P. 1
Hoid nasandaa uchray

Hoid nasandaa uchray

|Views: 1,137|Likes:

More info:

Published by: Uuganbayr Tsogtbaatar on May 15, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/18/2013

pdf

text

original

1

ÓÑÀÍ ÌªÐÒ ÕÝÌÝÝÕ
ÒÝÐï¯Í Á¯ËÝÃ

I
Òýíãýëèã ãîðõèíû ìºíãºí õàð óñ áýëýâñýí ýõíýðèéí íóëèìñ ìýò ìýëòýãíýí
óðñàíà. Õàâðûí óðü óíààä íýëýýä óäñàí àâ÷ òýðõ¿¿ ìýëòýãíýñýí óñíààñ íü
ºâëèéí æàâàð áàñ ÷ á¿ðýí ñàëààã¿é. Õ¿éòýí äóëààí õî¸ð çºð÷èëäæýý.
Òèéíõ¿¿ Òýíãýëèã ãîðõèíû ìºíãºí õàð óñ áÿöõàí ãóíèãòàé ìýëòýãíýíý. Óñ
ãîëûí óðñãàëä õ¿ðòýë ãóíèã ãóíèõðàò øèíãýñýí áàéõ íü þó áèëýý? Ýíý
áîë õàâàð ýðòèéí ºí㺠þì. Ãîðõèíû óñ ã¿ë-ã¿ë õèéí ¿òëýíý. Áýëýâñðýëèéí
ºí㺠àÿñ õàâàð ýðòèéí ºí㺠àÿñ ÷ áèç ýý. Ñýâýëçýõ òºäèé ÷ ñàëõè
¿ò¿é áàéëàà.
Áàéãàëü äýëõèé ä¿ëèé ä¿ìáý îðãèæýý. Ãàãöõ¿¿ ãîðõèíû ã¿ë ã¿ëõèéí
äóóãàðàõ ë ñîíñîãäîíî. Òýãòýë òýðòýý äýýðýýñ ¿ë ìýäýã óðõèðàõ äóóí
ãàðàâ. Ýíý äóóã ãîðõèíû õºâººíä íàðëàí õýâòýæ áóé íýã ìóó äààõüòàé
øàð ãºëºã ñîíñ÷ýý. Òýð óðä õî¸ð õºë äýýðýý íîéòîí õîøóóãàà òàâèàä
í¿äýý õàãàñ àíèí ç¿¿ðìýãëýæ õýâòñýíýý ýíý ÷èíü þó äóóãàðàâ ãýýä í¿äýý
íýýæ, ÷èõýý ñîðòîéëãîí øîðíîãíîâ. Õàìðàà ñàðòàëçóóëàí ¿íýðëýâ. Óðõèðàõ
äóóíû òýíäýýñ óñíû ¿íýðòýé õàìò áàñ íýã åð áóñûí íÿëóóâòàð ¿íýð
¿íýðòýõ øèã. úëºã àìàà äîëîîãîîä ãîäõèéí áîñîæ ãîðõèíû óñ ðóó òîíãîéí
õàðàâ. Óñàíä ººðèéíõ íü õººðõèéëýëòýé ºðºâãºð ä¿ðñ òîëüäîíî. Ãýäýñ
àéõòàð ºëññºíºº ñàÿ ìýäýâ. Íýã õýñýã óñ äîëîîãîîä óíòàæ áàéñàí þìñàíæ.
Õîäîîäîíä íü îäîî óñ ÷ ¿ã¿é. Çîëüáèí àìüòàíä õàð óñíààñ ººð þì îëäîõ íü
õîâîð áèëýý. úëºã ÷èõ òàâèí ÷àãíààðõàâ. Óðõèðàõ äóóí îéðòîí îéðòñîîð.
Õýí íýãýí áýýð óñûã ö¿ë öàë õèéòýë àëãàäàõ ìýò. Òýãòýë ãîðõèíû
ã¿åõýí óñûã õàãà ç¿ñýýä íýã ãóëèëçñàí óðò àìüòàí àéñóé. úëºã
öî÷èõäîî ãàâ õèéí õóöààä õîéø ¿ñðýâ. Òýãòýë óëààí ñýðâýýò ìºíººõ òóë
çàãàñ ãîðõèíû áîðãèîíä òóëæ èðýýä àñàð òîì á¿ëòãýð í¿äýý èë ãàðãàæ
àìàà àíãàëçóóëñíàà õ¿÷èðõýã áèåý íýãýíòýý ìóøãèðóóëààä ñó¿ëýý
ãÿëñõèéëãýí øàðâààä óñíû ã¿í ð¿¿ îðîâ. Òýãñíýý äàðààãèéí àãøèíä
2

öàõèëãààí ìýò çóðñõèéãýýä íýãýí àëä õýðòýé õàéðãàò áîðãèîí äýýã¿¿ð
õàðàéí ãàðàâ. Èíãýýä ãîðõèíû óñûã ìÿðàëçòàë ç¿ñýí îäëîî. Ãýòýë òýðõ¿¿
õ¿÷èðõýã àìüòíû õîéíîîñ ÿçãàíàñàí îëîí çàãàñ Äàãàí õîøóóð÷ èðýõ íü òýð.
Òýä ìºí áîðãèîí äýýã¿¿ð õàðàéëäàí.
- Íóñàà òàò! Íààäàõ í¿¿ð ãàðàà óãàà!
Ýã÷ ä¿¿ õî¸ð èéí ÿðèëöñààð ãýðòýý èðýâ. Áóä õîòûí àéë÷íû ãî¸ òýðãèéã
øîõîîðõîã÷èäòîé íèéëýõýýñ ÿàõ âý. Öýâýëìàà õóâèíòàé çàãàñàà òýðýã äýýð
òàâèàä ãýðòýý îðîõîä õîòûí àéë÷èí Ñîíðîâ äàðãà. Ò¿¿íèé æîëîî÷ õèæýýë
õàð õ¿í, ààâ. Öýâýã àõòàé íü äºðâ¿¿ë íàéðëàí õ¿¿ðíýæ ñóóíà. Öàãààí
ñàðààð çàäàëñàí ¿¿öíýýñ çîðèóä íººæ ¿ëäýýñýí ¿õðèéí òàðãàí õàâèðãà,
õîøíîãî òýðã¿¿òýí ÷àíàæ õóñàí òýâøèíä îâîîëñíîîñ áàãà çýðýã õóøèíã
àÿòàéõàí ¿íýð ãýð ä¿¿ðýí òàðõæýý. ßâãàí øèðýýí äýýð àéë÷íû õèøèã åð
áóñûí ãî¸ ëîíõòîé àðõè, åýâýí ìààþóð òýðã¿¿òýí áîîâ, àòãàí ìîíãºí öààñòàé
÷èõýð îâîîëæýý. Óëñûí óäèðäàõ õ¿ì¿¿ñèéí çèíäààíä õ¿ðñýí ãýõýä îðü
çàëóóõíààðàà Ñîíðîâ äàðãà øàíàà óðóó íü áàéí áàéí óíàõ 纺ëºí õàð
õàëèìàãàà óðò õóðóóíóóäààðàà ñàìíàí èëáýæ, õºõºëáºð áîð öàðàéãàà
óëàà áóòðóóëàí, ñºðºâãºð õàð í¿äýýðýý ýíý ãýðèéíõíèéã ýýëæ ýýëæýýð
òààòàí õàðàõ íü àðãàã¿é ë ýðõ æàðãàëàíò õ¿íèé ÿíçòàé. Öýâýëìàà
ò¿¿íèé õàðöíààñ îîðèéí ýðõã¿é áèø¿¿ðõýí äîîø õàðæ, - Ýýæýý, áè
äàõèàä óñàíä ÿâàõ ìèíü ãýõýä ýðãýíýã çóóõíû äóíä õàé÷ õàëáàãà, äàíõ
ñàâàà óðà÷äóóëàí áàéãàà ýýæ íü,
- Áîëîî þì áèø ¿¿? Àéë÷èíäàà öàé óíä áàðèëöàà÷ ãýýä äîòîîä õîðìîéãîîðîî
õºëñºº àð÷èâ.
- Òýíãýëèãýýð çàãàñ ºãñºæ áàéíà. Áè õóâèíäàà óñ áèø çàãàñ ä¿¿ðãýýä
èðëýý ãýæ Öýâýëìààã õýëýíã¿¿ò Öýâýã àõ íü ºðâºñõèéí,
- Þó ãýíýâ ÷è? Çàãàñ ºãñºõ öàã áîëîîã¿é áàéõàä ãýæ ãàéõàí ºã¿¿ëýâ.
Ãýðèéí ýçýí æàð ýðãýì íàñíû Äàìäèí áààâàé òîñòîé àìàà ãàðûíõàà àðààð
àð÷ààä, ýð¿¿íèéõýý ãîäãîð ñàõëûã íýã øóâòàð÷,
- Ìºíºº æèë èõ ýðò öºí ò¿ðñýí, çàãàñ ýðò ºãñºõ íü ãàéõàëã¿é ãýâ.
- Àéë÷èíäàà çàãàñ øàðæ ºãüå ë ãýæ ãýðèéí ýçýãòýé äóóãàðàõàä
3

Öýâýã
- Ñîíðîâ äàðãà óñíû õîðõîé èäýõã¿é ãýõ áèç äýý ãýýä èíýýâ. Öýâýã
Ñîíðîâòîé íàñààð òýðñõýí áºãººä óëáàð øàðãàë öàðàéòàé íîãîîâòîð ø¿äòýé,
öîâîî öîëãèí ÿíçòàé íýãýí àæ. Õàðâààñ Öýâýëìàà ýöãèéí òºñòýé, Öýâýã
ýõèéí òºñòýé íü èëò. Ýöýã ÿñàðõàã ÿíõèãàð áèåòýé, äýýõãýð õºõ õ¿í,
ýýæ íü ýðèéí ÷àäàë ýðò ìóóäñàí õ¿íèé äýðãýä íàñíû òàíàãèéã áàðñàí áèç
ãýìýýð òîëèîòîé á¿ä¿¿í øàð àâãàé àæ. ªâãºí áààâàé õàòóó õàð àðõè
æààë øóíàí óóñàíäàà ýð¿¿ àì íü äàëæèéãààä íýëýýä ñîãò÷èõñîí ÿíçòàé,
- Áè ÷èíü ãîâèéí õ¿í. Çàãàñûã íýýðýý ë óñíû õîðõîé ãýíý ø¿¿ äýý ãýýä
Ñîíðîâ Öýâýëìààã èëýðõèé òààøààí õàðæ èíýýâ. Èíýý ãýæ òýãø öàãààí
ø¿äòýé àæ.
- Ãîâèéí ìîíãîë÷óóä òà íàð òàðãàí õîíèíû ìàõàíäàà öàäñàí óëñ äàà. Ìàíàé
áóðèàä ñàÿ áîëòîë óñíû õîðõîé èäýæ ÿâñíàà îäîî ë õàëõûí áóÿíä öàäàæ
áàéíàâäè ãýæ áààâàéòàí áàâðàõàä ãýðèéí ýçýãòýé ãýðýë íü áóóðààã¿é
øàð í¿äýýðýý õÿëàìõèéãýýä,
- ªâãºí õàìààã¿é þì á¿¿ õýë ë äýý ãýõýä Ñîíðîâ èíýýæ,
- Äàìäèí ãóàéí çîâ. Áóðèàä àõ ä¿¿ñ õàëõûí áóÿíä öàäàæ áàéãàà áîë
ñàéí ë õýðýã ãýâ. ªâãºí ÷ ìààäàé÷èõëàà. Òýãýýä èéí õýëýâ,
- Áóðõàí ¿çýã îðîéäîî! Ìàíàéõ ÷èíü õîðèí ãóðâàí îíä õîéíîîñ èðýõäýý ìîäîî
òóëñàí ãóéðàí÷èí ÿâñàí. Îäîî òýãýõýä ìàõààð ä¿¿ðýí àìáààðòàé, öàëèí
öàãààí ãýðòýé. õîðøîî äàðãà õ¿â¿¿íòýé, óëñûí óäèðäàã÷ òàíèëòàé...
- Ýý áóðõàí! Àðàé íàìóóõíààð äóóãàð÷ áîëäîãã¿é þì óó? ãýæ õºãøèí íü
ñàíäðàâ. Ñîíðîâ èíýýä àëäàí,
- Ç¿éòýé, ç¿éòýé! Õàðèí òà ìèíèé çèíäààã ë àðàé õýòð¿¿ë÷èõëýý. Áè
õ¿í áîëñîîð çàãàñ í¿¿õèéã ¿çýýã¿é þì áàéíà. Ãîë äýýð î÷èæ õàðâàë
ÿàíà? Ìàøèíààð ÿâöãààÿ ãýõýä õºãæèëäºí ãàðöãààâ. Ñîíðîâ ýíãýðò íü îäîí
òýìäãèéí îð ãàðñàí õóó÷èâòàð íîãîîí òîðãîí äýýëýý îìñîæ á¿ñýý îðîîñîîð ãàðàõ
çóóð ¿¿äýíä çîãñîî Öýâýëìààãèéí ãàðò õ¿ð÷,
- Òýðãýíä ñóóæ òýð îëîí çàãàñàà çààãààä ºã ãýõýä Öýâýëìàà ãàðàà
4

öî÷èí òàòàæ äîîðõíîî öàðàé íü óëàéãààä,
- Çàãàñíóóä îãñººä ÿâ÷èõñàí áàéõàà. Áè ýýæäýý... Òýíä çàãàñ
øàðààä... õýìýýí ñàíäðàõàä àéë÷èí á¿ð ãàðààñ íü òàòàæ ãàðãààä àðàé
ë ºðãºõ íü õîëã¿é ìàøèíäàà ñóóëãàæ îðõèâ. Èíãýýä ìºíººõ íóñãàé
æààëóóäûã áàãòàõûí ÷èíýýãýýð íü ÷èõýæ àâààä Òýíãýëèã ãîðõèíû óðóó
äàâõèâ. Íýãýí ñ¿ðýã çàãàñ ¿íýõýýð ºãñºæ îäñîí áàéëàà.
Îðîé áîëãîîä Öýâýã Ñîíðîâ õî¸ð ñóìûí òºâººñ äîîøõîíî Ýðýýí òîëãîéí ºâºðò
ñóóäàã Æàìö áààâàéíä î÷èæ àí ãºðººíèéõºº àæëûã õýëýëöýõýýð ÿâàâ.
Öýâýëìàà, àéë÷íû çîðèã èõýä ÷àíãàðàí áóéãààñ øèðâýãäýí ýìýýñýýð õºë
õºã溺íèé ñèéìõèé ãàðãààä äýëã¿¿ðòýý ã¿éí î÷èæ áàðàà òóðóóãàà ÿíçëàí
îðîé áîëãîæýý. Òýð ñóìûí äýëã¿¿ðèéí õóäàëäàã÷ áîëñîîð ãóðâàí æèë èë¿¿
áîëæ áàéíà. Õîðøîî äàðãà Öýâýã îõèí ä¿¿ãýý õóäàëäàã÷ áîëãîâ õýìýýí
íóòãèéíõàí àíõàíäàà æààë õîâ õýëöýâ÷ íýã èõ ãàâüñàíã¿é. Ñóðãóóëüä
ÿâààã¿é ãýâ÷ ãýðýýð ìîíãîë áè÷èã, äºðâºí àðãûí òîî çààëãàæ ñóðñàí óãèéí
ñýðãýëýí îõèí àéìàãò õóäàëäàã÷èéí ò¿ð ñóðãóóëü õèéæ èðýýä åð óäàæ
òºäºëã¿é íààä çàõ íü ñàìïèíä ñàéíàà ìýä¿¿ëýâ. Øèæèð àëòàí áºãæèò
ãîîëèã öàãààí õóðóóãàà ãÿëàëçóóëàí ñàìïèíãèéí òîâ÷ òà÷èãíóóëàõûã õýí
íýãýí áýýð áàõäàë áîëãîí ÿðüñíààð ñ¿ðõèé ë áàñãàí ãýãäýõ áîëîâ.
Öýâýëìàà õóäàëäàã÷ áîëæ ëàíãóóíû àðä çîãñîõ æèëýý àðâàí íàéìòàé
áàéñàí ñàí.
Äàìäèí áààâàé áºõ ãýã÷èéí óíòààä õàðàíõóé áîëñîí õîéíî ñàÿ ñýðæ íýã
òàãø íýðìýë õàëààëãàæ óóãààä, äîòîð æààõàí îíãîéæ àéë÷íû çî÷ëîëûã
äààëã¿é õýò èõ ñîãòñîíîî ãàéõàí, ººðèé㺺 õàðààí øîãøèð÷ ñóóâ. Õºãøèí
íü ÷ õºðººäºæ ãàðàõã¿é ÿàíà. Öýâýëìàà ãèé÷íèé îðîéí çîîã õýäýí áóóç
÷èìõýæ æèãíýýä õ¿ëýýëýý. ªäºðæèí òîãëîæ ã¿éñýí Áóä õ¿â¿¿í ýýæèéíõýý
îðíû õºëä ãºëãºí íîõîé ìýò öàãèðàãëàí óíòàâ. Õîòûí òîì äàðãà ýäíèéõèéã
çîðüæ èðýýä ººð àéëä õîíîõã¿é íü ëàâòàé òóë õ¿ëýýõýýñ ÿàõ âý. Òèéí
ãóðâóóë ìàøèíû äóó ÷àãíààðõàí ýíý òýðèéã õ¿¿ðíýæ ñóóâ. Ñîíðîâ äàðãà
ãýã÷ ýíý ÷óõàë õ¿íòýé õ¿¿ Öýâýã íü èíãýòýë äîòíî òàíèë áîëñîíä þóíäàà ÷
ýñ îëçóóðõàõ áèëýý. Íîäíèí íàìàð àéìãèéí õîðøîîíä àíãèéí ¿ñ òóøààõààð î÷îîä
5

Ñîíðîâ äàðãûã äàãóóëæ èðñýí þì. Òýãýýä Æàìöûí õºâã¿¿äòýé õýä¿¿ëýý
õýä õîíîã õºâ÷èä ãºðººëñºí. Èíãýýä ë ýäíèéõ çàñãèéí ãàçðûí îðëîã÷ äàðãà
òàíèëòàé áîëîõ íü òýð. Ñàéõàí ë õýðýã áàéëàà.
Àéëóóä óíòàõ öàã áîëñîí ãýâ÷ ãèé÷íèé ìàøèíû äóó ñîíñîãäîõã¿é ë áàéíà.
Öýâýëìàà ãýðèéí áàðóóí óðä õàòàâ÷èíä áàéäàã íàò÷ãàðõàí îðíûõîî äýðãýä
áîäîë áîëîí ñóóâ. Èõ òàâàí õàíàò ãýðèéí õîéìîð äàõü òàõèëûí øèðýýíýý
ìºíãºí ãîëò öºãöºíä àñààñàí çóë, ç¿¿í óðä õàòàâ÷íû ýðãýíýã äýýð òàâüñàí
ººõºí äýíãèéí ãýðýë ò¿¿íèéã á¿äýãõýí ãýðýëò¿¿ëæýý. ¯äýø á¿ð èéíõ¿¿
ýýæ ààâûí õóðö õàðààíààñ õºíäèéõîí ýëäâèéã áîäîæ ñóóõ àÿòàé. ªäºð
Ñîíðîâûí ãàð õ¿ðñýí õóðóó, ìàøèíä ñóóëãàõ ãýæ áàçààä àâñàè òàøàà íü
îäîî õ¿ðòýë õàòóó îðãèîä áàéõ øèã. Öýâýëìàà èéí áîäíî: "Õîëûí õ¿í, õîòûí
õ¿í... Äýíä¿¿ òîì äàðãà. Òýãñýí ìºðòºº áàñ õà÷èí ñîíèí ÷ ãýìýýð þì óó, þó
ãýìýýð þì. Ñàéõàí ÷ ýð þì äàà. Íàìàéã ãýýä èðñýí áàéâàë ÿàíàà? Íàìàéã
ë ãýæ èðñíýýñ çàéëàõã¿é. Íîäíèí õîðãîäîæ õîðãîäîæ ÿâñàí. Öýâýã àõ
íàìàéã ¿ç¿¿ëýõ ãýæ çîðèóä äàãóóëæ èðñýí þì øèã áàéñàí. Õîòûí òîì
äàðãàòàé óðàã áàðèëäàõ ãýñýí õîëûí ñàíàà ÷ àðàé áàéõã¿é äýý. Ýð
óëñ ýëäýâòýé õîéíî òàíèëöàà ë áèç. Àí ãîðîîíä äóðòàé õ¿í õºâ÷ õàíãàéã
ìèíü çîðèîä èðýý ë áèç. Ãýõäýý ë íàìàéã áàñ ãºðººëºõ ãýýä áàéñàí ø¿¿.
Ç¿ãýýð íýã øàòèã õ¿í ¿¿ ãýòýë òèéìã¿é øèã. Àì õàëàìöààã¿é öàãòàà áîë
ñàéõàí ñàéõàí õàðààä ë ñóóõààñ öààøã¿é. Íîäíèí äýëã¿¿ðò àõòàé îðæ
èðñíýý íàìàéã õàðààä õà÷èí áîë÷èõñîí. Áè ÷ ãýñýí ÿëãààã¿é. Òýãýýä áèä
õî¸ð í¿äýýðýý ÿðè.÷öààä ë õýí õýíäýý ñýòãýë óíà÷èõ øèã áîëñîí. Îëèãòîé
ñàéí òàíèëäààã¿é áàéæ ºðººíä ÿâñàí ãóðàâ õîíîãò íü óóë õºâ ð¿¿
øèðòýýä ë. ßâàõûíõ íü óðä îðîé ÿàòàà. ßàæ õ¿íèé í¿äíýýñ äàëä óóëçúÿ
äàà ãýæ ÿäàæ äºõîºä áàéõûã íü ìýäýýä áè õîðøîîíû õàøààíä î÷èæ áàðààíû
á¿òýýëýã ¿çüå, öàñ õàéëæ áàéíà ãýýä ãàðñàí. Òýð îðîéí íàìóóõíûã õýëýõ
¿¿. Öàñ õàéëæ. äóñààë äóñààä. Òýð ìèíèé õîéíîîñ áàðàã ã¿éõýýðýý
õ¿ðýýä èðñýí. Õ¿¿õýä øèã àìüñãàà íü äýýð ãàð÷èõààä. Øóóäàéòàé
íîîñíóóäûí öààíà íóóãäàæ øºíº áîëòîë ñóóñàí. Þó ÷ ÿðèàã¿é. Åð人 ÷ ÿðèõ
þì îëäîîãóé. Æèãòýéõýí õ¿í áàéëàà ë õººðõèé ìèíü. Ñàíàà àëäàæ àëäàæ,
õî¸ð õàöðûã ìèíü íîðòîë ¿íññýí. ªâºðò ìèíü ãàðàà õèéñíýý õàëóóí òºìºðò
õ¿ðñýí þì øèã òàòàæ àâàõààñ öààøã¿é. Áè òýñýõýý áîëèõäîî óóð õ¿ð÷
ààâ ýýæ õàà÷èâ ãýýä áýäýð÷ ìàãàäã¿é ãýýä ã¿é÷èõñýí. Æààõàí þì
6

áàëãàõã¿é áîë äààí÷ ýð ë äýý. Á¿ð ºðºâä캺ð. Õîòûí áîëîâñîí õ¿í òèéì ÷
áàéäàã áèç äýý. Ìàíàé õºäººíèé ýð÷¿¿ä äààí÷ ò¿ðýìãèé. ßíäàãèéã ÿàæ
õîëäóóëíàà? Ãóðâàí æèë íààëäàæ çîâîîëîî. Ýõíýðèéíõýý èõ ãýäýñòýé
áîëñíîîñ õîéø á¿ð ãàëçóóðëàà ãýý÷. Ñóð ñàð ãýýä ë îðîîä èðíý. Õàøàà
õîðîîíû áóëàíä îòîîä çîãñîæ áàéíà. Äîòîîäûã õàìààëàõûí òºëººëºã÷ õ¿í ýõíýð
õ¿¿õýí õýí äóðòàéãàà ýäýëæ, þó äóðòàéãàà õèéæ áàéõ ¸ñòîé þì øèã.
Íàäààñ ñàéõàí ýð ýíý ãîë óñàíä áàéõã¿é ãýíý ãýý÷. Ñàéõàí íü ÷ ñàéõàí
þì ãýëýý. Òýãýõäýý íýã ë õà÷èí õ¿í. Çàðèìäàà í¿ä íü öàãèðàãëàæ
ãÿëòàãíààä óëàé ¿çñýí ýëýý øèã...
Ãýðèéí ¿¿ä ñýâõèéòýë òàòààä ßíäàã òºëîîëºã÷ îðæ èðýâ. Öýâýëìàà
öî÷ñîíäîî àðàé ë äóó àòäñàíã¿é.
- Äàìäèí áààâàé ìýíä àìàð!
- Ìýíäýý, ìýíä
- Òàíàéõ øèëýí ïîðò ãàäíàà õàíòàéðààä ãî¸ ë áàéõ øèâ äýý. Àéë÷èí òàíü
õàà÷ñàí áý?
- Àéë÷èí ìààíü àéëä àéë÷ëàíõàé ãýæ ãýðèéí ýçýí òààã¿éõýí äóóãàðàâ.
ßíäàã Öýâýëìààãèéí îðîí äýýð ñóóí òóññàíàà ãàðò íü ÿìàð íýã öààñ
àòãóóë÷èõààä ºâãºíèé õàæóóä î÷èæ ñóóëàà. Öýâýëìàà àòãóóëñàí
áè÷ãèéã íü áóøóóõàí äýâñãýð äîîãóóðàà øóðãóóëààä öàé õèéõýýð áîñîâ.
ßíäàã öàé óóæ, ìàõ èäýõ çóóð,
- Ñîíðîâ äàðãà çóãààëàõààð èðæ ãýíý ¿¿? ãýõýä Äàìäèí áààâàé ìºíººõ
ãî¸ ëîíõòîé àðõèíààñ õèéæ ºãººä,
- Àãíàõûã çóãààëàõ ãýäýã þì óó? ãýæ àãäãàñõèéõýä
- Çàñãèéí òîì ò¿øìýä çóãààëæ íààäàõ íü ÿìàð òîîöîî áàéõ âý. Äàìäèí
áààâàé ìèíü. Òàíàéõ ÷ äýýã¿¿ð òàíèëòàé áîëæ. Áè ÷ ãýñýí òàíèëöàõ
þìñàí. Äýýã¿¿ð òàíèëòàé áàéõàä èë¿¿äýõãóé. Òèéì áèç äýý Öýâýëìàà?
ãýýä ¸æòîéõîí èíýýõýä Öýâýëìàà äóð ãóòàæ,
- Íàäàä ÿìàð õàìààòàé þì! ãýæ øèðýâ òàòàâ. ßíäàã àðõè óóæ õýñýã
òàìøààëàâ.
- Àìòòàé ë ðàøààí áàéíà. Óðä ãàçðûí ðàøààí óó, õîéä ãàçðûíõ óó? ãýæ
ëîíõûã- ýðã¿¿ëæ òîéðóóëàí ¿çýýä,
- Õÿòàä þì óó, ÿïîí áè÷èãòýé ýä áàéíà. Ñîíðîâ äàðãà õýð óäàõ ãýíý?
- Àìðàëòûí ÷ºëººãººð ÿâàà þì áàéõàà.
7

-Òýãâýë àí ãºðººíä õàìò ÿâæ, òóõòàé òàíèëöúÿ áàéç.
-Òàíèëöàãòóí, òàíèëöàãòóí.
- Äàìäèí áààâàé òà ÿàãààä íýã ë òàâã¿é ÿíçòàé áàéíàà?
- Àéë÷íûõàà õ¿íäèéã äààæ ÿäíà áèø ¿¿? ãýæ õºãøèí òýíäýýñ äóóãàðàâ.
Òýãòýë ìàøèí äóóãàðàõ ñîíñîãäîâ. ßíäàã æèæèãõýí ¿íäñýí òàãøèíä
ä¿¿ðãýñýí àðõè õºíòºð÷ îðõèîä,
- Çà áè ÿâúÿ. Òàíàéõ ÷ ¿¿ð öàéòàë íàéðëàõ þì áàéãàà áèç äýý? ãýýä
òàøààíäàà ç¿¿ñýí íàãààí áóóãàà ñàíæèãíóóëàí õîë õîë àëõàëñààð ãàð÷
îäîâ.

Õàðèí Ñîíðîâ åð ýð¿¿ë ñàðóóëààðàà. ßíäàã èéíõ¿¿ àéëûí ãýðèéí ãàäíààñ
÷àãíàí òàãíàõ íýãýí ¸ñíû äàñãàë ñóðãóóëüòàé ó÷èð òýäíèé ãàíö õî¸ð
¿ãíýýñ áàéäëûã àìàðõíàà òààæ áàéëàà. Åð õ¿í ¿íýíäýý ãàíö õî¸ð ¿ãíýýñ ë
òàíèãäàíà. Ãàãöõ¿¿ òýðõ¿¿ ãàíö õî¸ð ¿ãíèé öààäàõ ñàíààã òààæ ñóðàõ
ë ÷óõàë Æèíõýíý ÷åêèñò áîë òèéì ë ýðäýìòýé áàéõ ¸ñòîé. ßíäàã ººðèé㺺
÷óõàì òèéì ýðäýì ñóðñàí ãýæ ñàíàíà. Àéë÷èí èõ ë ÿàðàëã¿é ÿàâàà íü
èëò. ¯íýõýýð àí ãºðºº õèéõ ãýñýí áîë íàìàð ýñ ãýõýä ºâ뺺ð èðýõ áàéñàí
áèç. Ãýòýë õàâàð áîëãîæ àìðàëòààðàà èðñýí ãýõ. Àìðàëòûí õýä õîíîãîî
Öýâýëìààãèéí äýðãýä ºíãºðººõ ãýñýí íü ëàâòàé. Èíãýõýýð ÷óõàì þó
ãºðººëæ èðñíèéã òààæ ÿäàõ þì àëãà. Øèë¿¿ñ àãíàõààð ÿâíà ãýäýã
ýí¿¿õýí õàâèàñ õîëäîõã¿éí øèíæ. ßíäàã èíãýæ ìýäýýä ãýðòýý èðæ áºõ
óíòñàí áèëýý. Öýâýëìààã õàðàìëàí õîðñîõ ñýòãýë öóõàñ öóõàñõàí ç¿ðõèéã
ìààæèâ÷ ò¿¿íèéã íýã èõ äýâýðãýñýíã¿é. Åð þóã ÷ ººðèéí ñàíàñíààð
áîëãîæ ÷àäàõ õ¿í þóíäàà ÷ íýã èõ áóõèìäàõ áèëýý. ßàõûã ñàéí áîäîæ ë
÷àäâàë á¿õ þì ãàðò îðîîä èðíý. Ñàíäðàõ þìã¿é áàéëàà. ßíäàã ñýðýýä
òàéâàí óíòàæ áàéãàà ýõíýðèéí õàëóóí áèåíýýñ õîëäîí íóðóóãàà òýíèéòýë
ñóíèàæ àâëàà. Ýõíýð íü àìàà õàãàñ àíãàéãààä õàìðàà øóóõèòíóóëàí ìºä
ñýðýõ ÿíçã¿é óíòàíà. Áèå äàâõàð áîëñíîîñ õîéø èõ ë íîéðìîã áîëæ.
Íîéðìîãèéí çýðýãöýý áèå íü èõ èë÷òýé ìºðòºº òýýðøýýìýýð õ¿íä ãýõ þì óó
íýã èõ äóð ãóòàìã¿é ÷ ãýñýí òààòàé áóñ ñàíàãäàõ áîëæ. Öýâýëìààòàé
çýðýãö¿¿ëýõýä á¿ð ÷ òèéìõýí. Òýãýýä ÷ åð íü Öýâýëìààã óðüä ìýääýã
áàéñàíñàí áîë íààíàäààä èéì òààã¿é ñàíàãäàõ õ¿¿õýíòýé þó ãýæ ñóóõ
áèëýý. Èéìýðõ¿¿ áîäëîî õººõ ãýýä ÷àäàõàà áîëüæ. Åð õ¿¿õýäòýé áîëîîã¿é
8

áîë äýýð áóþó ÿàðàõ õýðýãã¿é áàéñàí þì ãýñýí ñàíàà òºðºâ÷ òèéíõ¿¿
ÿàðàõ áîëèõ ãýäýã ¿íýíäýý óòãàã¿éã áàñ óõààðàõààñ ººð àðãàãóé.
Èíãýýä íýã ìýäýõíýý õàìàã àìüäðàë íü Ẻí õàð ãóíèã õàðóóñàëä æèâýõ
òèéø õàíäñàí ìýò ñàíàãäàõ íü æèãòýé. Çàðèìäàà ÷ Öýâýëìààä ºøèðõºõ
ñýòãýë òºðíº.
"Ìóó ãè÷èé ÷èíü ÿàõ ãýæ ìèíèé í¿äýíä òîðîâ îî!" ãýæ ç¿õñýíýý äîîðõíîî
ýðãýæ "äààí÷ ñàéõàí àìüòàí äàà çîëèã ÷èíü" ãýæ ºðøººí ºõººðäºíº. Õî¸ð
æèëèéí ºìíº äîòîîäûã õàìãààëàõûí áóþó ÷åêèñòèéí ñóðãóóëü ãýã÷èéã
òºãñººä èéøýý èðýõäýý àìüäðàòàà òºâõí¿¿ëýõ ë áîäîëòîé èðñýíñýí.
Óëààíáààòàðûí áóðèàä õîðîî ãýã÷ òýíäõýíäýý òîâ õèéñýí àìüæèðãààòàé
Ñýëýíãý, Å𺺠ãîëûí áóðèàä íàð ãîëëîí ñóóñàí ãàçðààð òàíèë òàëòàé áîëæ
ÿâñààð ýíý Äóíãàðìàà õ¿¿õýíòýé ñóóñàí þì. Õîðîîíäîî íýã èõ íýðòýé áèø
ãýõýä áàñ ë ç¿ñëýãäñýí õó¿õí¿¿äèéí íýã áàéæ. Ãýòýë õîòûí òýð ç¿ñòýé
õ¿¿õýí ìààíü ýäýëãýý äààõã¿é àìüòàí ñàíæ. ßíäàã õºäººíèé õ¿¿õí¿¿äèéí,
òýð òóñìàà àéë çýðãýëäýý íóòãèéí õ¿¿õí¿¿äèéí áàãöààã ìýäíý ãýæ áîääîã
áàéâ. Ãýâ÷ Äàìäèí áààâàéí ãýðò èéì íýãýí äàãèíà ºñºæ áîéæñîíûã ÿàõèí
òààõ áèëýý. Õîòîîñ øèëñýí ýõíýðòýéãýý ç¿éðëýõýä íýýðýý ë "äàãèíà" øèã
àìüòàí áàéæ áàéëàà. Äóíãàðìàà íýõèé õºíæèëä õàëóóöñàí áîëîëòîé öàìöàà
äýýø íü îãøîîæ õî¸ð òîì ìýýìýý èë ãàðãàæýý. Äàíäàà àìàà àíãàéæ óíòäàã
íü íýã ë òóñã¿é. Óã íü ÷àíäàéñàí öàãààí ìýýìòýé þìñàí. Îäîî ñóäàñíóóä íü
ñàëààëæ õºõðººä ñ¿¿òýé ¿íýýíèé äýëýí øèã ë þì õàðàãäàíà. Ãýäýñ ã¿çýý
íü á¿ð ÿàíà. ßíäàã ãýíýò îé íü ãóòàõ øèã áîëæ áóðóó õàðàâ. Ìóó ¸ð
áàéãàà äàà ãýæ áîäñîí ÷ í¿äýíä íü îãò ººð ãîî ñàéõàí õ¿¿õíèé áèå
ä¿ðñëýãäýýä áîëñîíã¿é.
"Öýâýëìàà ìèíèé ãàðààñ àëäàãäàõ áîëâîë ÿàíà. ßàõûã íü ¿çäýã õýðýã,
õîòûí òîì äàðãàä ñýòãýë óíààä íàìàéã õîëäóóëàõûã ñàíààðõâàë íü ìýäýæ
öºõºõ þìã¿é. Àðãàã¿é ýðõýíä ÷ þì óó, ààëü 纺ëºíòýéäýý ÷ þì óó ìèíèé
íýõýë äàãàëä àâòñàí áàéã ãýæ áîäú¸. Òýãëýý ãýýä áè ÿäàõäàà ýíý
Òýíãýëèãèéí ýçýí áàéõ ýðõýý õàà õîëûí çàéãóóë ýðä àëäàõ ãýæ ¿¿?
Ñîíðîâ íýðòýé ñîðòîéòîé ë ýð áàéãàà áèç. Òîì òóøààòòíû ààø àðàíøèíã
ìýäýõã¿é áèø ÿìàð. Ãýõäýý áè áàñ ýí¿¿õýí òîéðîãòîî ýçýí áàéæ ÷àäàõàà ë
÷àäíà. Þóí òºëºº ÷åêèñò áèëýý. Åð ýðõòýí äàðõòàí ãýýä þóãààðàà ìèíèé
öààíà ãàðàõ þì. Øèë¿¿ñ ãºðººëºõ áèø. Öýâýëìààã ãºðººëºõ ãýæ èðñíèéã
9

