 -¯éëäâýðëýæ áîðëóóëñàí 1ö ìàõíû
 ººðèéí ºðòºã /òºã/
 -1ö íýìýãäýë æèíãèéí ººðéèí ºðòºã /òºã/



Ìàõíû ÷èãëaëèéí ¿ðæëèéí ¿õýð áîéæóóëæ áîðëóóëäàã ôåðìåðèéí àæ àõóé íü
áàéíãûí òîäîðõoé õýðýãëýã÷, õóäàëäàí àâàã÷òàé áàéõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Àðèëæààíû
áèçíåñ íü ¿ðæëèéí àæ àõóéí òoaòâoðòoé àæèëëàõ, õºãæèõ ¿íäýñ áîëæ ºãäºã.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 56 -
¯ðæëèéí ¿õýð õóäàëäàí àâàõààð ñîíèðõîæ áàéãàà õýpýãëýã÷ íü ¿ðæëèéí ¿õýð
áîéæóóëäàã àæ àõóéä î÷èæ ãàçàð äýýð íü òàíèëöàõ çàìààð òóõàéí ñ¿ðãèéí òàëààð á¿ðýí
ìýäýýnnèéã îëæ àâíà. ¯ðæëèéí ìàëûí áèçíåñèéí ãîë àðãà íü òóõàéí ìàëûí ãàðàë ¿¿ñýë, àøèã
øèìèéí áîëîí ¿ðæèë àøèã øèìèéí ¿íýëãýý, øàëãàðóóëàëòûí ìàòåðèàë áîëîí õýðõýí
øàëãàðóóëñíàà áîäèòîé áàéäëààð õóäàëäàí àâàã÷èä õàðóóëàõ ÿâäàë þì. Ò¿¿í÷ëýí õóäàëäàã÷
òàëûí ôåðìåðèéí ýçýí õóäàëäàí àâàã÷èéí àæ àõóéí íºõöºë, ñ¿ðãèéí áaéäàëòàé òàíèëöàæ
òýäíèé ºìíº ÿìàð àñóóäàë òóëãàð÷ áàéãààã îéëãîõ íü ÷óõàë. Ãýõäýý ¿ðæëèéí ÷èãëýëòýé
ôåðìåðèéí àæ àõóéä áàéíãûí õóäàëäàí àâàã÷ áàéõ íü èë¿¿ à÷ õîëáîãäîëòîé ó÷ðààñ ¿íýõýýð
¿ðæëèéí ñàéí ìàëûã çàõ çýýëä ãàðãàñíààð öààøäàà ¿ðæëèéí ìàëûí áèçíåñèéí îð÷èíä èòãýë
¿íýìøèë õ¿ëýýõ íºõöºë á¿ðäýæ ºðñºëäºõ ÷àäâàð íü äýýøëýõ áîëíî
.
Ìàë ýìíýëãèéí àðãà õýìæýý.

Ìàë ýìíýëãèéí àðãà õýìæýý íü ìàõíû ¿õðèéã ºñãºõ, ò¿¿íèé àøèã øèìèéã
íýìýãä¿¿ëýõ, ¿¿ëäýð óãñààã ñàéæðóóëàõ, ¿õðýýñ ãàðàõ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõèéí
òóëä ýëäýâ ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ áà ýð¿¿ëæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýíý.

¯õðèéí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé äîòîîäûí çàõ çýýëèéí õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ,
ìàõíû ýêñïîðòûí õýìæýýã íýýìýãä¿¿ëýõ õàìãèéí ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë áîë ìàë àìüòíûã ýëäýâ
òºðëèéí õàëäâàðò áîëîí ïàðàçèò ºâ÷íººñ ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð ýð¿¿ë
àõóéí íºõöëèéã ñàéæðóóëàõ ÿâäàë þì.

Ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äýëõèéí çàõ çýýë äýýð èìïîðòëîã÷äûí ç¿ãýýñ õîðèã òàâèõ,
õÿçãààðëàëò õèéõ ãîë øàëòãààí áîëäîã ºâ÷íèéã åðºíõèéä íü ãîö õàëäâàðò À àíãèëëûí ºâ÷èí,
ìàëààñ õ¿íä õàëäâàðëàäàã çîîíîç ºâ÷èí ãýæ 2 á¿ëýãò õóâààæ ¿çäýã.




Ýäãýýð ºâ÷íººñ ìàõíû ¿õðèéã óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ àñóóäàë áîë ¿õðèéí ìàõ
¿éëäâýðëýë, ýêñïîðòûí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ ÷óõàë íºõöºë áîëæ ºãíº. Т¿¿íýýñ ãàäíà ¿õðèéí àæ
àõóéä æèë á¿õýí õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áîîì, äóóò õàâäàð, öóñàí õàëäâàðò ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ âàêöèí òàðèëãûã 4-ð ñàðûí 20-îîñ 6-ð ñàðûí 1-íèé äîòîð ìàõíû ¿xýðò õèéõ
øààðäëàãàòàé. Ò¿¿í÷ëýí èæ áàëíàä ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ òàðèëãûã òóãàëä 5, 6- ð ñàðä õèéõèéã
ìýðãýæèëòýíã¿¿ä çºâëºäºã áºãººä òóãàë, áÿðóó õºíãºëºõ àæëûã 5-ð ñàðûí
20-íû äîòîð áàãòàààæ ã¿éöýòãýõ íü ç¿éòýé. Çàðèì îðíóóäàä ìàõàíä çîðèóëæ
áoéæóóëàõ ìàõíû ¿¿ëäðèéí ýð òóãàëûã 4-5 ñàðòàéä á¿ð õºõ¿¿ë áàéõ ¿åä íü õºíãºëäºã áàéíà.

Эêòîïàðàçèòààñ ¿õðèéí àðüñ øèðýíä õàìãèéí èõ ãýìòýë õîð õîõèðîë ó÷ðóóëäàã íü ¿õðèéí
ãóóðòàëò þì. Àðüñíû ãóóðûã óñòãàõ õàìãèéí íàéäâàðòàé àðãà áîë ò¿¿íèéã ¿õðèéí áèå
ìàxáîäèîð ÿðãàõ ¿åä íü óñòãàõ çîðèëãîîð õèéäýã íàìðûí ýì÷èëãýý þì. Ýì÷èëãýýíä ÿíç á¿ðèéí
áýëäìýëèéã ¿õðèéí çîî íóðóóíû 2 òàëààð æèãä öîðãîäóóëàí ãîîæóóëàõ àðãûã ãîë÷ëîí õýðýãëýíý.
Íàìðûí ýì÷èëãýýíä îðñîí çàðèì ¿õýð õàâàð áàãà çýðýã ãóóðòàæ áîëíî. Òèéì ó÷ðààc ¿õýðò 3-ð
ñàðààñ ýõëýí òîãòìîë ¿çëýã õèéæ, ãóóðòñàí ìàëûã ýì÷èëíý.

Òàë õýýðèéí áýë÷ýýðò ìàë áýë÷ýýõýä í¿äíèé ºâ÷èíä íýðâýãäýõ íü ýëáýã áàéäàã.
Ò¿¿íèé øàëòãààí íü ìàëûí õºëººð áîñäîã øîðîî òîîñ, èíâàç ºâ÷èí, íàðíû õóðö ãýðýë çýðýã
áîëíî. Õýðýâ çîõèõ àðãà õýìæýý àâ÷ ýì÷ëýõã¿é áîë óã ºâ÷íººñ óëáààëàí òóãàëûí æèí áóóð÷,
òàðãà õ¿÷ýý àëäàí óëìààð í¿äíèé ýâýðëýã áîëîí ñàëñò á¿ðõ¿¿ëèéí ¿ðýâñýë áîëîí õ¿äýð÷ á¿ðýí
áóþó õàãàñ õàðààã¿é áîëîõîä õ¿ðíý.