íü ìýäýõã¿é þì øèã ñ¿ðõèé ìààäãàð àìüòàí ÿâæ áàéíà. Áàðüñíàà
òàâèõã¿é ø¿äòýé õóìñãàé øèë¿¿ñ ÷àìàéã îòîîä ñóóæ áàéõûã ÷è ÿàæ
ìýäýõ âý! Öýâýëìààã ìýäýæ öºõºõ þìã¿é. Áîëçñîí ãàçàð î÷èõã¿é áàéõûã íü
¿çüå. Î÷èõã¿é áàéãààä ÿìàð øàëòàã õýëýõèéã íü ñîíñú¸..." ßíäàã èíãýæ
øèéäýýä áîñîæ ÿàðàëã¿é ãàð í¿¿ðýý óãààãààä ãàë ò¿ëæ öàé òàâèëàà.
Õºðø àéëààñàà ñ¿¿ àâ÷ðàâ. Öýëìýã òîãòóóí îäîð áîëîõ ÿíçòàé. ßíäàãèéí
îðæ ãàðàõ ÷èìýýãýýð Äóíãàðìàà ñýðæ.
- ªº ÷è ìèíü, õýäèéíý áîñ÷èõñîí óó? ãýýä ýâøýýëãýâ
- ¯¿ðýýð ñýðýýä íîéð õ¿ðñýíã¿é.
- ßàãàà âý?
- Àà ìýäýõã¿é, ÷è õàæóóíààñ õàëóó îðãèîä
- Áàðóóí îðîí äýýð óíòàæ áàéãàà÷ äýý. -Òýãíýý, òóñäàà ë óíòàæ áàéÿ.
-Òýã òýã, õ¿¿õäýý ãàðòàë òóñäàà óíòàæ áàé. Ãàíöõàí ñàð þó áàéõàâ.
- Ñàð äóòóó áàéíà óó?
- Á¿òýí ñàð
- Ãàíöõàí ñàð þó áàéõàâ äýý. Òýñýõ ë áîëæ äýý ºâãºí ìèíü
- Òýñüå ãýâýë ÷ ñàð áàéòóãàé æèë òýñíý ø¿¿
- ×è ÷ òýñíý ë äýý ... ãýæ Äóíãàðìàà ãîìäîíã¿é äóóãàðààä áîñîæ
õóâöàñëàâ.
ßíäàã ýõíýðèéíõýý õºë óðóó çýðâýñ õàðëàà. Õàà î÷èæ ñàéõíààñ ñàéõàí
õºë þìñàí òýãòýë îäîî õºãøèí íàðñíû í¿öãýí ìº÷èð øèã ë þì õàðàãäàíà.
- Ñàðûí äàðàà...ñàðûí äàðàà ÷ õóó÷íààðàà ë áàéíà áèçäýý.
- Þó ãýíýý? ßàãààä õóó÷íààðàà áàéõ þì. Õººðõºí õ¿¿òýé áîëíî. Áè ÷èíü
õóó÷èí õýâýíäýý îðíî.
-Òýãíý áàéõàà, òýãíý áàéõ.
- ×è ºíººäºð õààãóóð ÿâàõ âý?
- Äàìäèí áààâàéíä èðñýí Ñîíðîâ äàðãàòàé óóëçàíà äàà. Áèä ÷èíü óäèðäàõ
íºõäèéí îéð áàéæ õàìãààëàõ ¸ñòîé óëñ.
- Þóíààñ õàìãààëàõ ãýæ?
- ×îíî íîõîéíîîñ ÷ ãýñýí õàìãààëàõã¿é þó
- Àìðàëòààð ÿâàà äàðãà íàðûã ÷ ãýñýí ¿¿?
- Àìðàëòòàé, àìðàëòã¿é äàðãà ë áîë äàðãà
ͺõºð ýõíýð õî¸ð ýíý ìýòèéã õ¿¿ðíýëäýí öàéãàà óóãààä ßíäàã ãàð÷ ÿâëàà.
10

Öýâýëìàà ¿¿ðýýð áîñîæ öàé ÷àíàâ. Àìáààðààñàà õºë人ñºí ñ¿¿ ìîéëòîé
纺õèé îðóóëæ ãýñãýýâ. Øºíº íîéð íü õ¿ðñýíã¿é. Ñîíðîâ äàðãàòàé îéðõîí
óíòàæ áàéíà ãýõýä íýã ë æèãòýé. Åð ýíý õîëûí õ¿í ÿàãààä èíãýæ
èæèëã¿é ìýò ñàíàãäàí, ÿàãààä äàëäûí õ¿ñëýí ñîíèó÷èðõàë öóõàñ öóõàñõàí
õºä뺺ä áàéãààã ìýäýõ¿éåý áýðõ. Ò¿¿íýýñ íýã èõ è÷èæ áèø¿¿ðõýõã¿é
áîëîâ÷ äºòëºõ õîëäîõûí õîîðîíä õàðàà íü òóñàæ áàéãàà âèé ãýõýýñ õºë íü
ýýäýëäýýä óóö íóðóóãààð íü æèðâýãíýýä ÿâ÷èõ íü ãàéõàëòàé. Ñîíðîâ
óíòàà ñýð¿¿í íü ìýäýãäýõã¿é ÷èâ ÷èìýýã¿é õýâòýíý. Øàâàð çóóõàíä
õóóðàé øèíñýí ò¿ëýý íà÷èãíàòàë øàòàæ ãýð äîîðõíîî äóëààöàâ.
ª÷èãäºð ¿äýø ßíäàãèéí ºãñºí áè÷ãèéã çóóõíû àìàíä ñýì äýëãýí óíøâàë:
"ºã뺺 õîðøîîíä ÷èíü î÷íî.
Õîðøîîãîî íýýëã¿é õ¿ëýýæ áàéãààðàé" õýìýýí òóøààæýý. Öýâýëìàà ò¿¿íèéã
íü ãàë óðóó øèäýæ îðõèâ.
ßíäàã çàõèð÷ òóøààõààñ ººð ¿ãã¿é ìýò. Äîòîîäûã õàìãààëàõûíõíû çàí òèéì
þì áèç. ßíäàã òºëººëºã÷ áîëæ èðñýýð íóòãèéíõàíä íýã èõ àä áîëîîã¿é ÷
ãýñýí òàë îëñîíã¿é. Õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íýýñ õºíäèéõºí áàéõûã õè÷ýýíý. պ人íèéõºí
äîòîîäûã õàìãààëàõ ãýã÷ õ¿í çîíûã òàãíàí òóðøèõ ãàçàð þì ë ãýñýí
îéëãîëòòîé. Öýâýëìàà ßíäàãò í¿¿ð òàë ºãñíîî çóãàà íààäàì òîäèéä òîîöíî.
ßíäàã ÷ ãýñýí óãòàà áèåðõ¿¿ áºãººä ñîðòîîòîéõîí ýð áàéëàà. Íóòãèéí
õºâã¿¿äèéã áîäâîë íààä çàõ íü ºí㺠¿çýìæòýé, ÿðèà õººðºº íü
ñîíèðõîëòîé. Òýãýýä ÷ íýã íààëäàõààðàà ñàíàñàíäàà õ¿ðýõýýñ íààø
ñàëäàãã¿é ýð÷¿¿äèéí íýã. Öýâýëìàà àìüäðàëäàà àíõ óäàà èéì þìòàé
òóëãàð÷ áàéãàà áèø. Öàã èðýõýä ò¿¿íèéã õîëäóóëàõ õýö¿¿ áîëíî ãýæ
¿ë áîäíî. Ñîíðîâ äàðãà èðñýí áàéõàä ßíäàãèéí òóøààë þó ÷èã áèø
áàéëàà.
- Ãàäàà öýëìýã áàéíà óó? ãýæ àéë÷íû ãýíýò àñóóõàä Öýâýëìàà öî÷èí
îâãîñõèéæ,
- Åý òà ñýð¿¿í áàéñàí þì óó? Ãàäàà öýëìýã áàéíà ãýâ.
- Öýâýëìàà? -Ààí?
- Íàäàä öèéäýì õèéãýýä ºãºº÷!
- Òýãüå, òýãüå. Òàðõè ÷èíü ºâäºæ áàéíà óó?
- Ç¿ãýýð ýý. Àì öàíãààä. -Òà äààðààã¿é áèç äýý?
- Õàðèí õàòóóöàæ óíòëàà.
11

Ñîíðîâ áîñîæ ãàäàãø ãàðàâ. Òîãòóóõàí áºãººä äóëààõàí ºäºð áîëîõ
øèíæòýé. Äàäàë óóë èõ ë ºâãºí óóëûí øèíæòýé àæ. Îð÷èí òîéðíû óóë öºì
îé ìîä, àñãà õàäòàé àòàë ýíý óóë ãàíöààð í¿öãýí, îðîé íü áóóðàëòàæ
õàðàãäàíà. Òýíãýëèã ãîðõèíû õºâºº õàðèí íÿëõðàí íîãîîðíî. "×èíãèñèéí
íóòàã... õàâ÷ààõàé íóìòàé Òýì¿¿æèí õ¿¿ ÿòóó õàðâàæ ÿâñàí óóë
áàéõäàà. Òýíãýëèã ãîðõè. Òýíãýëèã, Òýì¿¿æèí... õýäýí çóóí æèë óëèð÷
îäæýý. Òýãýõýä ýíý óóë çàòóóãààðàà áàéñàí áèç. Óóë õîãøèðíî ãýäýã...
ìàíàé ìîíãîëûí ãàçàð øîðîî ìîí ÷ èõ ò¿¿õèéã õàäãàëæ äýý. ×èíãèñèéí óäàì
óãñàà ãýýä áèä äýëõèéí øîðîî õºäºëãºæ ÿâíà. ßäóó ÷ ãýñýí óëñ øèã ë
óëñ. Äýë¿¿í áîëäîãò î÷èæ èñ òîîñîî ãýýõ ñàíàà òîðäîã ÷ ç¿ãýýð ø¿¿" ãýæ
Ñîíðîâ ººðòºº óðàì íýìýýä ºã뺺 ýðòèéí öýíãýã ñàëõè öýýæ ä¿¿ðýí
àìüñãàëæ øºðìºñºº òýíèéëãýõýýð ãîðõèíû ç¿ã ÿâàâ. Ãîðõèíû äýýð èðæ ãàð
í¿¿ðýý óãààâ. Òýíãýëèãèéí óñ õ¿éòýí áºãººä òóíãàëàã. Òýì¿¿æèíãèéí
óãààñàí óñ ãýýä ñ¿ñëýâýýñ ðàøààí áîëîì. ª÷èãäºðèéí íàéð æààõàí èõäýõ
òèéø õàíäñàíû òýìäýã äîòîð íü áà÷óóðàíãè áàéñíàà äîîðõíîî îíãîéæ í¿ä
ãýðýëòýýä ÿâ÷ëàà. Äàäàë óóëûí ç¿¿í õýæë¿¿ð äýýã¿¿ð íàð ãèëáýãíýí
ìàíäàõàä òýðõ¿¿ ºã뺺í íàðíàà òîäðîõ îð÷èí òîéðíû áàéäëûã àæèãëàí õýñýã
ñóóâ. Òýãòýë ãîðõèíû öààäàõ áîëäîã äóíä íýã ºðºâãºð øàðõàí ãîëîã
íóãàðàëäàí ãèéíàõûã àæâàë øàðõäàæ çîâñîí áóþó ºâäºæ õàâäñàí õººðõèé
áîëîëòîé. Ñîíðîâ ÷îíî íîõîé áîëîâ÷ áàë÷èð àìüòíû ºâäºí çîâæ áóéí õàæóóãààð
ç¿ãýýð ºíãºð÷ ÷àääàãã¿é çàíòàé òóë ãîðõèíû íàðèéí ãàçðààð õàðàéí ãàð÷
òýð ìóó ãºëãºí äýýð î÷èâ. Ãýòýë íýë öóñ áîëñîí àìàà àíãàéæ ø¿ëñýý
ñàâèðóóëàí ãàñàëæ àâðàë ýðýõ ìýò ººäººñ íü á¿ëòýãíýõ íü ºðºâäºëòýé.
Õàðàëìàð ÷èíü çàãàñíû ÿñàíä õàõ÷èõæýý. Ñîíðîâ ò¿¿íèéã øèë õ¿ç¿¿íýýñ íü
ø¿¿ðýí àâ÷ ãîðõèíû äýýð àâ÷ðàí àìûã íü óðò íàðèéí ÷óëóóãààð òýâõäýæ
áàéãààä õîîëîéä õàõóóëüä÷èõñàí ÿñûã àâ÷ õàÿâ. Èíãýýä õàðèõààð ÿâàõàä
ìºíººõ ãºëºã à÷òàíààñ ñàëàõã¿é ãýñýí øèã õîéíîîñ íü äàãàí áààöãàíàâ.
Äàìäèí áààâàéíõ öîì áîñ÷èõñîí öàé óíä áýëýí. Ãóðâàí íóóðò áàéðëàõ
àíãóó÷íû îòãèéí ìàéõàí ñàâ, õºíæèë äýâñãýð, õîîë õ¿íñ áýëòãýí õºë
õººðöºã áîëæ áàéâ. Ñîíðîâ Öýâýëìààãèéí ÷àíàñàí ºòãºí øàðãàë öàé óóæ,
æèãí¿¿ðò õàëààñàí ìàíãèðòàé áóóç èäýí ýíý àéëûã õºë áîëãîñîíäîî íýã
òàëààð ñýòãýë çîâíèâ÷ íºãºº òàëààð õàðü õîëûí ýñ ãýõýä ººð ÿñíû
õ¿ì¿¿ñò èéíõ¿¿ õ¿íäë¿¿ëýõ áàñ ÷ ìóóã¿é øèã. Åð ýíý àéëûíõíû ààø çàí
12

õîîë óíä ýä àãóóðñ öºì öààíàà ë íýã òààòàé áóþó èæèë äàñàë áîëîõîä
õîëã¿é ìýò ñàíàãäàíà. Çàñàã òºðèéí òîì àëáàíä õýäýí æèë ç¿òãýæ îëîí
ãàçàð ÿâàõäàà õ¿í çîí íàéð òàâèí õ¿íäëýõèéã ¸ñ ìýò ñàíàõ áîëñîí õýäèé ÷
èíãýæ ýýíýãøèí õîðãîäîõ ñýòãýë òºðºõ ñîíèõîí ó÷ðàë ñàíæ. Ó÷ðàë íü
Öýâýëìàà áàñãàí áàéæ áàéëàà. Àìüäðàë ãýäýã þóõíûã ýñ ¿ç¿¿ëíýì áèëýý.
Õ¿í ãàãöõ¿¿ æàðãàëûí òºëºº òºðäºã ãýõ àðãàãóé ÷ ãýñýí æàðãàëä
øóíàõ íü õ¿íèé ¸ñîí ãýâýë ¿ã¿é ãýõ ãàçàðã¿é. Àëèâàà õ¿íèé àëäàà
ýíäýãäýë çîâëîí ãàñëàí ãàãöõ¿¿ øóíàëààñ óíãèòàé áîëîõûã ìýäýâ÷ òèéí
ìýäëýý ãýýä àëõàì á¿ðèéãýý ÿìàãã õÿíàí, àéí ñýðãèéëæ ÿâíà ãýäýã áàñ
õýö¿¿. Òèéìýýñ ìóíõàã áîë÷èìã¿é ÿâäàë ¿¿ñãýæ îðîîë áóñäàä ãàé
òàðèõã¿é ë áîë çóóðäûí ÷ áàéã èéìõýí æàðãàëààñ þóíàà òàòãàëçàõ
áèëýý. ª÷èãäðººñ õîéø àìàí äýýð íýã þìûã õýëýõ ãýýä ÷àäàõã¿é áàéñíàà
ãýíýò çîðèãëîí,
- Öýâýëìàà áèäýíòýé ÿâáàë áîëîõã¿é þó? Õîðøîîíä ººð õóäàëäàã÷ îëäîõã¿é
ë áàéõäàà ãýæ öîõðîíãî äóóãàðàõàä Öýâýëìàà öàðàéãàà óëàéëãàí,
- Öýâýã àõ ë ìýäíý. Ãóéâàë ÷ íàäàä õ¿í áàéíà ë äàà ãýâ.
- Òýð õ¿íäýý õýë ë äýý. Áîëîõã¿é þì þó áàéõàâ ãýæ Öýâýã õýëýâ. Ìàíü
õ¿í øàðàà òàéëæ äîòîð òàâèðñàí òóë ñàéõàí ààøòàé íü àðãàã¿é. Ãýòýë
Ñîíðîâ
- Áóðóó ë þì õèéõ ãýæ áàéíà äàà áèä. Òóí íàéäâàðòàé õ¿í áàéëã¿é
áîëîõã¿é ø¿¿ ãýæ ¿íýíýýñýý õýëýõýä Äàìäèí áààâàé,
- Õ¿íä õýëýõ þó áàéñàí þì. Áèä õýä õîíîã äºíãºíº ãýýä ìàõèð ñîðóóëòàé
ìîäîí ãààíñíààñàà õÿòàä ä¿íñíèé àíõèëóóí óòàà áààãèóëæ ñóóâ. Ãàäíààñ
ßíäàã îðæ èðýâ. Òýðýýð äîòîîäûã õàìãààëàõûí àõëàõ òºëººëºã÷èéí òýìäýã
á¿õèé óðò øèíåëü, íîãîîí ìàëãàéãàà ºìñºæ òàøààíäàà íàãààí áóó ç¿¿æýý.
Öýâýëìàà "òóøààëûã" íü áèåë¿¿ëýõã¿éã ìýäýíã¿¿ò ãýðòýý õàðüæ õóâöñàà
ñîëèîä Ñîíðîâ äàðãàä õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëýõýýð øèéäñýí õýðýã. Ãÿëàëçòàë
àð÷ñàí õðîìîí ãóòàëäàà õàòãàñàí ãàí äàâèðóóëûã õàíõèéòýë õàâñðàí
¸ñëîîä,
- Ñîíðîâ äàðãà ñàéí áàéíà óó? ãýõýä Ñîíðîâ ãàéõàñõèéí õàðààä,
- Ñàéí, òà ñàéí áàéíà óó ãýõýä ßíäàã ãàð ñóíãàí,
- Ñàéí. Äîòîîäûã õàìãààëàõûí òºëººëºã÷ ßíäàã ¿¿ðýã ¸ñîîðîî òàíûã
õàìãààëàõààð èðëýý ãýõ íü òýð. Ñîíðîâ àíõàíäàà òóëãàìäààä þó ãýõýý
13

ìýäñýíã¿é. ßíäàã ñóóæ Öýâýëìàà ò¿¿íä öàé áàðüñíû äàðàà ñàÿ ò¿¿íèéã
àæâààñ áàñ ÷ þì þì íü çîõüñîí, öýâýð öýìöãýð áºãîºä çýë¿¿ä õÿçãààð
íóòãèéí áàãàõàí ñóóðèíä áèø Óëààíáààòàðûíõàà óðò àòàã áàéøèíä áàéãàà
äîòîîäûã õàìãààëàõûí äýãæ÷¿¿ëèéí íýã ãýëòýé. Ãîíçãîé öàãààí öàðàéòàé,
äàâõðààëàã õóðö õàð í¿äòýé, ºíäºð ãîîëèã íóðóóòàé íýãýí àæ. Ãýâ÷
ÿàãààä ÷ þì íýã èõ òàë ºã캺ð õ¿í áèø øèã. Öýâýëìàà ò¿¿íä öàé
áàðèõàä îîäîîñ íü æîãîòîéõîí õàðö øèäýýòýõèéã íü Ñîíðîâ àæèæ àìæààä
"çàëóóõíààðàà àõëàõ òºëººëºã÷ áîëñîí õ¿í þì" ãýæ áîäîâ.
- Áè àëáààð áèø ÷ºëîîãîºð ÿâàà õ¿í ø¿¿ äýý ãýõýä ßíäàã èíýýâõèéëýýä,
- Áè ç¿ãýýð òàíòàé òàíèëöàõ ãýñýí þì. Ç¿ãýýð ñîíèí ñàéõàí þì õººðºëäºæ
áîëîõ õ¿í èðëýý ãýæ áàÿðëààä ÷ ãýõ þì óó. Áè ÿìàð òàíä ñààä áîëîõ
áèø äýý. պ人 ãàçàð çàâ èõòýé áàéõ þì àà ãýæ "õèéõ þìã¿é óéäàæ
áàéíà" ãýñýí ÿíçòàé õýëýâ, Ñîíðîâ "õàìãààëàõ äóðòàé þì áîë ÿâæ ë áàéã
ë äýý" ãýñýí øèã þì áîäîîä,
- Áèäýíòýé õàìò ÿâìààð áîë áîëîõã¿é þì þó áàéõ âý ãýõýä ßíäàã èëòýä
áàÿðëàí,
- ßàñàí ñàéí þì. Áè õàðüæ þìàà áýëäýýä èðüå ãýýä ãàð÷ îäîâ.
Áàëæèéí ãîëîîð çàãàñ ºãñºæ áàéëàà. Àìàð ìºðíèé çàãàñ Îíîíã ºãñºí èðýõäýý
ò¿ð¿¿÷ íü þóíä þì èõ óñàà îðõèæ Áàëæèéí ãîë óðóó õîøóóðíà. Òýãñíýý
Áàëæèä öóòãàã÷ Õèðõîí, Òýíãýëèã, Ãàëòòàé çýðýã
áàãà ãîë ãîðõèóäûã ºãñºí òýì¿¿ëíý. Îíîí Áàëæèéí õîîðîíä Òýíãýëèã ãîðõèíû
àäàãò ×èíãèñèéí óíàñàí ãàçàð Äýë¿¿í áîëäîã óãààñàí óñ Ãóðâàí íóóðûí
ðàøààí îðøèíî. ×èíãèñèéí àëòàí óðàã õýìýýãäýõ
áîðæèãèí îâãèéíõíû íóòàãëàäàã õºâ÷èéí æîíîí âàíãèéí õàðüÿàò ýíý íóòàãò
Áîãä õààíò ìîíãîë óëñ áàéãóóëàãäñàí ìÿíãà åñºí çóóí àðâààä îíû ýõíýýñ
Áàéãàë äàëàéí ºìíºä íóòãààñ óâàí öóâàí í¿¿æ èðñýí áóðèàä íàð áîëîîä
õàðóóëûí õàëõöóóë õîëèëäîí ñóóíà. Òèéíõ¿¿ Îíîí Áàëæèéí õîîðîíäîõ îíöûí
ñàéõàí íóòàã áèëýý. Òýðòýý íàéìàí çóóãààä æèëèéí ºìíº ÷óõàì ë ýíý ë
íóòãèéí óíàãàí õ¿ëýã óÿàí äýýðýý ¿¿ðñýí òýðòýý õºõðºõ õºâ÷èéí óóëñ
òèéø õàðàà øèäýõäýý íýãýí öàãò õàà òýðòýý åðòºíöèéí çàõàä õ¿ð÷
õÿçãààðã¿é öýëèéí äàâëàõ äàëàé òýíãèñèéí øîðâîã óñûã ¿íýðòýæ õàìðàà
14

òà÷èãíóóëàí çîãñîõûãîî ÿàõèí
çºãíºõñºí áèëýý. Óíàãàí õ¿ëãèéí ýçýä ýä¿ãýý íàéìàí çóóí æèëèéí õîéíî ãîë
óñààð íü çàãàñ ºãñºõèéã õ¿ëýýçíýí ñóóã÷ íîìõîí äîðîé àìüòàñ, óÿàí äýýðýý
õ¿íä õîëò ìîðèíä õàâòãàé á¿¿ðãýò ýìýýë òîõîæ á¿¿ðãýíäýý øèëá¿¿ð
ºëãºñíººñ îºð çýâñýãã¿é, Îíîí Áàëæ õî¸ð ãîëûíõîî íýâñãýð èõ øóãóéí íºìºð
öîîðõîéä àéâàí òàéâàí õàâàðæèæ ñóóíà. Õàâðûí ýõíèé òîãòóóõàí ñààðàë
ºäð¿¿äýä ñàÿ íýã ÷ºìºã
äóëààöàí, ¿õýð ìàë õàøàà ñàðàâ÷íûõàà íºìºðò íàðëàí õýâòýöãýýæ, àéë
àéëûí óÿàí äýýðõ ìîðüä òîëãîé óíæóóëàí ç¿¿ðìýãëýæ áàéòàë ÿìàð íýãýí åð
áóñûí àìüòíû ä¿íãýíýí õ¿ðæèãíýõ ÷èìýý ãàðàõàä óíòààõàé í¿äýý íýýöãýýí
óíæóó ÷èõýý áîñãîí ÷àãíààðõàâ÷ ÷óõàì þó ãýý÷èéí äóó áîëîõûã ÿàõèí
òààõ âý. Õàðèí Áàëæèéí ãîëîîð ä¿ëèé çàãàñíóóä ñ¿ðýã ñ¿ðãýýðýý ºãñºæ
áàéëàà. Ãàçàðò ÷ óñàíä ÷ àìüäðàë òàñðàõ áèø. ªíãºðñºí áîëîîä èðýýä¿éí
õýäýí ò¿ìýí õàâðûí íýãýíä çàìáóóëèíãèéí ýíýõýí íýãýí ººäºñ äýýð õ¿í áîëîîä
ãàçàð óñíàà ÿâàã÷ ýëäýâ àìüòàä, òýíãýðò íèñýã÷ æèã¿¿ðòýí á¿õíèé
íýãýýõýí öàãèéí àìüäðàë óðñàí ºíãºðºõ æàì ¸ñîîðîî ë áîëæ áàéíà. Íýãýýõýí
öàãèéí àìüäðàë... Áàçàð õºâ¿¿í Áàëæààñ àëä õýðòýé òóë ñýðýýäýæ
áàðèàä ãýðòýý èðýõýä ýýæ íü àìàðæèæ áàéëàà. Ýäíèéõ Ãóðâàí íóóðûí
÷èã õîéíîõ Áàëæèéí òîõîéä ºâºë溺 çàñàí òºâõíºñººð îí óäàæ áóé áºãººä
Áàçàðûí óõààí îðîõîä ë áàéñàí ÿíçààðàà. Õî¸ð æèã¿¿ðèéíõ íü õîâäîíä îëîí
æèëèéí õóð àðãàë îâîîðñîí, ¿ç¿¿ð íü ñýðèéëäñýí óðò óðò øóðãààã äýýð
õàãä ºâñ õàÿæ äóëààëñàí äýýâýðòýé áºãººä õàíûã íü ¿õðèéí áààñààð
øàâñàí ñàðàâ÷íû àðä ãóðâàí õºãøèí óëèàñ áàéíà. Ýíý ãóðâàí õºãøèí
óëèàñ ºâºë øààçãàé, õàâàð òóðëèàõ ñóóõ ñóóäà÷ ãýëòýé. Åð ¿ðãýëæ ë
æèã¿¿ðòíèé äóóòàé øóóòàéãààðàà èæèë äàñàë áºãººä ºâºë溺 áóóöàíä
íü õ¿ðòýë ò¿øèãòýéõýí ñàíàãäàíà. Áàçàð ºíººõ òîì òóëàà çàãàëìàéãààð íü
áóðãàñààð îîñîðëîí ÷èðñýýð øóãóé äóíäààñ ãàð÷ èðýõýä ãóðâàí óëèàñàíä
íü Ẻí õàð òóðëèàõ ñóó÷èõñàí øààãèæ áàéâ. Ýíý áîë æèíõýíý õàâðûí
áàÿñãàëàíò äóó õºãæèì àæ. Îâðóó òîâðóó ¿ñýðñýí áàõèì á¿ä¿¿í ãîëòîé,
15

ò¿ìýí ñàëàà ãèø¿¿ ìº÷𺺠õàâðûí õºõºìäºã öèéëãýð òýíãýðèéí äýâñãýð äýýð
ñ¿ëæèëä¿¿ëñýí ãóðâàí èõ óëèàñ òèéíõ¿¿ áàðàã ë ìº÷èð á¿õýí äýýðýý
òóðëèàõ ñóóëãàñàí íü íýã ë èõ ºíºð ºòãºí áîë÷èõñîí ìýò õàðàãäàíà.
Äààãäàøã¿é òîì òóë çàãàñ áàðüñíû áàÿð áàõäàëûã íü óõààí îðñîí
öàãààñ í¿äýíä òóññààð áàéãààä ýýæ ààâààñ íü ÿëãààã¿é ìýò áîëñîí
ãóðâàí óëèàñ õàâðûí òóðëèàõíûõàà óóõàéí äóóãààð óãòàí àâñàíä á¿ð ÷
õººðºí áàÿñàæ èíýýä àëäñààð ãýðèéíõýý õàÿàíä èðòýë ãýðò íü íýã ë åð
áóñûí äóóí äóóðñàæ áàéõ íü òýð. Íÿðàé õ¿¿õäèéí îðèëîí ÷àðëàõ äóóã
áèøã¿é ë ñîíññîí ãýâ÷ ýõèéí õýâëèéãýýñ ñàÿ óíàæ áàéãàà àìüòíû èéíõ¿¿
õ¿í áîëæ ãàðñíàà çàðëàõûã óðüä ºìíº äóóëñàí áèø. Ýýæ íü
àìàðæèõàä õàðèóã¿é òóëñíûã òýð ìýäíý. Õºãøèí ýýæ íü ºíºº ìàðãààøã¿é
áîëñîí ãýæ õýëñýýð áèëýý. Ãýâ÷ ÿã èéíõó¿ òóë çàãàñ áàðèãäàæ,
òóðëèàõ èðñýí ºäºð àìàðæèõ áàéñíûã ÿàõèí ìýäíý. Ìàíü ýð îíîîõ íÿðàé
õ¿¿õäèéí "óàã, óàã-óàã,..." ãýýä öàðãèà ÷àíãà äóóãààð ÷àñ ÷àñõèéí
îðèëîõûã ãýðèéí ãàäíààñ äóóëàíãóóòàà ó÷ðûã ìýäýí çîã òóñàí òýãñíýý áàñ
ãàéõàø òàñðàí àíãàéòàë ÷àãíàëàà. Óàã-óàã-óàã...åð áîëèõ
ÿíç àëãà. ßàñàí óóðòàé ñîðòîîòîé àìüòàí òºðñºí þì. Õ¿¿ ë áàéãààñàé, õ¿¿
ë áàéãààñàé ãýæ ìàíü ýð äîòðîî äóóí àëäàâ. Ãýòýë äààí÷ öàðãèà íàðèéí
äóóòàéã áîäîõîä õ¿¿ áèø îõèí áèç. "Ààâ æèíãýýñ èðýýã¿é áàéäàã. Ààâûí
èðýõèéã õ¿ëýýæ áîëîîã¿é þì áàéõ äàà" ãýæ Áàçàð çýðâýñõýí áîäîâ.
Òýãýýä ãýðòýý îðîõ áîëèõîî ìýäýõã¿é õýñýã ò¿äãýëçýýä òóë çàãàñàà
ò¿ëýýí äýýð àâàà÷èæ òàâèàä ãýðòýý îéðòîí
÷àãíààðõàâ. Íÿëõñûí óàã, óàã îðèëîõ çàâñàð ýìýã ýýæ íü õýí íýãýíòýé
ä¿íãýð ä¿íãýð ÿðèëöàíà. Óÿàí äýýð õî¸ð ìîðü áàéãààã ñàÿ àæèâ. Ãýðò
íÿëõàñ óàã-óàã, ãóðâàí óëèàñàíä òóðëèàõ øààã-øààã. Ýýæ íü ãýíýò
óðòààð ¸îëîí ãèíøèõ øèã. Ãîë íü òàñàð÷ áàéãàà àìüòàí ë èíãýäýã áàéõ.
Ãýòýë ýìýý ýýæ íü ã¿éí ãàð÷ èðýýä "Õ¿â¿¿í ìèíü! Áàçàð ìèíü áóøóó ìîðä
ñóì óðóó ã¿éëãýæ î÷îîä Äàìäèí àâãüíãõíûã ò¿ðãýí èð!
ãýæ õýë. Ýýæ ÷èíü... Ýýæ ìèíü õ¿¿õäýý ãàðãààä ìóóõàí áàéíà ãýæ
16

õýë" ãýæ ñàíäðàí ºã¿¿ëýâ. Ýìýýãèéí íü ¿ñ íü ñýãñèéæ, ãàð íü
ñàëãàëààä íýã ë áèø. Áàçàð õ¿íèé ººðèéíõèéã ìýäýëã¿é óÿàí äýýðõ
ìîðüäûí íýãýíä ìîðäîîä ñóìûí ç¿ã äàâõèëàà. "Èæèé ìèíü... èæèé ìèíü..."
ãýæ äîòðîî äàâòàí ÿìàð íýã àþóë îñëûã ýñ çºãíºâ÷ í¿äèéã íü ºîðèéí
ýðõã¿é íóëèìñ á¿ðõýõýä õàøãóéãààðàà øóäàð÷, ìîðèî òàøóóðäàí äàâèðàâ÷
¿ãäãýñ ¿ãäãýñ öîãèõîîñ öààøã¿é. Ñààõàëòûíõ íü õîíèíû õ¿ðýí ÿàõèí ãàçàð
õîðîîõ áèëýý. Òèéí Òýíãýëèã ãîðõèíä îéðòîæ ÿâòà÷ îìíººñ íýã çàäãàé õºíãºí
òýðýã òîîñ òàòóóëàí àéñóí. Õàøèí õ¿ðýí ìàøèíààñ ¿ðãýæ àâààä òà÷èãíàõ
íü òýð. Ãýâ÷ Áàçàð øèëýí ïîðòîîñ õàðàà ñàëãàæ ÷àäñàíã¿é.
Óëààíáààòàðûí ãóäàìæ ÷ºëººãººð øèë òîëü íü ãÿëàëçñàí º÷ òº÷íººí øèëýí
ïîðò äàâõèëäàæ áàéäàã ãýæ äóóëñíààñ öààøã¿é õ¿¿ä ýíý áîë ¿íýõýýð
ãàéõàìøèã. Õºíãºí òýðýã çîãñëîî. ¯ðãýñýí ìîðèî õîéä óóëûí ýíãýð õ¿ð÷
áàéæ àðàéõèéí òàòàâ. Ìàøèíä ñóóã÷äûí íýã íü áîñîîä äàëëàæ áàéíà.
Õàðâàë Áóä íàéç íü àæ. Áàñ íýã òàíèõã¿é õ¿í. Öýâýã àõ, Öýâýëìàà
õýýòýéõýí õî¸ð õàðàãäàíà. Þó ãýã÷èéí ãàéõàëòàé ÿâäàë âý! Äàìäèí
àâãûíõàí íü àðàé øèëýí ïîðòòîé áîë÷èõñîí áàéìã¿é. Õàøèí õ¿ðíýý ãóÿäàæ
äàâèðñààð ìàøèíä îéðòîâ.
- Áàçàð ÷è õàé÷èæ ÿâàà þì? ãýæ õýýòýéõýí àñóóâ.
- Èæèé ìèíü...õ¿¿õäýý ãàðãààä ìóó áàéíà. Ýìýã èæèé òàíàéä î÷èæ õýë
ãýñýí ãýõýä ìàøèíä ñóóã÷èä õîîðîíäîî íýãíèéã ÿðèëöààä Öýâýã àõ íü,
- Íààäàõ ìîðèî òóøèæ îðõèîä ìàøèíä ñóó! Áóøóóë! ãýëýý. Áàçàð õàøèí
õ¿ðíýý öóëáóóðààð òóøèæ îðõèîä ã¿éí èðæ ìàøèíä ñóóâ. Øèëýí ïîðò ãýã÷
¿íýõýýð ë ýíý åðòºíöèéí ãàéõàìøèã àæ. Åð áóñûí òîñíû ¿íýð õàíõëóóëààä,
纺ëõíîºð áºìáºëçºí äàâõèõ íü ¿ëãýð ç¿¿ä ìýò. Èæèé ìèíü ÿàäàã áîë ãýýä
ýìýýí ñàíäàð÷ ÿâñàí íü äîîðõíîî ìàðòàãäàâ. Ãýðò íü äàâõèæ èðëýý.
Èðýãñýä çàíøèë ¸ñîîð òóëýýí äýýðýýñ ãàíö õî¸ð ìîä õîðìîéëîîä ãýðò îðöãîîâ.
Áàçàð ýýæèéãýý õàðààä àðàéõàí îðèëñîíã¿é. Öàñ øèã öàãààí öàðàéòàé
ýýæ íü àìüñãàëæ áóé ýñýõ íü ìýäýãäýõã¿é í¿äýý àíèí õýâòýíý. Ýìýýãèéí
îðíû ºìíº ºëãºñºí ä¿¿æèí ºëãèé äýýð ¿ð÷ãýð óëààí í¿¿ðòýé íÿëõàñ
17

õàðààöàéí àíãààõàé øèã ºìãºð øàð àìàà óìàëçóóëàí í¿äýý íýýæ ÿäàí
òèé÷èãíýõ íü ºðºâäºëòýé.
Ýýæèéí òýíäýýñ ÿàãààä ÷ þì õ¿éò äààõ øèã.
- Õîéòîõ íü ñàëäàãã¿é ÿàäàã áèëýý ãýæ ýìýý íü óéëàãíàâ. Øèëýí ïîðòíû
ýçýí äàðãà áîëîëòîé ãî¸ õ¿í ýýæèéíõ íü ñóäñûã áàðüæ ¿çýýä,
- Öóñ àëäààä ºíãºðºõ ãýæ áàéíà áèø ¿¿ ýíý ÷èíü! Àëèâ ãàðàà óòààõ
õàëóóí óñ ñàâàí àâààä ºã! ãýýä ñàâõèí õ¿ðìýý òàéëæ øèäýýä ãàð
äýýðýý áóöëàì õàòóóí óñ õèéëãýæ óãààõ çóóð,
- Îäîîõîí, îäîîõîí! Àç áîëæ òààðëàà. Áè ÷èíü îðîñ äîêòîðûí õàæóóä õýäýí
æèë áîëñîí õ¿í. Ýõýñ ãàðäàæ ¿çýýã¿é. Ãýõäýý ìýäíý. Îäîîõîí, îäîîõîí ãýæ
áàéâ. ×èíãýýä ýýæèéí íü õºíæëèéã ñºõººä õîëä íü ñóóæ ÿìàð íýãèéã
óäòàë îðîëäëîî. Òýãñíýý Ẻí íºæ àòãàñàí ãàðàà àâ÷ õàòàâ÷íàà àñãàñàí
áóóö äýýð ñýãñðýýä,
- Ýý äýý èíãýæ áàéãààä ýõèéã íü àòäàõ íü áàéíà ø¿¿ äýý. Õýö¿¿ åý
äýý òà ìèíü! Îäîî ç¿ãýýð. Æààõàí øºë óóëãà ãýëýý. Áàçàð õ¿¿ íýã
ìýäýõíýý íóëèìñàà ñóë àñãàðóóëæ ñóóâ. Ýìýý íü áàñ óéëæ áàéëàà.
- Ýý áóðõàí ãîí÷èã ñóì! ßìàð èõ ýíý èõ áóÿíòàí äàéðàëäàâ ãýýø âý!
Öýâýëìàà ìèíü õààíààñ èéì õ¿íòýé...Ýíý ìàíàé õààíàõûí õýí ãýýø áóÿíòàí
áý? ãýõýä Öýâýëìàà íýýðýý ë àç áîëæ áóÿíòíûã äàãóóëàí
èðñýí ìýò äîòðîî áàÿðëàí,
- Ñîíðîâ äàðãà ìàíàéä àéë÷èëæ èðëýý. Öýâýã àõûí òàíèë þì. Áèä Ãóðâàí
íóóð îðæ ÿâëàà ë. Òàíàéõààð áóóãààä ìîðäú¸ ãýæ õººðºëäºæ ÿâòàë
Áàçàð ìààíü ã¿éëãýæ õàðàãäëàà. Àâãàé ìèíü íýýðýý àçòàé áàéíà ë.
Áóðõàí õàðàâ áèø ¿¿? ãýæ õîëáîî ìóóòàé îëîí þì õýë÷èõýýä äóóã¿é áîëîâ.
Öýâýã àõ íü øààçàíòàé õàòóóí öàé îî÷èõ çóóð þóíä ÷ þì èíýýìñýãëýíý.
Èíýýìñýãëýõýýñ ÷ ÿàõ âý. ¯íýõýýð àç òààðëàà. ßäóó
àéëûí çàÿà çàâàãò ãýäýã ýíý. Àâãà àõ íü òóëñàí áèåòýé ýõíýð, ýíý
õýäèéãýý îðõèîä æèíä ÿâñààð óäàæ áóé. Àðàé ÷¿¿ ãýæ æèíãýýñ ýðãýæ
èðýõýä íü ýõíýð íü òºðºõººñ áîëîîä ºíãºð÷èõñºí áàéâàë ò¿¿í øèã ãàñëàí
18

õàà áàéõ âý! Ñîíðîâ ¿íýõýýð ýëäýâòýé ñàéõàí õ¿í. Ýõýñ ãàðäààä àâ÷èõ
ýð õ¿í òèéì ÷ àìàð òààðàõã¿é. Ìîíãîë åðººñ ñàéõàí äàðãà íàðòàé áîëæ
áàéãàà þì. Èéì õ¿ì¿¿ñòýé îéð äºò òàíèëöàæ ÷àäàë çýðãýýðýý òóñ áîëæ
ÿâàõàä ÷ èë¿¿äýõã¿é. Íýýðýý ë áóÿíòàé õ¿í þì.
- Ýã÷ ìèíü îäîî àéõ àþóëã¿é áîëëîî. Áàçàð õ¿â¿¿í ÷ ä¿¿òýé áîëîâ.
Àéëààñ õ¿¿õýä îðãîæ àâúÿ ãýäýã ãýæ áàéãàà áèç äýý Ýíý ÷èíü òýãýýä
ýð þì óó, ýì þì óó? ãýõýä
- Øîäîéòîé àìüòàí þì áèëýý áóðõàí ìèíü! ãýæ ýìýýãèéí õýëýõýä Áàçàð
ìààñàéòàë èíýýëýý.
- Ñàéí äàà ñàéí. Ãýðèéí ýçýí ÷ óäàõã¿é èðæ Ẻí áàÿð áîëíî. Çà áèä
õºäëºå. Äóíä íóóðûí õºâºº, íàðñíû çàõàä áóóíà. Áàçàð õ¿â¿¿í íºãººäðººñ
ñ¿¿ òàðàã õ¿ðãýæ ºãººðýé. Àéë÷èí áèä óðä õºâ÷èä øèë¿¿ñ ãºðººëæ
ëàâ òàâ çóðãàà õîíîíî ãýæ Öýâýã õýëýâ. Èíãýýä òýä õî¸ð ÿñ àìàð ìýíä
õàãàöñàí ýõ ¿ð õî¸ðûã îðõèîä Ãóðâàí íóóðûí ç¿ò ìîðäëîî. Áàëæèéí øóãóéä
ò¿.ìýí õàð òóðëèàõ øààãèæ, õàâðûí òýíãýð îéðäîî ë ëàâ äóëààí öýëìýã
öàðàéëàõ ÿíçòàé, ºìíº òàëààð õîëã¿é óðñàã÷ Îíîí ìºðíèé õºâººã äàãàñàí
õºâ÷èéí õºõ óóëñ õ¿äýíòýí íàìæààð÷ áàéâ.
III
Ìîíãîë ãàçàð ×èíãèñ õààí ìýíäýëñíýýñ õîéø äîëîîí çóóí äàëàí õýäýí æèë áîëæ
áàéâ. Äîëîîí çóóí äàëàí õýääýõ õàâàð Äýë¿¿í áîëäîã Ãóðâàí íóóðûã ò¿øèí
èðëýý. Îíîí Áàæèéí õîîðîíäîõ ýíýõ¿¿ äàãøèí
îðîí ººð õýíèé íóòàã áàéõñàí áèëýý. Þì á¿õýí åðººë òàâèëàíãààðàà.
Òýì¿¿æèíãèéí õ¿éñèéã áóëñàí ýíý ãàçàð äîëîîí çóóí äàëàí õýäýí æèëä
ìîíãîëûí õ¿éñ òàñðààã¿é. ªºð õýíèé ÷ áèø ãàíöõàí Òýì¿¿æèí
×èíãèñ õààíû íóòàã, ìîíãîëûí ç¿ðõ áîëñîí ýíý íóòàãò çóó çóóí õàâàð
ýýëæòýí Îíîí Áàòæèéí îõüþó öýíõýð óðñãàëààð çàãàñ æàðààõàé íü
Óðàëäàí ºãñºæ, ãºëºã íîõîä àðàà ø¿ä óðãàæ, ÿäóó ç¿ä¿¿ ãýâ÷ óäàì
çàëãàã÷ àëòàí õýâëèé íü õîîñðîîã¿é ìîíãîë ýõýýñ õ¿¿õýä òºðæ, ºìíº ãàçðûí
õàð òóðëèàõ èðäãýýðýý èðæ ë áàéíàì. Ìîíãîë õ¿í á¿õýöä àðèóí äàãøèí ýíý
19

ãàçàð ÿìàðõàí öàã èðñíèéã õýí õýëæ ìýäíý. Äîëîîí
çóóí æèëä ÷ áàéã, äîëîîõîí ºäºðò ÷ áàéã öàã ÿìðààð ýðãýõèéã õýí ìýäýæ
áàðíà. Ìýääýã ¸ñîí áèé ë ãýíý, õóâèëãààí ìýðãýäèéí ýðäýì óõààí õèéãýýä
øèíæëýõ¿é àâüÿàñ ÷àäàë öàã òºðèéí áàéäëûã õîëîîñ òààäàã ë ãýíý. Ìýäýí
òààã÷èä áàéõàä ìýä¿¿ëýí ¿ë òààëàã÷ öàãèéí îðîî áóñãààã ÿàíàì áèëýý.
Îð÷ëîíãèéí øóóðãà, öàãèéí øóóðãà ãàøðñàí ýãøíýý ýðãýí õºðâºíº. Ýõ ¿ð
õî¸ð ÿñ õàãàöàõ ýãøèí, óëñ ã¿ðýíä òîð ýðãýõ ýãøèí óãòàà ÷àíàð íýãýí
áóé çà. Ãàãöõ¿¿ îðîí ÷àéí ÿëãàà ë áèé. Èõ áàãûí, õ¿÷òýé õ¿÷ã¿éí
ÿëãàà ë áèé. Òèéíõ¿¿ àìüäðà÷ õºëã¿é áî㺺ä õÿçãààðã¿éí äóíä àìüòíû
¿ðñ òºðæ ñàíñàðûí øóóðãàíû ýðã¿¿ëãýíä
àâòàí ÿâíàì. Òýíãýðèéí õºâã¿¿í ×èíãèñ ÷ ÿëãààã¿é, ãóðâàí óëèàñûã
ýçýãíýñýí õàð òóðëèàõûí äóóíààð ìýíäëýã÷ íÿëõàñ ÷ ÿëãààã¿é, çàãàñíû
ÿñàíä õàõàã÷ ãºëîãõºí ÷ ÿëãààã¿é. Òèéíõ¿¿ äîëîîí çóóí äàëàí
õýäýí æèë ºíãºð뺺. Æèãòýé äóëààõàí øºíº. ×èíãèñèéí Ãóðâàí íóóðûí äóíä
íóóð. ò¿¿íèé äóíäàõ áÿöõàí àðàë äýýð õººð¿¿ëæ ñàìàðñàí ñ¿¿íèé õººñ
øèã ºòãºí öàãààí ìàíàí áóóæýý. Ñîíðîâ Öýâýëìàà õî¸ð òýðõ¿¿ äóëààõíàà
õîºñðºã÷ ìàíàí õó÷ëàãàòàé õýâòýæ áàéëàà. Àðëûí îâîîíä ºðãºë ºðãºõîä
çîðèóëæ ñ¿ñýãòíèé õèéñýí ãóÿà îíãîöîîð øîíº äºë ýíä èðæ ÿíàãëàõ
õýëöýõèéã õîñëóóëàí, ÿäðàë æàðãàë õî¸ðòîî á¿ðíýý õàéë÷èõñàí àæ. Îëîí
æèëèéí õóð õàãä ºâñ íü ºäºí äýâñãýð ìýò óðèí 纺ëºí îðãèõ àðëûí äóíä
áàãàõàí ÷óëóóí îâîî áîñãîæ õàòãàñàí ìîäíîîñ õèéìîðü. õàäàã ÿíäàð óÿñàí íü
ìàíàí äóíä ñ¿¿ìèéíý. Íóóðò ñàÿ èðñýí òàðãàí ãàòóó íîéðìîã äóóíààð íóóã-
íóóã ãýæ õààÿàõàí äóóãàðíà. Åð íýã ë åð áóñûí øîíº áàéâ. Öýâýëìàà õ¿í
áîëñîîð èéì áàéäàëä áàéæ ¿çñýíã¿é. ¯ëãýðèéï àäèë áàéëàà. Ñîíðîâûí
öýýæèí äýýð äýðëýí õýâòýæ õýëýý ãàðãàæ ìîíººõ ñ¿¿í öàãààí ìàíàíã
äîëîîõîä íýã ÿíçûí ÷èõýðëýã àìò àìòàãäàõ íü
æèãòýé. Ìàíàíä áàë áóðìûí ¿íýð àìò øèíãýýñòýé áàéëàà. Íóóðûã òîéðîí
íýâñèéõ íàðñàí îé, çýãñíýýñ òèéíõ¿¿ áàë áóðìûí àìüñãàë õººð÷ áàéõ ìýò.
Íýã õýñýã ò¿ãø¿óð òà÷ààë õîåðîîð áóëèãëàí öîâõ÷èæ
20

áàéñàí ç¿ðõ íü ààæèì ààæìààð òàéâøèð÷ õàìàã áèå óíòðàí òàâèðàõàä
÷óõàì þó áîëñíûã áóþó þó áîëæ áîëîõûã ìýäýõã¿é, ìýäýõèéã ÷ õ¿ñýõã¿é
ãàãöõ¿¿ ýíýõ¿¿ îð÷ëîíò åðòºíöèéí ¸ñûã àëìàéðàí ãàéõàæ
õ¿íèé õàéðûí àìò, ¿¿ë ìàíàíû àìò õ¿ðòýë ÿìàð ñîíèí õà÷èí áàéäãèéã ãýíýò
óõààðàí ìýäðýýä óÿð÷ ýíõðýõ þóòàé æàðãàëàí. Ãàéõàõ, øóíàõ, õàíàõ
õ¿íèé ë ¸ñîí àæ. Õ¿íèé æàðãàë ãýã÷ áàãàäàà ÷ áàãàäàõã¿é èõäýý ÷
èõäýõã¿é àæ. Öýâýëìàà áóðìûí àìòàò ñ¿¿í öàãààí ìàíàíä óìáà÷èõñàí ¿ëãýð
ñîíñîæ õýâòýíý. Ñîíðîâ íàìóóõíààð ¿ëãýð ÿðüæ áàéëàà. Íóóðûí ãàëóó ÷ òýð
ë ¿ëãýðèéã ñîíñîí ñàéøààõ ìýò õààÿàõàí
íóóã-íóóã õèéíý. Ñîíðîâ õàéð õºäºëñºí öàãã öýýæíèé 纺ëõºí äóóãààð
ÿðèíà.
- Òýì¿¿æèí Áºðòºº õî¸ð òýðòýý äîëîîí çóóí õýäýí æèëèéí ºìíº ÿã ë ÷è áèä
õî¸ð øèã ýíýõýí àðàë äýýð ÿíàãèéí ìàíàíä óìáàæ áàéæýý. ßíàãèéí ìàíàí ãýæ
èéì ë áàéäàã áàéõ. Áè óðüä èéì þì ¿çýýã¿é
Öýâýëìàà ìèíü. ×èíãèñèéí Ãóðâàí íóóðò ÷àìòàé èíãýæ èðýýä èéì õà÷èí
ìàíàíòàé øºíº õ¿¿ðíýæ æàðãàæ ñóóõ þì ãýæ ñàíàà÷ ¿ã¿é äýý. Íîäíèí
áîëòîë ø¿¿. Íîäíèí ÷àìàíã õàðñíààñ õîéø ýëäâèéã ìºðººäºõ áîëñîí ãýýä
ìºðººäºë èíãýæ áèåëíý ãýäýã áàéäàã ë þì áàéíà. Çà òýãýýä Öýâýëìàà
ìèíü, Òýì¿¿æèí Áºðòºº õî¸ð òýð öàãò äºíãºæ õîðü ø¿¿ðñýí íàñòàé áàéæ.
Òýä ÿìàðõàí áàéñàí áîëîî? Òýð öàãò ×èíãèñ õàìàã ìîíãîëûí õààí áîëæ äààí
èõ óäàëã¿é äýëõèé åðòºíöèéã äîíñîëãîñîí èõ àÿí äàéíä ìîðäîíî ãýæ ç¿¿äëýý
÷ ¿ã¿é áàéñàí áèç. ¯ã¿é õýí ìýäëýý äýý. Òýð õîñã¿é õ¿í áàãà
áàò÷ðààñàà òèéì õîëûí þìûã çºãíºäºã ÷ áàéñàí áèç. Ñîíðîâ áèø ×èíãèñ þì
÷èíü. Õîðü ø¿ðãýõ íàñàíäàà òýð ÿìàð ñàéõàí õ¿¿ áàéñàí áîë îî! Åð áóñûí
õ¿í áàéñàí þì ÷èíü äýý. Òºðºõ人 áàðóóí ãàðòàà øàãàéí ÷èíýý íºæ àòãàæ
òºðñºí ãýõ. Äîëîîí çóóí äàëàí íýãýí æèëèéí òýðòýý. Áîä äîî. Äîëîîí çóóí
äàëàí íýãýí æèë ºíãºðñºí áàéíà. Ãýâ÷ ýíý íóóð ýíý èõ íàðñàí îé
áàéäãààðàà ë áàéñàí. źë¿í ýýæ àìàðæèõûí ºìíº ÿã ýíý àðàë äýýð öàãààí
ìîðüòîé áààòàð ýð çîãñîæ ºìñãºë çýìñãýýñýý ýðäýíèéí ãýðýë öàöðóóëæ
21

áàéíà. Òýð áààòðûí äýýðýýñ òýíãýð èëäýí öàãààí ãýðýë òóñãàæ áàéíà.
Òýð áààòàð źë¿í ýýæ ÷àìààñ áààòàð õ¿¿ òºðºõ
íü ãýæ õýëñíýýð ç¿¿äýëñýí ãýõ. ͺõ𺺠ë òýãæ ç¿¿äýëñýí áàèõ. Ýíý àðàë
äýýð ÿìàð ÷ ¿çýãäýë áîëæ áîëìîîð ñàíàãäàíà. ×è áèä õî¸ðûí äýýðýýñ ýíý
ºòãºí öàãààí ìàíàíã íýâòëýí òýíãýðýýñ ãýðýë òóÿà òóñâàë
ìºí ñàéõíàà. Ýý òýíãýð ìèíü! Áèäíèéã õàðíà óó! Áèä õî¸ð ãàíöõàí òàíû ë
õàðàà èâãýýë äîð æàðãàæ áàéíà àà! Äîëîîí çóóí äàëàí íýãýí æèëèéí ºìíº
Òýì¿¿æèí Áºðòºî õî¸ð ÿã ë ÷è áèä õî¸ð øèã ýíý àðàë
äýýð æàðãàæ áàéæýý. Ãýõäýý òýä çîâëîí ¿çñýí. Åñ¿ãýé áààòàð ààâ íü
Áºðòºº ¿æèíãèéí ãýðò ñ¿é òàâèàä áóöàõ çàìäàà òàòàðûí íàéðàíä áóóæ
õîð èäýýä ºíãºð÷èõñýí. źë¿í ýýæ õýäýí ºí÷èí õ¿¿õýäòýéãýý ¿ëäýýä ýíý Îíîí
Áàëæèéí çàãàñ æàðààõàéãààð õîîëëîæ ºñãîñîí ãýõ. Òýì¿¿æèí àðâàí õýäýí
íàñòàéäàà òàé÷óóäàä áàðèãäàæ ¿ã¿é õèéãäýõèéí äàâààí äýýð ºð
íèìãýíòýé õ¿íèé à÷ààð îðãîæ ãàðààä ýíý óðäàõ Îíîíãèéí áîðãèîíä õ¿÷¿¿íäýý
äºíãºòýé ñóóæ øºíèéã ºíãºðººæ áàíñàí ãýýä ë áîä. Ýíýõýí àðàë äýýð
Òýì¿¿æèí Áºðòºº õî¸ð æàðãàõ øºèº èðäýã ë áàéñàí áèç. Ýíý ÷èíü ¿íýõýýð
ë æàðãàëûí îðîí. Ãýýä
æàðãàëûí îðíû îéð çîâëîíãèéí îðîí áàéæ ë áàéäàã. Á¿õ ìîíãîëîî æàðãàëûí
îðîí áîëãî¸ ãýæ òýð õî¸ð ìºðººääºã áàéñàí áèç. Áè ÷ îäîî òýãæ ë
ìºðººääºã. ×èíãèñèéí äýðãýä áè þóñàí áèëýý. Ãýõäýý áíä õýíèé óäàì
óãñàà, õýíèé ãîëîìòûã çàëãàæ ÿâààãàà ìàðòàõ ó÷èðã¿é. Õàðèéí äàðëàää
çîâñîí ìîíãîëîî áèä ÷ºëººëººä òºð óëñàà ñýðãýýõýýð ç¿òãýæ ÿâàà óëñ. Áè
ç¿òãýñýí îëíû ë íýã. Öýâýëìàà ìèíü! ×è íàìàéã òîì ë õ¿í ãýæ áîääîã áàéõ.
×èíãèñòýé ç¿éðëýâýë áèä î÷¿¿õýí àìüòàñ. Ãýõäýý áèä ÷èíü ýíý ë öàãòàà
ýçýí áîëîõ ¸ñòîé. Íýãýíò òºð óëñûíõàà òºëºº ç¿òãýõ õóâü íîîãäñîí áîë àìü
íàñ, óõààí ÷àäëàà çîðèóëàõààñ ººð çàìã¿é. ßìàð ÷ ãýñýí áèä
×èíãèñèéíõýý ãîëîìòûã àðàé óíòðàà÷èõñàíã¿é. Îäîî ìàíàé ìîíãîë ñýðãýíý. Õàëõ
áóðèàä áèä öºìººðºº ýíý ë ãàçàð øîðîîíûõîî òºëºº àìü íàñààðàà äýí÷èí
òàâüñààð ºäèé õ¿ðëýý. Îäîî ¿íýõýýð ìîíãîëûí òýíãýðýýñ ãýðýë ãýãýý òóñàæ
22

áàéíà ãýæ áîäú¸. Ýðõ ÷ºëººíèé ãýðýë òóÿà ø¿¿, Öýâýëìàà ìèíü! Çà
èíãýýä áè ÷èíü óëñ òºð ð¿¿ õàäóóð÷èõàâ. Æàðãàëûí îðíû äýðãýä
çîâëîíãèéí îðîí áàéæ ë áàéäàã ãýæ áè þó õýëýâ? Òèéì áèç äýý. Çà
òýãýýä Òýì¿¿æèí Áîðòîî õî¸ð àìàð æèìýð ñóóíà ãýòýë ìýðãýä¿¿ä óóëãàëæ
èðýýä Áîðòººã áóëààãààä ÿâ÷èõàæ. Òýì¿¿æèíãèéíõýí ýíý ë Îíîí Áàëæèéí
õîîðîíäîõ õºâ÷ ñàéõàí íóòàãòàà áàéñàí. Áàðóóí òèéøýý õýðýéä¿¿ä, ò¿¿íýýñ
õîéãóóð ìýðãèä îâãèéíõîí, ìýðãèä¿¿ä òýãýõýýð Õýíòèéí óóëñûí õºâ÷ òàéãàä
Áºðòººã àâààä àëãà áîëñîí õýðýã. Òýãýâ÷ Òýì¿¿æèí õîðõîéí ìºðººð ìºøãèõ
÷àäàëòàé áîëñîí áàéæ. Æèë ºíãºðñºí õîéíî ìýðãèäèéã äîâòëîí õàðèóãàà
àâààä
Áºðòººãýý îëæ çîëãîñîí ãýõ. Áºðòºº áèå õ¿íäòýé èðñýí ãýõ. Áèå õ¿íäòýé
ÿâñàí áàéæ ë äýý õººðõèé ìèíü. Ãýâ÷ ×èíãèñèéí ñýòãýëä íàñàí òóðøèéí
õàðäëàãà ñýðäëýãèéí õàð òîëáî ñóóñàí ãýäýã. Óóãàí õ¿¿ Ç¿÷ íü ýõèéí
ãýäñýíä èðñýí õýðýã ø¿¿ äýý. Ìýðãèäýýñ îëäñîí õ¿¿ áàéõ áèé ãýæ
Òýì¿¿æèí õàðäààä õî¸ð íóäàðãàà íºæèðòºë õàçäàãñàí áèç. Ãýýä óóæóóõàí
óõààíòàé õ¿í òóëäàà õàéðò õ¿íýý õîðãîîæ òàìëàäàãã¿é, àìüä ìàõàà õàçàæ
òýñýýä ºíãºðäºã áàéæ. Á¿ð õîæèì Ç¿÷èéãýý áóðóó ñàíààòàé áîëîâ ãýæ
ñýæèãëýýä õ¿í ÿâóó.òæ õîðëóóëñàí ãýäýã äýý. Þó ë áîë. Õóëàí õàòàí
îîðèéí õ¿¿ã Ç¿÷èéí óëñûí äýýð ãàðãàõ ãýæ ýöýã õ¿¿ãèéí õîîðîíä ÿñ
õàÿñàí ãýõ. Õóëàí õàòàí ìýðãèä îâãèéí õ¿í, óäìûí îñ õîíçîí ç¿ðõýíä
øèãäýýñòýé ÿâàõûã õýí áàéã ãýõ âý. ×èíãèñ õààí äîðâîí õàòàíòàé áàéñàí.
Õàìãèéí õàéðòàé íü óóãàí õàòàí Áîðòîî ¿æèí áàéæýý. Õîðèîäõîí íàñàíäàà
Ãóðâàí íóóðûíõàà ýíýõýí àðàë äýýð õî¸óë õààÿàõàí èðäýãñýí áèç. Äîëîîí
çóóí äàøí íýãýí æøøéí òýðòýý ø¿¿. Òýãýõýä ÷è áèä õî¸ðûã õó÷ñàí øèã
ÿã ë èéì ñ¿¿í öàãààí ìàíàí áóóæ, ãàëóó íóãàñ ãàíãàíàæ, æàðãàëûí øºíº
àìàðõíàà ºíãºð÷ áàéñàí áèç. Õ¿ì¿¿íèé ¿ð ãýäýã õ¿ñýë ìºðººä뺺 áèåë¿¿ëýõ
ºäºð èðäýã ë áàéíà. Ãýýä æàðãàëûí îðîí áàéõàä çîâëîí ë õîëäîîñîé áèëýý.
- Æàðãàë äàà æàðãàë. Ýíý ìàíàíãààñ õ¿ðòýë áàëûí àìò ìýäýãäýýä áàéíà.
- Þó ãýíýý? Íýýðýýí ¿¿?
23

- Íýýðýý. Õýëýý ãàðãààä ¿ç äýý.
-Õà÷èí àà. Íýýðýý ÷èõýð àìòàãäàæ áàéíà.
- ßàñàí ãàéõàòãàé øîíº âý! Òà äàõèàä ¿ëãýð ÿðèà÷.
- Ýíý øîíèéí ¿ëãýðýý îäîî äóóñãàÿ. Àìüäðàë ÿðèìààð áàéíà. Öýâýëìàà
Ñîíðîâûí öýýæèéã äýðëýñýí òîëãîéãîî îíäèéëãîºä õýñýã
÷àãíààðõàâ. Íóóðûí ºìíº õºâººíººñ ¿ðãýëæèëñýí íàìæàà èõ íàðñàí îéí ã¿íä
õîëûí á¿äýãõýí óëèëò ñîíñîãäîõ øèã. ×îíî óëüæ áàéëàà. Ñîíðîâ ò¿¿íèéã
ñîíñîõã¿é áàéíà óó, á¿¿ ìýä. Öýâýëìàà "÷îíî óëüæ
áàéíà" ãýõ ãýýä ÷àäñàíã¿é. Þóíä ÷ þì íóðóó óðóó íü õ¿éò äààãààä
ÿâ÷èõëàà. ×îíî óëèõûã àíõ óäàà ñîíñîæ áàéãàà áèç äýý. Ìîíîºõ ÷îíî òèéì
õîë áèø åðäºî ë ýí¿¿õýíä áàéãàà þì øèã ãóíèãòàé òàñà÷äàíãè äóóãààð
óëèí õóöàâ. Ãýòýë Ñîíðîâ åð àæèðñàíã¿é. Öýâýëìààãèéí àéäàñ õ¿ðýâ.
Õèé þì ñîíñîæ áàéíà áèø ¿¿?
- Øàð ãºëºã ìààíü áèäíèéã äóóäàæ áàéíà óó äàà?
- Ñîíðîâ òýðõýí çóóð ç¿¿ðìýãëýñýí þì øèã
- Ààí? ãýëýý
- úëºã ìààíü áèäíèéã äóóäàæ áàéõ øèã óëèàä áàéíà.
- Ãåëºã óíòààõàé. Óðä îéä ÷îíî óëüæ áàéíà.
- Ààí òà äóóëæ áàéñàí þì óó? Áè á¿ð àéãààä
- Ãóðèíõàòñàí ÷îíûí äóó áàéíà. Ãóðèíõàòõààðàà èéì ãóíèãòàé ñóëõíààð
óëüäàã þì.
- Õºîðõèé ÿäàðñàí àìüòàí íýãíèéãýý äóóäàæ áàéíà ë.
- Òèéìýý, õàíü èæòýý äóóäàæ áàéãàà íü òýð. Õ¿í ÷ ÿëãààã¿é ÷îíî ÷
ÿëãààã¿é õàíü èæòýý ìºðººäíº.
- Òèéì ë þì äàà. Åî ¸î äîòîð îíãîéëîî ãýýä Öýâýëìàà Ñîíðîâûí öýýæèíä
íààääàâ. ̺íîîõ áàïûí àìòàò
ìàíàíã ìýäýðñýí ÷èéãëýã 纺ëºí óðóóë íü Ñîíðîâûí õàöàðò ø¿ðãýõýä òýðýýð
òýíõýýò ãàðààðàà õ¿¿õíèéã
òàñ òýâðýýä îçîí ¿íñýæ ãàðàâ.
24

ßíäàã íóóðûí õîéä çàõûí çýãýñíèé öààíà õýâòýæ áàéëàà. Òýð àíãóó÷íû
îòãèéí "õàìãààòàã÷" áîëæ õýä
õîíîõäîî àìàð òàéâàí óíòñàí íü õîâîð. Ò¿¿íä øèë¿¿ñ àãíàõ ñîíèðõîë äààí÷
áàéñàíã¿é. Ñîíðîâûí õºòå÷
áîëæ îé ìîäîîð õýñýí, ¿ðãýýëãý õèéõäýý õýäýí óäàà áóó äóóãàðãàæýý.
Ãýâ÷ áóóíûõ íü ñóì àïü íýã
õîæóóë ìîäîíä òóñàæ áàéâ. Òýð õîæóóë ìîä áîë öààíàà õýí íýãíèéã
òº.òýºëñºí áóþó õýðâýý Öàã èðâýë
òèéí òºëººëºõ õ¿í ºðøººìã¿é ºñòîí äàéñàí íü ìîí áîëíî ãýäãèéã áàòëàí óóð
áóõèìäòàà ãàðãàõ áàé
áîëæýý. Áóó äóóãàðãàõàä çààâàò ø¿ä çóóíà. Äàéñàíã¿éãýýð ø¿ä çóóíà
ãýæ áàéõã¿é. ßíäàãò ø¿ä çóóõ õ¿í
îëîí áîëñîîð ë áàéíà. Òèéì ë öàã þì. Þóíû òîëîî ÷åêèñò áèëýý. Õóâèéí ÷
áàé õóâüñãàëûí ÷ áàé
äàéñíóóä äóíä àìüäðàõ
ë õóâüòàéãààñ õîéø. Ãàãöõ¿¿ õàòóó ñýòãýëèéã áàðèìòëàõààñ ººð
ÿâäàëã¿é. ßíäàã ¿¿íäýý áàò èòãýíý.
Òýãýýä ÷ þóõàí äýýð ÷ ãýñýí òàãíàí òóðøèõ, õ¿íèé öààä ñàíààã òààõ,
òàëäàà òàòàæ ýðõýíäýý îðóóëæ ýñ
÷àäëàà ãýõýä àéäàñ ò¿ãø¿¿ðýýð äàðæ àâàõ, òèéíõ¿¿ áîîìèëîí àâàõ íàðèéí
àðãà ýñ îëäâîë òºðèéí òºìºð
í¿¿ðýýð ñ¿ðä¿¿ëýõ, òýð ÷ áàéòóãàé öàã èðâýë ¿ã¿é õèéõýýñ ÷
áóöàõã¿é áàéõ ¸ñòîé ãýæ áîäíî. ×åêèñòèéí
ñóðãààëü òèéì áàéëàà. Òýãýýä ÷ Ñîíðîâûí èðñýí äàðóéä ë áàñ íýã øèíý
äàéñàíòàé áîëñíîî ìýäñýí.
Öýâýëìààã á¿ðýí ýðõýíäýý îðóóëààä õýðâýý ñýòãýëèéã íü ýðã¿¿ëæ ÷àäàõ
þì áîë ýõíýðýý áóöààäàã ÷ þì
áèë ¿¿ ãýæ áîäîæ ÿâñàíñàí. պ人 ãàçàð èéì ñàéõàí õ¿¿õýí áàéæ áàéõ
þì ãýæ åð ñàíàñàíã¿é.
25

Äóíãàðìàà äýðãýä íü äààí÷ Ẻäèé ñàíàãäàíà. Õîòûí õ¿¿õíýý àëä. Áèå
äàâõàð áîëîîä ýâäýðñíèéã õýëýõ
¿¿? ßíäàã õààÿà á¿ð ìóóõàé þì áîääîã áîëîâ. Õ¿¿õýä íü á¿¿ ãàðààñàé,
õî¸óë ºíãºðººñýé! Àé ìóóõàé
ë¿ä ÷àìàéã! ªºðèé㺺 õàðààâ÷ èéì ìóóõàé ñàíàà òºð¿¿ëñýí ýõíýðýý
õîðñîëòîé¸î í¿ä ¿ç¿¿ðëýíý.
Èíãýõýýð õºíäëºíãèéí õ¿íä ø¿ä çóóìààð áîëíî. Öýâýëìààã äîòðîî ç¿õíý. ßíäàã
õýäýí øºíº õàãàñ
íîéðòîé áàéëàà. Ñîíðîâ äàðãà ÿìàð çýðãèéí àíãóó÷èí áîëîõûã ìýäýæ ÿäàõ þì
áàéñàíã¿é. Õýðâýý
¿íýõýýð ñàéí ãºðºº÷èí áîë õàâàð áèø íàìàð îðîé öàñ îðñîí õîéíî èðýëòýé.
Õàâàð ÷îíûí ãºëºã àâàõ
õîðõîéòîé àí÷èí ë ìîðäîõîîñ áèø õýí äààõüòàé øèë¿¿ñ àãíàæ áàéëàà.
Ç¿ãýýð çóãàà ãàðãàõààð èðñýí áîë
ººð õýðýã. Ãýòýë çóãàà ãàðãàã÷ íü øèë¿¿ñ áèø Öýâýëìàà áàéæ.
Öýâýëìààä çîðüæ èðñýí õ¿í. ×èíãýýä
ßíäàã ÿàõûã íü òàãíàæ õýä õîíîâ. Øºíººð ìàéõíû íü õàÿàíä ãýòýæ î÷îîä
÷àãíàíà. ªäºð õààøàà õàìò
õºäòºõèéã íü õàðíà. Ãýòýë ¿íýõýýð ë äààõüòàé øèë¿¿ñ àãíàæ çóãààãàà
ãàðãàõ ãýñýí þì øèã áàéëàà.
Öýâýëìàà ç¿ãýýð ë òîãîî÷èéí àæèë õèéíý. Ñîíðîâûí ìàéõàíä óäààí ÷
ñóóõã¿é íü æèãòýé. Ãýõäýý ýäíèé
í¿äíèé õàðö íýã ë áèø áàéëàà. Áèå áèåñ óðóóãàà õààÿà íýã õàðàà
øèäýýä àâàõ íü á¿ð æîãîòîé. Òýãòýë
ýíý. ×óõàì ë äóëààõàí ìàíàíòàé èéì íýã øºíº áîëîõûã ë õ¿ëýýæ áàéæ. Òýð
øºíº íü èðæýý. ßíäàã
èíãýõèéã íü çºãíºñºí þì øèã ÷àãíààðõàí õýâòòýë Ñîíðîâ øºíº õàãàñëààä
ìàéõíààñàà ãàð÷ íóóð òèéø
îäîîä òºäõºí Öýâýëìàà ãàð÷ õîéíîîñ íü ñ¿¿òýãíýí àëãà áîëîâ. ßíäàã òýð
26

õî¸ðûã ãóÿ îíãîöîíä ñóóí àðàë
òèéø õºäºëæ áàéõàä ìº.ëõñººð ýíä èðñýí þì. Á¿õ þì òààñíààð áîëîâ.
Íóãàñ ãàïóó õààÿàõàí íóóãèõ çàâñàð àðàë äýýðõ õî¸ðûí ÿíàãëàõ äóóí
á¿äýã ñîíñîãäîíî. Õ¿íèé
õàéðûí ãàíãàíàà ãàëóó øóâóóíû ãàíãàíàõ äóóí èæèëõýí þìñàíæ, òýíãýð
ìèíü! ßíäàã çàíãèäñàí ãàð
òàñ õàçààä ç¿õëèéí ìóóõàéãààð ç¿õýæ áàéëàà. "Àé ìóó ãè÷èé! Àé ìóó-
ºëºí ÷îíî!" Òóí ñàÿ ºëºí ÷îíûí
óëèõûã ñîíññîí òóë èéì ë õàðààë îðæ èðýâ áîëîëòîé. "Àé ìóóõàé ºëºã÷èí!
×àìàéã äàà! Òà õî¸ðûã
ÿàñàí ÷ ç¿ãýýð ºíãºð¿¿ëýõã¿é äýý, íàìàéã ñîõîð ä¿ëèé ãýæ áîäîî þó òà
íàð!" Öýâýëìàà ÷è ìèíèé
ñýòãýëèéã ¿éì¿¿ë÷èõýýä ç¿ãýýð õîëäîíîî áàñ, ÷àìàéã äàà! ßìàð ýð áîëîõîî
òà íàðò ¿ç¿¿ëíý äýý! Òà õî¸ð
ìóó ãè÷èé ÷îíî õî¸ð èíãýæ áàéõàä áè ÿìàð ø¿äòýé àðààòàí áîëîõîî
õàðóóëíà äàà! Ãàéã¿é äýý íýã ë
ìýäýõýä óëààí õîîëîéíîîñ ÷èíü ç¿¿ãä÷èõíý. Öóñûã ÷èíü ñîðíî! Äóóëàâ óó,
öóñûã ÷èíü õîâõ ñîðíî.
Õàðæ ë áàéãààðàé. Ìóó ãè÷èé ÷è ìèíèé ãàðààñ ìîãîé øèã ìóðèëçààä
ìóëòàðäàã ìºðòºº ýíýíèé ºâºðò
ººðºº ã¿éãýýä îðíîî! ßàíà ãýíýý! Áè ÷àìàéã ... áè òà õî¸ðûã ... èé-èé
ìóóõàé... ÿàñàí øóíàëòàé ãè÷èé âý!
Õîîëîéãîî òàñ õàçóóëààä îðèëæ õýâòýõèéã ÷èíü ... àé ÷àìàéã äàà...
Íóóðûí óñ ãýíýò ïîë ïîë õèéâ. Öýâýëìàà öî÷èí þó âý ãýýä õîëáè ¿ñðýí
ºíäèéâ. Ìºíººõ öàãààí ìàíàíã
¿ë ìýäýã íýâòýëñýí ¿¿ðèéí á¿äýã ãýðýëä õî¸ð ìýýì íü òóÿàðíà. Ñîíðîâ
"øóâóó ë áàéíà" ãýýä Öýâýëìààã
äàõèí òýâýðòýë íýã àìüòàí òóðãèëñààð õ¿ð÷ èðñýí íü íºãºº øàð ãºëºã
àæ. Òýð àâðàã÷ ýçíýý òýìöýí
27

íóóðüø óñûã ñàìðàí õ¿ð÷ èðæýý. Íîðñîí áèåý ñýãñðýí øèëãýýãýýä ÿíàãëàã÷
õî¸ðûí äýðãýä èðæ îöîéí
ñóóâ. Ñîíðîâ èíýýëýý. Öýâýëìàà îäîî ýðãýí òîéðîíä íü þó ÷ áîëæ áàéñàí
õàìààã¿é øèã áîëîîä òàñ òàñ
õºõðîõºä Ñîíðîâ àìûã íü òàãëàâ. Òýä ãóðâóóë áîëëîî. Áàë áóðìûí àìòàò
ñ¿¿í öàãààí ìàíàí íóóðûí
äýýã¿¿ð õºâñºëçºí ñóóíàãëàíà.