Íÿëõ òóãàëûí õ¿éñýýð äàìæèæ ýëäýâ õàëäâàð ¿¿ñýæ áîëäîã. Èéìýýñ òóãàëûã
äºíãºæ ýõýýñ òºðºíã¿¿ò õ¿éã íü èîäîîð àðèóòãàæ õàëäâàðã¿éæ¿¿ëíý. Èíãýñíýýð 3-4 õîíîãèéí
äîòîð õ¿écíèé õýñýã õàòàæ 10-14 õîíîãò òàñàð÷ ýäãýðäýã.
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 57 -

¯íýýíä íèëýýä òîõèîëääîã ãèíåêîëîãèéí ºâ÷í¿¿äèéí ¿¿ñýõ øàëòãààí, êëèíèê øèíæ
òýìäýã, îíîø, ýì÷èëãýý, óðüä÷èëàu ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýã ìýäýæ õýðýãæ¿¿ëñíýýð õýýë õàÿëò
ñóâèàðàëòûã áàãàñãàæ ÷àäíà. Èéì ºâ÷èíä ãîë òºëºâ ¿òðýý óìàéí ýìãýã ¿ðýâñë¿¿ä îðäîã.

¯õðèéí ýð¿¿ë àõóéí õÿíàëòàä õàøàà áàéðûã çºâ áàéðëóóëàõ, áàðèõ ìàòåðèàëûã
ñîíãîõ, òàëáàéí õýìæýý ãýðýë, ñàëõèâ÷, ÷èéãèéã òîõèðóóëàõàä àíõààðíà. Ò¿¿í÷ëýí ìàëûí õàøàà
áàéð, óñ áýë÷ýýð, ìàë òýæýýõ, óñëàõ, ìàëëàõ àæèëëàãààíäàà ôåðìåð¿¿ä ººðñ人 ìàë ýìíýëãèéí
áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí áàéíãà õÿíàëò òàâüæ àðèóòãàõ, õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã
àâ÷ áàéõ øààðäëàãàòàé.

¯õðèéí áàéð õýâòðèéã ºäºð á¿ð öýâýðëýæ äýâñãýðèéí ºâñ ñ¿ðýë áîëîí òýæýýëèéí
¿ëäýãäýë çýðýã õîã íîâøèéã ìàëûí áóóö õààñòàé õîëèõã¿éãýýð ìàëûí áàéðíààñ 200 ìåòðèéí
çàéä îâîîëæ øàòààæ óñòãàõ áóþó í¿õýíä õèéæ áóëíà. Ò¿¿í÷ëýí òýæýýëèéã ÿëçðàõ, õºãöðºõ
õàðëàæ ìóóäàõààc õàuãààëàõ õýðýãòýé.

Төслийн шаардлага, үндэслэл
Зax saanuúu eueeauúu uexuenô uax yúnôeapnanuúa epaemaex, õonoecpouayú õonaox, uaxui
akcnopmia uauaaôyynax uaapônaaa syú Ācoop aapv õaúua. Яnauayna uaxui yxpuúu moo monaoúa
onupyynax, auua uuuuúu aapu vauapia ôaaunyynax, yôuiu caua caú»pyynax, xauaaanax ueu uúu
yxpuúa yp»yynax, ma»aax, õopôox õymaaaôaxyyu yúnôeapnax, xapaanaavôaô xypaax apaa sau,
mexuonoau ueue»ueumuúa õuú õonaou ynuaap õonoecpouyaú õonaox ui uaxui yxpuúu a» axyúu
mynaauôcau acyyôan ku.

Сyynuúu »unyyôaô uaniu moo monaoúu ecenm ôaauuncau xaôuú v uaniu maeaapnaa vauap
uxaap õyypv uaa» uanaac yúnôeapna» õaúaaa auua uuu, õymaaaôaxyyuuú aapu xau»aa ôoouun»,
uaeap õonou apnuús uaniu moo monaoú xopoaôcoop õaúua. Тyxaúõan, oôooauúuxia 1990 ouixmoú
xapiuyynõan, uaeap yynôpuúu yxpuúu mo 46.7 xyeuap, apnuús yxpuúu moo 23.6 xyeuap myc myc
õyypvaa
.
Өuuex cucmeuuúu yeô uaxui yxpuúa yp»yynôaa mepen»ceu a» axyú qepuyyô õonou yxap
õopôox uoauonõopyyô õaúayynaaôau a»unna» uaxui yxpuúa eceep uacauô ui apvuumaú
mexuonoauop ecaeu õoú»yyn» õaúe.

Мauaú ync 1980 oui yeô uuúmôaa 379.5 unuaau mouu uax, yyuaac yxpuúu uax ui 143.5
unuaau mouuia yúnôeapna» õaúcau õon xoĀp syyui saaa ôaap auiôiu »uuaaap ôeuae» 56.0 unuaau
mouu yxpuúu uax õanôax õon»aa.

Өueeauúu õaúônaap uax õanmaanô myuaa» õyú yxpuúu ôyuôa» auiôiôu »uu 270 ka, mypaa
uaxui »uu 130 ka, unôanaaaui aapu 48 xyei õaúua.

Иúuô uaa manaac mecen xapaa»yynaav õaúayynnaaiu õusuecuúu auua opnoaia
uauaaôyynax, ueaee manaac uax, uaxau õymaaaôaxyyuuú vauap xauaau»uúa ôaaunyynax,
akcnopmiu õymaaaôaxyyuuú yúnôeapnanuúa caú»pyynaxaô õaaa v aacau uauap õonox yyôuaac
auaxyy mecnuúa õonoecpyynae.

Бизнесийн стратегийн бодлого

 Уpm xyaauaauô eepuúu yúnvun» õyú xypaa, sax saanô asnax õaúp cyypua õax»yynax;

 Бoauuo xyaauaauô sax saanô au»unmmaú uaempau opox uuua mexuuk mexuonoau
uaempyynax.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 58 -
Стратеги

Зax saan, a»un yúnvunaaauuú moôopxoú ceaueumaô vuanaaôcau yún a»unnaaa neyynax,
yúnôeapnan, yúnvunaaauô xauauúu õaaa sapôan aapaax õoônoao õapuumanua. Эuaxyy õoônoaiu
xypaauô neyynax yún a»unnaaaa ui:


 Үúnôeapnan, vauap, yúnvunaaauôaa »uaô auxaapax
 Үuuúu ynu xamau õoônoao õapuumnax
 Рeknau sap cypmanvunaaaa uôaexmaú auuanax
 Хapaanaavuô uunopmnoavôiu sax saanuúu uexuen õaúôanô uuu»unaaa xuúx, ôyauanm
aapaax
 Тyuuyyô xapunuaavôiu xapaanaavôuúu yún a»unnaaaaui umaan yuauunuúa xyuôamaax
 Шuu»nax yxaau, mexuonoauúu ononm, ôaeuunmam mexuonoauúa uaempyynax sapaaap
moôopxoúnuo.