IV
úðºº÷èí Æàìöûíõ íóòàã óñàíäàà àëäàðòàé. Ýäíèéõ õîéäîõ õîðü áóðèàäûí
íóòãààñ õîðèîä îíû ýõýýð
Õºâ÷èéí æîíîí âàíãèéí íóòàãò í¿¿æ èðýõýä ãóðâàí õ¿¿ íü àðâààñ õîðèéí
äóíäàõ íàñòàé ýöãèéí
øèéðèéã õàòààõàä çýõèé áàéâ. Òèéí Æàìöûíõàí õýìýýãäýõ äºðâºí äàíàãàð
àéë Áàëæèéí èõ òîõîéä
ºâºëæèíº. Ýðýýí òîëãîéä çóñíà. Àõ ä¿¿ ãóðâóóë öºì àíãóó÷ ãºðîî÷. Òýä
íàìàð ò¿ð¿¿÷èéí öàñíààð áóó
çýâñãýý àãñàæ, îëîí íîõäîî äàãóóëààä ìîðäîõäîî áàã öýðýã ìýò õàðàãäàíà.
Ãóðâóóë õóðäàí áóó, õóðö
õóòãûã ÷àäàìãàé äàäàìãàé ýçýìøæýý. Òèéíõ¿¿ õàëõàä èðæ èäýýøñýí
àðâàí õýäýí æèëä ýäíèéõýíä àäóó
ìàë, àòã ìºíãî íààøëààä ààø àðàíøèí ààã îìîã íýìýãäñýíèéã õýëýõ ¿¿. Îíîí
Áàëæ íóòàã äàÿàð àãäàðòàé
èéì íýãýí õ¿÷èðõýã õîò àéë áèé áîëæýý. Äîòîîäûã õàìãààøõûí òºëººëºã÷
ýäíèéõíèé èòãýëò õ¿íèé íýã.
Ýíý íóòàãò àíõ àæèëëàõààð èðýõäýý ò¿øèõ àéë õýíèéõ âý? ãýýä
õàðàõàä ýäíèéõ ë áàíñàí. Òýãýýä íýã
ÿâàòãààðàà Óëààíáààòàðààñ áàéëäààíû âèíòîâ áóó, àâäàð ñóìòàé îëæ
28

èðýí àõìàä õºâ¿¿í Áàòàä áàðüñíààð
èõ õîò àéëûí õ¿íäòýé àéë÷íû íýãýí áîëîâ. ßäìàãã¿é àìüäðàõàä õýðýã áîëîõ
õ¿í òèéì ÷ ýëáýãã¿é áèëýý.
Æàìöûí õîòîíä õ¿ðýýä èðýõýä öààíàà ë íýã í¿íæèãòýé. Ýðýýí òîëãîéí
çóñëàíä äºðâºí àéëûí øàð
ä¿íçýí áàéøèí, áàéøèí òóñ á¿ð öóóëìàë áàíçàí õó÷èëòòàé òàë øèã ãýðèéí
õîðîîòîé. òýðýã òîíîãèéí
áîëîîä ãàë òîãîîíû ñàðàâ÷ òýðã¿¿òýíòýé, áàéøèí á¿ðèéí ãàäàà ìîðü, ¿õýð
òýðýã õýä õýäýýð óãñàðñàí,
õàãàëæ õóðààñàí ò¿ëýý ìîä õ¿ðòýë óóë îâîî øèã, ¿õýð ìàëûí õàøàà õîðîî
óóæèì áºãººä öýâýð, àéë
àéëûí óÿàí äýýð áóóæ ìîðäîãñîä òàñðàõã¿é, õîòî÷ àíä íîõîä íü ÷ öàòãàëàä
áî㺺ä ñýðãýëýí. Æàìöûí
óóãàí õ¿¿ Áàò, îòãîí õ¿¿ Äàø õî¸ð Ñîíðîâ äàðãûí àíãóó÷íû îòãèéí ò¿øèã
áîëæ î÷ñîí þì. Èíãýýä
ßíäàãèéí õýëñíýýð õî¸ðûí çýðýã äààõüòàé øèë¿¿ñ àãíààä îòîã áóóæ
Æàìöûí õîòîíä ºíæèí õîíîí
ñààòàâ. Ñîíðîâ ýíý õýäýí õîíîãò Äàøòàé èõ ë äîòíî òàíèëöæýý. Òýðýýð
ßíäàã, Áàò, Äàø íàðûã óðüòàæ
ÿâóóëààä Öýâýëìààãèéíõàíòàé ãàíö õîíîã ÷ ãýñýí Ãóðâàí íóóðò ¿ëäýõ àðãà
ñààì áîäîæ áàéòàë Áàçàð
õ¿â¿¿í ñ¿¿ òàðàã õ¿ðãýæ èðýõäýý ýýæèéí áèå òààðóóõàí áàéíà ãýñíýýð
îòãîî ÿàðàí áóóëãàæ óëäýõ øàëòàã
ãàðñàí þì. Òèéí Öýâýëìààãèéí àâãûí ãàäàà ìàèõíàà áàðüæ óíààãàà ýì÷
àâ÷ðóóëàõààð àéìàã óðóó
ÿâóóëñàí áºãººä õî¸ð õîíîãèéí äàðàà àéìãààñ ýì÷ èðæ ñàÿ àìàðæñàí ýõèéí
áèåèéã ¿çýýä ýìíýëýãò
ò¿ðãýí õ¿ðãýõýýñ ººð çàìã¿é ãýæýý. Òèéí óíààãàà äàõèí àéìàã óðóó
ÿâóóëàõ áîëæ Äàøèéíä èðñýí õýðýã.
29

Äàø ààø çàí íèéëýìæòýé óõààëàã áàñ ÷ õýðýíäýý íîì áè÷èãò áîëîâñîðñîí
íýãýí áàéëàà. Õîðüä áàéõäàà
òýð ¿åýñ íýýëòòýé ìàíæóóðûí òºìºð çàìààð ààâòàéãàà õàìò Õàéëààð,
Õàðáèí õ¿ðòýë ÿâñàí óäààòàé.
Íýëýýä ã¿æèðìýã áàÿðõóó çàíò õî¸ð àõûãàà áîäâîë áîäîë ñàíàà óóæóó, õîë
îéðûí þìûã ñîíèðõäîã õ¿í
áàéâ. Åð Ñîíðîâòîé ÿðèà õººðºº íèéöíý. Èíãýýä ìàíü õî¸ð ýíý öººõºí õîíîãò
çàí çàíãàà àâàëöàæ îéð
äºò áîëîâ. Õàðèí Áàò áîë îéâîðãîí õººð¿¿ íýãýí áàéëàà. ßíäàã òýð õî¸ð èõ
ë íàéçàðõóó ò¿íøýðõ¿¿ àæ.
Îðîî íü îðîîãîîðîî, æîðîî íü æîðîîãîîðîî. Òèéíõ¿¿ ×ííãèñèéí Ãóðâàí íóóðò
îíãºðººñºí õýäýí õîíîã
Ñîíðîâûí õóâüä íýã ë åð áóñûí áàéëàà. Íýãä Öýâýëìààã æèëèéí òóðø
ìºðººäºæ ÿâñíû ó÷èð îëäîâ. Ýíý
áîë æèðèéí íýãýí òîõèîë áèø áàéëàà. Õýðâýý íàñíûõàà õàíèéã èéíõ¿¿ îëîõ
òàâèëàíòàé ÿâñàí áîë óðüä
õîæèä õýçýý ÷ ººðèéã ñàíàëòã¿é áºãººä ýíý ÿâàà íàñàíä ãàíöõàí òîõèîëäîõ
áóþó ýñ òîõèîëäîæ ÷ áîëîõ
àç çàÿàãàà îëæ õàðààä ò¿¿í ð¿¿ãýý òàòàãäàí èðñýí çºí ñîâèíäîî äààí÷
ìýõëýãäñýíã¿é. Ýíý áîë îëäîøã¿é
îëç áàéëàà. Áàñ ÷ ñàéõàí ¿ëãýð ìýò áàéëàà. Æàðãàëûí îðîíä ò¿ðõýí
çóóð èðñýí á¿¿ áàéãààñàé ãýæ ë
ñàíàãäàíà. Õîëûí ò¿ãø¿¿ð, õàéðûí õàðàì õî¸ð õàìò ÿâäàã õîéíî. Õàéðëàõ
õàðäàõ õî¸ð ÷ õàìò ÿâäàã íü
õ¿íèé ë ¸ñîí õîéíî. Ñîíðîâûí ñýòãýë ç¿ðõýíä óðüä õýçýý ÷ ¿çýãäýýã¿é íýãýí
ÿíçûí ãýðýë ñ¿¿äýð õóéëðàí
ýðãýëäýíý. Äîòîð íü áàÿð æàðãàëûí èä õàâûã ãýíýò àâ÷èðñàí ÿìàð íýãýí
ãýðýë ãýãýý áóþó á¿õýë á¿òýí
åðòºíö
30

àñãàðàí îðæ èðòýë ãýíýò áàñ ò¿ãø¿¿ðèéï ñ¿¿äýð çóðâàñ çóðâàñààð îðæ
èðíý. Òýð á¿õýí áîë ýöýñòýý
æàðãàë õàéðûí øóíàë ÷ áèç. Øóíàëààñ õýí àíãèä áèëýý. Ãýíýò îëäñîí
áàÿð æàðãàë øóíàëûã äýâðýýíý.
Õ¿íèé àìüäðàë ãýã÷ ÿàñàí ýìçýã áèëýý. Õî¸ðò, Öýâýëìààãèéí õàìààòàí
ñàäàíä áàñ ÷ òóñ õ¿ðãýâ. Àâãûíõ
íü ýõíýð òºðåõåºñ áîëîîä ºíãºð÷èõºæ ìýäýõñë áàéëàà. Ãàíö ººðèéí òóñûã
áóþó õóâèéí æàðãàëûã
áîäñîí, ýðõ òóøààëäàà ýðäñýí íýãýí áîëæ õ¿ì¿¿ñò õàðàãäàõààñ çàéöóóëñàí
ÿâäàë òîõèîâ ãýëòýé. Ãýâ÷
ýõèéí áèå óëàì ìóóäàæ àþóë á¿¿ äàéðààñàé áèëýý. Íÿëõûí õàòóóí èõýä
òóéëäóóëñíûã ýì÷ õýëñýí. Óíàà
òýðýãòýé ÿâààãèéí à÷ ãàðëàà. Öýâýã àâãà àõûíõàà ýõíýðèéã õ¿¿ãèéíõ íü
õàìò àéìàã óðóó àâààä ÿâñàí.
Àéë ãýðò òîõèîëäñîí çîâëîí ãà÷ëàíãèéí ¿åä õàéðûí ñýòãýë óëàì ë
ã¿íçãèéðäýã àæ. Ýì÷ èðýõèéã õ¿ëýýæ
ºíæèõºä Öýâýëìàà Ñîíðîâ õî¸ð õýò èõ õàòóóðààä äýìèéðýí áóé ýõèéí
äýðãýäýýñ õîëäîëã¿é ñàõèí
ñóâèëàâ. Îéðõè Ãèëáýð äóãàíû îòî÷ ëàìààñ çàëæ èðñýí òàí, íîõîéí õîíãóó,
àíüñíû õàíä çýðãèéã óóëãàæ
óòàõ çýðãýýð õàëóóíûã íü áàãà çýðãýýð äàðæ áàéòàë ýì÷ èðñýí þì.
Ýõèéí äýðãýä øîïî õàãàñëààä
ìàéõàíäàà îðæ ñðäîî ë ýõíýð íîõðèéí ¸ñîîð äýð íèéëýí õýâòýõýä õî¸óë ýíý ë
àéë õîòëîîðûí æàðãàë
çîâëîíã õóâààëöàõààñ çàéëàõã¿é, õóâü çàÿà ýðãýëòã¿é õîëáîãäñîíîî
õýëöýýíã¿é ìýäýýä áèå áèåäýý
àìàðõíàà øèíãý÷èõ áîëñîí. Ýäýíä, îäîî ýíý àéëä òîõèîëäîæ ìàãàäã¿é çîâëîí,
áÿëõàæ öàëãèñàí õàéð
õî¸ðîîñ ººð ñàíàõ þì áàéñàíã¿é. Ýõèéã àéìàã óðóó ÿâóóëààä Äàøèéíä
31

èðýõýä íü ºíººõ ßíäàã áèñ
õàìãààëàã÷èéí ¿¿ðãýýñýý òàòãàëçààã¿é áóþó Æàìöûí õîòîíä õ¿ìýýãýýä
áàéæ áàéâ. Ñîíðîâ ìóó þì åð
ñàíàñàíã¿é. Öýâýëìàà ÷ íýãýíò øèéäñýí õýðýã òóë ßíäàã òèéø ÿàõèí
õàðíà. Àðàë äýýð ºíãºð¿¿ëñýí
øºíº ò¿¿íèé ñýòãýëèéã íýãìºñºí ýðã¿¿ëñýí íü ãàéõàëã¿é. Òýð áîë ¿íýíäýý
òºðºë àðèëæñàí øºíº áàéëàà.
Ýð õ¿íèé ò¿ðýìãèéëëíéã ¿çýõýýñ áóñ æèíõýíý õàéð ýíõðèéëëíéã ¿çýýãóé
ÿâæýý. Õàéðûí òóõàé ¿ëãýð
ñîíñîîã¿é ºäèé õ¿ðñýí áàéæýý. Îð÷èí òîéðîíä íü í¿ä ñýòãýë áóëààì ýð÷¿¿ä
õîâîð áîëîîä ßíäàãèéã áàñ
÷ ñîíèó÷ í¿äýýð õàðñàè óäààòàé. Òýð íü ãàé áîëñîí þì. Ç¿ãýýð ë ñîíèó÷
í¿äýýð õàðñíû òºëºî òèéì
àéõòàð õîðãîîëò, øàõàëòàä îðîõ þì ãýæ ÿàõèí ñàíàõ áíëýý. ßíäàã áîë
¸ñòîé ë øóíàëò ò¿ðýìãèé íýãýí
áàéâ. Òîãëîîì íü øîãëîîì áîëîõ òèéø õàíäààä ßíäàãààñ õºíäèíðºõèéí ò¿¿ñ
áîëæ áàéòàë Ñîíðîâ õ¿ð÷
èðñýí õýðýã. ×èíãýõýýð îäîî ßíäàã õýíñýí áèëýý. Îäîî õàðòàë ¿íýíäýý ò¿¿ïä
õ¿íèé äóð áóëààõ þì þó ÷
áàéñàíã¿é.
Äàøèéí çóñëàíãèéí ºíäºð óóæèì áàéøèíä Æàìöûíõàí áàðàã öºìººðºº, àéë
ñààõàëòûí õàðöóóë ä¿¿ðýí
öóãëàð÷ýý. Æàìöûí îòãîí Õ¿¿ Äàø øèíý òàíèëàà äàéëæ áàéâ. Øàðóóñíû
òàðãàí èðýã òºõººð÷ ìàõûã íü
òýâø òýâøýýð òàâèàä ¿éñýí òîðõ ä¿¿ðýí öýëýëçñýí øèìèéí àðõè òàãø
òàãøààð òîéðóóëàí áàðèíà. Ãýâ÷
õ¿ì¿¿ñèéí àíõààðàë ýíý óäààä ìàõ àðõèíä áèø õîâîðõîí çî÷íû ÿðèà õººðººíä
÷èãëýæýý. Ýíý çàõ çýë¿¿ä
ãàçàð Ñîíðîâûí çýðýãòýé ºïäºð àëáàí òóøààïòàí õ¿ð÷ èðýõ íü ¿íýíäýý
32

÷óõàã ÿâäàë Öàã òºðèéí áàéäëûã
õýí íü òýãòëýý ìýääýã áèëýý. Ñàðä ãàíö õî¸ð èðýõ ñîíèí áè÷èã õàðàõààñ
öààøã¿é õ¿ì¿¿ñ ãîëöóóõàí ë õîò
îðîí ÿâñàí õ¿ìó¿ñýýñ ë ñîíèí äóóëíà. Õýäýí æèëèéí ºìíº õàìòðàë õîìîîíä
íýãòãýíý ãýæ áààõàí
áóæèãíàöãààãààä òýð íü ç¿¿íèé íóãàëàà áîëîí ø¿¿ìæëýãäýæ àéë ãýð ñàÿ
íýã õóó÷èí áàéäëààðàà òºâõíºõ
òèéø õàíäàæ áóé áºãººä áàðóóí åâðîïûí Ãåðìàí ãýã÷ ã¿ðýíä Ãèòëåð ãýã÷
õàðãèñ ýòãýýä çàñòèéí ýðõýíä
ãàð÷ äîðíî ç¿ãò ÿïîíû ñàìóðàé íàð ò¿ðýìãèé äàéí ºäººæ ìàíæóóðûã
ýðõøýýëäýý îðóóëñàí ãýëöýíý. Òýð
ñàìóðàé íàð ìîíãîëä áàñ ñàíààòàé. Òýð ñàíààãàà áèåë¿¿ëýõèéí òóëä õîðëîí
ñ¿éòãýã÷, òàãíóóë òóðøóóë
îðóóëæ áóé ãýíý. Òèéìýýñ äîòîîäîä õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ýòãýýä òîëãîé
ºíäèéëãºæ áîëçîøã¿é õýìýýí àðä
îëîíä àíõààðóóëíà. Ñîíîð ñýðýìæòýé áàéõã¿é áîë áîëîõã¿é öàã èðñýí ãýíý.
Ãýâ÷ óëñûí íýã óäèðäàã÷
øèëýí ïîðòîî óíààä àí ãºðºº õèéæ ÿâàà íü áàñ ÷ öàã òºð òºâøèí áóéí
øèíæ áèç. Õýðâýý ÿïîíû ñàìóðàé
íàð äîâòëîîä èðýõ ãýæ áàéãàà áîë àí ãºðºº õèéõòýé ìàíàòàé áàéõñàí.
Õàìòðàëæèõ õºäºë㺺í áóþó
ç¿¿íèé íóãàëààíä íýëýýä öî÷èæ áóäèëñàí áóðèàä íàð èéìýðõ¿¿ ë ÿðèàòàé
óëñ áàéëàà. Ãýâ÷ áàñ
õººð¿¿õýí õóâüñãàë÷èä öººíã¿é. Òýä õàëõûí áóÿíä íýã èõ ñàãàõ öàã
áîëîîã¿é ÷ ãýñýí ýíý óëñûí á¿ðýí
ýðõò ýçýä ãýäãýý õýäèéí óõààð÷èõñàíààñ ÷ àæèë õîäîëìºðò ýðýìãèé
äàäàìãàé, áè÷èã íîìä øóíàìõàé
çýðãýýðýý ò¿ð¿¿ áàðüæ þì þìàíä îðîëöîõ ñàíààòàé. Òèéíõ¿¿ Äàøèéíä
öóãëàðàãñàä àí ãîðîºíèéõºº
33

òóõàé ÿðèàíààñàà öàã òºðèéí áàéäëûã ø¿¿í õýëýëöýõ òèéø õàçàéâ. Ãîë
àñóóã÷ íü Æàìöûí äóíä õ¿¿
ñàéí ýð áîë ñàéí ýð, õóâüñãàë÷ áîë õóâüñãàë÷ õýí ÷ áàéæ ÷àäàõ øàð
Ñîäíîì ¸ñîîðîî ë áîëîâ. Ãóðâàí
õ¿¿ãèéí äîòðîîñ òýðã¿¿í áàÿíû íýã àòëàà íýã ìóó ñàðìàé äýýë õºìºí áîéòãîîñ
ñàòàõã¿é. Íýã òîì õàð
õ¿¿äèé ìîõîîðîîð ä¿¿ðãýæ á¿ñýíäýý õàâ÷óóëààä ò¿¿íýýñýý àì àìðààëã¿é
çàæèëíà. Ò¿¿íä çàòóó ýõíýðýýñ
íü íàíäèí þì ýíý õîðâîîä áàéõã¿é. Ýõíýðýý õ¿íä õàðóóëàõã¿é øàõàì. ªºðººñ
íü õîðèîä íàñààð ä¿¿
òýðíèéãýý öàãààí ñàðààð þì óó, Ãèëáýð äóãàíû òîìõîí õóðëûí ¿åýð õààÿà
íýã ìîðäîõäîî ¸ñòîé ë í¿äèéã
íü á¿ëòèéòýë ãî¸íî. Òýãýýä ë áóñàä öàãò ãýðòýý õàà÷èõíà. Õîâ÷èä îëîí
õîíîãîîð ãºðººëºõ人 õ¿ðòýë
äàãóóëààä ÿâíà. Òýãýýä òýð çàëóó ýõíýð íü òèéì ÷ óõààíòàé ãýõýýðã¿é
àìüòàí áîëîëòîé áºãººä çàòóóñûí
äóíä æèã æóã ÿðüäãààð áîë õàäëàí äýýð ýõíýð íºõºð õî¸ð ã¿¿ àçàðãà
áîëæ íààäàæ áàéñàí óäààòàé.
Ñóóãààä òàâàí æèë áîëîõîä õ¿¿õýä òºðººã¿éã áîäîõîä ñóâàé ñóäàðãàí áèç
ãýëöýíý. Åðººñ ýíý
Æàìöûíõíû íýã õà÷èí þì íü ãýâýë
Äàøèéíõààñ áóñäûí ýõíýð¿¿ä õ¿¿õýä ãàðãàõã¿é áóþó ãàðãàñàí ÷ õ¿¿õýä
íü òîãòîõã¿é. Õè÷íýýí ÷ ã¿ðýì
äîðîì õèéëãýýä òóñ áîëäîãã¿é ãýëöýíý. Äàøèéí ýõíýð ñàéõàí çàíò òàðãàí
áîð Ïóíñàë ãóðâàí æèëä
ãóðâàí õ¿¿ òºð¿¿ëýýä õî¸ðûã íü íºãºº õî¸ð àõûíäàà ¿ð÷ë¿¿ëýâ. Ìîõîîð
Ñîäíîìûí ãàíö ãýãýýòýé þì
ãýâýë ìàëãàé, õóòãà õî¸ð. Òýðýýð ºâºë áîë óëààí òîðãîí çàëààòàé õîðãîé
ãàäàðòàé áóëãàí ìàëãàé, çóí áîë
34

ãåðìàí á¿ðõ þì óó óëààí îäîí÷óó þ¿äýí ºìñºíº. Õàëõàä í¿¿æ èðñíýýñ õîéø
äàðüãàíãà þì óó äîëíóóð
õèéöèéí ãýãäýõ ìºíãºí õýò õóòãà àòãòàé ïààëàíòàé ÿíç á¿ðýýð íü ç¿¿íý.
Åð íü øîãëî¸ ãýõýä øîãëîæ
áîëîìã¿é õ¿íäýòãýå ãýõýä õ¿íäýòãýæ áîëîìã¿é íýãýí áèëýý. Ýíý óäàà ÷ óëñ
òºðèéí ÿðèàã Ñîäíîì ë ºäºâ.
Òýð á¿ñíýýñýý õàð õ¿¿äèéãýý àâ÷ äºðâåí õóðóóãààðàà ìîõîîð òàìõè
÷èìõýæ àâààä òàðõèà öàãíàéëãàí àì
óðóóãàà øèäýæ îðõèîä Ñîíðîâîîñ,
- Òà ÷èíü èíãýõýä õýð òîì äàðãà ãýý÷ âý? Àéë÷íûõàà òîì áàãûã ìýäñýí
õîéíîî ÿðèõ õîîðîõ þì áàéíà ë
ãýýä äàíäàà õ¿íèé äóðã¿é õ¿ðãýõ ìàÿãààð ÿðüäàã çàíãààðàà çàëüõàé
øàð í¿äýý æîîòîãíóóëàí
èíýýâõèéëýâ. Ñîíðîâ "íýã àéëûí õ¿¿ä ãýõýä ýíý ãóðàâ õîîðîíäîî òºñã¿é íü
õà÷èíàà" ãýæ áîäîîä,
- Óëñûí åðºíõèé ñàéäûí äîð áàéäàã õ¿íèé ë íýã äýý. Òîì áíø ãýõýä áàãà
áèø äàðãà ãýõ ¿¿ äýý ãýâ.
- Ìàíàé áóðèàäûã õîðíí äîðâîí îíä òóñàä íü õîøóó áîëãîñíîî ÿàãààä áîëèóëñàí
þì áý?
- Ìîíãîë÷óóä áèä íýã ë õýëòýí, íýã ë øàøèíòàí áîëîõîîðîî ÿñ óãñààãààðàà
ÿëãàðààä áàéõ õýðýãã¿é áèù
¿¿?
- Òèéì ãýý þì áèé. Ìàíàé áóðèàäûí çàðèì íü õîðèí äºðâºí îíä Õÿíãàíû
öààíà ìàíæóóðò ãàðààä
õààãä÷èõñàí. Îäîî òýä ÿïîíû ýðõýíä îðëîî ãýõ þì. Èíãýýä ìàíàé áóðèàä õýäýí
òàñàðõàé ÿâàõ çîí áîëîâ
îî? ãýýä øàëíû çàâñðààð ºòãºí øàð ø¿ëñýý ãîîæóóëàõàä Ñîíðîâûí äîîä òàëä
õºõ ÷èñ÷¿¿ äýýëýý
ñóãàëäàðãàëààä ìàõ èäýæ ñóóãàà ßíäàã.
35

- Ñîäíîì ÷è ñàÿõàí Õàëõ íºìºðãèéí áóðèàä íàðò àéë÷ëààä èðýý áèç
äýý?Òýä ÷èíü ìàíæóóðòàé
õîëáîîã¿é áîë óó? õýìýýí àñóóâ.
- ßíäàã õàìãààëàã÷ ºðøººãòóí. Áè ÷èíü òàãíóóëûí õýðãýýð áèø íàéìààíû
õýðãýýð ÿâààä èðñýí. Óëñûï
õèë ìààíü öîîæòîé ãýýã¿é áèë ¿¿? ãýæ Ñîäíîì æèøèì ÷ ¿ã¿é øèëáýëçýâ,
Ñîíðîâ, ìîõîîðûí ø¿ëñíýýñ
íü îé ãóòàõ øèã áîëîîä,
- Õèë öîîæòîé. Ãàíö áóðèàä áèø ìàíàé ìîíãîë ÷èíü åðººñ-ãóðàâ òàñàðñàí
óëñ ø¿¿. Õÿòàäàä
ºâºðìîíãîë. îðîñò õàëèìàã áóðèàä ãýýä áàéæ áàéíà.
Ãóðâàí õ¿¿ãèéí ýöýã ñàÿ áîëòîë í¿ãýëò õàð ãºðºº÷èí ÿâààä õàëõûí áóÿíûã
àìñàæ, áóðõíû ºðøººëä îðæ
çýâñãýý îðõèñîí ñ¿ð áàðàà èõò ëóæèð øàð îâãîí Æàìö õîéìðîîñ èéí
õ¿íãýíýâ.
- Íàðìàé ìîíãîëîé ¿çýë ãýýøèìíàé áóðóó ¿çýë áàéãààä ºíãºðºº áèø ¿¿?
Õóâüñãààëò ìîíãîëä òîëãîé
áàãòàæ îðñîí áèäíèé çîë áîëîî. Îðîñûí áóðèàä îðîñòîî, ìàíæóóðûí áóðèàä
ìàíæóóðòàà äóóñíà áèç.
- Òàíû õýëäýã ¿íýí. Áè ñàÿ Ãóðâàí íóóðò áàéõäàà ýëäýâ þì áîäëîî.
×èíãèñ õààí ìîíãîëûí ýçýíò èõ
ã¿ðíèéã áàéãóóëñíààñ õîéø íàéìàí çóóãààä æèë ºíãºðºõºä ìîíãîë òóóðãàòàí
ìºí ÷ ýëäâèéã ¿çýæ
ºíãºð¿¿ëæ äýý. Òºð òºâøèí áàéñàí öàã ¿íýíäýý õîâîð þì. òýãñýýð ýöýñòýý
ìàíæ õÿòàäàä çàëãèóë÷èõñàí.
Èíãýæ áîäîõîîð ë àðäûí õóâüñãàë ìààíü ¿íýõýýð øèíý öàãèéí ýõëýë þì.
¨ñòîé ÿàãààä ÷ àðñàëäàæ
ìóóëàõ àðãà áàéõã¿é. Õóâüñãàë ãàðààã¿é áîë òà íàð ÷ õàëõàä í¿¿æ
èðýõã¿é ë áàéñàí áàéõ.
36

Õîéìîð çàëàðñàí ºâãºäèéí äóíäààñ íýã íü,
- Ìîíãîëä äàãààð îðæ àìæààã¿é çàðèìûã íü áóöààõ ãýñýí ÿðèà ãàðíà óó?
ãýæ àñóóâ.
ßíäàã èðñýí äóãàðààã àëãàñóóëàëã¿é óóñààð íèëýýä ñîãòæýý. Òýðýýð
çóóõíû ç¿¿í òàëààð ñóóñàí áàñãàä
áýðýýä òèéø õàð íóäýý öàõèëóóëàí. Öýâýëìààã òîéðîí òýíäõýíýý øèâýð
àâèð õèéëöýõèéã íü çàäëàõ
õîðõîé õ¿ðýâ÷ åð àæðàõ ÿíçã¿éä óóð õ¿ð÷ ñóóëàà. Öýâýëìàà ò¿¿íýýñ
èëýðõèé í¿ä áóðóóëàõ íü
õîðñîëòîé. Àíãóó÷íû îòîã áóóõàä àðãà áóþó ãýðòýý õàðèàä õîíîí ºíæèí
òàðõèà ñàëààâ÷èëæ äóóã¿é
õýâòñýí. Ýõíýðèéíõýý ãóíøèãíàõàä õàðàéæ î÷îîä òàñò÷èõìààð ñàíàãäàâ÷
õ¿íäýð÷ òóëñàí áèåèéã õàðààä
àðàé ÷¿¿ ø¿ä çóóí òýñýæ îíãîðñºí.
- Äàãààð îðîõ õ¿ñýëã¿é ºíººã õ¿ðñíèéã áàéòóãàé õóâüñãàïûã õÿëàéæ
¿çýã÷äèéã ÷ áóöààâàë òààðíà ãýæ
ßíäàã õàòóóõàí õýëýâ.
- Õàìãààëàã÷ òà ë õýí õÿëàéæ õýí õàéðëàæ õàðäãèéã ìýäíý áàéõ ãýæ
Ñîäíîì àæèãã¿é õýëýâ. Áóðèàäûí
íàéð íààäàì õýð¿¿ë çîäîîíã¿é ºíãºðäºãã¿é ãýäýã ÿðèà äýëãýð òóë Ñîíðîâ
ñàíàà çîâíèæ ýõëýâ. Åð íü ÷
õ¿ì¿¿ñèéè äóó àìàðõíàà ÷àíãàðàõ áîëîëòîé. ßíäàã ñàëäàãã¿é ãàð áóóãàà
ç¿¿ñýí õàðàãäàíà. Ñîíðîâ ýíý
õýäýí õîíîãò ò¿¿íèéã òàíüæ àâëàà. Òàíüæ ÷ ÿäàõ þì áàéñàíã¿é. Õ¿íèé
ìºñººð ÿìàð íü õàìàà ÷ ¿ã¿é
áºãººä òºðèéí õóóëü öààçûã õàìãààëàí áèåë¿¿ëýã÷èéí õóâüä áàãàã¿é ýðõ
äàðõòàé õ¿í áàñ ÷ õºíãºí
ãîîìîé áàéæ áîëçîøã¿é õÿçãààð íóòãèéíõíû äóíä àðàé ë îâèëãîã¿é ààøëààä
áàéõ øèã. Òýãýýä ÷ õ¿ì¿¿ñ
37

ò¿¿íèéã íýã èõ õ¿íäýòãýäýãã¿é íü èëò. Åð æîëîî ìóóòàé õ¿í ãýäýã íü
í¿¿ðýí äýýðýý áè÷ýýñòýé.
Äîëãîìöîã ãýõýä äîëèãîíóóð, óõààíòàé ãýõýä ìóíõàã, çîðèãòîé ãýõýä àéìõàé
òèéì íýã áàðüö ìóóòàé
õóì¿¿ñ áàéäãèéí íýãýí áîëîëòîé.
- Óäèðäàã÷, òå뺺ëºã÷ àðä áèä öºìººðºº ë ñàíàà íýãäýæ áàéæ óëñàà
õºãæ¿¿ëíý ø¿¿ äýý ãýæ Ñîíðîâ
ìàðãààíûã öàéðóóëàõ àÿñààð õýëýâ.
ßíäàã äýìèé íýã øèëáýëçýýä õ¿¿õí¿¿ä óðóó õàðàà øèäòýë Öýâýëìààòàé
òóëãàðëàà. Òýð "÷è ÷ äýý" ãýñýí
áàéðòàé èíýýìñýãëýæ áàéíà. Åð í¿äýýðýý èíýýìñýãëýõ íü ãîéä àäòàé
õ¿¿õí¿¿äèéí íýã áèëýý. ßíäàãèéí
äîòîð øàòààä ÿâ÷èõëàà. "Ìóó ãè÷èé íàìàéã øîîëæ ñóóíà óó. ×àìä ÷ äýýä
òóøààëòíû äýâñãýð áîëîõîîñ
èë¿¿ õ¿ñëýí ÷ ÿàæ áàéõàâ äýý. Ãóðàâ õýð÷èãäñýí áóðèàä õàëõàä
òîëãîé õàâ÷óóëñíàà á¿¿ ìàðò.
Æàìöûíõàí õýíèé áóÿíä ñàãàæ áàéãààãàà ìýäýýñýé. Ãàéã¿é òà íàðò
ìýä¿¿ëýýä ºã÷ áîëíî. Õàëõààñ
àãíàñàí õàëèó áóëãàà ìàíæóóðò ãàðãàõ ãýæ ç¿¿í õèë ð¿¿ øîãøäîãèéã
÷èíü íýã ºäºð òóëãààä ºãíºº
ãàéã¿é." ãýæ çàíàëõèéëýýä ãàð÷ ÿâàâ. Óóð àðõè õî¸ðòîî ãýíýòõýí
ñîãòëîî. Àéëóóäûí àðààð óðñàõ ãîë
äýýð î÷èõîîð ÿâòàë õýä õîíîã àíãèéí ìàõàíä öàäàæ ºí㺠îðñîí ìºíººõ øàð
ãºëºã õºëä íü îðîîöîëäîâ.
Õîéä õºëíººñ íü ø¿¿ð÷ àâààä áàéøèíãèéí àðä çîîñîí òàëõèíû ãîëä áàéäàã
õ¿÷ýýðýý ñàâæ îðõèâ. úëºã
ãàí ãýæ äóóãàðñàíã¿é. Òàðõè íü çàä ¿ñýð÷ýý. ßíäàã àìü òàâèí
òèé÷ýãíýõ ãºëãèéã ãýðèéí õîðîî äàâóóëàí
38

øèäýæ îðõèîä ãîë òèéø àëõàõàä àðä íü íýã àâãàé,
- Ýý áóðõàí! Ýíý õ¿í ÿàæ áàéíà ãýýø âý! ãýõ äóóí àëäàâ.

Öýâýã, Áàçàð õî¸ð àéìãèéí ýìíýëãèéí óðò öàãààí áàéøèíãèéí öîíõíû äîð
÷èìýýã¿éõýí ñóóíà. Ýõèéí
áèå äîðîéòñîîð áàéâ. Õýä õîíîã äýìèéðòýë õàëóóð÷ áàéñíàà õàëóóí íü
ãýíýò áóóñàí ãýâ÷ ýì÷ íàð
ìóóõàí àìòàé áàéëàà. Óõààí ã¿éöýä îðñîí ýñýõèéã á¿¿ ìýä ¸îëîõ äóóãàðàõ
òýíõýëã¿é ìýò ÷èìýý ÷ ¿ã¿é,
õºäëºõ ÷ ¿ã¿é õýâòýõ àæ. Îñîëã¿é àìüñãààòàé ë áàéíà.
Öýâýã èéí áîäíî: "Áýðãýí ºíãºð÷èõâºë ýä ÿàõ óëñ þì áý? Íÿëõûã ÿàòãàé
þì? Àéëä ºðã¿¿ëâýë áàðàã äýýð
áîëîõ áèç. Ýíý Áàçàð áàñ ºí÷èðíº. Ãýýä íàñ àðàâ ãàðñàí õºâ¿¿í ÿàõàâ
ýöãèéãýý äàãààä ºíäèéíº. Ýöýã íü
ë õàðèí õýö¿¿äýíý äýý. Ìàíàé àâãà ÷ ýõíýðèéíõýý ë õ¿÷èíä ÿâàà õ¿í.
ßàñàí õýðýã âý! Îäîî áîëñîí õîéíî
õ¿¿õäèéí õýðýã þó áàéñàí þì. Àðâààä æèë òºðººã¿é ÿâñíàà ãýíýò þóíû ÷
õ¿¿õýä âý äýý. Àé õººðõèé
¿õýõ òºðºõ ñàíààãààð áîëîõ áèø. ¯ðòýé áîëîõ õýðýãã¿é öàãò áààòàé þì
øèã áèé áîë÷èõíî. ¯ðèéí
õ¿ñëýí áîëñîí öàãò õÿñààä áàéíà. Ýíý àìüòàí þó áîäîæ áàéãàà áîë îî? Þó
÷ áîäîõ âý äýý õººðõèé
ìèíü..."
Áàçàð èéí áîäíî: "ýýæ ìèíü ÿàãààä äóóãàðàõã¿é áàéíà àà? Õ¿í àìüòàí öºì
¿õ÷èõñýí þì øèã ÿàñàí
÷èìýýã¿é âý? Áîðèâîëîî ÷ æèðãýõã¿é áàéíà. Íÿëõ ä¿¿ ýýæèéã ñàíàæ
óéëæ áàéãàà áàéõ. Ààâ õ¿ðýýä
èðýýñýé. Ààâûã èðâýë ýýæ í¿äýý õàðààä þì õýëýõ ë áàéõ. ͺ㺺 òóëûí
ìèíü òîëãîéã íîõîé èä÷èõñýí
áàéõ àà. Äàðãûí øàð ãºëºã õººðõºí àìüòàí äàà. Äóâ äóãàðèã, äóâ
äóëààõàí í¿äòýé õ¿í á¿õýíä ýðõýëíý.
Çàãàñíû ÿñàíä õàõààä ¿õýõ ãýæ áàéõàä íü àâàðñàí áîëîõîîð àðãà ÷ ¿ã¿é
39

áèç. Äàðãà òýð ãºë㺺 àâààä ÿâàõ
áîë óó, îðõèîä ÿâàõ áîë óó? Îðõèâîë íü òýæýýãýýä ä¿¿äýý íîõîé áîëãîæ
àâíàà. Ýýæ ìèíü ë á¿¿
¿õýýñýé..."
Ýìíýëãèéí áàéøèíãèéí äîâæîîí äýýð ýì÷ ãàð÷ èðýõýä ìàíü õî¸ð õàðàéæ î÷èâ.
Ýì÷ í¿äíèéõýý øèëèéã
àâ÷ õýñýã àð÷ààä ç¿¿æ, ÿìàð íýãíèéã øèéäýæ öºõñºí ÿíçòàé òýðòýý
Õýðëýíãèéí õîíäèé ð¿¿ øèðòýí
äóóã¿é çîãñîâ. ¯ðãýëæ ÿäðàíãóé áºãººä áîäëîãîøðîíãóé öàðàéëñàí ýíý íàìõàí
ëàãñ áèåòýé õèæýýë õàð
õ¿í äºëæ äºëæ ãàíö õî¸ð ¿ã õýëäýã íü áàñ ãà÷ëàíòàé. ¯ã öººíòýé õóí
áàéäàã ãýõýä ýíý õ¿í àðàé äýíä¿¿.
Öýâýã Áàçàð õî¸ð àìûã íü õàðààä çîãñîõîîñ ÿàõ âý. Ýì÷ öàãààí
õàëààäíûõàà õàëààñíààñ òºìºð
õàéðöàãòàé ïàïèðîñ àâ÷ àñààãààä ñàëõèäñàí òýìýý øèã óðóóëàà óíæóóëàí
äàõèàä ë àëñûã øèðòýâ. ªâ÷èí
çîâëîíòíûõîî òºëºº ñýòãýë ò¿ãøñýí õ¿ì¿óñò ýíý íü íýã òàëààð õÿñëàíòàé
ãýâ÷ áàñ òàéâøðóóëàõ ÷ òàòãàé
áèç. Ýì÷ òàìõèà äóòóó òàòàæ øèäýýä,
- Òà õî¸ð àð ãýðèéíõíýý äóóäíà áàéãàà äàà. Èðýõ õ¿íäýý óòàñ öîõü äîî
ãýýä ø¿¿ðñ àòäàâ.
- Áýðãýí ýã÷ ìóóäàâ óó? Íàéäëàãà ¿ã¿é áîëîâ óó? ãýæ Öýâýãèéí
àñóóõàä,
- Óòàñ öîõü äîî ãýæ ýì÷ äàõèí áóâòíàâ. Öýâýã Áàçàðûí ãàðààñ õºò뺺ä,
- Óòàñíû õîðîî óðóó î÷ú¸ ãýõýä ýì÷,
- Õ¿¿ã ýýæ äýýð íü îðóóëúÿ. ×è óòàñ öîõèîä õ¿ðýýä èð. Ýýæ õ¿¿ õî¸ð
õàìò áàéã ãýëýý.
Ñóâèëàã÷ àâãàé Áàçàðò öýíõýð äààÿèìáàí íîìðîã íºìð¿¿ëýýä õºòëºí ýýæèéíõ
íü ºðººíä îðóóëæ îðíû
íü äýðãýä ñóóëãààä àðãàäàí òàéòãàðóóëàõ ÿíçòàé òîëãîéã íü èëáýýä
ãàð÷ îäîâ.
Ýýæ ñýð¿¿í, áèø íü ìýäýãäýõã¿é öààñ øèã íèìãýõýí õºõ çîâõèî áóóëãààä,
îìãîëòîæ õàòñàí óðóóëàà
40

õàãàñ íýýãýýä óäààí áºãººä õ¿íäýýð àìüñãàëíà. Öàðàé íü çýâõèé äààæ,
¿ñ íü ñààðàëòààä äýðýí äýýð
òýíõýëã¿é îðõèñîí òîëãîé íü õàâðûí áóòóóë øèã ºíãºã¿é. Õºìñºã íü õ¿ðòýë
äàëä îð÷èõñîí øèã. Õóìñ
íü óðò óðãàñàí òóðàíõàé ãàðàà îðíû õàæóó óðóó èõ ë ýâ õàâã¿é
óíæóóëæýý. Ýýæèéí ¿íýð ýìíýëãèéí
¿íýðò Äàðàãäààä ñóðàãã¿é. Õààÿà ýýæèéíõýý ºâºðò îðæ áàãàäàà õåõºæ
áàéñàí Äóëààíõàí 纺ëõºí
ìýýìíèéõ íü õîîðîíä òîëãîéãîî íààãààä õýâòýõýä ÿìàðõàí àÿòàéñàí áèëýý.
Ýýæèéí ñó¿ííé ¿íýð,
õºëñíèé ¿íýð íýã ë ýýíýãõýí äîòíî áîãîîä ç¿òýýð íýã àìüä áèåíèé òºäèéã¿é
àæëûí ÷
ãýìýýð þì óó ñýòãýëèéíõ ÷ ãýìýýð þì óó ñîíèõîí ñîí. "Ýýæ ìèíü í¿äýý
íýýãýýñýé äýý, äóóãàðààñàé äàà".
Áàçàð äýýðýýñ íü òîíãîéâ. ßìàð íýã ýìèéí ¿íýð, áàñ ¿ë îéëãîãäîõ õ¿éòýí
íÿëóóí ¿íýð ãàðíà. ÿðýýíèéíõ
íü ñóäàñíóóä íýã ¿å ò¿ðãýí ò¿ðãýí îâîëçñîíîî íýã ¿å òàñàëäààä áàéõ øèã.
Îðíû õàæóóãààð óíæñàí
ãàðûíõ íü áóãóéä òàðèàíû ç¿¿íèé º÷ òº÷íååí í¿õí¿¿ä öîîõîðòîíî. Åð ýýæýýñ
íü î÷¿¿õýí ÷ ãýðýë
ãàðàõàà áîëüñîí ìýò. "Ýýæ ìèíü í¿äýý íýýãýýñýé äýý"
Áàçàð ýýæèéíõýý óíæñàí ãàðûã íü äýýø áîëãîâ. Öî÷ìîîð õ¿éòýí áàéëàà.
Ãýâ÷ èíãýýä ýýæ íü àìüñãààãàà
õóðààõ þì óó, õ¿ì¿¿ñèéí ÿðüäàã òýð ¿õýë ãýã÷ èðíý ãýæ äààí ÷
áàéìã¿é. Ýýæã¿é áîëíî ãýäýã èòãýøã¿é
ÿâäàë áèëýý. Áàçàð ýýæèéíõýý ãàðûã öýýæèí äýýð íü òàâèàä
äóëààöóóëàõ ñàíààòàé õî¸ð ãàðààðàà àòãààä
áàéâ. "Ýýæ ìèíü ñýðýýðýé, õ¿â¿¿í ÷èíü ãàðûã ÷èíü äóëààöóóëæ áàéíà.
Ñýðýý÷ ýýæ ìèíü". Ýýæ í¿äýý
àëãóóðõàí íýýëýý. Ãýðýë íü óíòàðñàí í¿äýýð õ¿¿ãýý óäààí õàðàâ. Ìºíººõ
öààñ øèã íèìãýõýí çîâõè
äîðîîñ íü íýãýí áóëèíãàðò äóñàë áºíæèãíºí ãàð÷ õàöàð äýýã¿¿ð íü óðñàâ.
Áàçàð òýð äîãîëîí íóëèìñûã
41

ãàðûíõàà àðààð øóäàðëàà. Ýýæ íü óðóóëàà äîëîîãîîä óðò ãýã÷ýýð àìüñãàà
àâàâ. Öýýæýý ò¿õèéëãýæ
áàéãààä èõ ë õ¿÷ ãàðãàí òºâºí㺺 ÷è÷ð¿¿ëýí òèéíõ¿¿ àìüñãàë àâààä í¿ä
íü æààõàí ãýðýë îð÷èõ øèã,
¿ðòýéãýý õàãàöàõûí ºìíº ýõ ñ¿¿ë÷èéíõýý õ¿÷èéã øàâõàæ áàéãààã õ¿¿
ÿàõèí ìýäíý. Ýýæ íü í¿äýý
æèãòýéõýí òîìîîð õàðààä óðóóëàà áàéí áàéí øèëýìäýæ ñóëõàí äóóãààð èéí
õýëýâ;
- Õ¿â¿¿í ìèíü... ÷è ìèíü èæèéäýý ... èæèéí õ¿â¿¿í áàéí... á¿¿ çîâîîðîé..
á¿¿ àé... ààðàé...ààâ...ààâûã
÷èíü õ¿ëýýæ... õîë ÿâàà... ààâûí ñàéí õ¿¿ áîëîîðîé... èæèé íü ÿâààä...
ä¿¿ãýý ààâòàéãàà... òà õî¸ð ìèíü
íÿëõûãàà... ÿàõûãàà ººðñ人 ìýäýýðýé. Èæèé íü àçã¿é... òà íàðòàéãàà...
ãîìäîëã¿é... ààâäàà õýëýýðýé...
õ¿â¿¿í ìèíü çîíòîé... õ¿íèé äîð á¿¿ îðîîðîé...ñàéí ÿâààðàé... áè
ãîìäîëã¿é...àìüä ÿâñàí
áîë...òà íàðòàà...
Áàçàð ýýæèéíõýý öýýæèíä í¿¿ðýý íààãààä ýõýð òàòàâ. Ýýæ ìèíü ºíãºð÷
áàéíà ãýæ ýñ óõààðñàí ÷ ÿìàð íýã
àéìøèãòàé ÿâäàë òóëàí èðæ áóéã çºí㺺𺺠ìýäýõýýñ àðãàã¿é. Ýýæ íü
ñ¿¿ë÷èéí ¿ãýý õýëæ áàéíà áóñ óó?
Ýì÷ ÷èìýýã¿éõýí îðæ èðýýä õýñýã õàðçíàñíàà Áàçàðûã òýâðýí õîëäóóëàâ.
Òýãýýä ýýæèéíõ íü ñóäñûã
óäààí áàðüæ áîäîë áîëîâ. Áàçàð íóëèìñàà øóäðààä ýýæèéãýý õàðàõàä
ýýæ íü í¿äýý òîì áîëãîí ãîëîðñºí
õýâýýðýý. Ýì÷,
- Õ¿¿ ìèíü... çà èíãýýä áîëíî äîî... îäîî ýýæíä íü òàðèà õèéíý. ßâúÿ äàà
õ¿¿ ìèíü ãýýä Áàçàðûã õîòëîí
ãàðàâ. Áàçàð ýðãýæ íýã õàðìààð ñàíàãäñàí áîëîâ÷ ÿàãààä ÷ þì
÷àäñàíã¿é. Ýì÷òýé ãàäàãø ãàðòàë Öýâýã àõ
íü ã¿éõýýðýý èðæ ÿâíà. Òýãñíýý ýì÷èéã õàðààä çîãòóñàâ. Ýì÷
Áàçàðûí ãàðûã òàâüæ àõòàé íü õýäýí àëõàì õîëäîîä èýã þì õýëòýë àõ íü,
- Ýý äýý... ãàíö äóóãàðààä øîðîîí äýýð ñóó÷èõëàà. Òýð óéëñàíã¿é.
42

àõèæ äóóãàðñàíã¿é õýñýã áîëîâ.
Áàçàð ýýæã¿é áîëñîí ãýäýãòýý èòãýñýíã¿é, èòãýõèéã õ¿ññýí ÷ ¿ã¿é.
Õýäèéãýýð õîîëîé äýýð íü Ẻí
õàð þì òýýãýë÷èõñýí ÷ äîòðîî "¿ã¿é, ¿ã¿é" õýìýýí ø¿ä çóóæ áàéâ. ×óõàì
þóã "¿ã¿é ¿ã¿é" ãýñýí áèëýý.
Øîðîîí äýýð ëàãõèéí ñóóñàí àõ, õîëûã øèðòýí çîãñîõ ä¿íñãýð ýì÷, öýëìýã
ºäºð àòàë ÿàãààä ÷ þì
îíõèîã¿é ¸ëòîéõ ¿äèéí íàð, òýðòýý çóðâàñëàõ àëñûí õºõ óóëñ öºìä íü
"¿ãóé ¿ã¿é" ãýæ îðü äóó òàâèí
áàéâ. Ãýâ ãýíýòõýí ç¿â ç¿ãýýð ÿâæ áàéãààä ýýæã¿é áîëíî ãýäýã ÿàãààä
÷ áàéæ áîëîìã¿é. Ñàâ ñàÿõàí ýýæ
íü óëààí íÿëçðàé õ¿¿õýä ãàðãààä õî¸ð ÿñ ìýíä õàãàöëàà ãýæ ãýðèéíõýí íü
Ẻí áàÿð áîëæ áàéñàí. Òýð
óëààí íÿëçðàé àìüòàí, èðýýä¿éí õ¿â¿¿í ä¿¿ íü ýýæã¿é õîöðîíî ãýæ á¿ð
áàéìãóé. ßìàð ãýì õèéñýíäýý,
ÿìàð ìóó çàÿàòàéäàà ýýæã¿é õîöðîõ áèëýý. Áóñàä õ¿¿õä¿¿äèéí ýýæ íàð
ÿìàð ÷ ¿ã¿é ýð¿¿ë ñàðóóë ÿâæ
áàéíà áóñ óó? ªíºº ºâäºâ÷ ìàðãààø ýäãýýä ¿ð õ¿¿õäýýðýý òîéðóóëààä
ÿâæ áàéäàã áóñ óó?
Íýã ìýäýõýä Öýâýã àõ íü áîñîæ èðýýä ìºðººð íü òàñ òýâðýýä çîãñîæ
áàéâ. Áàçàð èéíõ¿¿ õýí íýãíèé ãàð
õ¿ðýõèéã ë õ¿ëýýæ áàéæ. Õîîëîé äýýð íü òýýãýë÷èõñýí Ẻí õàð þì ãýâ
ãýíýò òýñðýí çàäðàâ. Òýð áîë
ãàñëàíãèéí îðü äóó áàéëàà. Ìîíººõ ä¿ëèé ä¿íñãýð îðãèñîí ãàçàð äýëõèé
òýð àÿàðàà îðèëîí ãàñàëæ áàéõ
øèã. - Èæèé... èæèé ìèíü ýý! Èæèé!
* * *


Õ¿íèé àìüäðàë àëàãòàé áóëàãòàé, õîðâîîãèéí ÿâäàë ºãººòýé àâààòàé. Îíîí
Áààæèéí õîîðîí äàõü
íóòàã ìîíãîë ãàçðûí ººäºñõºí äýýð õ¿ì¿¿íèé àæ òºðºë òýð ë ¸ñîîðîî óðñàíõàí
43

àâàé. Ãîë ìºðºí óðñàíà,
õ¿íèé àìüäðàë óðñàíà. ªºäººãºº, óðóóãàà ÷ óðñàæ ë áàéíà. Ãàãöõ¿¿
óëèðàõ öàãèéí ºî人ñ þó ÷èã õ¿÷èí
¿ã¿é. Áàçàð õ¿â¿¿í Õýðëýíãèéí õîéä óóëûí ýíãýðò ýýæèéíõýý öîãöñûã
òàâèàä ãýðòýý ýðãýæ èðýõýä
¿õðèéíõ íü õàøààíû àðûí ãóðâàí óëèàñ íîãîîðîí ñàëáàðñàí áàéëàà. Ýìýýãèéíõ
íü ÿðüäàã
¿ëãýðèéí ãóðâàí àòãàí óëèàñ áîëîí õàðàãääàã àñàí. Îäîî òýíãýð õàòõàòñàí
ãóðâàí õºãëºãºð õºãøèí
ìýò àæ. Åð ¿õýýíö õºãøèí åðòºíö õ¿ðýýëýí áàéíà. Èéì óéòàé á¿¿äãýðõýí
ãàçàð äýëõèé äýýð ýýæ
¿ã¿é áîëäîã íü àðãàã¿é áèç. Ýýæ ¿ã¿é áîëñîí õîéíî à÷òàí óëèàñààðàà ÷,
ãîëãîí íîõîéãîîð ÷ ÿàõ þì
áèëýý. Öýâýëìàà ýã÷èéí òàíèë òîì äàðãûí øèëýí ïîðò ÷ þó ñàí áèëýý.
Àéìãèéí ýìíýëãíéí ãàäàà
ýýæèéãýý äóóäàí ÷àðëàõäàà á¿õ þì ºíãºðñíèéã ìýäñýí ãýâ÷ öîãöñûã íü
õýýð àâàà÷èæ òàâèõààñ íààø
¿õñýí ãýäýãò íü èòãýýã¿é. Ýýæèéíõ íü ºíãºðñííé ìàðãààø Öýâýëìàà ýã÷ íü
Ñîíðîâ äàðãûí õàìò äàâõèæ
èðñýí. Áàñ äîòîîäûã õàìãààëàõûí òºëººëºã÷ ßíäàã áèå äàâõàð ýõíýðèéí
õàìò ìàøèíä íü äàéãäàæ èðñýí
áºãººä òîì÷óóëûí õýëñíýýð áîë Áàçàðûí ýýæ îñîëäñîíûã ìýäýíã¿¿òýý òºðõºì人
î÷èæ àìàðæèõààð
øèéäñýí ãýíý. Èíãýýä Áàçàðûí ààâûí õîéíîîñ õ¿í ÿâóóëàõ ýñýõ òóõàé ÿðèà
áîëñíû ýöýñò õýýðèéí çàìä
ÿâàà æèí÷íèé ýðýë ñóðàë áîëñîîð áàéòàë öàã õèé ºíãºðíº ãýýä áîëüñîí.
Òèéí ýýæèéíõ íü öîãöñûã
ýìíýëãýýñ àâ÷ öàãààí äààâóóíä áèò¿¿ îðîîãîîä àðûí óóëàíä àâàà÷èæ
òàâüñàí. Èíãýýä ë á¿õ ÿâäàë
ºíãºðñºí þì. ×óõàì õýäèéä ÿàãààä èéì þì áîë÷èõîâ ãýäãèéã îéëãîõîä áýðõ.
Ñîíðîâ äàðãà õîò óðóóãàà
áóöàæ Öýâýã àõ Öýâýëìàà ýã÷ õî¸ðòîéãîî íóòãèéí õ¿íèé ìîðèí òýðãýýð
áóöàæ èðñýí. Öýâýëìàà ýã÷
44

ºíººõ íÿëõ ä¿¿ãèé íü àâààä ÿâëàà. ¯ðèéí õ¿ñëýí áîëñîí àëü íýã àéëä
¿ð÷ë¿¿ëæ ºãüå ãýõ ÿðèà öóõàëçñàí
áîëîâ÷ Öýâýëìàà àâãàäàà õ¿í áîëãîæ ºãíº ãýæýý. Åð Öýâýëìàà ýã÷èéí ààø
çàí õóâèð÷èõñàíûã ãàéõìààð.
Èíýýõ óéëàõ çýðýãöñýí, ýâ äàâ õèéñýí èéì õ¿í áàéãààã¿é. Í¿äýýðýý
ìèøýýí íààäàã÷, öàã ¿ðãýëæèéí
áàÿñãàëàíò íýãýíñýí. Àéìàã äýýðýýñ Áàçàðûã ºíºîõ Ñîíðîâ äàðãàä îã÷ òýð
çóóð õîò óðóó ÿâóóëàõ òóõàé
ÿðèà ãàðñàí. Óðàã òºðëèéí ÷ áèø èóòàã íóãûí ÷ áèø õàìààã¿é õ¿íä
ÿàõààðàà òýãòýë èòãýæ ýýíýãøèõ
áèëýý. Öààä õ¿í íü Áàçàðûã èõ ë îðºâäºí õàéðëàõ áºãººä æèíä ÿâñàí
ààâûíõ íü èðòýë àâàà÷èæ õîò
¿ç¿¿ëýýä èòãýëòýé ñàéí õ¿íýýð áóöààÿ ãýæ áàéâ. Ýýæèéãýý õýýð
òàâü÷èõààä. ààâààñàà äàéæààä õàà õ¿ðýõ
áèëýý.Èíãýýä áîäîõîä òýð Ñîíðîâ ãýã÷ ýäíèéõíèé àéë ãýðèéí àìüäðàëòàé
ÿìàð íýã õîëáîîòîé áîëñîí
ìýò. Ãýòýë òýð íü ñàéí ãýõýä ÷ õààøàà þì. Òýð õ¿íèé ¿çýãäñýí íü
öààíàà ÿìàð íýã õîëûí ìóó óðõàãòàé ÷
ãýìýýð þì óó, ÿìàð ÷ ãýñýí ñàéí ñàéõàí þì àâ÷ðààã¿é ãýëòýé þì óó?
Áàçàð ààâûãàà õ¿ëýýæ áàéâ. Ýìýýòýéãýý õî¸óëàõíàà ãýðèéí ìóõàðò
á¿ðòèéòýë ¿ëäñýíäýý èòãýìã¿é. Ãýð
îðîí íü õàíõàé õîîñîí áîëñîí øèã íýã ë òààã¿é. Ýìýýãèéí ãàñëàí ãàíèõðàõ
ãýäýã õÿçãààðã¿é. Ìóó
çàÿàòàé ë ãýíý, ¿éëèéí ¿ðýýð ºí÷èð뺺 ë ãýíý. Ãóðâàí óëèàñ
ë¿ãëèéëäýíý. Òóí ñàÿ íàâ÷ íàõèà ¿ã¿é ÷
ãýñýí îëîí òóðëèàõ ñóóëãàæ øààãèóëñàí ÿìàð áàÿð áàÿñãàëàíò îðîí ìýò
áàéëàà äàà. Îäîî òýð îëîí
òóðëèàõ ÷ ñóðàãã¿é áîëæýý. Ãàçàð òýíãýð òýð àÿàðàà áèò¿¿ äàâ÷óó,
õ¿íèé ¿ð ÿàæ ÷ çîâæ áàéñàí èàäãóé
ä¿íñãýð ñàíàãäàíà. Ñîíðîâ äàðãûí àíãèéí îòîãò íààäàæ äàññàí îíîîõ õººðõèé
øàð ãîëãèéã õýí íýã
ñîãòóó õ¿è òàðõèéã íü áÿö ñàâààä àë÷èõñàí ãýõ ¿ã äóóëäñàí. Èíãýõýýð
õººðõèé ýýæèéã íü ¿õ¿¿ëæ,
45

ãýìã¿é ãåëãèéã àë÷èõäàã ÿìàðõàí õîðâîî ãýã÷ âý. Ààâûí æèíãýýñ èðýõ
îäîð ºíºº ìàðãààøã¿é áîëñîí
ãýíý. Áàçàð ýíý ºäºð õýäýí ààðóóë ºâºðòºëæ çàì õàðóóëäàõààð ¿õðèéí
ñàðàâ÷ äýýð ãàð÷ýý. Ýíäýýñ
Áàëæèéí øóãóé óðàãøàà íýýëòòýé áî㺺ä Îíîíû íààä òàëûí äàâàà ã¿âýýíèé
çàì òîäõîí õàðàãäàíà. Ààâ
íü òýð çàìààð èðýõ ¸ñòîé. Òèéíõ¿¿ Áàçàð õ¿â¿¿í ãóðâàí èõ óëèàñíû äîð
ñàðàâ÷íû äýýâðèéí õàãä ºâñºí
äýýð òóõëààä ààðóóë õ¿ëõýæ, çàìûã õàðóóëäàí, îð÷èí òîéðíûã àæèí
ñàíààøèð÷ ñóóâ. Ãóðâàí óëèàñ
àíèðã¿é ë¿ãëèéëäýíý. Ýìýý íü ÿìàð íýãíèéã õàéí îðæ ãàðíà. Øóãóéí
çàâñðààð õýäèéíý íîãîî
óðãà÷èõñàí, ¿õýð ìàë øóíàìõàé èäýøëýíý. Ýýæèéí áàéõàä ¿ðãýëæ ë ¿íýý
ìà÷ûí òóõàé ÿðèà áîëäîãñîí.
Îäîî ìà÷òàé ¿ã¿éãýý ÷ ìýäýõýý áîëüæ. Óÿàí äýýð èðæ áóóõ õ¿í ÷
õîâîðäîæ. ßäóó àéëûí óÿà õîîñîí ãýæ
ýìýý íü íýã óäàà õýëæ áàéñàí. ßàõààðàà ÷ ÿäóó ÷àäóóãèéí ÿëãàà
áàéäàã þì. Äàìäèí áààâàéíõ ãýæ þì
á¿õíýýð áÿëõàæ öàëãèñàí àéë áàéõàä ýäíèéõ ãýæ ¸ñòîé õîîñîí õîíîäîãã¿é ÷
õî¸ð èääýãã¿é àéë. Íîäíèí
çóí Äàìäèí áààâàéíõòàé õàìò ààâ ýýæòýéãýý Ãèëáýð äóãàíû ìàéäàð ýðãýõ
ìºðãºëä î÷èõîä Áóä õºâ¿¿í
ÿìàð ãî¸ ãóòàë õóâöàñòàé ÿâëàà. Íóãàòààñ íü àðèëààã¿é øèâ øèíýõýí õºõ
òîðãîí äýýë, íîãîîí ñàðüñòàé
áóëèãààð ãóòàë ºìñºæ îëîí ºíãèéí ãî¸ öàöàãòàé óòñàí á¿ñýíäýý õººðõºí õýò
õóòãà ç¿¿÷èõñýí, áàñ
áîëîîã¿é óëààí òîðãîí îðõèìæ ìºðëº÷èõººä ìààäàã ìààäàã à÷õà÷æ ÿâàõàä
ìàíü Áàçàð íýã ìóó õºìºí
áîéòîãòîé, øàð äàà÷èìáàí äýýëòýéãýý ë ÿâñàí. Çà ÿàõàâ ÿäóó ÷àäóóãèéí
ÿëãàà áàéäàã þì ãýëýý. Ãýòýë
ÿàõààðàà Áóäûíõàí öºìººðºº ýð¿¿ë ñàðóóë öàðàéëñàí áàÿð áàÿñãàòàíòàé
ÿâäàã, ÿàõààðàà ýäíèéõýí óðóó
äîðîé öàðàéëæ ÿâäàã áèëýý. Ýìýý íü ÷ ÿëãààã¿é öàã ¿ðãýëæ ë ºâ÷èí
46

õýëíý. Ýýæ íü ººä íàð õàðàëã¿é î¸æ
øèäýõ, àðüñ õºäºñ ýëäýõ, õîîë õ¿íñýý áýëäýõ ò¿ìýí àæèëä äàðàãäàæ
ÿâñíàà ÿàõààðàà ãýâ ãýíýò õàðèéí
óóëàíä ¿õäýë õ¿¿ð áîëîí õîöîðäîã áèëýý? Èíãýýä ë ºí÷èí ÿäóó õýâýýðýý
õý÷íýýí ÿâàõ þì áîë? Ààâûã íü
õ¿ì¿¿ñ èõ ë íîìõîí ñàéí õ¿í ãýõ. Õýâòñýí ìàë áîñãîõã¿é, õîðõîéä õîðã¿é
õ¿í ë ãýíý. Òýãýýä ÷ áîäü
Áàëäàí õî÷òîé. Áîäü ãýäýã ÷èíü þó ãýñýí ¿ã âý? ãýâýë 纺ëºí ñàéõàí
ñýòãýëòýé ãýñýí ¿ã ãýíý. Òýãâýë
ÿàãààä 纺ëºí ñàéõàí ñýòãýëòýé ààâ íü ÿäóó ç¿ä¿¿ àìüäðàòòàé. æèí
òýýõýýñ ººð àæèë ìýäýõã¿é þì øèã
ÿâäàã áèëýý? Æèí òýýæ îëç áýäýðäýã ë ãýíý. Òýãòýë òýð îëç îìîã íü
õàà áàéíà? Ýìýýãèéí õýëäãýýð áîë
ààâ íü ãàð ñóëòàé, ¿ðýëãýí çàíòàé àìüòàí ãýõ. Áàñ ç¿ãýýð ÷ ¿ã¿é
¿åèéí íºõäèéí øàõà÷òàíä àâòàæ
õààÿàõàí õààðò íààäàí òýð á¿ðäýý õîæèõîîñîî àëäàõ íü èõ ãýíý. Ýýæèéíõ
íü íàñ áàðñíûã îãò ìýäýõã¿é
õºäºº õýýð ÿâàà ààâ íü èéì àéìøèãòàé ÿâäàë áîëñíûã ìýäýõäýý ÿàõ áîë?
Íàñíûõàà õàíèéã ¿õýëä
áóëààëãà÷èõ çîëã¿é ¯éëèéí ¿ðòýé õ¿í ãýæ ýìýý íü áàéí áàéí ãàñàëíà.
Åð ààâ íü ÷ ãýñýí õ¿¿ íü ÷ ãýñýí
ÿàñàí çîëã¿é àìüòàñ âý!
Áàëäàí æèíä ãàðñíààñ õîéø ÿã ñàð ãóðàâ õîíîã äýýðýý íóòãèéí áàðàà
õàðëàà. Íóòãèéíõíààñàà æèíãèéí
íîîãäëûã àöàãëàí íèéò äºðâºí øàð, çóðãààí ìîðèí òýðýãòýé õàâðûí äóíä
ñàðä ãàð÷ Áàÿíò¿ìýíä àðüñ
øèð õ¿ðãýýä äàðàà íü ìîíãîë îðîñûí õàò äýýðõ äàìæëàãà áààç Ýðýýíöàâààñ
Îíîí Áàëæ õàâèéí ñóìäûí
õîðøîîíä õóâààðüòàé ãóðèë áóäàà, áàðàà òàâààð à÷èæ ñóì òóñ á¿ðä
áóóëãààä õîîñîí õºñ㺺 õîòëºí
àëõàëñààð íóòãèéí áàðàà õàðàãäàã÷ ñ¿¿ëèéí äàâààí äýýð ãàð÷ èðëýý.
Æèíãèéí óðò çàìä ººðîî áîëîîä
óíàà ìàë ãóíäñàíûã õýëýõ ¿¿. Õàâðûí òàð÷èã öàã ñàíæ. Ãýâ÷ ñóðñàí
47

àæèë õîéíî þóíäàà íýã èõ àëçàõ
áèëýý. Ýð õ¿íèé æàðãàë ýçã¿é õýýð ãýã÷ýýð óíàà õºñºã á¿ðýí á¿òýí
áèå ýð¿¿ë áîë áîëîõ íü òýð. Õóâöàñ
ºãºðøèæ, öàðàé ãàíäàõ þó ÷èã áèø. Ãóðèëòàé áîðöòîéãîîñ õîîë óíäààð
þóíäàà ãà÷èãäàõ áèëýý. ¨ñòîé ë
èðñýí çàìààðàà ñóðñàí äóóãàà äóóëààä áóöíà ãýã÷ áîëëîî. Ýíý óäààä îëç
îìîã ÷ ìóóã¿é. Æèíãèéí õºëñºº
àâ÷ áàñ ÷ çàì ãóäàñ áàãà çýðãèéí àðèëæàà íàéìàà ¿ñýðãýýä ýõíýð
õ¿¿õäýäýý õóâöàñ õóíàðõàí òºäèéã¿é
áýëýã ñýëòòýé ãýðèéí áàðàà õàðàõ íü ýíý. Ýõíýð íü àìàðæààä íÿëõàñ íü
ýð¿¿ë ñàðóóë áîéæèæ áóéä
þóíàà ýðãýëçýõ áèëýý. Åð ìóóã çºãíºõ øàëòàã áàéñàíã¿é.
Ýõíýðýý áàÿð.òóóëíà ãýæ áîäîæ ÿâëàà. Óëçûí íýã áàÿíààñ ýõíýðòýý òàâàí
öýíãèéí àëòàí áºãæ ñèéõ
áîëîìæèéí ¿íýýð õóäàïäàæ àâñàí íü áàðàã ë ãàéõàìøèã. Ýõíýð íü èéì
¿íýòýé öàéòàé àëò ç¿¿æ ¿çýýã¿é
áîëîõîîð ¸ñòîé ë íýã íàð íü ãàðíà äàà. Åð àëò ìºí㺠èéì òèéì þì ãýæ
äóðñäàãã¿é áîëîâ÷ õààÿàõàí íàéð
íààäàìä î÷èõäîî ºìñºõ ç¿¿õ þìàà òààðóóëæ ÿääàã òýãýýä æààõàí óðóó
äîðîé öàðàéòàé ÿâäàã íü èëò
áèëýý. Áàñ íóòãèéíõàí ¿å òýíãèéíõýí äóíäàà öàðàé ç¿ñýýð äýýã¿¿ð
îðäîãã¿é þìàà ãýõýä äîîãóóð
îðäîãã¿éãýý ìýäýõ èä äóíä íàñíû á¿ñã¿éä ýíý íü çîâëîí ýñ ãýõýä þóíû
æàðãàë áàéõ áèëýý. Èíãýõýýð
Áàëäàí ýõíýðòýý àëòàâ áîãæ ñèéõ, äýýëèéí ñàéí òîðãîòîé î÷èæ ÿâàà íü
¿íýõýýð ãàéõàìøèã. Õººðõèé
õàíèà èíãýæ íýã áàÿðëóóëàõ ºäºð ýð õ¿íä èðäýã ë þì áàéíà. Ýíý íü áàñ
àéë ãý𠺺äëºõèéí áýëãý
äýìáýðýë ÷ áèç. Áàëäàí çàäãàé ãàëûí î÷èíä õîðìîé õîò íü ýíä òýíä öîî
øàòñàí, óã íü íîãîîí îíãºòýé
ãýâ÷ ¿íñýí ñààðàë áîëæ îíãîñîí äýýëýý ñóãàëäàðãàëààä õ¿ðýý íü
áóó÷èõñàí õàð á¿ðõýý àðààñ øàðàõ
íàðíààñ õàìãààëæ äàãç óðóóãàà äàðæ ºìñººä, ñàðûí àÿíä ñàðüñ íü
48