Салбарын шинжилгээ

Дanxuúu myeuuuô 2010 ou aaxaô uax, uaxau õymaaaôaxyyuuú apanm xapaauaa 1990-aaô oui
ôyuôax yeac 12 xyeuap, xea»uuayú opuyyôaô 25 xyeuap ecex xauônaaamaú õaúaaa ui ya canõapm
uxaaxau av xonõoaôon eaex yuôacnan õon» õaúua.
Эpôaumôuúu moouoon» õonoecpyyncau qusuonoauúu soxucmoú xapaanaauuú »uuaaap
»upuúu uouaon xyu xouoam 3166 kkan unvnaamaú xyucuuú syún xapaana», 115.1 ap yypaa, 104.8 ap
eex moc, 412,6 ap uyypc ycia õue uaxõoôuôoo uuuaaaean a»un xeôenuepm sapuyyncau apv xyvaa
uexe» apyyn vuúpaa õaúx uexuen õononuooa õypôyynua.
Нaa xyuô uoaôox uaxui xau»aaaaap uauaú ync xapiuauayú euôep ui sax saan ôaap uax,
uaxau õymaaaôaxyyuuú xapaauaa uaapônaaa ecv, vauap, apyyn axyúu uexuenuúa caú»pyynax
uaapônaaa aapv õaúua.
Уnaauõaamap, Чoúõancau, Дapxau, Эpôauam, Сaúuuauô, Бop-Өuôep, Бaaaxauaaú sapaa xom
cyypuu aaspyyôaô uaxui mou, »u»ua yúnôeapyyô a»unna» õaúaaa v aon menee myyepaap uan
uaxia õanmaa» õaúua.

Иúu sauaap uax õanmaax ui onou uam ôau»naamaú apcôan uxmaú, yúnôeapnanuúu yún
a»unnaaaaa macpanmayú õamanaaamaú xauaax õonou» uyyaaac aaôua unôanaaauô opyyn» õaúaaa
uaniu auua uuu, mapaa xyv xapunuau aôunayú, uaxui aapu vauap xauaanmayú myyuuú apyyn
axyúu apuyu uaepuúu uaapônaaa ôooayyp õaúôaa.

Иúuaac v uax ui akcnopmiu õonou euôep sapaananuúu sooauúu aaspiu uaapônaaia
xauaaxayú õaúaaaaaac aaôua, xom cyypuu aaspiu upaaô xapaanaavuô xyucuuú »u»ua sax ôaapaac
vauap apyyn axyúu õamanaaaayú uax, uaxau õymaaaôaxyyuuúa xapaanacaap õaúua.

Мauaú yncaô uaa xyuô uoaôox uax, uaxau õymaaaôaxyyuuú »unuúu õuonoauúu soxucmoú
xapaanaa ui 92.5 ka õaúx Ācmoú õonoev õoôum xapaanaa ui 85.2 ka opvuu õaúua aacau uaôaa õuú.
Жunuúu soxucmoú xapaanaaa õapuumnau mooueon seexeu Уnaauõaamap xomiu uax, uaxau
õymaaaôaxyyuuú »unuúu xapaanaa õaúuaa opuuu cyyavôiu myeuuuô (720.2 unuaau) 66.6 unuaau
mouu uaapônaaamaú õon» õaúua.

Мan a» axyúu opui xyeiô uauaú ync ui uax uaxau õymaaaôaxyyuaapaa akcnopmiu opnoaia
uauaaôyynax õonou» õuú. Тaaean 2000 ouô aaôaaô xyôanôaaui õapaa apaanm 1006.5 can
au.ôonnap, yyuaac akcnopm 432.3 can, uunopm ui 574.2 can au.ôonnap õaúua. Эua ouô
Уnaauõaamap xomiu aon aon xyucuuú saxyyô ôaap yxpuúu uaxui »u»uanauauúu yua 1 ka ui 1200 –
1600 meapeam xanõansa» õaúua.

Дanxuúu xau»aaaaap »unô 240 can mouu uax yúnôeapna» õaúaaaauúu 25 xyei opvuu ui
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 59 -
yxpuúu uax õaúua. Хapuu uuúm yúnôeapna» õyú uaxui 32% ui Хnmaô, 16% ui АНУ, 6% ui Бpasun
asan» õaúua.

Дanxuúu myeuuuô 1 xyuô 38.4 ka uax ouoaôox uaapônaaamaú õonoev НҮБ-iu Хyuc, xeôee
a» axyúu õaúayynnaaiu uaôaaaaap ôaapx ysyynanm Аsuô – 27.5 ka, Аqpukm – 14.1 ka, xapuu
xea»uuayú opuyyôaô 76 ka õaúua. Дanxuúu uaxui akcnopmiu 7%-uúa Хoúô Аuepuk, Бapyyu
Еeponiu yncyyô asan» õaúua.

2001 oui õaúônaap ôanxuúu sax saan ôaap 1 mouu yxpuúu uaxui yua 2097 au.ôonnap, aaxaúu
uaxuix 2047 au.ôonnap õaúua. Мauaú ynciu xyeiô xepu opuyyôaô nnauayna õuôauô xauauúu oúp
õaúaaa ОХУ-iu Сuõupuúu õyc uymaam uax akcnopmnox epaeu õonou» õuú.

Оpociu sax saan ôaap cyynuúu »unyyôaô uaxui yúnôeapnan, õopnyynanm, uxaaxau õyypv
õaúaaa õeaeeô 90-aaô oui yeô Оpoc 10.1 can mouu uax yúnôeapnaôaa õaúcau õon 2000 ouô 4.4 can
mouu õonmnoo õyypvaa. Тap yeô 1 xyuô 75 ka uax ouoaôo» õaúcau õon eôaee 42.1 ka uax ouoaôo»
õaúaaa õeaeeô uaa xyuuú »unuúu xapaauaauuú soxucmoú xau»aa ui 81 ka õaúx Ācmoú õaú»aa.
Эuôaac ysaxaô uauaú ynciu xyeiô uax, uaxau õymaaaôaxyyuuú akcnopmiu sax saanuúu õaamaau»
xauaanmmaú ui moôopxoú õaúua.

Зax saanuúu eueeauúu uexuenô uuúcnan õonou õycaô mouooxou xomyyôaôaaôaaôiu xepeuae
opyynanmmaú euôep sapaananuúu sooauúu aaspyyô, õycaô »yynvui õaúayynaayyô onuoop
õaúayynaaôa», aôaaap ui eepcôuúu mexuonoau, cmauôapm, uaapônaaaô uuúucau uax, uaxau
õymaaaôaxyyuuúa uunopmoop aev õaúaaa ui uax yúnôeapnan, myyuuú õymau vauapia caú»pyynax
uaapônaaamaúa xapyyn» õaúua.

Савлалт, баглаа, боодол

Үxpuúa aemouauuu, eaaouoop maaeapnaxaac aaôua myyeapna» uax kouõuuamaô uuúnyynua.
Мaxia aynyys, xaaac aynyysaap õanmaa», cmauôapmiu ôaayy caepaa» xenôeeaeeô xepaenmuúu
cucmeuô xaôaanua.



Эkcnopmoô sopuynau aapaax uaxia maaeapnaxôaa xepaenmmaú mycaaú aemouauuu, eaaou
auuanaua. Тyyuvnau ôomooôiu sax saanô aapaax uaxia yúnôeapnanuúu apaaap aeôa» auaunau,
sapaana» sopuynanmiu yymauô caena», õeeueep ui yôaau aôanaaamaú apaanmuúu xaúpuaam xuú»
aemouauuuaap maaeapna» xyôanôaauô uuúnyynua. Бaacapuan õonou xyvum ma»aanuúa maapau
õyky qeneqauau uaacau yymauô caena» yúnôeapnacau xyaauaa, auuanax xyaauaa, »op uaúpnaaia
õuvcau ôaaanôax xyyôacui xaum xapaanaavuô xypaaua.

Үp xeepen, ypuúa Фpauuiu “IMB” qepuuúu mexuonoauop ayypcauô xenôee» xaôaanax õeaeeô
“Дikap” caeauô 196 apaôyciu uuuaau asomiu uexuenô xaôaan» maaeapnaua.