ñàíáàéñàí áóëèãààð ãóòàë ºøèãëºñºí
áàõèì áîãèíî õî뺺ðºî õàâðûí íîãîîã äºìºõ ìýò õºíãºíººð àëõàëíà. Ãýðèéí áàðàà
õàðñàí õ¿í àðãà
áàéæ óó? Íýãýí õýâèéí óæèã áàðäàì àëõààò ò¿¿÷ýý øàð õàðèí åð þó ÷
áîëæ áàéñàí õàìààã¿é þì øèã
øàðëàíãóé òóðàíõàé íóðóóãàà ã¿äèéëãýí, õîîñîí ãýäñýý òàòàæ, îìðóóãàà ¿ë
ìýäýã ñàâëàí ãàíõàõ áºãººä
¿õýð òýðýãíèé ÿíäàëä ÷àëõàæ ã¿éöýýä, íóòãèéí óñ áýë÷ýýðèéí ¿íýð
ñàòõèéã àâàíãóóò ÿëãóóìñàæ ÿàðñàí
àðûí ìîðüä æîëîîãîî òàñòàõ íü õîëã¿é çàìààñ ãàð÷ îðîí ìóðèëçàíà. Åð ¿õýð
ìîðü õîñîëñîí õºñ㺺ð æèí
òýý ãýæ õàðààì àæ. ¯õýð ìîðèíû ÿâäëûã ã¿éöýõã¿é, ìîðü ¿õðèéí ÿâäëûã
õ¿ëöýõã¿é. Ãýâ÷ èéíõ¿¿ óæèã
áàðäàì àëõààò ò¿¿÷ýý øàðûí õîéíî îðñîí àìüòàñ õºë òàòàí ãýëäðýõýýñ ººð
ÿàíà. Àðâàí òýðýãíèé äóãóé
àðâàí ÿíçûí àÿëãóóãààð äóóãàðíà. Òîñòîéäîî ÷ òîñã¿éäýý ÷ ÿëãààã¿é
òýðýã á¿õýí íýã ÿíçûí äóóòàé.
Æèí÷èí óæèã õîëûí àÿíä àð äàãçàíäàà í¿äòýé ìýò áîëäîã àæ. Àðâàí
òýðýãíèé àëèíûõ íü äóãóé òîñîîð
äóòàõ áóþó àëü øàðãóó ìîðèíû óÿà æîëîî óðòàäñàí, áîãèíîäñîí, áóãàëãà
õîìóóò íü ñóëàðñàí çàäàðñíûã
ýðãýæ õàðàëã¿é ìýäíý. Òýð íü ÷ áàñ óðàìòàé. Åð æèí÷íèé àìüäðàë ãýã÷
õ¿íä õýö¿¿ ãýâ÷ òýð¿¿õýíäýý ÷
áàñ ñîíèíäîî ÷ ñîíèí, æàðãàòòàéäàà ÷ æàðãàëòàé áèëýý. Áàëäàí àëèâàà
óóæóó íîìõîí ñýòãýëòíèé ¸ñîîð
åðòîíöèéí ìóó ìóóõàéã îëæ õàðàõààñàà ò¿ð¿¿í ñàéí ñàéõíûã íü îëæ õàðàõ
í¿äòýé õ¿í. Îäîî ÷ òýð
õè÷íýýí óóð óöààð õ¿ðëýý ãýýä î÷ õàÿí ýñ ÷àäàã÷ æèéòãýð áîð í¿äýýðýý
òýðòýý íÿëõðàí íîãîîðîõ
Áàëæèéí øóãóéã áàÿñãàëàíòàé øèðòýí, õàöðûíõ íü ÿñ ¸ðäîéñîí õîëöðóóò
õ¿ðëýãýð í¿¿ðýíäýý ¿ë ìýäýã
ìèøýýë òîäðóóëàí èéí áîäîæ ÿâëàà. Ýõíýðýý ãýæ... ìºí ÷ èõ ñàíàãäàõ
çîëèã þì äàà. Îäîî àìàðæààä ýõ
49

õ¿¿õýä íýãýíò òýâýýð÷èõñýí áàéãàà. Íàìàéãàà ñàíàäàã ë áàéõ äàà çîëèã
÷èíü. Æèðýìñëýýä íýã õýñýã
ó÷èðã¿é ÿíàã áîëñîí. Îäîî ÿàãàà áîë? Íÿëõ áèåòýé àìüòàí äýýð áè ãýæ
íýã õàãññàí àçàðãà øèã àìüòàí
áóóíà äàà. Õ¿¿òýé áîëîî áîëîâ óó îõèíòîé þó? Àëü íü ÷ ÿàõ âý. Õ¿¿ ìèíü
ëàâ õ¿ëýýæ õàðóóëäàæ ñóóãàà.
Þó àâ÷ðàà áîë ãýæ þóíû ò¿ð¿¿í ãîðüäîíî äîî. Àâñàí ñàâõè ìèíü òààðâàë ÷
íàð íîãîî òàòàõ íü òýð.
Ñàâõè ºìñºæ ¿çýýã¿é àìüòàí ø¿¿ äýý õººðõèé. Ìèíèé õ¿¿ ñàéõàí ÷ õ¿¿.
Ýõíýð ìèíü ¸ñòîé ìàãíàéãàà
òýíèéòýë áàÿðëàíà äàà. Ýõëýýä ÷èõýð áîîâõíîî ãàðãààä õ¿¿ãèéíõýý ãóòëûã
ºìñãºæ ¿çýýä ýíý òýðèéã
õººð÷ æààõàí áàéñõèéãýýä óðüäààð äýýëèéí òîðãîî ãàðãààä ºãíº. Çà
òýãýõýýð öàðàé íü ¸ñòîé ë òîðãîíû
õýý øèã ãýðýëòýýä ÿâ÷èõíà äàà. Òîðãîî ¿çýæ áàéõ õîîðîíä íü àëòàí ýýìýã
ñèéõ õî¸ðîî ãàðãààä
áàðü÷èõíà. ßìàð èõ ¿íýòýé ýä àâñàí þì ãýíý äýý. Òýãýõýýð íü áè ÷èíü
ýõíýðòýý ýíý çýðãèéí ãî¸ë
ç¿¿ëãýõòýéãýý ø¿¿ ãýæ õýëíý. ¯ã¿é òýãýýä áè ÷èíü åðººñ õýäèé áîëòîë
ãóéðàí÷èí öàðàéëæ ÿâàõ áèëýý.
Àéë ººäºëäºã þì áîë ººäëºõººð ç¿òãýëýý. Æèí÷èí Áàëäàí íýðòýé áîëîõîä
õ¿ðëýý. Þóíû òºëºº èíãýæ
ÿâàà áèëýý. Ìóó ýõíýðòýý ãàíö ãÿëãàð þì ç¿¿ëãýõ áýí÷èíòýé áîëòëîî ìºí ÷
óðò çàì òóóëàâ ø¿¿. Çà
èíãýýä ýð õ¿í çîðüñîíäîî, ýìýýëò ìîðü õàðàéñàíäàà ãýã÷ýýð ýõíýð
õ¿¿õäèéíõýý áàðààã ýëýã á¿òýí õàðäàã
áàéíà...
Áàçàð ààâûíõàà æèíãèéí õºñãèéã õàðààíû ãàçðààñ òàíèëàà. - Ýìýý
èæèé! Ààâûí æèí õàðàãäëàà! ãýæ
õàíãèíàòàë õàøãèðààä õàðàéí áóóæ óÿàí äýýðõ ìîðü ëóóãàà ã¿éâ. Ýìýý íü
÷ ãýðýýñýý ãàð÷
òýðòýý ºìíºõ ã¿âýýíèé çàì òèéø ñàðàâ÷ëàí,
- Àé áóðõàí! ßàäàã áèëýý äýý. Õ¿â¿¿í ìèíü óíòààä î÷ äîî ãýýä öàé õîîë
50

áýëäýõýýð ñàíä ìýíä ãàòàà ò¿ëæ
áîðö í¿äýæ ãàðàâ.
Áàçàð ààâûãàà óãòàí öîãèæ ÿâàõäàà ýõëýýä áàÿðëàõààñ ººð þì
áîäñîíã¿é. Ýýæ íàñ áàðñàí ãýäãèéã ýíý
õýäýí õîíîãò ìàðòààã¿é ÷ õ¿¿õäèéí ãýíýõýí ç¿ðõ ò¿ð çóóðõàí ¿ë øàðõèðàõ
çàéíä ìºíîîõ ¿õýëä ¿ë
èòãýõèéí õ¿÷èíä ÷ þì óó ýýæ ìèíü, ýýæ ìèíü ãýæ äîòðîî îðü äóó òàâèõ
íü ãàíöõàí ìº÷èéí òîäèé ÷
íàìæèõ íü áèé. Òèéíõ¿¿ ààâûíõàà áàðààã òàíüæ áàÿðëàõäàà ýýæ ¿ã¿é
áîëñíîî ýíýõýí çóóð ìàðòàõ ìýò
áîëæ "ààâ ìèíü èðëýý, ààâ ìèíü èðëýý" ãýæ äîòðîî óóõàéëàí öîãèæ ÿâòàë
ãýâ ãýíýò "ààâäàà þó ãýæ
õýëíýý?" ãýõ áîäîë ç¿ðõèéã íü ç¿ñýýä àâëàà. Áàçàð çàìààñ õàäóóðàí
çóãòààõ ìýò óóëûí òàøëàí ººä õýñýã
äàâõèàä ìîðèî òàòàâ. Òýãýýä ìîðèíîîñîî áóóãààä ñóó÷èõëàà. Ààâûí õºñºã
ã¿âýýã óðóóäàí äºõñîºð.
Ààâäàà þó ãýæ õýëýõ âý? Ýìýýãýýñ àñóóäàã áàéæ. Òà ýýæíéí ¿õñýíèéã
ìýäñýí ¿¿ ãýõ ¿¿, àëü ààâàà áèä
ýýæèéã Õýðëýíãèéí õîéä óóëàíä õàÿñàí ãýõ ¿¿? Áè ààâûã õàðààä
óéëàõã¿é áàéæ ëàâ ÷àäàõã¿é. Ààâàà ààâ
ìèíü! Áàçà𠺺ðèéí ýðõã¿é íóëèìñàà óðñãàâ. Ñàÿ áîëòîë áóñàä õ¿¿õýäòýé
àäèë ÷àðëàõã¿é ÷ ãýñýí
ãýíøèæ ãýíãýíýæ óéëäàãñàí. Õàðèí îäîî ÿàãààä ÷ þì îãò äóó ÷èìýýã¿é
íóëèìñàà ñóë óðñãàäàã áîëæ.
Ààâ íü ëàâ ãàéõíà. Óãòàæ î÷èëã¿é õ¿ëýýãýýä ààâûíõàà ãýðòýý îðæ
èðòýë íü îðîí äýýðýý áóðóó õàðààä
õýâòýæ áàéäàã áàéæ. ßàõûã ýìýã ýýæ íü ë ìýäíý. Þó þóã¿é óãòàæ
äàâõèäàã áóðóó áîëëîî. Áàçàð
õàíöóéãààðàà íóëèìñàà øóäðààä ìîðäîõ ãýòýë ààâ íü õ¿¿ãýý àëü õýäèéí
òàíü÷èõààä äàëëàæ áàéíà.
- Áàçàð àà! Íààøàà äàâõèàä èð! Õ¿â¿¿í ìèíü ýý!
Áàçàð ìîðèî ñóë òàâèàä ñóó÷èõëàà. Õîíèíû õàøèí öàãààí íü ýçíýýñýý õýäýí
àëõàì õîëäîîä íîãîî
51

çóëãààâ.
Áàëäàí õ¿¿ãýý èõ ñàíàæýý. Ãàçàð äýýð ãàíö õ¿¿òýé õ¿í àðãà áàéæ óó.
Åð ýõíýð õ¿¿õäýý ñàíàí ìîðºîäíº
ãýäýã ýð õ¿íä íýã áîäëûí çîâëîí, íºãºî áîäëûí æàðãàë. Ýõíýð íü ãàíö õ¿¿
òºð¿¿ëýýä ºäèé áîëòîë ñóâàé
ñóäàðãàí áîëñîí þì øèã ÿâñíàà ºäðèéí ó÷èðëààð æèðýìñýëæ ÿìàð ÷ ãýñýí
õ¿¿ íü îðººë ãàíöààð áèø
áîëîõ áîëñîí. Èíãýýä àéë ãýðèéí àìüäðàë òýãøèð÷ áàéãàà íü òýð. Õàðèí ÷
óëààí öóðàâ îëíûã
öóâóóëààã¿é ýõíýðòýý îëçóóðõóóøòàé.
Áàëäàí "õ¿¿ ìèíü íàìàéãàà õ¿ëýýæ èõ ñàíàñàí áîëîõîîðîî ãýðýâøýýä
ñóó÷èõëàà. Èéì ýð õ¿í áàíõ óó?"
ãýæ ºõººðäºí ò¿¿÷ýý øàðûíõàà ÷ºðõèéã òýðýãíèé àðàëä îðîîæ îðõèîä
ìîðèíäîî ìîðäîí õ¿¿ ð¿¿ãýý
öîãèóëàí èðýâ. Õ¿¿ íü õî¸ð à÷ãààðàà í¿¿ðýý äàðààä óéëæ ñóóëàà.
Áàääàí ýíý ìííü ÿàâ ãýæ ãýíýò áîäîí,
-Õ¿¿ ìèíü ñàéí óó? Èæèé ä¿¿ õî¸ð íü ñàéí óó? ãýòýë Áàçàð ãýíýò
- Ààâàà, ààâàà, èæèé ìèíü... èæèé ìèíü ... ãýýä ýõýð òàòàâ.
- Þó áîëîîâ, Õ¿¿ ìèíü ÷è ÿàâ! Èæèé ÷èíü ...
- Èæèé ìèíü ºíãºðºº
- Ýý áóðõàí! Þó ãýíýý?
- Èæèé ìèíü ¿õñýí!
- Þó! ßàëàà ãýæ!
Áàëäàí ÿàõ ãýæ áàéãààãàà óõààðàëã¿é ìîðèî õàÿàä õ¿¿ãýýñýý õîëäîí óóë
ººä ã¿éëýý. Õýä õàðàéãààä ãàçàð
òýâðýí óíàâ.
* * *


Áóðèàä íàðàà ãýæ. Õººðõèé ñîíèíõîí ÷ ãýìýýð ýìãýíýëòýé ÷ ãýìýýð ò¿¿õòýé
çîí. Òýäíèé ýõ íóòàã
õààíàñàí áèëýý? Íýã ò¿¿õëýõýä Òºâäèéí Òýíãýð óóëûí õîðìîéãîîñ ãýíý. ͺ㺺
52

ò¿¿õëýõýä Áàéãàë äàëàéí
Îéõîí îëüòðîãîîñ ãýíý. Åð ýðòèéí ýðò íýãýí öàãààñ ìîíãîë òóóðãàòàí ãàë
ãîëîìòîî àñààñíààñ ÿíàãø
õýäýíòýý Ẻãíºð÷ ñàðíèæ àñàí îðîí ã¿ðíèéõýý èõ ºð㺺íèé õàÿà õàòàâ÷èéã
ãèøãýí ñóóæ áààõàí
øîîâäîð áààõàí ÿäóó äîðîé ÿâñàí "õóí øóâóóí ãàðâàëòàé, õóñ ìîäîí óÿàòàé"
ãýõ òýð õóí øóâóóí ãàðâàë
íü Õîðüäîé ìýðãýíèé àðâàí íýãýí õ¿âã¿¿íèé ýýæ á¿õèé ë áóðèàäûí õàìãèéí
äýýä ýýæ áîëîîä õîæèì
òýíãýðýý òýñãýëã¿é ýãýýðýí, Õîðüäîé õººðõèé 纺ëºí ñýòãýëýýñýý áîëîîä
òýíãýðò íèñãýæ àëäñàí õóí
øóâóóí ýýæèéí äîìîãòîé. Òýð äîìãîî õýëýõäýý áàñ ÷ òýíãýðëýã ãàðàëòàé
ãýæ óÿðàí õººðºí ñàíàäàã.
Òýãýýä áóðèàä íàéðûí äóãàðàà áàðèí óÿðàõ õººðºõ äóðòàéäàà ÷ þì óó,
óÿí 纺ëºí ñýòãýëò Õîðüäîéí
óäàì óãñàà ãýñýíäýý ÷ þì óó òóí àìàðõàí ñýòãýë àãäàæ áààõàí ãóíèãèéí
ãýãýëãýí àÿëãóóãààð äóóëäàã íü
ãýì áèø çàí áèëýý. Òýð ÷óõàì ë àìíû óíøëàãà áîëñîí äóó íü ãýâýë
Íàÿí íàÿ íàÿóëàé Íàÿí íàâà ìøã¿¿ëýé Áàéäàí áàéäà áàéäóóëàé Áàéäà ÿàãà
ìèí¿¿ëýé Çàÿàí çàÿà
çàÿóóëàé Çàÿí íàâà ìèí¿¿ëýé
Þó ãýýä áàéãààã îéëãîõîä õýö¿¿ ãýâ÷ ó¿íèéã äóóëñàí áóðèàäûí äîòîð íýã
ë ñàéõàí ¿ëãýðèéï îðîí
çóðàãäààä èðíý. Óõààí îðñîí öàãààñàà ýíý ë äóóã ÷èõýíäýý øèâí¿¿ëñýýð,
áåºë¿¿ëñýýð ÿâààä òýð Áàéäà,
ßãà, Çàÿ, Íàâà ãýäýã èü áóðèàäûí ýõ íóòàã, ýëüäèí äóëààí óóð
àìüñãàòòàé, àäóóíû õºëä ¿çýì íààëäàæ,
íóóð öººðºìä õóí ãàòóó æèëèéí äºðâºí óëèðàëä ÷óóëæ áàéäàã æàðãàëûí
îðîí ãýñýí ¿ëãýð äóóëñààð
òýð ñàéõàí íóòãààñàà çàÿà ìóóãèéíõ ÷ þì óó öàã öºâòºõèéí ýðõýýð ÷ þì
óó òººð÷ òýíýñýýð ÿâàà ãýäýãòýý
èòãýæ òýð ¿ëãýðèéí ýõ íóòãàà õèé ìåðººäºí, í¿äýíäýý íóëèìñòàé ñóóäàã,
òýãýýä õýí íýãýíä õàâ÷èãäàí
53

øîîâäîðëîãäâîë ãýâ ãýíýò óóð õèëýí áàäðàí õóòãà ìýñýý ñóãàëàí öîâõ÷îîä
áàñ ìóó äýýðýý ìóó, ìóóõàé
äýýðýý ìóóõàé ãýãääýã õºåðõºñ áèëýý. Õàðèí õàëõàä í¿¿æ èðñýí
áóðèàäóóä õàâ÷èãäàõûí çîâëîí òýãòýë
¿çñýíã¿é. Õàëõûí íóòàã äààí÷ óóæèì òóë íýãä ãàçàð õàâ÷ñàíã¿é, õî¸ðò
ìîíãîë îðîñûí õèëèéí äàãóó ýíý
Äàäàë, Ãóðâàí íóóð áóþó Îíîí ãîëûí õîéä áèåèéí àãëàã çýë¿¿äõýí íóòàãò
èäýýøèí ñóóã÷ Õºâ÷èéí
æîíîí âàíãèéí õàðüÿàò õàðóóë õàëõöóóë åð õàðèëõàæ õàæèãëàõ çàíã¿é,
îðîñ øýìýýøèã ÷ áàé, õÿòàä
íàéìàà ÷ áàé áàéÿ ñóóÿ ãýâýë õàëõûí ãàçàð õàâ÷ñàí áèø äýý ãýäýã,
òýãýýä ÷ õîéíîîñ áóðèàä íàð ãýíýò
àñãàðàí îðæ èðýõýä ÿìàð ÷ àòóãàé ìîíãîë öóñàà äàãàæ, óã óäìàà òàòàæ
èðæ äýý ãýöãýýí áàñ àð íóòàãò õºë
¿éìýýí èõòýé óëààíòàí öàãààíòàí õîîðîíäîî çóóðàëäàí çóóëöàæ õîîëîé
ã¿ðýýãýý òàñ õàçàëöàí áóéã
ìýäýõ òóë òýð èõ äàæíû õºëººñ äóòààñàí àìüòàñ ãýæ ºðåâäºí íóòàã áóóö
çààí ºã÷ òèéí õàëõûí èâãýýëä
àâñíûãàà ÷ ºãººìºð èõ óëñûí ¸ñ ãýæ ¿çýõ íü ÷ áèé ñýí áèëýý. Àéë
àéìàã àìðàã ñàäàíãààñàà òàñàð÷ ºññºí
òºðñºí íóòàã, îðîí áàéøèíãàà îðõèí õàÿæ áàéæ óíäóé ñóíäóé íààøàà
í¿¿öãýýõäýý îðãîäîë áîñãóóë
ãýãäýæ áàðèãäàæ øàðàãäàõààñàà ýìýýöãýýí ãîëäóó õàðóé á¿ðèé öàãààð
îé øóãóé äàìæèí õàðüÿàò îðîí
íóòãààñàà õîëäîí õîëäñîîð "ßáëîíàé ë äàâààã äàâàõàä àì ÿñíû ìèíü õºëñ
äóñëàíà" ãýæ äóó ãàðãàæ ÿâñàí
ãýõ. Òýãýýä òýð í¿¿ãñýä íü ãîëöóóõàí àðààñ íü ç¿¿ãäýæ ÷àíãààõ õîãøèë
çîîðü, áàãàòàé, õîðãîäîæ ýðãýõ
õîëáîî ñ¿ëáýý ñóëõàí, ¿ãýýã¿¿ õîîñîí àìüòàñ, èõ ë þìòàé àéë ãýõýä ãóðàâ
äºðâºí òýðýã à÷àà áàðàà. ãó÷
äº÷èí òîëãîé ìàëààñ èë¿¿ þìã¿é õàëõûíõíû õàæóóä õîîñîí ãóéðàí÷èä îðæ
èðñýí òóë ãàçàð þóíäàà
õàâ÷èõñàí áèëýý. Í¿¿äëèéí óðò çàìäàà òýä ÷óõàì ÿìàð öàã èðýýä, ÷óõàì
54

þóíû ó÷èð èéíõ¿¿ îðîí
íóòãààñàà îðãîæ áîñîõ áîëñíîî ø¿¿í õýëýëöýõýä ãàíöõàí õàëõûí èõ ºãººìºð
áàÿí íóòàã ºíººõ ë Çàÿà
Íàâà õýìýýã÷ ýõ íóòãàà òýìöýí òýìö¿¿ëýõ ¸ñòîé óðüäûí òàâèëàíãààðàà
ÿâàà, öàãëàøã¿é àðèóí áóÿí
òîãññºí áóðõíû øàøíû îðîí òýð ë îðíû çàÿàã ò¿øñýí Áîãäûí õ¿ðýý,
Ýðäýíýçóóãèéí äàãøèí èõ ñ¿ì
õèéäýä ºðãºë ìºðãºë õèéæ ãà÷ààä çîâëîíãîî íèìãýëýõ çîë çàâøààí îëäîõ íü
ãýæ ãîðüäñîí, óðüäûí
íýãýí öàãò á¿õèé ë ìîíãîë òóóðãàòíûã òîãòíóóëàí õ¿÷èðõýã èõ ã¿ðýí óëñàà
ìàíäóóëæ àãñàí ¿ëýìæèéí
èõ ýçýí áîãä ×èíãèñ õààíû óóãóóë íóòàãò Îíîí, Õýðëýíãèéí óñíààñ óóâàë
ìºíõðºõèéí ÷èíýýí ñàíàæ,
õýí ÷ ìºíõ áóñ åðòºíöèéä ººðñ人 òýãñãýýä ºíãºðºõ íü îð÷ëîíãèéí æàì ãýëýý
÷ ¿ð óäàì çàëãàæ áóðèàä
çîí ýíõ ìºíõ ñóóõûí áèëãèéã áèëãýäýí èðòýë õàëõûíõàí òèéíõ¿¿ óðàã
ñàäàíãèéí ¸ñîîð óãòñàíààð
áàðàõã¿é òººðñººð òºðºë人 ãýã÷ýýð ×èíãèñ õààíû óóãóóë íóòàã Îíîí
Áàëæèéí õºíäèéä õàíàà
øèéðëýæ, ãîëîìòîî àñààñàí íü á¿ð ÷ ¿ëãýð ìýò áîëîé.
Äàìäèíãèéíõ õýðýýñíýã áóþó õýðýýñ ç¿¿ñýí "áóðóó íîìòîí" òóë õîéíîî áîë
áóðèàä äîòðîî ÷
øîîâäîðñîí. Õýðýýñíýãèéí áàñãàäûã áóðõíû øàøèíò áóðèàä íàð áýð áóóëãàõ
äóðã¿é òýäíèé áàñãàä
õýðýýñíýãèéí õºâã¿¿äýä ýõíýð áîëæ î÷èõ äóðã¿é. Ãýòýë îðîñûí öàãààí õààí
èâãýýë õàìãààëàëäàà áàãòààâ
ãýæ ¿íýí àëäàðòíû øàøíû õàð ëàì íàð Äàìäèíãèéí ºâºã ýöýã, ýìýã ýõ íàð
áîëîîä ¿ð õ¿¿õýä. ¿åýë õàÿàë
öåìä íü çàãàëìàé ç¿¿ëãýæ îðîñûí øàøèíä îðóóëàâ ãýñíýýñ õîéø áàðàã õî¸ð
æàðàí ºíãºðºõ øàõñàí ãýâ÷
õîðü áóðèàäûí ßðóóíà, Õýýæèíãà íóòãèéí õýñýã àéëóóä îðîñ íî¸äûí õîðøîî
ò¿íø áóðèàä íî¸äûíõîî
õóóðìàã áÿëäóóë÷èëëààð òèéíõ¿¿ ç¿¿ñýí õýðýýñýý àâäðûíõàà ¸ðîîëä íü
55

äàðæ îðõèîä, õàä ÷óëóóíä
ãàðãàæ õàÿõ íü õàÿæ îðõèîä ëàìûíõàà øàøèíã ø¿òñýí õýâýýð ãýâ÷ ºíººõ
õýðýýñíýý ãýäýã ìóó íýðíýýñ
ñàëæ ÷àäàõã¿é ÿâíà. Õàëõàä èðýýä ë òýð íýðíýýñýý àðãàã¿é íýã
ñàëæýý. Õýðýýñ çàãàëìàé íü îðîñ ãàçàð
¿ëäýæ ìîíãîë ãàçàð Áîãä Æàâçàíäàìáûí àäèñòàé ñàõèóñ ç¿¿ëýý. Òèéíõ¿¿
õîéíîîñ í¿¿æ èðñýí
áóðèàäóóä òºð øàøèí àëü ÷ òàëààñ àéõ àþóëã¿é õàëõûí íóòàãò èäýýøèí
¿íýíõ¿¿ æàðãàëûí öàã èðýâ
õýìýýí èòãýöãýýëýý.
Îíîí Áàëæèéí ñàâ ãàçàð äýëãýð ñàéõàí çóí áîëîâ. Áàëäàíãèéíõ ºâºë溺í人
áàðàã õàëóóí óíàãààä
Äàìäèí áààâàéíõûã áàðààäàí Òýíãýëèãèéí Àð ãîðõèíû çóñëàí áóóâ.
Áàëäàíãèéí õàäàì ýýæ îõèíîî
¿õ¿¿ëýýä íýãä Áàçàð õ¿¿ãýýñ ººð óÿãäàæ õîðãîäîõ þìã¿é, õî¸ðò íÿëõûã íü
Äàìäèí áààâàéíõ äààæ àâñàí
òóë Îíîíãèéí óðä áèåèéí Øèâýðìàíäàëä ñóóäàã òîðñîí ä¿¿ãèéíäýý àìüäðàõààð
îäîæ íýã ìýäýõíýý ààâ
õ¿¿ õî¸ð èéíõ¿¿ õî¸óëõíàà òîðîéí õîöîð÷ýý. Îðîéãîîðîî ìîäòîé õàäòàé íàìõàí
óóëûí ýíãýðèéí
ñýðãýëýí äýíæèä ýíý õàâðûí ñ¿¿ë÷ýýð ò¿ð¿¿ëýí Äàìäèí áààâàé çóñëàíãèéí
øèíý áàéøèí òàâüæ, ¿íýý
ìàòûí õîðîî, òóãàë íàðøèõààñ õàìãààëñàí ñàðàâ÷ òýðã¿¿òýí øóðãààã, ñàÿ
õóóëñàí óëààí øàðãàë
õîëòñîîð áàðüæ ýõëýõýä áàñ õýäýí àéë îâãîíèéã äóóðèàñàí þì øèã óðàëäàí
áóóñíû íýã íü ßíäàã
òºëîîëîã÷èéíõ, ßíäàã ýõíýðýý òîðõîìäîî î÷èæ àìàðæèõ íü äýýð ãýæ õîò
õ¿ðãýýä Îíîíãèéí Àãàö íóòàãò
ñóóæ áàéñàí íýëýýä áàÿí ÷èíýýëýã ààâ ýýæèéãýý í¿¿ëãýí àâ÷èð÷ íéíõ¿¿
øèíý ãàçàð çóñëàí áóóâ. ×èíãýýä
Äàäàë ñóìûí òîâîîñ õîëã¿é Àð ãîðõèíû Áàëäàíãèéíõààñ áóñàä íü á¿òýí
á¿ëýýí, ÷àäàë ÷èíýý äýýã¿¿ð
àðâààä àéë òóñ òóñäàà õ¿ðýý òàòàæ õîðîî õîòîî çàñàæ àâëàà. Àð
56

ãîðõèíû çóñëàí õºëòýé ãàçðûí íýã áîëîâ.
ªã뺺 ¿äýø àéë àéëûí ãàäíààñ õîðü ãó÷èí ¿íýý äýëýíãýý ñóëëààä õîéíî
õîéíîîñ öóâðàëäàí áýë÷ýýðò
ãàðàõ òóë óóëûí ýíãýð äýíæýýñ óðä
õºíäèé òèéø ¿õðèéí öóâö æèì çóðàéëäàâ. Ñóìûí òºâ áîëîîä òýðòýý
ç¿¿ãýýð ºíãºðºõ ãîë çàìààñ íààø
ìîðüòîí òýðýãòýí íààø öààø çîð÷èí õýäýí æèðãýð õîâèëòîé øóëóóí äàðäàí
õàðãóé ãàðãàëàà. Òèéí
óäàëã¿é Àð ãîðõèíû çóñëàíãèéíõíûã Äàìäèíòíû õîòîí ãýõ áîëîâ. Ýíý çóí ýäíèé
õîò åð áóñûí õºë
õºã溺íòýé. ªã뺺 á¿ð áàðàã àéë áîëãîí òîãîî òàâèàä çóñëàíãèéíõíû ñàëõèí
äîîãóóð ºíãºðñºí õ¿íä
õàëóóí öàãàà, îõüíû ¿íýð õàíõèéíý. Òèéíõ¿¿
Àë ë ãîðõèíîé çóñëàíä
Àðõèøíàé äóóí òàñðàíàã¿é
Àõàé Äàìäèíû Öýâýëìààõàíä
Àéëøèí åðýýä ñàëíàã¿é ãýñýí øîã äóó ãàðàâ. Öýâýëìààä "àéë÷ëàõ"
ñàíààòàé çàëóó õºâã¿¿ä äýýã¿¿ð
çàíòàéä íü õîðñîõã¿é ÿàíà. Öýâýëìààãèéí äýýã¿¿ð çàíãèéí òóõàé ÿðèà
äîðõíîî òàðñàí þì. Çàñãèéí òîì
õ¿íòýé îéðòñîí íü åð áóñûí ÿâäàë áîëîí ¿çýãäýæ "Äàìäèí áààâàéí Öýâýëìàà
õîòûí òîì äàðãûí ýõíýð
áîëîí î÷èõ íü ãýíý. Òýð Ñîíðîâ äàðãà àâäàð ä¿¿ðýí àãã ìºíãºòýé áàÿí õ¿í
þì ãýíý. Òýãýýä
Äàìäèíãèéíõíûã öºìèéã íü õîò àâàà÷èæ îëîí öîíõòîé èõ áàéøèíä ñóóëãàõ
ãýíý. Öýâýëìàà íî¸íû õàòàí
øèã ìàãíàã òîðãîí äýýë ºìñºæ, àëò ñóâä ç¿¿ãýýä äàíäàà øèëýí ïîðòîîð ÿâæ
áàéäàã áîëîõ íü..." ãýõ
ìýòýýð àâãàé õ¿¿õí¿¿ä õîøóó õîëáîí õîâ õýëöýõ ñàéõàí þìòàé áîëîâ.
Õàëõûí áóÿíä ñàãàæ áàéãàà íü
ýíý áèç. Òýðíýýñ áèø õîéíîî áîë õýðýýñíýãèéí îõèíûã òºðèéí íýðòýí ñ¿ðòýí
áàéòóãàé æèðèéí
áîð÷óóäûí õ¿â¿¿ä öýõ õàðàõã¿é áàéñàí. Ãýâ÷ áàñ Öýâýëìàà áîë
57

íààíàäààä ýíý Îíîí, Áàëæäàà ë òîëãîé
õººðõºí õ¿¿õýí òóë õîë îéðûí îëîí õàðöóóëûí í¿äíèé õîð îðñîí àìüòàí. Íóòàã
óñíààñàà àëãàñóóëæ
àëäâàë íýðä ìóó áàéõààð. Òèéíõ¿¿ Äàäàë, Áàëæèéí õºâã¿¿ä ºëºí õîìõîé
í¿äýýð ò¿¿íèéã øèðòýí, õýí
ìààíü ò¿ð¿¿ëýõ áîë ãýæ áèå áèåñýý ñýðäýí ãýòýöãýýæ áàéñíàà
ñàíààíäã¿é õîòûí äàðãàä àëäàõ áîëñîíäîî
õîðñîõã¿é ÿàíà. Ãýâ÷ òýäíèé õîðñîë þó ÷èã áèø. Õàìãèéí õ¿÷òýé íü ßíäàã
áàéëàà. Òýð íóòãèéí øàâðàé
áàíäè íàðûã ÿàâ÷ îéðòóóëàõã¿é áàéñàí. Õºâã¿¿ä ßíäàã Öýâýëìàà õî¸ðûí
ÿâäëûã ìýäíý. Òýãýýä ÷ æààõàí
çàéíààñ ãýòýæ áàéñàí õýðýã. Íàñ áèå èä ã¿éöñýí õàæèã áºãººä òýíõýýò
àçàðãà ñ¿ðãèéí äóíäààñ àëü íýã
ã¿¿ã øèëýí õýñýã ýçýìäýõýä õîìõîé àòëàà øàíäàñ ìóóò çàëóóõàí
àçàðãàíóóä ÷èõ õóëìàéæ, í¿ä õÿëàéí
õîëõíîîñ ¿íýðëýõýýñ öààøã¿é áàéäàãòàé àäèë òýä äîòîîäûã õàìãààëàõûí
ñîðòîîò òîëîîëîã÷. òàøààíäàà
íàãààíòàé, òàðõèíäàà òàêòèêòàé õàòóó çóóíãè çàíòàé ßíäàãèéí ýçýìøëèéí
õ¿ðýýíä õàëäàõ çîðèã
õàðààõàí áàéñàíã¿é. Ãýòýë ßíäàãèéí ýçýìøëèéí õ¿ðýýíä òºðèéí òîìõîí ò¿øìýë
ãýíýò õàëäñàí íü îãò
ñàíààíäã¿é ÿâäàë áàéâ. ßíäàã ø¿äýý òàñ çóóõ íü àðãàã¿é. ßíäàãèéíõ Àð
ãîðõèíû çóñëàíãèéí óñíû äýýä
òàëä áóþó õàìãèéí áàðóóí òàëä áóóæýý. Äàìäèíãèéïõ äóíä òàää íü.
Áàëäàíãèéíõ ç¿¿í òàëä ßíäàã
ýõíýðýý òºðõºìä íü õ¿ðãýýä èðýõäýý íýã ë ºîð áîëñîí øèã áàéëàà.
Öýâýëìàà ÷ ãàéõàñõèéâ. Òýð îäîî óëñ
òîðèéí áàéäëûí òóõàé ÿðèõ áîëæ. Öýâýëìààã äýëã¿¿ðèéí õóäàëäàã÷ààñ
áîëüñíûã ìýäýýä.
- ×è çºâ áîëæýý. Îäîî þì íàðèéí áîëæ áàéíà. ßïîíû ñàìóðàé íàð ìàíæóóðààñ
ìàíàé óëñ óðóó
äîâòëîõîîð çýõýæ áàéãàà ãýñýí ìýäýý áàéíà. Òýãýýä ýëäýâ òàãíóóë
òóðøóóë õîðëîí ñ¿éòãýã÷äèéã ãàçàð
58

áîëãîí øóðãàëóóëæ ýõýëñýí. Õîðøîî ãýäýã ÷èíü õîðëîí ñ¿éòãýã÷äèéí
àíõààðëûã òàòäàã ãîë ãàçàð. Òèéì
ãàçðààñ õîë áàéñàí ÷èíü äýýð ãýæýý. Áàñ íýãýí ç¿éëèéí ò¿ãøó¿ðò ìýäýý
àâ÷èðñàí íü ìîíãîëä äàãààð
îðîîã¿é áóþó äàãààð îðñîí áè÷èã áàðèìòã¿é õ¿ì¿¿ñèéã øàëãàõ òóñãàé
êîìèññ óäàõã¿é èðíý.
Áóäëèàíòàé õ¿ì¿¿ñèéã õîéø íü øóóä äàé÷ëàí áóöààõ áîëñîí. ¯¿íèéã ãàíöõàí
÷àìä ë ãýæ õýëëýý ø¿¿
ãýâ. Òýãýýä åð óðüäûí àäèë íààëäàæ õîðãîîõã¿é íýã ë ñ¿ðõèé àëáàðõóó
àìüòàí áàéõ áîëæ. Õàâàð
Ñîíðîâûí ÿâñíû äàðàà íýã õýñýã çîâîîñîí. Ãýíýò íýã èõ ãóíèñàí, ìýõëýãäñýí
àìüòàí áîë÷èõîâ. Íóóðûí
àðàë äýýð ºíãºð¿¿ëñýí øºíèéíõ íü òóõàé ¿ã õààÿà öóõóéëãàõ ãýñíýý ìàøèä
òýñâýðëýí áóé ä¿ð ¿ç¿¿ëýí
"áè ÷èíèé ýð íºõºð áîë÷èõîîã¿éãýýñ õîéø õàðäàæ çîâîîõã¿é. Ãýõäýý ÷è
íàìàéã äààí÷ ºðºâäºõã¿é
áàéíà. Ñýòãýëýý ÷àìä óíàãàñàí õîõü ìèíü áîëäîã áîë ÿàíà ãýõ âý. ×àìàéã
ç¿ãýýð õàðæ ÿâàõ íàäàä äààí÷
õýö¿¿ áàéíà. ×àìã¿éãýýð ýíý îð÷ëîíò åðòºíö õàâ õàðàíõóé áîëîõ áîëëîî.
Ñýòãýë õóâààãäàõààñ èë¿¿
øàíàëàë òàð÷ëàë ¿ã¿é þì áàéíà. ×è íàìàéã á¿¿ õàæèãëà. Õîæìûí ºäºð þó
áîëîõûã õ¿ëýýãýýä
ñàéíààðàà ÿâúÿ." ãýõ ìýò îëîí þì ãýíøèãíýýä í¿äýíäýý íóëèìñ ã¿éëýãí¿¿ëýâ÷
Öýâýëìàà öàðàé
ºãñºíã¿é. Òýãòýë ßíäàã öºõºðñºí ìýò áîëñíîî ýõíýðýý ãýíýò òºðõºìä íü
õ¿ðãýæ èðýýä îäîî óëñ òºðèéí
áàéäëûí òóõàé óõóóëãà ÿðèà õèéäýã ë áîëæ.
Õîéíîîñ í¿¿æ èðñýí áóðèàäóóä ìîíãîë óëñûí çàñàã çàõèðãààíä Äàãààð îðñîí,
ýñ îðñíûã øàëãàõ êîìèññ
ãýã÷ ãýíýò õ¿ðýýä èðëýý. Àðâàí õýäýí æèë àéâàí òàéâàí ºíãºð÷ õ¿ì¿¿ñ
ýíý óëñûí èðãýí ãýäýãòýý º÷¿¿õýí
÷ ýðãýëçýõã¿é. àëáàäàõ èâýýõ àëü á¿õýí íü èæèë äàñàë áîëñîí çàñàã
çàõèðãààòàéäàà èòãýí áàéòàë òèéíõ¿¿
59

öýëìýã òýíãýðýýñ àÿíãà áóóõ ìýò áîëîâ.
Äàãààð îðîãñäûí áè÷èã áàðèìòûã øàëãàõ êîìèññûí õýäýí õ¿í ñóìûí òºâä
èðëýý ãýñííé ìàðãààøíààñ ë
õýí õýíèéã òèéíõ¿¿ äàãààð ýñ îðñîí ãýæ äàé÷ëàí áóöààõàà óðüäààñ
íýãýíò òîãòñîí þì øèã íýð
çààí äóóäàæ ºíººõ áè÷èã áàðèìòûã øàëãàñàí ÷ þìã¿é äàðóé ìîíãîë óëñûí
íóòãààñ ãàð÷ îäîõûã
øààðäñàí çàõèðàìæèéí õóóäàñ ºã÷ ýõëýâ. 1924 îíä áóðèàä íàðûã
òîõèíóóëàõ óëñûí õóðàë ãýã÷èéã
çàñãèéí ãàçðûí äýðãýä áàéãóóëààä Õºâ÷èéí æîíîí âàíãèéí íóòàãò
öàãàà÷ëàí èðýãñäèéã Îíîí ãîëûí
áóðèàä õîøóóíä íýãòãýí çàõèðóóëñíààñ õîéø çîí öºìººð õóâüñãàëò ìîíãîë
óëñûí á¿ðýí ýðõò èðãýí
áîëîâ ãýæ èòãýí äàãààð îðñîí, ýñ îðñíû òóõàéä åð ýðãýëçýõ ç¿éëã¿é
öàéëãàí öàëãàð çàðèì íü ýíý óëñûí
èðãýí áîëñíû áàòëàõ áè÷èã áàðèìòòàé ¿ã¿éãýý ÷ ìýäýõã¿é ºäèé õ¿ðñýí
áèëýý. Òóõàéí ¿åäýý äàãààð îðîõ
òóõàé ºðãºäºë ãàðãóóëæ ãýð÷èëãýý áè÷èã îëãîõ àæèë çîõèîãäñîí áîëîâ÷
ìýäýõ ìýäýõã¿é ýëäýâ
øàòããààíààð çàâñàðäàí ¿ëäýãñýä áàéñàí þì ñàíæ. Òýð íü îäîî ãàé áîëîâ.
Ãýâ÷ ÷óõàì õýíä ãàé áîëñíûã
ìýäýõ¿éåý áýðõ. ̺õîñäºæ öàëãàðäàãñäûí õîõü áîëæýý ãýòýë ºíººõ
êîìèññûíõîí íýã ãýð á¿ëèéã çàäëàí
ýõíýðèéã íü äàãààð îðñîí ãýæ ¿çýýä íºõðèéã íü õººõ þì óó, àõûã íü
¿ëäýýæ ä¿¿ã íü ÿâóóëàõ ìýòýýð
îãöîì øèð¿¿í çîðãîîðîî ààøëàõ íü æèãòýéõýí. Èíãýýä Îíîí Áàëæààð íýã
õàãàðàë õàãàöàë óéëààí
ìàéëààí áîëîâ. Èéì öàãò õ¿íèé ìóó ìóóõàé íü õºäëîîä èðäýã õîéíî äîî. Íýã íü
íºãîî㺺ñºº ºø
õîíçîíãîî àâàõ àÿí øàëòàã ãàðààä èðýõ íü òýð. Äýýðçýñ èðñýí òóøààïòàí
îãöîì øèð¿¿í àâèðëàõàä
äýðãýäèéí õîðîí ñàíààòàí õîâûí òóëàìíóóä ñýðãýëã¿é ÿàíà. Òèéíõ¿¿ àëòàí
õîøóó ºðãºãñºä
60

êîìèññûíõîí óðóó ñýì äàâõèëäàâ. Õýýë õàõóóëü ºãºõººñ ýõëýýä ýëäýâ
àðãà ñààì õàéõ, ìýõ ãîõ çîõèîõ,
ºðøººë ýðýí ñºãäºõ, äàéæèí çóãòààõ òýðã¿¿òýí õ¿íèé ñàíààíä þó ýñ
áàãòàõ áèëýý. Õàìãààëàõ ßíäàãèéí
õóâüä áîë ÷óõàìõ¿ó îíãîäòîéõîí îäòîéõîí øèã ºäð¿¿ä ýõëýâ. պ人 ñóóãàà
äîòîîäûã õàìãààëàõûí õ¿í
èäýâõè ÷àðìàéëò, óõààí îâñãîîãîî ¿ç¿¿ëýõ èíì ó÷ðàë õàà òýð áîëãîí òààðàõ
áèëýý. Òèéíõ¿¿ ßíäàã
ä¿ðýìò õóâöñàà ºìñºæ ãàð áóóãàà ç¿¿ãýýä îéð õàâüä äºðºº ìóëòëàõã¿é
"äàé÷èí" ¿éëñò ìîðäëîî.
Íóòãèéí àéëóóäûí ¿¿äýýð øóðãàõ ñàëõèí ìýò ñýâ ñýâõèéòýë îðæ
ãàðàõäàà ø¿äýý ÿðàëçóóëæ, í¿äýý
ãÿëàëçóóëàí öààíàà íýã õóðö ñýðãýëýí îìîã äîðèóí õ¿íèé äîëîîí øèíæ íü
á¿ðäæýý. "Ãóðâàí õîíîãèéí
õ¿íñ áàçààãààä, ¿íýòýé öàéòàé þìàà àâààä õºòºë㺺 ìîðèíîîñ èë¿¿
à÷ààã¿é ñóìûí òºâä î÷!" ãýæ ë
òóøààäàã ¿ãòýé. Õèë ãàðãàõ óëñûã ñóìûí òºâä Ẻãíºð¿¿ëæ áàéãààä
Îíîíãèéí Óëõàí õàðóóëä àâàà÷èæ
îðîñûí òàòä òóøààõ ãýíý. Õàãàöàë õàãàðàë, óéëààí õàéëààí òýíãýðò
òóëàâ. Èéì ãóíèãò õóâü çàÿà òºäèé ë
îëîí àéëä òóëãàðààã¿é ãýâ÷ õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä ÷ þì ýíý óäààãèéí ñàëàëò
ñ¿¿ë÷èéíõ áàéæ áîëîõûã çºãíºí
õîòëîîðîî õàðóóñëüø ìàíàíä óìáàâ.
Äàìäàí áààâàéí õîòíûõîí ýíý ÿâäàëä äàéðàãäàíà ãýæ åð ñàíàñàíã¿é. Ãýòýë
àíõàíäàà öî÷èðäîîä àì
àíãàéí ãàéõàõààñ ººðã¿é áàéäàëä îð÷èõëîî. Êîìèññûíõíû ýð÷ ñóëðàõ òèéø
õàíäàí äàé÷ëàí õººõ
àæèë íü øóâòàð÷ áàéíà õýìýýí õººðºëäºæ áàéòàë ßíäàã õàìãààëàõ
äàâõèæ èðýýä Áàëäàíã àâààä ÿâàõ íü
òýð. Áàëäàí ºã뺺 áîñîîä öàéãàà îî÷èæ, õàð ìîäîí øóðãààãààð áàðüñàí
çóñëàíãèéíõàà ìóó áàéøèíãèéí
áàðóóí õàíûã àëàã ýðýýí áîëòîë õ¿¿ãèéíõýý íààñàí ÷èõðèéí öààñíóóäûã
äýìèé ñîíèðõîæ "ÿàñàí ÷ ãî¸
61

öààñòàé ÷èõýð áàéäàã þì. Õ¿â¿¿í ìèíü ýíäýýñ èäýõýýñýý àéëûí
áàãàöóóëààñ îëæ èðñýí íü ë èõ äýý"
õýìýýí áîäîæ ñóóòàë ßíäàã íýýðýý ë ñàëõè øèã ñýâõèéòýë îðæ èðýýä
- Áàëäàí àõòàí ÿâàëã¿é áîëîõã¿é íü ãýâ.
- Õààøàà? ãýæ Áàëäàíã ãàéõàõàä
- Êîìèññ äóóäàæ áàéíà ãýâ.
- Êîìèññ íàäààð ÿàõ ãýý þì?
- Áóöààõ ë ãýý þì áèç
- Õààø íü?
- Õîéø íü. Áè÷èã õà÷èãàà àâààä îäîîõîí ñóì îð ãýýä ßíäàã ãàð÷ îäîâ.
Áàëäàí íýã õýñýãòýý ìýë ãàéõàæ öýë õºõºð뺺. Ýðýýí àëàã öààñ íààñàí
õàíàíû ¸ðîîëä çàññàí íàë÷ãàðõàí
îðîí äýýðýý Áàçàð õ¿¿ íü õó÷èëãàà òèéð÷, ñàéðòàé ãàðààðàà ºâä㺺
òýâðýýä àìàà àíãàéí óíòàæ õýâòýíý.
Ñàíàæ ñàðâàéõ ãàíö àìüòàí íü íîõîéí ñîõîð ãºëºã ìýò ÿìàðõàí àð÷ààã¿é
áèëýý. ßàñàí ÷ òóðàíõàé
÷ºðãºðõºí þì. Àð ãîðõèíû óñàíä ºäºðæèí øóìáàæ ààðóóë òàðàã õî¸ðîîð
õîîëëîñîîð áàéãààä ¿äýýð øèã
÷èëäýí õºõ þì áîë÷èõîæ. Ýõã¿é àìüòíû çîâëîí èõ. Áàòäàí "ÿìàð èõ àçã¿é
àìüòàä âý áèä ãýæ äðòðîî äóó
àëäààä áóðõíû øèðýýíèé ¿õýãíýýñ áàéäàã ë ¿íýìëýõ áè÷ãýý õàìæ àâààä
Äàìäèí àõûíõ óðóóãàà ã¿éâ. Þó
áîëñíûã ìýäýíã¿¿ò ãýð õîòëîîðîî ò¿ãø¿¿ð çàðëàí øóóãèëäëàà. Õàðèí Äàìäèí
áààâàé íýã èõ ãàéõñàíã¿é.
Òýð íýãíèéã òààæ áàéëàà. Ãýð òîéðîíä íü áîëæ áóé á¿õíèéã òýð àæèæ
ìýäýýä çîãñîõã¿é ã¿ðýí óëñ äýýð ÷
áîëæ áàéãàà ÿâäëûã ÷ ýðãýö¿¿ëýí ñóóõ òóë þóíû ó÷èð áóðèàä çîíûã èéì
ãàé äàéðàõ áîëñíûã òààæ
ñóóëàà. Íèéñëýëä ãàðäàã ñîíèí ñýòã¿¿ëýýñ îëäñîíûã àëãàñàëã¿é óíøèæ,
õîë îéðûí ãèé÷íýýñ ñóðàã àæèã
þó ñîíñîæ áîëîõ á¿õíèéã øèìòýæ ñóóäàã õ¿í áîëîõîîðîî çàëóóñûã áîäâîë
õîëûã õàðàõ í¿ä íýýãýýñòýé.
Òóóëñàí àìüäðàë ¿çñýí çîâëîí èõ. Òýð îëíûã òààæ áàéëàà. Í¿¿æ èðñýí
62

áóðèàä íàðûí òºâõíºë õýâðýãõýí
÷ áàéæ áîëîõ òàòãàéñàí. Õàðü õ¿éòýí ýëýãòíèé íóòàãò ýñ ãýëýý ÷
õýðâýý öàã òºðèéí áàéäàë õàòóóðâàë
îðîí ã¿ðíèé òîëãîéä ñóóãàà ýðõòýí äàðõòàí óóãóóë ñóóãóóë áèø îðãóóë
áîñãóóë óëñûã þóíû ò¿ð¿¿í
õÿëàéæ õàðàõ íü ìàãàäã¿é. Òºð òºìºð í¿¿ðòýé. Ñ¿¿ëèéí ¿åñ ÿïîíû ñàìóðàé
òàãíóóë òóðøóóë, õîðëîí
ñ¿éòãýã÷èä èëãýýæ áàéãàà áóþó èëãýýæ áîëçîøã¿é òóõàé ñîíèíä èõ
áè÷èõ áîëîâ.
Òýðíýýñ ñýðýìæëýõýä øóäàðãà àðä á¿õýí îðîëöîõ ¸ñòîé. Äîòîîäûã
õàìãààëàõûíõàíä òóñëàõ ¸ñòîé ë
ãýíý. Ýíý áîë ßíäàãò òóñïàõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã. Ãýâ÷ Äàìäèí áààâàé
ßíäàãèéã äîòîð íü îðñîí þì øèã õàðæ
áàéëàà. Òèéíõ¿¿ Öýâýã, Öýâýëìàà, Áàëäàí öºìººðºº áàëìàãäàí ñàíäàð÷
ÿàäàã èéäýã áèëýý ãýöãýýõýä,
- Öýâýëìàà ÷è óðüäààð õàìãààëàõ ßíäàãòàé õººðºëä! Öýâýã ÷è ñóìûí
äàðãà íàðòàé õººðºëä. Áàëäàí ÷è
ãýðýýñýý õîëäîëã¿é áàéæ áàé! ãýæ òóøààëàà. Öýâýëìàà ßíäàãèéí ìîðü
óÿàí äýýðýý áàéãààã õàðààä çàéäàí
ìîðüòîé ñàíä ìýíä öîãèóëàí èðýõýä ßíäàã ààâûí ãýðýýñ òîñòîé àìàà àð÷ñààð
óãòàí ãàð÷ èðýâ.
Òýð þóíä ÷ þì èíýýâõèéëíý.
- Àà ÷è èðýõ áàéñàí þì óó? Áàëäàï àõ ÷èíü ÿâóóëàà þó? Ìèíèé ãýðò
îðæ õººðºëäºõ ¿¿ äýý ãýâ. ßíäàã
ýõíýðýý ÿâóóë÷èõààä ºíäºð äîâæîîò øèíýõýí øàð áàéøèíäàà ãàíöààð
çàëàðñààð áèëýý. Öýâýëìàà øèíý
áàéøèíä íü àíõ óäàà îðîâ. Õýäýí ñàðûí ºìíº áîë àëü õýäèéí îðñîí ë áàéæ
òààðàõñàí. Ýõíýðèéíõýý
ýçã¿éä Öýâýëìààã íýã áóñ óäàà õîíóóëàõ ãýæ ¿õýí õàòàí ç¿òãýõ áàéñàí
ßíäàã íýã ºäºð èíãýæ àðãàã¿éí
ýðõýíä îðæ èðíý ãýäãèéã ìýäýæ áàéñàí ÷ áèç. Öýâýëìààãèéí îðæ
èðýíã¿¿ò ßíäàã ¿¿äýý ò¿ãæèæ îðõèâ.
Òýãñíýý õîéìîðòîî õàðàéæ ãàðààä õèâñýýð á¿òýýñýí îðîí äýýðýý ñóóí
63

òóñààä äîòîð íü áà÷èìäñàí áîëòîé
ýíãýðèéíõýý òîâ÷èéã òàéëæ, ìºðºâ÷òýé ñóðàí á¿ñýý øàðäõèéòýë òàéëààä
øàëàí äýýð øèäýæ îðõèâ.
- Öýâýëìàà ÷è ... ÷è íàìàéã çîâîîæ òàð÷ëààæ ã¿éöëýý. Çîâæ òàð÷èëæ
ÿâààãèé ìèíü ìýäýýã¿é þì øèã.
Ñîõîð þì øèã. Áè ÷àìàéã ... áè ÷àìä ÿìàð ãýì õèéñýí þì áý? ×è óðüä íü
ÿàõ ãýæ íàìàéã ººðòºº òàòñàí
þì? ×è ÿàñàí ... ×è ÿàñàí õàòóó ñýòãýëòýé... ãýýä îðñîí áóóð øèã
ø¿äýý òà÷èãíóóëàâ. Öýâýëìàà íýãýíò
ò¿¿íèé ãàðààñ ãàðàõã¿éãýý ìýäýýä,
- Áàëäàí àõûã ÿàõ ãýý þì? ßâóóëàõã¿é ÿìàð àðãà áàéíà? Ýõíýðýý
¿õ¿¿ë÷èõýýä ºí÷èí õ¿¿õä¿¿äòýéãýý
òýð ÿâæ õààíà õ¿ðýõ þì? ªðøººæ õýëòð¿¿ëýõ àðãà áàéõã¿é þì óó?
ãýõýä ßíäàã ýð¿¿ë ñîãòóó íü
ìýäýãäýõã¿é óðóóë àìàà òàòâàãàíóóëàí
-Áè ÷àäíà. ßâóóëàõã¿é áàéæ ÷àäíà. ×àäíà ãýæ ìýä. Ìèíèé õýëñíýýð òýä
÷èíü ìèíèé àìûã õàðíà. Áè
÷èíü äîòîîäûã õàìãààëàõûí á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷! Ãýòýë ÷è íàìàéã
ìýäýõã¿é þì øèã... íàìàéã
çîâîîõîî ÷è áîëèõ óó ¿ã¿é þó? ãýýä õóëãàíà áàðèã÷ ìèãóé ìýò ãýíýò
¿ñðýí èðæ îðîí äýýð äàðæ àâëàà.
Øàíäàñò ýðèéí ãàðò îðñîí Öýâýëìàà õàìàã áèåý ñóë îðõèîä óéëàõ áîëèõûí
õîîðîíä ãèíøèãíýí õýâòñýí
áèëýý.
Óëõàí õàðóóëààð õîéø íü ãàðãàãäàõ áîëñîí õ¿ì¿¿ñò ò¿ðãýí í¿¿äýëä
áýëòãýõ ãóðâàí õîíîãèéí õóãàöàà
ºã÷ àéë àéìàã àõ ä¿¿ñ èéíõ¿¿ ãýíýò áóòðàí ñàëàõ áîëñíû óé ãàøóóãàà
æèâ¿¿ëýõ èõ àðõèäààí áîëëîî.
Ýëãýý ýãøòýë, ýíãýðýý íýâòýðòýë óéëàëäàí äóóëàëäàâ. Áóðèàä ãýã÷ ÿìàð
çàÿàã¿é àìüòàñ âý! ªíººõ Çàÿ
Íàâà, Áàéäà ßãà ãýäýã äîìîãò ýõ íóòãàà çîðèí ãàðààä õîíøîîðîî öîõèóëàí
áóöàõ ë õóâüòàé áàéæ.
Òèéíõ¿¿ òººðºëäëèéí áîëîîä àç òóðøèëòûí èõ í¿¿äýë ýõýëñíýýñ õîéø õýäýí
64

æèë ºíãºðºõºä òºð뺺
îëñîí, àç çàÿàíäàà àòãóóëñàí ìýò áàéñàí íü ýöýñòýý ýíý áîëîâ. Õýòýðõèé
îìãîëîí ñîðòîîòîé çàðèì íü
÷àäàë çààãààä Õÿíãàí äàâæ îäñîí, áàðóóí òèéøýý Àëòàé, Àëøàà óðóó çàì
ãàðààä ÷ ¿çñýí. Õàëõ øèã
ýýëòýé áóÿíòàí íóòàã ¿ã¿é ãýñýí íü ýíý áîëîâ. Ãýâ÷ ¿éëèéí ¿ðèéí õààãóóð
ãàðàõ áèëýý. Íýã îäºð
õàãàöñàí áàéõàä íºãºº ºäºð ó÷èðäàã ë õîðâîî. Àëõàõàä öýýðòýé ãýã÷
õèëèéí äýýñ ãýã÷ ìºíõ ýñýõèéã ÷
õýí ìýä÷ýý. Áóðõàí õàðíà áèç. Èíãýýä ë àìüäðàë ¿ðãýëæèëíý. ¯õýë òºðºë
õîðñîë çàíàë, õàéð ýíýðýë,
ãà÷ààë çîâëîí, áàÿð áàÿñãàëàí àëü á¿õýíòýéãýý íîîãäñîí õóâü çàÿàãàà
ýäëýýä õ¿í çîí áàéäãààðàà áàíæ ë
áàéíà.
Äàìäèí áààâàéíõ á¿òíýýðýý õîöîðëîî. Áàëäàí õîîðõèé ñ¿íñýý çàéëòàë àéæ
àâààä ÷óõàì þó áîëîõ
áàéñíûã ÷, ÿìàð ¿íý öýíýýð õàãàöàë çîâëîíãîîñ àíãèæèðñíàà ìýäñýíã¿é. ªíººõ
êîìèññûíõîí ÷ ¿íýõýýð
ë ßíäàãèéí ¿òýýð ¿ã õèéæ ÷àäàõ áàéñíûã Öýâýëìàà ìýäýýä íýã èõ
ãàéõñàíã¿é. Õ¿í ãýã÷ áîë õ¿÷òýíèé
îìíî òîãëîîì ë ãýñýí ¿ã þì. ßíäàã äîòîîäûã õàìãààëàõüø íýð í¿¿ðýýð á¿õíèéã
ýðõýíäýý îðóóëàõ
÷àäàòòàé áàéõàä òîðèéí ýðõòýí äàðõòàí ¸ñòîé õýíèéã ÷ õóãà íóãà äàðàõ
òºìîð íóäàðãàòàé áàéëã¿é ÿàíà.
Ãàãöõ¿¿ òýð íóäàðãà íü õýçýý õýí äýýð áóóõûã ìýäýõ¿éåý áýðõ. Òèéíõ¿¿
àìèí çóóëãûí òºëºº ýíý ãàçàð
äýëõèé äýýð ýëäâèéã ¿çýõ òàâèëàíòàí îíîî ìàðãààøèéã ÿàñõèéí
ºíãºð¿¿ëýõýý áîäîõîîñ ººðã¿é àæýý.
Îëîí àéë àéìàã àõ ä¿¿ñ ñàëàí õàãàöàõûí óé ãàøóó èõ àðõèäààí ºíãºð÷
ìºíººõ äàãààð ýñ îðñîí
õýìýýãäýõ õ¿ì¿¿ñèéí ãóíèãò í¿¿äýë õîëäîæ îäñîíû äàðààãààð Îíîí Áàëæèéí
õàâü íóòàã àíèð ÷èìýýã¿é
ä¿íñèéæ õîöðîâ. Íàéð íààäàì óäààí óíòðàâ. Õ¿¿õýä áàãà÷óóäûí Äóó øóó
65

õ¿ðòýë äàðàãäàâ. Õàðãóé
çàìààð ÿâàãñàä õ¿ðòýë õàòèðòàé æîðîîòîéãîî ìàðòñàí ìýò òîëãîé ãóäàéëãàí
ãàëãèóëíà. Çóíû õàëóóí
ýõýëæ ãàíäàõ òèéøýý õàíäàæ áàéñíàà äóíä ñàð ãàðãààä áîðîî îðæ ãàçðûí
ºí㺠çàñëàà.
Ãèëáýðèéí õèéäýä ìàéäàð ýðãýõ áîëñíûã äóóëàíãóóòàà Äàäàë, Áàëæèéíõàí
ýð ýì, õ¿¿õýä õºãøèäã¿é
öºìººð òèéø õºäëºâ. Óðüä áîë èíãýòëýý õºë õººðöºã áîëäîãã¿é þìñàí.
Ãèëáýð äóãàí ãýã÷ õàðóóëûí
õàëõöóóëûí ºðãºë ìºðãºë õèéäýã áàãàâòàðõàí õèéä îðîñ ìîíãîëûí õèëýýñ
õîëã¿é Õèðõîí ãîëûí
õºâººíä îðøèíî. Áóðèàäóóä í¿¿æ èðñíýýñ
õîéø òýíä õàëõ áóðèàä ëàì íàð íýãäýí, õî¸ð ÷ øèíý äóãàí íýìæ áàðèàä
òýð ë îð÷èíäîî èõ õºëèéí ãàçàð
áîëîâ. Ãèëáýðò ìàéäàð ýðãýæ ñîð çàëàõ ãýíý. Çóíäóé ãàâæ òýðã¿¿òýé
áóðèàä ëàì íàð õîéøèä áóðèàä çîíä
ýëäýâ õàãàöàë çîâëîí òîõèîõã¿éí òºëºº èõ ìºðãºë óíøëàãà õèèõ þì ãýíý.
Åã¿çýð õóòàãò ìîðèëæ èðýõ
ãýíý ãýõ çýðãýýð öóóðõñàí òóë õýí òîîìæèðã¿é ñóóæ ÷àäíà. Àð ãîðõèíûõîí
òóãàëàà ýõëýýð íü òàâèàä ¿¿ä
õààòãàà ìîäîîð òóëààä ìîðüòîé òýðýãòýé öºìººðºº õºäëºâ.
Äàìäèí áààâàéíõàí Öýâýãýýñ áóñàä íü íýãýí ãàë áîëæ ÿâëàà. Öýâýã
õîðøîîíûõîî õýðãýýð àéìàã îäîîä
ýçã¿é. Àÿí òàë òààðâàë Óëààíáààòàð îðæ Ñîíðîâ äàðãûíä àéë÷èëíà ãýýä
ÿâñàí. ßíäàã ýíý òóõàé ìýäýýä
ÿìàð õýðãýýð ÿâñíûã Öýâýëìààãààñ àñóóí øàëãààæ óðàã áàðèëäóóëàõ ë
ñàíààòàé áèç, ÷àìàéãàà õóäàëäàõ ë
ãýý áèç ãýõ çýðãýýð õàðäëàãûí ¿ã õýëäãýýðýý ë õýëñýí. Áàëäàíã
"àâàðñíààðàà" Öýâýëìààãèéí äîòîð õýçýý ÷
õàéëàõã¿é ìºñ õèéæ îðõèîä ÿìàð í¿¿ðýýðýý õàðäàíà âý! Àñàð ìóíõàã õ¿í
ãýëòýé þó, àðààòàí ÷îíî ë
ãýëòýé þó?
Äàìäèíãèéíõàí çóíû ýíý ¿åñ õºõ ò¿ð¿¿ òîéìîî àëääàã Øóâóóòûí äàâààã
66

ºã뺺íèé ñýð¿¿íä äàâàõààð
øºíº áàðàã óíòàëã¿é õîíîîä íàð áèò¿¿ãýýð õºäºë뺺. Äàìäèí áààâàé
õºãøèíòýé㺺 íýã õîäîîã áóþó
æîðîî òýðýãòýé. Áàëäàí, Öýâýëìàà, Áóä, Áàçàð äºðºâ äàí ìîðüòîé
íàæèãíóóëààä ãàð÷ ºãºâ. Òýä àéëóóäûí
ò¿ð¿¿íä õºäºëæýý. Ýãö ºíäºð áºãººä ìîä õàäàí äóíäóóð ìóðèëçñàí áàðòààò
çàìòàé Øóâóóòûí äàâààíä
ãàðàõàä ñàÿ íàðàí ìàíäàæ àâàé. Òàðóóõàí ãýâ÷ íàñëàã áèåðõ¿¿ øèíýñíèé
ã¿í íîãîîí ìº÷èð, àðñàéæ
áàðñàéñàí õºõ ñààðàë áîðæèí õàäíóóä äóíä óðãàñàí íàðñ, á¿éëñíèé øèíãýí
íîãîîí ìº÷èð íàâ÷
ºã뺺íèé óëáàð íàðàíä àòãðàí ãÿëáàëçàíà. Áàçàð õ¿â¿¿íä äàâàà äàâíà
ãýäýã íýã ë ñîíèõîí. Øóâóóòààð
àíõ óäààãàà äàâæ áàéãàà áèø ÷ ãýñýí äàâààíû îðîé ãàðàõàä öààíà íü
ÿìàð ñîíèí Áàéãàë äýëõèé õàðàãäàõ
áàéõ ãýæ ÿàðíà. Åð ãàçàð äý.òõèé ýíý òºãñãºëã¿é õàðãóé çàìä çààâàë
íýã äàâàà ã¿âýý äàâóóëäàã. Òýãýýä ë
íýã äàâàà äàâàõàä öààíà íü áàñ ºîð íýã õºíäºëñººä áàéäàã. Áóä Áàçàð
õî¸ð äºðºº õàðøóóëàí ÿâëàà. Ýíý
çóí íýã çóñëàíä áóóæ õàíàòàë íààäñàí ìàíü õî¸ð ìàõàí òºðëèéí õîëáîîòîé
ãýäãýý ýñ óõààðñàí ÷ ýëãýýðýý
àðãàã¿é ýýíýãøèí ºíºº ýâäðýâ÷ ìàðãààø íü ýâëýðíý. Õýäýí æèëèéí ºìíº
Ãèëáýð äóãàíä ààâ ýýæòýéãýý
î÷èæ áàéñíûã áîäîõîä îäîî ààâ ýýæýýðýý áààñàà àð÷óóëæ ÿâñàíàà ìàðòñàí
ýðèéí ººäîñõí¿¿ä áîëæýý.
Õàðèí óíàñàí ìîðü îìññîí ç¿¿ñíýýðýý äààí÷ ÿëãààòàé. Áóä ºíäºð áîð ìîðèíä
íàíæèí ãàõàé ãºëîìòýé
ìîíãºí áààâàðòàé ýìýýë òîõîæ, õºõ ÷èñ÷¿¿ äýýð ñîëîíãûí ºíãºò öàöàãòàé
óòñàí á¿ñ á¿ñëýí íýëýýä
òîìäñîí ãýâ÷ öîî øèíýõýí ñààðàë á¿ðõ îíõîéëãî÷èõîîä áàñ áîëîîã¿é óðò
íàðèéõàí õóëñàí òàøóóð
äàÿëàí ñàéâàðëóóëàõàä ìàíü Áàçàð óÿàí äýýð õàâàðæèæ òóðñàí õàøèí
õ¿ðýíäýý ñàðìàé ãºëºìòýé ÿíãèà
67

òîõîîä íîãîîí äààãàìáà äýýë äýýð ñýìýðõèé øàð äóðäàí á¿ñ á¿ñëýí ààâûíõàà
öýðãýýñ õàëàãäàõäàà
àâ÷èðñàí ãÿëãàð õóâàí ñàðàâ÷òàé öýðýã ìàëãàé äóõäóóë÷èõñàí îãîòîð
õóñàí òàøóóðààð ãàðàà ÷èëòýë
ìîðèî ãóÿäàí ºãöºãíºâ÷ àòààðõàë áóõèìäàë åð òºðñºíã¿é. Ýýæã¿é áîëñíîîñ
åð ºí÷èí ÿäóó ÿâàõààñ ººð
õóâüã¿é áóþó õýíèé ÷ áàÿí òàðãàí, îìîã äýýðýíã¿éä àòàà ìèåý ñàíàøã¿é
õýìýýí øèéäýõ ìýò áîëæýý.
Õ¿ì¿¿íèé ¿ð ãýã÷ áàÿí ÿäóó, äýýð äîîðûí ë ÿëãààòàé ë áàéäàã àæ. Íýã
íü æàðãàæ áàèõàä íºãºº íü çîâæ ë
áàéäàã. Èíãýõýýð àòààðõààä ÷ þó õèéíý, ãîìäîîä ÷ ÿàíà. Áóä Áàçàð ýíý
çóíû õàãàñûã Àð ãîðõèíû õºâîº
òóãàëûí áýë÷ýýðò ºíãºðººæýý. Ãýäýñ ºëñâºë òàðàã 纺õèé㺺 èäýýä ë
ãàð÷ ºãíº. ªã뺺 ¿äøèéí ñààëèíû
äàðàà ¿íýýäýý ãèëýõ, ºäºð òóãàëàà ýõòýé íü íèéë¿¿ëýõã¿é áýë÷ýýõ, îðîé
õîíèíû õèøèã òààðàãñàä
çóñëàíãèéí àðâààä àéëûí íèéëìýë ñ¿ðãèéã õîòëóóëàõàä õîíüäîî ÿëãàõ,
õèøèã ºäºðò õýä¿¿ë íèéëæ õîéä
óó.òûí ýíãýð, ç¿¿í õºíäèé㺺ð õîíü õàðèóëàõààñ áóñàä öàãò óñàíä îðæ,
÷îíî òàðâàãà áîëæ íààäàõ ë
¿ëäýíý. Õàðèí èíãýæ ìàéäàð ýðãýõýä î÷íî ãýäýã õîâîðõîí òîõèîë áèëýý. Áóä
èõ ë äîäèãîð ÿâàõ àæ. Áàçàð
¿åýëèéíõýý ñýðãýëýí øóðàí çàíòàéí äýðãýä æààõàí ìºõºñòºíº. Áóäûí
ìýäýõã¿é, õýëýõã¿é þì ãýæ
áàéõã¿é. Òîì÷óóëûí ÿðèàã ÷àãíàæ òàãíàõ òàòààðàà áîë á¿ð ãàðãóóä, íýã
ë ãýì íü íóñãàé. Æààò õ¿¿õýä
àäèë õàìðûíõàà í¿õíýýñ õýçýýíèé íýã þì öóõóéëãà÷èõñàí, Öýâýëìàà ýã÷äýý
äàíäàà çàãíóóëæ,
öàìöíûõàà õàíöóéãààð øóäàð÷ ë ÿâíà.
Øóâóóòûí ºíäºð äàâàà ººä ìîðüäîî õºëºðòºë ç¿òã¿¿ëëýý. Áóä õóëñàí
òàøóóðàà ¸äãîíóóëàí,
- Õàðàà÷! Õýýòýéõíèé ìîðü áààæ áàéíà. Ñàéíûã çîãíºæ áàéãàà þì ãýâ.
Áàçàðàà ààâûí òýðýãòýé çýðýãöýí
68