Реклам, зар сурталчилгаа

Тee, opou uymauúu paôuo, meneeus, moamuon couuu, xaenanyyô õusuecuúu uaôaannuúu
xapaacnyyôaap õaúayynnaaiu yún a»unnaaaa, vauap, apyyn axyúu uexuen, ôaeyy man, xapaanaa,
õopnyynanmiu yún a»unnaaaa, vauap, apyyn axyúu uexuen, ôaeyy man, xapaanaa, õopnyynanmiu
manaap cypmanvun», u»un mepnuúu õaúayynnaaa, yúnôeapnaavuômaú xapunuau conunuo»,
yp»nuúu uan õonou õymaaaôaxyyuuú ysacaanau xyôanôaaa soxuou õaúayynua.

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 60 -
Гадаад дотоод орчин нөхцөл байдлын
шинжилгээ

Өueeôep veneem sax saanuúu epcenôeeuô õyaô maau oponuou, õusuecuúa vaôeapnaa soxuou
õaúayyn», uunôaa mexuuk, mexuonoau uampyynau ueue»ueumuúa vaôeapnaa xuú» vaôcau ui
uanaapau ynôaxuexuen õypôcau õaúua. Нaa manaac Мouaon opui uexuenô moxupcou uaxui a»
axyúu yúnôeapnanuúu mexuuk mexuonoauúa cyypi õuú õoncou ueaeemaúayyp aaôaaôiu anueaa
mexuonoau, mexuukuúu ononmia aev auuanax õonou» uaanmmaú õaúaaaaaac aaôua aôaaap ueuxen
õaúôanô uuúuyynau yúnôeapnan, yúnvunaaauuú ôaeyymaú manyyôia auuanau sax saanô eepuúu
õaúp cyypuúa õax»yynuà

Үyuô:
 Бusuecuúu yôupônaaiu myeuuuô eepm maapcau auauúu õymaumaú ôaeyy soxuou
õaúayynanmmaú õaúx.
 Тexuuk, mexuonoauúu couaonmia ouoevmoú xuúx.
 Бymaaaôaxyyuuú vauap, apyyn axyúu akcnopmiu »u»ua uaapônaaaô uuúucau õaúua.
 Зax saanuúu apanm uaapônaaaô uuúucau ynu xamau õoônoao õapuumanua.


Төсөл хэрэгжих урьдчилсан нөхцөл,
хүлээх үүрэг

Мouaon Уnciu Зacauúu aaspiu uepuúu xemenõepm uan a» axyúu õonou xyucuuú
õymaaaôaxyyuuú yúnôeapnanuúa apvuu»yynau xea»yynax, akcnopmiu opnoaia uauaaôyynax vuananô
vyxan õaúp cyypi asan» õaúua.

Мauaú yncaô uaxui vuananuúu xaô xaôau yynôpuúu yua uauamaú aeueqouô xaôaanaaôa»
õaúaaa õeaeeô nnauayna aasap mapuanau unyymaú xea»ceu meeuúu õycyyôaô aôaaap yynôap uaeap
õonou apnuús»cau õaúônaap epaeu mapx»aa.

Дanxuúô anôapmaú Аuanuúu Гepeqopô, Фpauuiu Лuuysuu, Иmanuúu Пieuoumese yynôpuúu
uunuan õyxui yp Мaniu yôuiu cauauúu meeô uanaaô onou myuaaap xaôaanaaôa» õaúaaa õeaeeô

uauaú ynciu uan auuanaa, xopuo uaap, yp»nuúu a»niu Оnou ynciu õonou xoĀp maniu aapaa
xananuaô uaaôcau ui uaauuô v aaôaaô opuyyôaac yp»nuúu uunôaa uamepuan opyyn» auuanax
õonou»uúa õypôyyn» õaúua.
Мauaú ynciu uax, uaxau õymaaaôaxyyuuú ôomooôiu õonou akcnopmiu sax saanuúu
õaamaau» caúmaúaaac aaôua uaxui õopnyynanm, ayúnaaauô apcôan aapax ui õaaa õaúôaa.
Тecnuúa xapaa»yynaavuô ôapaax xoĀp yypaa xynaaua.
Үyuô:

1. Тecnuúu xypaauô uaapôaaôax õyx õuvua õapuum, moouoo yuôacnanuúa õonoecpyyn»
xapaa»yynua.
2. Бymaaaôaxyyuuú aapu, vauap, apyyn axyúu uexuenuúa caú»pyynax, yúnôeapnanunúu yp
auauúa ôaaunyynax sopunaoop cyynuúu yeuúu mexuuk, mexuonoauúa epaeu auuanaua.
3. Үúnôeapnanuúu meneenenm yôupônaaa soxuou õaúayynanm, ueue»ueumuúa õonoecpouayú
õonaox sauaap mecenô ôaeuyyncau sopunm, mexuuk, aôuúu sacauúu ysyynanmuúa õypau õuenyynua.
4. Уpiôvuncau uamauô ôaeuyyncau aon aon sopunmyyôia õoauuo xyaauaauô xapaa»yyn»
yúnôeapnanuúa õypau xyvuu vaônaap ui a»unnyynax uexuenuúa õypôyynua.


Төслийн хэрэгжилтээс гарах үр дүн

 Мaxui yxpuúu ceneku, ma»aannaa apvunaaa, õymaaaôaxyyuuú yúnôeapnanuúu
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 61 -
mexuonoauúa uapaa»un, ueue»ueumuúu euôep myeuuuô xypaa» vaôcau uaxui a» axyúu
soxucmoú saaeap õuú õonuo.
 Сeneku õuomexuonoauúu opvuu yeuúu apaa, apvuu»cau mexuonoau auuanax sauaap
caúu vauapiu uax, akonoauúu uaeap õymaaaôaxyyu yúnôeapna» akcnonpmiu opnoaoo
uauaaôyynua.
 Мaxui vuananmaú yp»nuúu uunuan cypaa õuú õon» cenekuuô yp»nuúu õypmaan
uaôaannuúu cucmeu uaemapua.
 Шunuan õyx, ôouop yuaa, yp xeepen ypuúu õauk õuú õonuo.
 Үxpuúa eceep uacauô ui apvuumaú apaaap ecaeu õoú»yyn» »unôaa 10 mouu vauapmaú
yxpuúu uax yúnôeapnaua.
 Тa»aanuúu ypaauan mapuanax, mapuuan õanvaap õuú õonaox, ma»aanuúu uex õaúayynax
sauaap uaxui yxpuúu ma»aannaauúu uexuenuúa caú»pyyn», ma»aanuúu menuuúa
uauaaôyynua.
 Мaxui yxpuúu a» axyú apxanôaa upaaô, a» axyúu uaa», qepuepyyôaô yp»nuúu uunuan
xaanmaav, xaanmyynaav uuúnyynua.


Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл
2010 он

 Тecnuúu õuvua õapuum, xepeuae opyynanmiu moouoo aapaaua.
 Мaniu xauaa õaúpui sypaa aapaaua.
 Үp»nuúu yxap xyôanôau aeax aúuaa, cyu, a» axyúu uaa»uúa moôpyyn» aapaa xanuan xuú»
aua vuananaap Сanauaa, Бynaau aúuayyôaô yp»yynôaa Kasaxiu uaaaau monaoú, Сanauaa
yynôpyyô õonou maôaaapuúu yeuúu apnuúsuúa couaouo.
 Үxap xyôanôau aev myyeapna» upua.
 Мaniu xauaa õaúp, ma»aanuúu uexuúu õapunaa õaúayynau»uúa õapuua.
 Kauaôiu yxap yp»yynôaa õaúayynnaayyômaú xapunuau moxuponucoui yuôcau ôaap
uaxui yxpuúu a» axyúu ueue»ueum, soxuou õaúayynanm, yxpuúu xeepen uun»yynau
cyynaax vuananaap xyuyycuúa kypc cypaanmaô xaupyyn», yp, xeepen yp xyôanôa» aeua.
 Үuaauô soxuouon xaanmyynaa xuú», sapuu yuaauô xeepen uun»yynau cyynaaua.
 Мaniu ma»aanuúu sopuynanmaap yp mapua õonou ma»aanuúu onou uacm ypaauan
mapuan» xauaancau õanvaap õuú õonaouo. Хaônau ma»aan õanmaaua.


 Мan auuanauúu apaqukmaú õyx ypiôvunau capauúnax mapunaa, myynaanm,
õonoecpyynanmia uaa xyaauaauô ui xuúua.
2011 он
 Зoxuouon xaanmyynaa, xeepen uun»yynau cyynaax.
 Эxuuú »unuúu men xynaau aev axnaap apvuumaú ecaeu õoú»yynua.
 Үp»nuúu yxpuúa auaunanmaô opyyn» yp»nuúu õypmaan uaôaanan xemen» õonoecpyynua.
 Мan auuanauúu õyx mepnuúu apaa xau»aa aeua.
 Тa»aanuúu uex, xaônau eec ma»aan õanmaaua.
 Тapuuan õanvaap auuana» axanua.
 Бopôox õnpyy xyôanôa» aeua.
2012 он
 Зoxuouon xaanmyynaa xeepen uu»nyynau cyynaax
 ХoĀp ôaxi »unuúu men xynaau aev axnaap apvuumaú ecaeu õoú»yynua.
 Өepuúu cypauúu axuuú »unuúu meneec eceep yxpuúa õopôo» axanua.
 Эx cypauúa canõax sopunaoop axuuú »unuúu meneec uunuan õyx ayu» couaou
mycaaúnau õoú»yynua.
 Мan auuanauúu õyx mepnuúu apaa xau»aa
 Тa»aanuúu uex, xaônau ma»aan õanmaaua
 Тapuuan õanvaap auuanaua.
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 62 -
 Бopôox õnpyy xyôanôa» aeua.

2013 он
 Зoxuouon xaanmyynaa xeepen uu»nyynau cyynaax
 Гypae ôaxi »unuúu men xynaau aev axnaap apvuumaú ecaeu õoú»yynua.
 Мeu eepuúu xoĀp ôaxi »unuúu meneec yxap õopôouo.
 Уpiô »unô õopôoouô opyyncau yxpuúa 18-24 capmaúô ui unôan» uaxauô õopnyynua.
 ХoĀp ôaxi »unuúu meneec uunuan õyx, ayu» couao» mycaaúnau õoú»yynua.
 Өepmee õoú»yyncau õyxuaac yp aev xenôeexeec aaôua xaanmyynaauô auuana» axanua.
 Үp»nuúu yxap auaunan xuú» yp»nuúu aapvunaaaa õan»yynua.
 Мan auuanauúu õyx mepnuúu apaa xau»aa aeua.
 Тa»aan yúnôeapnan mapuuan õanvaap auuananmia uauaaôyynua.

Төслийг хэрэгжүүлснээр гарч болох
эрсдлээс хамгаалах арга зам

Тecnuúa xapaa»yyncuaap aapv õonox apcôan myyuaac xauaaanax apcônuúa õyypyynax manaap
ôyauanm aapaa» ôapaax xaô xaôau moôopxoú apaa xau»aaa meneene» meceem mycaacau õonuo.
1. Мan auuanauúu ysnaa, ypiôvunau capauúnax mapunaa, eakuuu»yynanm,
xanôeapayú»yynanm, apuyu uaepuúu ôaanauuúa uapuúu õapuuman» eepuúu
naõopamopu õaúayynau moôopxoú apaqukuúa õapuuman» uapaa»nuúu euôep myeuuuô
vauapmaú a»un yúnvunaaa neyynua.
2. Үp»un, cenekuuúu a»niu ypm xyaauaaui npoapauu õonoecpyynau õuomexuonoauúu
cyynuúu yeuúu ononm au»unmia copaoaoop mycaau aev kounikmepuúu cyn»aaa
auuanau yp ôyua ypiôvunau moouoon» xauauúu yp auuamaú õoônoaia couao»
auuanaua.
3. Үxpuúu yc, ma»aan, ma»aannaauúu acyyôanô ouuaoú auxaapv, yxpuúa õanvaapouúu
xauaanmmaú ôaau, ycui ueeu õyxuú uymaam õaúpuyynau ycanaaamaú mapuuan
õanvaap õuú õonaou auuanax eepuúu ôomooô yypaam ma»aan mapuan» yúnôeapnax.
Жunuúu ani v ynupanô auuana» ma»aanuúu akynaac xauaaanax ueeu õuú õonaou
xaôaan» xauaaanax vauapmaú aayynaxmaú õonaox. Хaônau õanmaax uexauuk»cau
õpuaaô, ma»aanuúu uexuúa a»unnyyn» xyvum ma»aanuúu xapaauaaa eepuúu aasap
mapuanauauúu yúnôeapnanaac õypau xauaaua. Шuuaap xyôaa yc aapaa» auuanaua.


4. Үxap cypauúa anueaa xanôeapm eevuu, aau syô, aan, yc sapaa õaúaanuúu aauuaaac
xauaaanax ypiôvunau capauúnax apaa xau»aaa uaa anôanayú soxuou õaúayynax
meneeneaee aapaa», ypiôvunau capauúnax uaôaananmaú yún a»unnaaaaaaa ynnôyyn»
a»unnaxiu sapaauaa ax cypauúa »un õyp saaean ôaamaanô ôaamayynua.
5. Үxpuúu a» axyúu yúnôeapnan, õopnyynanmia seexeu ôomooôiu sax saanô õonou»um
ôooô yuaap õopnyynaxaap mooucou õonuo.
6. Үxpuúu uax yúnôeapnanuúa ani õonox õaúaanuúu xapaam õaúônaac aapaaxiu mynô
ma»aannaa apvunaaa, uannaaaaui mexuonoauúu oôooauúu myeuuua eepvun» yxpuúa
xaaac õaúpau uannaaaaui uexuenô uun»yynau uauaú opui uexuenô soxuucou yua
epmea, xnuô ôynaau õaúpui sypaa mecen aapaau yp auuamaú xyeunõap mypuuu
xapaa»yyn», uexauuk»yynanm, uaxunaaau»yynanm, kounikmep»yynanm uaempyynax
õonou»uúa õypôyynua.
7. Тecnuúu uyyô xepeuae opyynanmaap aeax uan, auimau, õaaa», mouoa mexeepeu»,
õapunaiu uamepuania xyôanôa» aeax manaap ypiôvuncau soxuou õaúayynax apaa
xau»aaa meneeneceu õonuo.


Төслийг хэрэгжүүлснээр гарах үр дүн

“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 63 -
Уa mecnuúa xapaa»yyncuaap »un mymauô opvuu uaauúu xyucuuú apanm xapaauaaa õypau
xauaacau (uapuúu uupxaa õyxuú eex õaaamaú, seeneu mocnoa) uax 10 opvuu mouu, uaxui
vuananuúu euôep auua uuum Сanauaa õonou Kasaxiu uaaaau monaoúm uaeap yynôpuúu eceep õyx
10 monaoú, ayu» 25 monaoúa sax saanô õopnyynax, uaxui vuananuúu mepen»ceu yxpuúu a» axyúa
yp auuamaú apxnau xemnex ouoevmoú saaeap õonoecpoaôouo.
Цaauuô uunopmia opnox, uaxui vuananuúu yp»nuúu uamepuanaap ôomooôiuxoo apanm
xapaauaaa xauaax ax yyceap maeuaôcauaap ôomooôiu sax saanô uapkemuuauúu yuôacuuúxaa
õoônoao õapuumnaxaô xyei uauap opyynax õonuo.
Тecnuúu neuaô uauaú opui õaúaani uaa yyp, apvunaaa, uannaaaaui eeepueu mexuonoauô
uuúucau maceap xamyy»un, õanvaapaap mapaanax õonou õopôoo aeax vaôeap euôep opvuu yeuúu
uaapônaaaô uuúucau (eex õaaamaú, uapuúu uupxaamaú, seeneu, mocnoa) uaxia xnuô apaaap
yúnôeapnax õonou» õyxuú yp»nuúu yuam uamepuan õonox Kasaxiu uaaaau monaoúm yynôap,
Kauaôiu Гepeqopô sapaa yynôpyyôuúu yuam vauapyyôia oponuyynau ceneku neyyn» ouoevmoú
xyeunõapia couaou cyôan» eep ôomop ui yp»yynax sauaap uaxui yxpuúu uuua xaeuun õuú õonaox
sopunao maeuu a»unnaua.

ҮХЭР СҮРГИЙН ЭРГЭЛТ
2010 он

Мaniu
Тepen
Хyúc
Оui
axauô
Оpnoao Зapnaaa
Оui
auacm Тen
Нac
ôaeuu»
upcau
Хyôan-
ôa»
aecau
Бyaô
Нac
ôaeu-cau
Зax
saanô
õopnyyn-
cau
Үp»unô
xyôanôcau
Зyú
õyc
xopoaô
on
õyaô
Бух 3 - - 3
3 нас
Эр 15 15 15 25 25 5
Эм 50 65 115 10 5 15 100
2 нас
Эр 15 19 50 69 15 50 50 19
Эм 15 19 50 69 65 65 19
1 нас
Эр 20 20 20 19 1 20 20
Эм 20 20 20 19 1 20 20
Төл 40 40 -
ДҮН 138 40 158 100 298 158 85 7 250 186




ҮХЭР СҮРГИЙН ЭРГЭЛТ
2011 он

Мaniu
mepen
Хyúc
Оui
axau
ô
Оpnoao Зapnaaa
Оui
auacm Тen
Нac
ôaeu

upca
u
Хyôan-
ôa»
aecau
Бyaô
Нac
ôaeu
-cau
Зax
saan
ô
õop
nyy
n-
cau
Үp»unô
xyôanôc
au
Зy
ú
õy
c
xo
po
a-
ôo
n
õyaô
Бух 3 2 2 5
3 нас
Эр 5 19 19 19 19 5
Эм 100 19 19 15 4 19 100
2 нас
Эр 19 19 50 69 19 69 88 19
Эм 19 19 19 19 1 20 19
1 нас Эр 20 19 1 20 -
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 64 -
Эм 20 19 1 20 -
Төл - 80 80 80
ДҮН


186 80 76

52

208
76 103
7 186
228








ҮХЭР СҮРГИЙН ЭРГЭЛТ
2012 он


Мaniu
mepen
Хyúc
Оui
axauô
Оpnoao Зapnaaa
Оui
auacm Тen
Нac
ôaeu

upcau
Хyôa
n-
ôa»
aeca
u
Бy

Нac
ôaeu
-cau
Зax
saanô
õopnyyn
-cau
Үp»u

xyôa

cau
Зyú õyc
xopoaôo
n
õyaô
Бух 5 5
3 нас
Эр 5 - 5
Эм 100 19 19 4 4 115
2 нас
Эр 19 38 50 88 107 107 -
Эм 19 38 38 19 19 38
1 нас
Эр 40 38 2 40 -
Эм 40 38 2 40 -
Төл 80 80 80
ДҮН

228 80 95
50 22
5
95 107
8 210
243















ҮХЭР СҮРГИЙН ЭРГЭЛТ
2013 он


Мaniu Х Оui Оpnoao Зapnaaa Оui
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 65 -
mepen y
ú
c
axauô
Тen
Нac
ôaeuè
»
upcau
Хyôan
-ôa»
aecau
Бyaô
Нac
ôaeu-
cau
Зax saanô
õopnyyn-
cau
Үp»unô
xyôanô
cau
Зyú
õyc

Хopo
a
ôon
õyaô
auacm
Бух 5 4 4 1
3 нас
Э
р
5




5
5
Э
м
115

22
22
33
4 37
100
2 нас
Э
р
-

38
7
0
108
108
108
-
Э
м
38

38
38
37
15 1 53
23
1 нас
Э
р
40



38
2 40
-
Э
м
40



38
2 40
-
Төл - 92 92 92
ДҮН

243 92 98
7
0
260
113 145
15 9 282
221









Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí òýæýýëëèéí òîîöîõ
2010 ou
¹ Òýæýýõ
ìàëûí
Æèëèéí
äóíäàæ
òîëãîé
Òýæýýõ
xouoa
Õîíîãò ºãºõ òýæýýë Íèéò øààðäàãäàõ òýæýýë (òí)
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
òýæýýë
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
1 Áóõ 3 80 3.0 4.0 1.3 0.72 0.96 0.31
2 ¯íýý ãóíæ 55 90 2.5 4.0 1.0 12.4 19.8 4.9
3 Áÿðóó 40 150 1.2 3.0 0.2 7.2 18.0 1.2
4 Òóãàë 40 60 1.0 1.2 0.2 2.4 2.9 0.48
5 Áîðäîîíû
ºñâºð
¿õýð
50 60 5.0 6.0 2.3 15.0 18.0 6.9
Íèéò ä¿í 188 37.72 59.66 13.77





“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 66 -





Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí òýæýýëëèéí òîîöîî

2010 îí

¹

Òýæýýõ
ìàëûí
òºðºë
Æèëèéí
äóíäàæ
òîëãîé
Òýæýýõ Õîíîãò ºãºõ òýæýýë Íèéò øààðäàãäàõ òýæýýë (òí)
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
òýæýýë
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
1 Áóõ 3 80 3.0 4.0 1.3 0.72 0.96 0.31
2 ¯íýý ãóíæ 119 90 2.5 4.0 1.0 26.8 42.8 10.7
3 Áÿðóó 38 150 1.2 3.0 0.2 6.84 17.1 1.12
4 Òóãàë 80 60 1.0 1.2 0.2 4.8 5.76 0.96
5 Áîðäîîíû
ºñâºð ¿õýð
50 60 5.0 6.0 2.3 15.0 18.0 0.96
Íèéò ä¿í 290 54.16 84.62 14.05


Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí òýæýýëëèéí òîîöîî
2011 îí

¹

Òýæýýõ
ìàëûí
òºðºë
Æèëèéí
äóíäàæ
òîëãîé
Òýæýýõ Õîíîãò ºãºõ òýæýýë Íèéò øààðäàãäàõ òýæýýë (òí)
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
òýæýýë
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
1 Áóõ 5 80 3.0 4.0 1.3 1.2 1.6 0.52
2 ¯íýý ãóíæ 119 90 2.5 4.0 1.0 26.8 42.8 10.7
3 Áÿðóó 80 150 1.2 3.0 0.2 14.4 36.00 2.4
4 Òóãàë 80 60 1.0 1.2 0.2 4.8 5.76 0.96
5 Áîðäîîíû
ºñâºð ¿õýð
50 60 5.0 6.0 2.3 15.0 18.0 0.96
Íèéò ä¿í 334 62.2 104.16 11.05



Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí òýæýýëëèéí òîîöîî
2012îí
¹ Òýæýýõ
ìàëûí
Æèëèéí
äóíäàæ
òîëãîé
Òýæýýõ Õîíîãò ºãºõ òýæýýë Íèéò øààðäàãäàõ òýæýýë (òí)
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
òýæýýë
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 67 -
1 Áóõ 5 80 3.0 4.0 1.3 1.2 1.6 0.52
2 ¯íýý ãóíæ 153 90 2.5 4.0 1.0 34.42 55.08 13.77
3 Áÿðóó 80 150 1.2 3.0 0.2 14.4 36.00 2.4
4 Òóãàë 92 60 1.0 1.2 0.2 5.52 6.62 1.10
5 Áîðäîîíû
ºñâºð ¿õýð
70 60 5.0 6.0 2.3 21.0 25.2 9.66
Íèéò ä¿í 400 76.54 124.5 27.45

Ìàõíû ¿õðèéí àæ àõóéí òýæýýëëèéí òîîöîî
(100%-èéí õ¿÷èí ÷àäëààð àæèëëàõ ãóðâàí æèëèéí äóíäæààð)

/2010-2013 îí/
¹
Òýæýýõ
ìàëûí
Æèëèéí
äóíäàæ
òîëãîé
Òýæýýõ
Õîíîãò ºãºõ òýæýýë Íèéò øààðäàãäàõ òýæýýë (òí)
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
òýæýýë
Òýæýýëèéí
íýãæýýð
Á¿ä¿¿í
òýæýýë
Õ¿÷èò
áàãñàðìàë
1 Áóõ 4 80 3.0 4.0 1.3 1,08 1,28 0,41
2 ¯íýý ãóíæ 109 90 2.5 4.0 1.0 24,5 39,24 9,81
3 Áÿðóó 50 150 1.2 3.0 0.2 9,0 22,5 1,5
4 Òóãàë 60 60 1.0 1.2 0.2 3,6 4,32 0,72
5
Áîðäîîíû
ºñâºð ¿õýð
60 60 5.0 6.0 2.3 18,0 21,6 8,28
Íèéò ä¿í 283 52,94 88,94 20,72

Äýýðõ õ¿ñíýãòýíä õàðóóëñàí 100% -í õ¿÷èí ÷àäëààð àæèëëàõ ñ¿¿ëèéí 3-í æèëèéí äóíäæààð
æèëèéí òýæýýëèéí íèéò õýðýãöýýã òîîöîæ ¿çýõýä æèëä 52,94 mu ma»aanuúu uaa» õyky ºâñ,
á¿ä¿¿í òýæýýë /ñ¿ðýã/ 88,94 òí, õ¿÷èò áàãñàðìàë òýæýýë 20,72 òí øààðäëàãàòàé áàéíà. Áèä
äýýðõ ¿íèéí ä¿íä ýðäýñ òýæýýëèéã áàãòààí òîîöñîí áîëíî. Ýäãýýð òýæýýëèéã ÿëàíãóÿà õ¿÷èò
áàãñàðìàë òýæýýëèéí çîõèõ õóâèéã äàðø áîëîí îëîí íàñò óðãàìëûã òàðèàëàí áýë÷ýýð áèé
áîëãîí àøèãëàõ, ¿ð òàðèàíû áîëîí õ¿íñíèé íîãîîíû õàÿãäàë, ïèâîíû øààð çýðãýýð îðëóóëæ
òýæýýëèéí ºðòãèéã õÿìäðóóëàõ áîëîëöîî áàéíà. Òýæýýëèéã ºíººãèéí çàõ çýýëèéí õàíøààð
òîîöîõîä 88,94 òí ºâñ, á¿ä¿¿í òýæýýë 14230,4 ìÿí òºã 20,72 òí õ¿÷èò áàãñàðìàë òýæýýë
4148,0 áóþó íèéò 25474,4.0 ìÿíãàí òºãðºã áîëæ áàéíà.


¯éëäâýðèéí íèéò ºðòãèéí òîîöîî
(ìÿí òºã)


ä/ä

Çàðäëûí òºðºë

2010

2011

2012

2013

1. Үp»nuúu ayu» xyôanôau
aeax
50000,0 -
2 Бopôooui yxap
xyôanôau aeax
35000,0 35000,0 35000,0 49000,0
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 68 -
3 Бaúpaa caú»pyynax 10000,0 - - -
4 Òýæýýëèéí çàðäàë 25000.0 25000,0 27000,0 30000,0
5 Àæèëëàõ õ¿÷íèé çàðäàë 7230.0 7230.0 7230.0 11000,0
6 Òýýâýð øàòàõóóí 3000.0 2600.0 2600.0 2600.0
7 Çàõèðãàà, óäèðäëàãûí
çàðäàë
1200.0 1000.0 1000.0 1000.0
8 Öàõèëãààí óñ äóëààíû
çàðäàë
150.0 200.0 300.0 300.0
9 Çàð ñóðòàë÷èëãàà 500.0 600.0 800.0 800.0
10 Õºäºëìºð õàìãààëàë 50.0 150.0 350.0 350.0
11 Ìàëûí äààòãàë 800.0 800.0 800.0 800.0
12 Ìàë ýìíýëýãèéí çàðäàë 1000.0 1000.0 1000.0 1000.0
Íèéò 133930,0 73580,0 76080,0 96500,0

Ýõíèé æèëèéí àíõíû õºðºí㺠îðóóëàëò áàéãàà æèë 133930,0 ìÿí òºãðºã çàðöóóëàõ áºãººä
äàðààãèéí æèë¿¿ä 2011 îíä 27115.5 ìÿí òºãðºã ñ¿¿ëèéí 3 æèëä äóíäæààð 36.0 îð÷èì ñàÿ
òºãðºãíèé çàðäàë ãàð÷ áàéíà. Çàðäëûí äèéëýíõ õóâèéã yp»nuéu ayu», õopôox yxap xyôanôau
aeax, òýæýýë áîëîí àæèëëàõ õ¿÷íèé çàðäàë ýçýëæ áàéíà. Èéìä òýæýýëèéí áîëîí àæèëëàõ õ¿÷íèé
çàðäëûã áóóðóóëàõ òàëààð øèíý òåõíèê òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëæ òîäîðõîé áîäëîãî ìåíåæìåíò
áîëîâñðóóëàí àæèëëàõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà

Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë áîðëóóëàëòûí îðëîãûí óðüä÷èëñàí òîîöîî

Ä/
ä
Á¿òýýãäýõ¿¿íè
é íýð
Õ
ý
ì
æ
è
õ

í
ý
ã
æ

Д
y
u
ô
a
»

a
u
i
ô
i
u

k
a


Í
ý
ã
æ
è
é
í

¿
í
ý

(
u
n
u
,
ò
º
ã
)

2010 îí 2011 îí 2012 îí 2013
Ò
î
î

Í
è
é
ò

¿
í
ý

(
Ì
ÿ
í

ò
º
ã
)

Ò
î
î

Í
è
é
ò

¿
í
ý

(
Ì
ÿ
í

ò
º
ã
)

Ò
î
î

Í
è
é
ò

¿
í
ý

(
Ì
ÿ
í

ò
º
ã
)

Ò
î
î

Í
è
é
ò

¿
í
ý

(
Ì
ÿ
í

ò
º
ã
)

1 Мaxauô õopôox
yxap

monao
ú

36
0
1000,
0
85 30600,
0
76 27360,
0
95 34200,
0
98 35280,
0
2 Үp»nuúu uan
õopnyynax
= 700,0 = = = = = = 15 10500,
0
Дyu = = 85 30600,
0
76 27360,
0
95 34200,
0
11
3
45780,
0

Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, áîðëóóëàëòûí îðëîãûí óðüä÷èëñàí òîîöîîã ñ¿ðãèéí ýðãýëòýíä
¿íäýñëýí ãàðãàõäàà 2011 îíîîñ 100%-í õ¿÷èí ÷àäëààð àæèëëóóëàõààð òîîöñîí áºãººä uaa ka
auiôiu »uua 1000 meapeaeep çàõ çýýëèéí ºíººãèéí õàíøààð áîäîõîä 2010 îíä 30600,0 ìÿí,
2011 îíä 27360.0 ìÿí, 2012 îíä 34200.0 ìÿí, 2013 îíä 45780.0 ìÿí òºãðºãèéí îðëîãî îëîõîîð
áàéíà. Ìàõûã ýêñïîðòîä ãàðãàõ ¿íýíä îðóóëæ òîîöâîë îðëîãûí õýìæýý íèëýýä ºñºõ áîëîìæ áèé.


Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëâýðëýë áîðëóóëàëò îðëîãî ¿ð ä¿íãèéí òîîöîî

¹
¯ç¿¿ëýëò¿¿ä

2010

2011

2012

2013

1 Æèëèéí íèéò îðëîãî 30600,0 27360,0 34200,0 45780,0
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 69 -
2 ¯éëâýðëýëèéí íèéò
ºðòºã
133930,0 73580,0 76080,0 96500,0
3 Òàòâàðûí ºìíºõ
àøèã

4 Òàòâàð òºëºõ õóâü
5 Óëñûí òàòâàð
òºëºõ

6 Öýâýð àøèã

“Àшиг шимт-үхэр” òºñëèéí ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîõäîî ñ¿ðãèéí
ýðãýëòèéí åðºíõèé òîîí óòãàíä ¿íäýñëýñýí áºãººä á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë,
ò¿¿íèé çàõ çýýëèéí ¿íý õàíø ¿éëäâýðëýëèéí íèéò ºðòºã çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çñýí
áîëíî. Äýýðõ õ¿ñíýãòýýñ ¿çýõýä 2013 îíîîñ àíõíû õºðºí㺠îðóóëàëòàà á¿ðýí
íºõºæ öààøèä àøèãòàé àæèëëàõ áîëîìæ þì.

Àжиллах хүчний зардал (цалин)
ä/ô А»un yypauúu nnaaa Тoo
Сapiu uanuu
(mea)
Жunô
/unu,mea/
1 Мeue»ep 1 200000 2400,0
2 Мapaa»unmau 1 150000 1800,0
3 Нn-õo 1 108000 1296,0
4
Тoo õypmaaav, xaanmyynaauúu
mexuukv
1 108000 1296,0
5 Жonoov 1 108000 1296,0
6 Тpakmopiu »onoov 1 108000 1296,0
7 Эx cypauúu uanvuu 4 432000 5184,0
8 Бopôoo, eceep yxpuúu uanvuu 2 216000 4992,0
9 Тa»aanuúu uexuúu a»unmau 2 216000 4992,0
10 Сaxuyn 1 108000 1296,0
Дүн 15 1754000 21048,0


Тоног төхөөрөмж, ХÀÀ-н техник багаж хэрэгсэл

№ Мauuu mouoa
mexeepeu»uúu
uap uapk
Хau»ux
uaa»
Тoo
uupxaa
Нaa»uúu
yua
(unu.mea)
Нuúm epmea
(unu.mea)
1 Тa»aan õymnaav
KДУ-2
Ш 1 500.0 500.0
2 Тa»aan xonuav Ш 1 600.0 600.0
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 70 -
3 Мan auuanaauúu
õaaa» xapaacan
Kou 1 800.0 800.0
4 Тa»aan
»u»uanaav
eonaopi
Ш 1 500.0 500.0
5 Эu ypean» Kou 1 500 500.0
6 Зoo mexuukvuúu
õaaa» xapaacan
1 500 500.0
Дyu 3400.0

Төслийн хөрөнгө оруулалт

Тecnuúu xepeuae opyynanmiu moouooa aapaaxôaa uan auimau, uamepuan aô xepeuae,
maaeap, õeusuu uamaxyyui oôooauúu sax saanuúu epmea yua xauu, meapea eankmiu xapiuaaa
yuôacnacau õonuo.

Хepeuae opyynanmiu epmauúu ypiôvuncau moouoo

Бapunaa õaúayynau»
№ Бapunaa
õaúayynau»uúu
uap
Хau»ux uaa» Тoo
uupxaa
Нaa»uúu yua
(unu.mea)
Бyaô yua
(unu.mea)
1 Үxðuúu õaúp Ш 1 4000.0 4000.0
2 Бopôooui xauaa
õapux
Ш 1 6000,0 6000,0
Дyu 10000.0


Өөрт байгаа үхрийн тооцоо (мян.төг)

№ Үynôap uac xyúc Тen moo Нaa»uúu yua
(unu.mea)
Нuúm yua
(unu.mea)
Бyx 3 1000,0 3000,0
1 Шap 30 700,0 21000,0
2 Үuaa, ayu» 65 400.0 26000,0
3 õnpyy 40 200,0 8000,0
Дyu 138 58000,0

Мал амьтан худалдаж авахад шаардагдах хөрөнгийн тооцоо

№ Үp»nuúu uan uamepuaniu uap Тoo
xau»aa
Хaauaac aeax
uaa»uúu
yua.mea
Нuúm
epmea
(unu.mea)
1 Үp»nuúu ayu» 50 1000.0 50000.0
2 Бopôoouô eceep uacui yxap
xyôanôau aeax
60 700,0 42000,0
Дүн 920000,0

Хөрөнгө оруулалтын нийт зардал
“uaxui vuananuúu yxap” qepuepuúu a» axyúu mecen “Дaõani õap” ХХK
- 71 -
unu,mea
№ Хepeuae opyynanmiu mepen Шaapôaaôax sapôan
1 Бapunaa õaúayynau» 10000.0
2 А»unvôiu uanuu xenc 21048,0
3 ХАА-u mexuuk, mouoa mexeepeu» 3400.0
4 Үp»nuúu uan auimau 50000.0
5 Бopôooui eceep yxap xyôanôau aeax 42000,0
Зoxuouon xaanmyynaauúu õaaa» xapaacan 75000
Нuúm ôyu 133948,0







Мaxui vuananuúu “Ìàõíû yxap” mecnuúa xapaa»yynaxaô uuúm 133948,0 unuaau meapeauuú
xepeuae opyynanm uaapônaaamaú õaúaaa õeaeeô uuúm uaapônaaamaú xepeuauúu 41948,0
мянган meapea õyky 31,3 xyeuúa kaunauuac, ynôax 92000,0 unuaau meapeaeep uaxui vuananuúu
yp»nuúu ayu»-50, õopôoouô eceep yxap-50 õyaô 100 monaoú uan xyôanôau aeaxaô mecnuúu
xepeuaeep ayúuamayynaxaap moouoe.

Хөрөнгө оруулалтын эргэн төлөгдөх хуваарь
2. Махны чиглэлийн 50 гунжийг насны үхрээр эргүүлэн төлнө.
Д/Д 2013 2014 2015 Дүн
1. Гyu» 15 19 14 47
2. Бyx = 1 1 3
Дүн 15 20 15 50

2.Бордооны өсвөр үхэр худалдан авсан /мян.төг/
Нuúm
aecau
2011 2012ou 2013ou 2014ou Дyu
menex ynôaaôan menex Үnôaaôan menex Үnôaaôan menex ynôaaôan
Мnu,mea 42000 5000 37000 15000 22000 12000 10000 10000 =



ТӨСӨЛ БОЛОВСРУУЛСÀН:

“Äàáàëü Áàð ”ХХК-НИЙ ЗÀХИРÀЛ Ø.¯ÍÝÍÁÀÒ

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->