ýíý òýðèéã õ¿¿ðíýæ ÿâàà Öýâýëìààãèéí õàð çîîòîé, íàðèéí õºëòýé, ºíäºð
õóë ìîðü ñ¿¿ëýý ºðãîºä òîì
òîì áºìáºëºã ÿâóóò óíàãààíà.
- Ìîðü ÿàõààðàà ÿâóóò áààäàã ìºðòºº øýýõýýðýý çààâàë çîãñäîã þì áîë?
- Áààñ ÷èíü ç¿òýýð ë õîøíîãîíû í¿õýýð óíàãà÷èõäàã õàðèí øýýñ ÷èíü
öîðãîîð ãîîæäîã áàéõã¿é þó?
-Ààí
- Øýýõäýý çààâàë ãóóðàà áîñãîäîã áàéõã¿é þó. Ìýäýâ ¿¿? ãýæ Áóä
øèâíýâ.
- Àà íýýðýý òèéì ë äýý.
- ×èíèé ãóóð áîñäîã óó?
- ¯ã¿é, ìýäýõã¿é ãýæ Áàçàð è÷èíã¿éðýí äóóãàðàâ.
- Õà-õà-õà ãýæ Áóä øîîëîí èíýýëýý. Çîëèãèéí õóóõàé ÷àìàéã!
- Õýýòýéõýí ìèíü ãî¸ áàéãàà áèç?
- Ãî¸ äîî.
- Ãî¸ áîëîõîîð íü õîòûí äàðãà èðäýã áîë. -Ààí
- Äàðãûí ñàìãàí áîëæ î÷èõîîð íü áè øèëýí ïîðòîîð íü õîò îðíîî.
- Òýãâýë õýýòýéõýí íàìàéã áàñ õîò àâàà÷èõ áàéõàà.
- Õýýòýéõýí ìààíü íýýðýý ë ãî¸õîí äîî ãýæ Áóä äàõèí õýëýýä "áè íóóöûã
íü ìýäíý" ãýñýí ÿíçòàé çóóâàí
áîð í¿äýýðýý òºðõã¿éòýí èðìýýä,
- Õàìãààëàõ ßíäàã ýã÷èéí ñàëõèí äîîãóóð ãàðàõäàà íîõîé øèã èíãýýä
¿íýðòäýã ãýæ õàìðàà ñàðòàéëãàí
äóóðèàãààä øîãíîãíîí èíýýâ.
Öýâýëìàà õýýòýéõýí íýýðýý ë ñàéõàí ¿íýðòýí ò¿ðõäýã áèëýý.Áàçàð ÷ òýð
¿íýðèéã íü ìýäíý. Ýã÷ õ¿¿õýí
¿íýõýýð ë ãî¸õîí õàðàãäàíà. Æîðîî õóëäàà ÷îéðûí áóþó áîðæèãèíû ãýãääýã
õóíäàí óëààí áóäàãò ºíäºð
á¿¿ðýãòýé ÿñàí õÿðòàé, õ¿ðýí öýíãýã îëîíöîãòîé, àÿãàíû àìñàð øèã òîì ìºíãºí
áààâàðòàé, ñàéõàí
óãàëçàò íîãîîí ãºëºìòýé ýìýýëýý òîõîîä äóãóé õýýòýé õºõ òîðãîí àóå äýýð
øàð áàæãàð îðîîæ, áóë÷èíãèé
íü áàðüñàí íîãîîí èëãýí ãóòàë ºìññîí æèæèãõýí õîëîºðîî ãóéëàí äîðîî æèéæýý.
69

Õàð õèëýí õ¿ðýýòýé
õºõ òîðãîí îðîéòîé ìà÷ãàéíüãõ íü ÷àñ óëààí çàëàà ìîðèíû ÿâäàëä ñóãñðàí
á¿ñýíä íü õ¿ðòýë óíæñàí òàñ
õàð ãýçýãíèé ¿ç¿¿ðýýñ óÿñàí ã¿ðìýë ìºíãºí îîñîð ãÿëòàãíàí ãîãöîîðíî. Áèå
áýëõ¿¿ñ íü íàëàðõàé ãàð
õóðóó íü óðàí áºãººä áóëáàðàé òóë ¿íýõýýð ë õîòûí äàðãà þì óó, ßíäàã
ìýòèéí õàðöóóë ýýð÷ òîéðîõã¿é
ÿàíà. Çîëèãèéí Áóä õàðöóóë îõèä õ¿¿õí¿¿äèéã ýýð÷ òîéðîõûí íóóöûã ìýäñýí
áîëîëòîé. Òýãýýä ë
ýã÷èéíõýý ãî¸ ãàíãàíûã ãàéõóóëàõ ñàíààòàé.
Äàìäèí áààâàé õîäîîã òýðãýýðýý ò¿ð¿¿ëýýä õºãøèíòýéãîî ýíý òýðèéã
õ¿¿ðíýæ ÿâàâ. Òýð áóðèàä ýíãýðòýý
áîð ÷èñ÷¿¿ õóó÷èâòàð äýýëòýé, õºõ äààâóó á¿ñýíäýý áîëõè õèéöòýé ìºíãîí
õýò õóòãà ç¿¿ñýí áºãººä
åðèéí çàíãààðàà òîëãîé í¿öãýí. òýðýãíèéõýý óðä òàëä çóçààí øèðäýã äýýð
òóõòàéõàí çàâèëààä õóñàí
ñàâààãààð òàðãàí öàãààí ìîðèíûõîî õîíäëîéã õààÿà íýã òîíøèæ ÿâíà. Õºãøèí
íü íîãîîí õîðãîé
ýìæýýðòýé ñààðàë òîðãîí óóæ á¿õèé íýëýýä õóó÷èí õºõ ìèí÷¿¿ äýýëòýé,
óëààí çàëààò õàð õèëýí
ìàëãàéòàé áºãººä ìóõàð õàìàðò áóëèãõàð ãóòàëòàé áîãèíî õºëºº æèéãýýä
Áàëäàíãèéí ìºíººõ
ìàíöóéòàé õ¿¿õäèéã òýâýð÷ áóðóó õàðàí ñóóæýý. ªâãºí õýñýã äóóã¿é
ÿâñíàà,
- Çóíäóé ãàâæèä áàðèõ þìàà ìàðòààã¿é áèç ÷è? ãýæ çàíäðàíãóé
àñóóâ.
- ¯ã¿é äýý. Þóíä ìàðòàõ þì áè.
- Ýíý Öýïèëìààã ìºðã¿¿ëæ, àâðàë ýðýõã¿é áîë ìàíàéõíûã ãàéòóóëàõ ë
ºëºã÷èí áîëîâ.
- Ýý áóðõàí! Þóíäàà áèäíèéã ãàéòóóëàõ þì?
- Í¿ãýëòýé ë ýì áàéõã¿é þó. Ýð÷¿¿äèéí í¿äíèé õîð îðæ ã¿éöëýý.
Áóøóóõàí íýã þìàíä ºãºõã¿é áîë
íýýðýý ãàé çîâëîíä óíàæ ìýäýõ íü.
70

- Òýãýýä õýíä ºãºõ çîí áý áèä?
- Õàðèí áîääîã ë öàã. Ìîíãîë òàíãàä õýíä ÷ õàìààã¿é íýã þìàíä î÷èã
öààøàà.
- Ìºíººõ Ñîíðîâ äàðãà àâàõã¿é þì óó?
- Õýí ìýäëýý. Àâàõ áîëèõîî áèäýíä õýëñýí áèø. Óëñûí òýð èõ òóøààëòàí
¿õýð áóðèàäûí áàñãàíòàé
ñóóãàà ãýæ ¿¿?
- ¯ã¿é òýãýýä ýíý Öýïèëìààä òýð äàðãààñ çàõèà çàíàà èðæ ë áàéíà
ãýäýã áèø ¿¿?
- Õàé ìýäýõã¿é. Çóóðäûí æàðãàë ýðäýã èõýñ äýýäñèéí çàí. Îäîîíû óëñûí
òýð òóñìàà õîòûí òîì÷óóëûí
àðàíøèíã ÷è áèä ìýäýõ áèø.
-Õàðèí äýý, ÿàëòàé þì...
Öýâýëìàà ãóíèãòàéõàí ÿâëàà. ßíäàãò ìýõë¿¿ëñíýý ñàíàõ á¿ð äîòîð íü
àðçàãíààä ÿâ÷èõíà. ßíäàã º÷èãäºð
¿íýýãýý ñààæ áàéõàä íü ìîðüäîî õîëáîí ãîë äýýð î÷èæ óñëààä áóöàõäàà
çîðèóä õàäóóðàí èðæ,
- Ãèëáýð äóãàíû ìàéäàðò ààâ ýýæ õî¸ðûãîî àâàà÷íà. Îéðòîõ ñèéìõèé
ãàðâàë áèòãèé çóãòààãààä
áàéãààðàé! ãýæ çàõèðàíãóé õýë÷èõýýä ÿâñàí. Îëîí òàâàí ¿ãã¿é îéðòîõ
òóõàé ÿðèíà ãýý÷! ßäàõäàà óóëçàõ
ñèéìõèé ãàðâàë ãýæ õýëæ áîëäîã áàéãàà äàà. Øèéä÷èõñýí ýðèéí ¿ã ÿàõ
àðãàã¿é ìîí.
"ßíäàãèéíõààñ ò¿ð¿¿ëæ ãàðñàí ìèíü ñàéí áîëëîî. Çàì íèéëñýí áîë í¿äýýðýý
öîðãèîä ç¿ãýýð ÿâóóëàõã¿é.
Øóíàõàé ò¿ðýìãèé ãýäýã íü. Ýíý Áàòäàí àõààñ ë áîëñîí. Íîìîé äîðîé àìüòíûã
ñ¿ðä¿¿ëæ íàìàéã
ýðõýíäýý îðóóëæ áîëíî ãýæ òýð ìóóõàé ßíäàã ÿã òîîöñîí õýðýã. Àõ ÿìàð
õ¿íèé ººäººñ ãàíö õàòóó ¿ã
õýëæ ÷àäàõ áèø. Èíãýæ óðóó öàðàéëæ ÿâààä ßíäàãò îëèãã¿é ñàíàà
òîð¿¿ëñíýýñ çàéëàõã¿é. Åð ÿàñàí
àçã¿é õ¿í áý! Õî¸ð ºí÷èí õ¿¿õýäòýé ãàçàð øèðòýýä õîöîðëîî." Öýâýëìàà
èéí áîäîæ ÿâàâ. Áàëäàí õ¿ðýý
71

íü óíæèæ, á¿ñ íü õàíçàðñàí äàëáèãàð õàð á¿ðõ äîðîî òîëãîéãîî íóóãààä,
õàâòãàé á¿¿ðýãòýé áààöãàí
áóðèàä ýìýýë äýýðýý áèåý çîíä íü îðõèîä ¿íýõýýð ë ãàçàð øèðòýí
ãàëãèóëíà.
- Áàëäàí àõ ºâñºí人 ìàíàéõòàé öóãòàà ãàðíà áèç äýý? ãýæ Öýâýëìàà
Äýìèé íýã àñóóâ.
- Õàðèí ÿàâàë äýýð þì. Áàçàðòàéãàà õî¸óë àìèàðàà ãàðäàã þì óó?
- Öóãòàà ãàðñàí íü äýýð áèç. Îäîî òà íàð áèäíýýñ õºíäèéðººä ÿàõàâ Äýý.
- Òèéì äýý. Òàíàé õàÿàã ò¿øäýã ë áî.òæ. Áàãûãàà ºíäèéòºë ÿàõ ÷
àðãàã¿é.
- Òàíàé ýíý ìóó çàÿàò ÷èíü èõ ººäðºã ãýý÷. Ø¿ä íü óðãàæ óãæíûõàà
õºõºëòèéã òàñ õàç÷èõäàã áîëëîî.
- Öýâýëìàà ÷èíèé ë àð÷èëãàà ñàéíûõ äàà. Ýõèéí îðîíä íü ýõ áîëëîî.
Øóâóóòûí ºíäºð äàâààíû àñãàòàé
ìîäòîé îðîé ºã뺺íèé íàðàíä
ãÿëáàëçàí í¿äíýý òóëàâ. Äýýðýýñ ºíãèéõ çóíû íàðëàã óóëñ þóòàé ñ¿ðëýã
ñàéõàí. Åð àÿí÷èí æèí÷èí óóë
äàâààí äýýð óíàà õºñåã á¿ðýí ãàðàõ á¿ðäýý áàÿðëàíà. Òýãýýä ìîíãîëûí
äàâàà á¿õýí ºëèéí îâîîòîé.
Øóâóóòûí èõ îâîîíä õàòãàñàí õàäàã ÿíäàð õèéìîðü òýðã¿¿òýí àëàãëàí
ñàëáàéíà.
- Õ¿¿å! Òýð ìîäíîîñ þó óíæèæ áàéíà àà! ãýæ Áóä õàøãèðàâ. Òèéøýý
õàðöãààòàë ìîðüä íü ÷ ¿ðãýí
ñîðòîëçîöãîîëîî. ¯íýõýýð îâîîíû ç¿¿í òàëûí îíöãîé ñàãëàãàð íàðñíû ìº÷ðººñ íýãýí
óðò õàð þì
ñàíæèãíàæ áàéíà.
- Þóí ãýý÷ âý! Ýíý ÷èíü õ¿í áèø ¿¿? ãýæ Öýâýëìàà äóó àëäàâ. Äàìäèí
áààâàé ìîðèî òàòààä
- Þóíû ÷èíü õ¿í. Ìîäíîîñ ºëãåºñòýé þóí õ¿í áàéõ þì?
- Õ¿í áàéíà! Õ¿í ºë㺺ñòýé áàéíà! ãýæ õóðö í¿äòýéãýýðýý õî¸ð õ¿¿
óðàëäàí õàøãèðàâ. Àâãàé íàð áóðõàí
ãýãýýíýý äóóäàëöàâ. Øóóãèàíàèñ ñýðñýí íÿëõ õ¿¿ óéëëàà.
- Õ¿í áîîæ ¿õ÷èõýýä áàéãàà þì áèø ¿¿? ãýæ Äàìäèí áààâàé õýëýýä
72

òýðýãíýýñýý õàðàéí áóóæ,
- Òà íàð íààíàà áàéæ áàé! ãýýä õîðìîéãîî øóóæ ñàâààãàà òóëàí îâîî
òèéø ã¿éõýýðýý ìàöàí î÷èâ. Ìîðüä
èíãýòëýý ¿ðãýí ñýæèãëýõèéã áîäîõîä ÿàâ÷ æèðèéí þì áèø. Ìîäíû ñ¿¿äýðò
áîëîîä òîäîðõîé
õàðàãäàõã¿é áîëîâ÷ òýð íü áîîæ ¿õñýí õ¿íýýñ çàéëàõã¿é. Ìàíü õýä
øóóãèëäàí ìîðü òýðýãíýýñýý
áóóöãààâ. Äàìäèí áààâàé îâîîíû äýðãýä õ¿ð÷ î÷èí ºíººõ ñàíæèãíàã÷èéã
ºëèéæ òîíãîéæ áàéæ õàðñíàà
áóöààä ã¿é÷èõëýý. ÿéæ íðýýä,
- Øîððò! ¨ðûí ìóóõàé þì áîëëîî. ªíººõ ìàëãàéã¿é ̺íõ áîîãîîä ¿õ÷èõñýí áàéíà
ãýæ ààõèëàí õýëýâ.
Òýäíèé çàì ¿õäýëä áîîãä÷èõæýý. Î÷èæ î÷èæ äàâààíû îðîéä îâîîíû äýðãýä
áîîæ ¿õäýã íü þó âý? ßìàð
óóëûí ìîä öººäºæ, ãàçàð õàâ÷ñàí áèø äýý. Òýä ÿàõûã ìýäýõã¿é øóóãèëäàí
áàéòàë äîîðîîñ ìºðãºë÷èä
ã¿éöýæ èðëýý. ßíäàã õàìãààëàã÷ ààâ ýýæ õî¸ðûãîî õîñ ìîðü õºëºëñºí õîäîîã
òýðãýíä ÷íðýýä
íàæèãíóóëàí èðýâ. Çóíû õàòóóí ºâëèéí õ¿éòýíä ÷ ìàëãàéã¿é ÿâäàã ̺íõ
ãýã÷ äóíä íàñíû ãàíö áèå ýð
ýìýýëýý àâààä îâîîí äýýð òàâèàä õàçààðûíõàà æîëîîãîîð áîîãîîä ¿õ÷èõñýí
áàéëàà. ªí÷èí ºðººñºí
òýðýýð àðâàí õýäòýéäýý Áàéãàë äàëàéí áàðóóí áóðèàäààñ õîðü áóðèàäûí
íóòàãò òýí¿¿÷ëýí èðýýä Ýãòèéí
äàöàíû ëàì íàðò çàðàãäàí åìñºõ õóâöàñ óíàõ ìîðüòîé áîëîõäîî õ¿í á¿ë
öîºíòýé àéëóóäûã äàìæèí îéð
çóóðûí àæèëä íü òóñàëæ òîëãîé õîðãîäîõ ãàçàð èäýõ õîîë çàëãàæ ÿâñààð
í¿¿äýë äàãàí õàëõàä èðýýä
"ìàëãàéã¿é ̺íõ ìàíàéä" ãýæ õýë¿¿ëýí ºíºº ýíä ìàðãààø òýíä ¿çýãäýæ àéë
àìüòàíä íýã èõ àä øîî ÷
áîëäîãã¿é ãýì çýìã¿é ãýðýë ñ¿¿äýðã¿é àìüòàí ÿâñàí ñàí. Òýãòýë õàðèí
ºíººõ äàãààð îðîãñäûã øàëãàõ
êîìèññûí í¿äýíä ºðòºæ øàëãóóëàí õýðìýë òýíýìýë ýòãýýä áîëîõîî äàðóé
73

õ¿ëýýãýýä äàé÷ëàãäàí
õººãäñºí áèëýý. Òýãýýä ¿íýíäýý ãàçàð õàâ÷èæ õ¿ì¿¿ñ õàæèãëàõã¿é ë
áîë õàòõ áóðèàä õààíà ÷ ÿâñàí
ÿëãààã¿é òýð àìüòàí ýíäýýñ ÿâñíààñ ¿õñýí íü äýýð ãýæ øèéäñýí õýðýã
áàéæ äýý õººðõèé.
ßíäàã õàìãààëàã÷ ̺íõèéí õîîëîéãîî áîîñîí æîëîîã òàñ îãòëîí, õýäýí çàëóóñ
õ¿íèé í¿äíýýñ äàëä ÷èð÷
õàÿàä ìºðãºë÷èä öààø õºäëºâ.
* * *

Ãèëáýðèéí õèéä óðüä õîæèä ¿çýãäýýã¿é èõ õºëèéí ãàçàð áîëîâ.
Áóðèàäóóä ýíý õèéäèéã Åëáýð äóãàí
ãýíý. Áýðýýâýí íîìóí õàíû õ¿ðýý, ëàìûí õ¿ðýýíèé ëàì íàð òýð ÷ áàéòóãàé
Áàëæ äàõü Àìãàëàíòûí
äóãàíû õàìèíàãàí õàíäìàà íàð õ¿ðòýë èðñýí ãýöãýýâ. Õàðèí ìºíººõ Åã¿çýð
õóòàãò ìîðèëíî ãýäýã íü
õóóäóóòàé ¿ã ñàíæ. Õàëõàä í¿¿æ èðñýí áóðèàäûí õýäýí ãàâæ íàð öºì
Ãèëáýðèéã áàðààäæýý. Òýäíèé
äóíäààñ õàìãèéí öóóòàé íü ÿàõ àðãàã¿é Çóíäóé ãàâæ ëàìáóãàé ìºí.
Äàìäèí áààâàéí õýçýý çàÿàíû äîòíî
òàíèë òóë ìàíàé õýä òýäíèéä ë áóóëàà. Ãàâæòàí Õèðîí ãîëûí ºíäºð ýðýã
äýýð ñàãëàãàð ìîäíû ñ¿¿äýðò
òîâ õèéñýí ãýð áàðèóëàí çàëàð÷ýý. Äàìäèíãèéíõàí òýäíèé ãàäàà õî¸ð
ìàéõíàà øààëàà. Ýíäýýñ ñààõàëòûí
ãàçàð Ãèëáýðèéí õèéäèéí ãóðâàí èõ äóãàí ëàì íàðûí õàøàà õîðîî àëãàí
äýýð ìýò õàðàãäàíà. Àãëàã Äîâ
äýýð áàðèàñòàé ÷àíäìàíàòñàí èæèë ãóðâàí äóãàí îíöãîé áºãººä Öýìöãýðõýí.
Íàðñàí ä¿íçýýð õàíàëæ,
õàðóóëäñàí áàíç óðíààð ç¿éí îðîéëæ, õóø ìîäîí ñèéëáýðýýð ºíãî ÿëãàí
÷èìýãëýæ, àñàðò îðîé äýýð íü
èæèëõýí ãóðâàí àëòàí ãàíæèð çîîñîí òýð ãóðâàí äóãàíû èõ ãîðîîíû ãàäíà
òàëä áóðèàä õàòõ îëîí
74

ìºðãºë÷èä óíäóé ñóíäóé áóóæýý. Òýäíèé çàðèìóóä íü íàìõàí æîäãîðîî áîñãîæ
çàðèì íü ç¿ãýýð
òýðýãíèéõýý àðëûã äààâóó áýðæýýíõýýð õó÷èí ñ¿¿äðýâ÷ õèéæ ìîðü õàðàà
÷ºäºðëºæ àðãàìæèí. ýíä òýíä
ãàò ò¿ëýí öàé óíäàà õèéæ, õ¿¿õýä áàãà÷óóä øóóãèëäàí íîöîëäîæ, àâãàé
õ¿¿õí¿¿ä áèå áèåíèéõýý ¿ñ
ãýçãèéã ÿíçëàí õýçýýíèé õîøóó õîëáîí ñóóöãààæ, ýð÷¿¿ä õºçºð äààëóóãàà
õýäèéí Äýëãý÷èõñýí ýñâýë
õî¸ð ãóðâààðàà á¿ëýãëýí ñóóæ òàìõèëöãààí àðèëæàà Íàéìààãàà õýëýëöýæ
õºñºã äàãàæ èðñýí íîõîä ÿñ
ãîðüäîí îöîéëäîæ, õºãøèä öàé èäýýíèéõýý äýýæèéã îðîí õèéäèéí ç¿ã
ºðãºöãºîíº. Äóãàíû ç¿¿í óðäàõ
ºíäºð õîãíû íààíà öýýæýý í¿öãýëñýí õýäýí áóðèàä ý𠺺õ íü áÿëõàðñàí
øàõìàë øàð óíàãààä ºâ÷èæ
áàéíà. Õóðàë íîì íàéð íààäìûí ¿åýð øàõìàë øàð óíàãàæ îëç îëäîã íü
áóðèàäûí íýã îâñãîî. ªâñ èõ
õàäàæ ¿õðýý áîðääîã ýðäìýýðýý õàëõàä ãàéõóóëíà. Óëàé õèéñýí ãàçàð
ñîõîð ýëýý ä¿¿ðäãýýðýý ä¿¿ð÷ýý.
̺ðãºë÷íèé íàìõàí ñàâ, òýðýã òýìýýí äóíäóóð õààÿà íýã ëàì õóâöàñòàí
¿çýãäýõ íü ààâ ýýæ òºðºë
ñàäàíäàà çîëãîæ áóé õóâðàã áàíäè íàð àæ. Íàìõàí øîâãîðîî áàðüæ, óíàà
õºñ㺺 ÿíçëàí, óíä õîîëîî
áîëãîæ àìæèãñàä ìºðãºëèéí ãîðîî çàìä ãàð÷ Ãèëáýðèéí ãóðâàí äóãàíûã
òîéðîí õ¿ðä ýðã¿¿ëæ ñóíàí
ìºðãºõ íü ñóíàí ìîºðãºæ, "õàðàéæ" ìºðãºõ íü õàðàéæ ìºðãºíº. ̺ðãºë÷äèéí
õ¿ðýý áóóäëààð Ëàìûí
õ¿ðýýíèé õÿòàäóóä ãàíçàãûí õóäàëäàà ãàðãà÷èõñàí, ýíä òýíä ìààæèíòàé
øàð äààâóó, ñèéðñýýð ñ¿¿äðýâ÷
îðîìæ áîñãîæ, ãàçàð çóóõ õèéãýýä ìàíòóó æèãíýí, øàðâèí õàéð÷, èäýæ
óóõûã óðèàëæ õîîëîéãîî øàõàí
õàøõèðöãààíà. Õÿòàä èðñýí ãàçàð áàñ èëæèã îðèëîëäîíî. Òýíãýð öýëìýã
ñàéõàí, åð õ¿í çîí îëíîîðîî
õºëõºí áóæèãíàõàä òààòàé àæ. պ人 õÿçãààð íóòàãò èíãýæ õîë îéðûíõîí
75

Ẻãíåðºí í¿¿ð í¿¿ðýý
õàðàëöàæ, í¿ä í¿äýý øèðòýëöýæ òàíèëöàõààñàà òààëàëöàõ õ¿ðòýë õ¿í
õ¿íýý õ¿ñýìæëýõ¿é ¸ñîí äààí÷èã
ýðòíèéõ áèëýý.
Çóíäóé ãàâæèéã áóðèàä íàð õ¿ðýýëýâ. Õîéíîî õîðü áóðèàäûí õî¸ð ãîë
õèéä Àíààö, Ýãýòèéí äàöíûã
áàðààäàã÷ õîðü áóðèàäûíõíûã õàëõ óðóó äàãóóëæ í¿¿ñýí ò¿¿÷ýý áîëîõ ýíý
ëàìáóãàé îëíîî èõ ë
àëäàðòàé ìîíãîë, îðîñ, òºâä ýðäýìòýé ñàéí îòî÷, ìóóã¿é çóðõàé÷ ààø çàí ÷
ãýæ àðèëñàí áóðõíû øèíæèò
õ¿í. Àâãàé õ¿¿õí¿¿ä áîë ò¿¿íèé ìóòðààñ àäèñ àâ÷, õ¿¿õýä íÿëõàñòàà
ðàøààí óòëàãà çàëàõûã õîâîðõîí
ó÷ðàë ìýò ¿çíý. Äàìäèí áààâàéíõàí ãàâæèéí ãàäàà ìàéõíàà áàðüæ òóëãàà
òóëæ òºâõíººä ñàÿ èðñýí
ìºðãºë÷èä áóæèãíàõààñ ºìíº õýðãýý á¿òýýõýýð îðöãîîí, óõààëàã
íèã¿¿ëñýíã¿é í¿äòýé, óëàà áóòàðñàí
ìàõëàã õ¿ðýí öàðàéòàé, çóçààí òýâõãýð áèåòýé õèæýýë íàñíû Çóíäóé ëàì
Äàìäèí áààâàéí áàðüñàí õàäàã,
òºãðºãèéã àâ÷ õàæóóãèéí ¿õýãíèé øóðãóóëãûã òàòàí äàëä õèéãýýä,
- Äàìäèí ÷àì øèã áîîäëîîð ìºí㺠åðãºæ áàéõ õ¿í îëîíã¿é. Õîâðûí þì áèø
áóÿíû þì ãýýä àâúÿ äàà.Çà
òýãýýä ãýð õîòëîîðîî àìàð ñàéí óó? Õ¿¿õýä áàãà÷óóë òîìòîéãîî õýíçòýéãýý
ãýð ä¿¿ð÷ àìàð ñàéí óó.
Òàíàé ýíý Öýâýëìàà ÷èíü õàäàìä ãàðàõ áîëîîã¿é þìóó? Ýíýíýýñ ÷èíü áîëæ
Îíîí Áàëæèéí õºâã¿¿ä ºäåð
óíòàæ øºíº ñýð¿¿í áàéäàã áîëîî ãýý áèç äýý ãýýä áóÿíòàé õ¿íèé òîì
÷èõýý õºäºëãºí òîñëîã çóçààí
óðóóëàà äàðâàéëãàí òàñ òàñ õºõðººä,
- ¯ã¿é ýíý Ñýìæèä àâãàé áàñ õýíçýë÷èõýý þó? ãýõýä Äàìäèíãèéí õºãøèí
óðüä íü î÷èæ ñºãäºí
ìàíöóéòàé íÿëõñàà ñàðâàéãààä,
- Ëàìáóãàé ìèíü àâðàëàà õàéðëàãòèé. Ìàíàé ýíý Áàëäàíãèéí ýõíýð òºðºõººñ
áîëîîä åíãºð뺺. Öýâýëìàà
76

áèä õî¸ð ¿ðèéã íü ºíäèéëãºæ ºãºõººñ ººð ÿàõ âý ãýõýä ãàâæ íÿëõñûã
àâ÷ õºìñºã çàíãèäàí õýñýã õàðààä
ºìíºõ ÿâãàí øèðýýí äýýð òàâüæ îðõèâ
- Èíãýýä áàéæ áàéã. Ãàéòàé þì áîëæ äýý. Íààäàõ îëáîã øèðäýã
äýýã¿¿ðýý ñóóöãàà. Öýâýëìàà öààäàõ
òàâèóð äýýð ÷èíü òàâàãòàé ¿çýì áàéãàà. Ýíý õî¸ð õºâ¿¿íäýý òàâèàä ºã.
Àëãàíûõàà õîíõîðõîéä áàãòàõûã
ë èäíý ø¿¿ äýý øóâóóõàé íàð ìèíü. Áàëäàí, ÷è íààøàà ñóó. ×àìä íýã
æàâòèé òàâèëã¿é áîëîõã¿é íü
ãýëýý. Áàëäàí ëàìûí îéð î÷èæ õî¸ð ºâä㺺 íóãàëàí èõ ë áèøðýíã¿é
öàðàéëæ ñóóëàà. Ãàâæ ºíäèéæ
áóðõíûõàà øèðýýí äýýðýýñ òîãîñûí ºäºí öàöàëòàé ìºíãºí áóìáà àâ÷
Áàëäàíãèéí òîëãîé, íÿëõ õ¿¿ãèéí
ìàíöóé äýýð ðàøààí ø¿ðøýýä íýã ãàðòàà õîíõ áàðüæ íºãºº ãàðàà õàãàñ
ºðãºí áîãèíîõîí áýëöãýð
õóðóóíóóäàà ÷àãæààëààä í¿äýý àíüæ óðóóëàà ¿ë ìýäýã õºäºëãºí ìèãóé
ìýò öýýæýý õýðæèãí¿¿ëýí
óíøëàãà óíøèâ. Áóä Áàçàð õî¸ð õî¸ð òîì øàð òàâàãòàé ¿çýìíýýñ òîì÷óóäûã
öàðàé÷ëàí áàéæ íýã íýã
÷èìõèéã àâààä öýýæýý õ¿ðæèãí¿¿ëýõ ëàìûã õàðæ íîìõîí ãýã÷ ñóóíà. "Ààâ
ýýæ ìèíèé òóõàé àâðà÷ ýðíý
ãýñýí. Áàñ ë æàâòèé òàâèõ áàéõ. Æàâòèé õ¿ðòýýõ ãýæ ÿàõûã õýëäýã
þì áîë. Ç¿ãýýð ë ðàøààí ø¿ðøäýã áîë
íü æàâòèé õ¿ðòýýíý ãýæ àéëãàäàã ÿìàð ó÷èðòàé þì áîë?" ãýæ áîäòîë
ãàâæ áóðõíûõàà øèðýýíèé
õàæóóãààñ õàäàã ÿíäàð óÿñàí õ¿ðýí ìîäîí áýðýý àâààä Áà÷äàíã "òîíãîé"
ãýëýý. Áàëäàí õî¸ð ãàð õàâñðàí
òîíãîéõîä ºíººõ ìîäîîð õýä ñàéí áàëáààä àâàâ.
- Õ¿¿õäèéí ìàíöóé òàéë! ãýëýý. Öýâýëìàà ã¿éí î÷èæ ìàíöóéã çàä÷àõàä
ãàâæ í¿öãýí óëààí àìüòíûã
ºðãºæ ñóãà öàâü óðóó íü õýä íóëèìààä õîíãîí äýýð íü òàñ õèéòýë
àëãàäààä Öýâýëìààä ºãºâ. Ãàéõàëòàé íü
íÿëõ õ¿¿ ãàð õºëºº ñàðâàãàíóóëàí èíýýä àëäàõ íü òýð. Öýâýëìààãèéí ýýæ
77

"ýý áóðõàí, ýý õººðõèé áóÿíòàí
ìèíü" ãýæ èõýä áèøðýí çàëáèðàâ. Èíãýýä æàâòèé òàâèõ äóóñàæ æèðèéí
ÿðèà äýëãýëýý. Àðâàí æèëèéí
ºìíº õàëõûí íóòàã óðóó í¿¿õ í¿¿äëèéí öóâààíä õàìò ÿâñíàà, ýíý íóòàãò àíõ
ÿàæ ãîëîìòíûõîî òóëãûã
òóëñíàà, ýíý íóòàãò ÿàæ òºâõíºñíººñ ýõëýýä äóðñàí ÿðèõ þì þó ìóíäàõ
áèëýý. Æàâòèé õ¿ðòñýí Áàëäàí,
Öýâýëìàà, àëãàíû õîíõîðãîéãîîð ¿çýì èäñýí õ¿¿õä¿¿ä Óñ ò¿ëýýãýý
áàçààõààð ãàð÷ õºãøèä ¿ëäñýí õîéíî
Çóíäóé ãàâæ,
- Ýíý Öýâýëìààãàà õàäàìä ãàðãàõã¿é ÿàñàí þì? ãýæ äàõèí àñóóâ.
- Õàðèí õàäàìä ãàðãàõ ë áîëëîî. Õàâàð Óëààíáààòàðààñ íýã òîì äàðãà
ìàíàéõààð èðñýí. Íîäíèíãîîñ
õîéø íààøàà õàðãóéëàõ áîëîîä áàéãàà þì. Öýâýëìààä ñàíààòàé ãýëöäýã.
Õàðü õîëûí õ¿í þì. Òàíààð íýã
¿ç¿¿ëüå ãýæ õºãøèí áèä õî¸ð õººðºëäñººð èðëýý ãýæ Äàìäèí áààâàé
äàõèàä ºâ𺺠óóäëàõàä ãàâæ.
- Çà çà ò¿ð¿¿í ºãñºí ÷èíü õ¿ðýý áîëîî ãýýä ¿õýãíýýñ áàãàõàí ñóäàð àâ÷
Öýâýëìààãèéí òºðñºí æèë ñàðûã
õýë¿¿ëýí ãàðèã ìýíãý òýðã¿¿òýíã òîãòîîæ, øîî îðõèí ¿çýýä íýÿýýä øèâøèæ
áîäñîíû ýöýñò,
- Îõèí ÷èíü òýð õ¿íèé àëáèí òàòëàãàíä áóöàòãã¿é îðñîí þì áàéíà. Ãýõäýý
çàìä íü àéõàâòàð ãàé òîòãîð
óãòàæ áàéíà. Òýð õ¿í óðò íàñã¿é öîâ¿¿í öàãèéí çîâëîí ¿çýõ îäîíä òºðñºí
ãýõýä Ñýìæèä àâãàé óðàãø
ìºëõºí ìºðãîæ,
- Ëàì áàãø ìèíü! îõèíû ìèíü çàìûã çàñàæ ºãºº÷ ãýâ.
- Òóãàëòàé õîìãîîð (ñàéí ¿¿ëäðèéí) ¿íýý, õî¸ð èðãý... ãýæ Äàìäèíãèéí
ýõýëòýë ãàâæ õóóðìàã öóõàë
¿ç¿¿ëýí õÿëàìõèéãýýä
- Çà çà, áàÿðõàæ áàéæ áóÿíàà á¿¿ áàð. Öýâýëìààãèéí ºìññºí ç¿¿ñíýýñ
þó ÷ õàìààã¿é íýã þì îðõèîä
ÿâààðàé. Áè àðãà õèéõèéã áîäíî. Øóëìàñ ÷àìàéã! ãýõäýý Öýâýëìààã
78

ººðèéã íü ÷ þì óó ò¿¿íä ø¿ãëýñýí
÷ºòãºð øóëìûí àëèéã ç¿õñýíèéã á¿¿ ìýä.
Ãèëáýð õèéäýä ìºðãîë÷èä èðñýýð áàéâ. Åð Îíîí, Áàëæèéí áóðèàäóóä,
öî캺ðîº öóãëàðàõ øèã. Õàëõàä
íóòàãøààä ººäºëñíèé òýìäýã óíàà õºñºã, õóâöàñ õóíàð ñàéíòàé ãýâ÷
ñàÿõíû ñàíààíäã¿é äàéðàëò
äàé÷ëàòòûí äàðàà äóó øóó íàìóóí øèã, õîãøèä íàñòàí áîë á¿ð ÷
ä¿íãýðä¿¿õíèéã ÷ ãàéõàõ þì. Òýä ñàéí
öàãèéã îéðòóóëàã÷ Ìàéäàð áóðõíû èõ òàõèëãàíä ñýòãýëèéí çîâëîí
ò¿ãø¿¿ðýý íèìãýëýõýýð èðýõ íü ç¿é.
Çóíäóé ãàâæ Äàìäèí áààâàé õî¸ð øºíº äºë áîëòîë õ¿¿ðíýëäýí ñóóâ.
Ìîðãºë÷èä ÷ óíòàõûã ìàðòæýý.
Îéð òºñºð óóëçààã¿é õ¿ì¿¿ñò ÿðèõ õýëöýõ þì þóíàà áàðàãäàõ àæ.
Çàëóóñò áîë ñ¿ëáýëäýí õîëáîîðîëäîõ
ñàéõàí çàâøààí îëäîâ. Çóíû äóíä ñàðûí ýõíèé íàìóóõàí øºíº ìàéõàí òýðýã
á¿ðèéíõýý äýðãýä ò¿¿äýã
àñààæ, ò¿ðãýí óðñãàëò Õèðõîí ãîëûí õàðãèàòàí øààãèõ äóóí äîð íàìóóí
ÿðèà äýëãýõ ñîíèõîí áàéëã¿é
ÿàõ âý. Øóãóé áóðãàñààð òàðàí øóðãàã÷èä ÷ öººíã¿é. Ìàéäàð áóðõàíä
ñ¿ñëýõèéí, ñýòãýë ÿíàãëàí
íààäàõûí øóíàëä þóí ñààä áîëíî áèëýý. Çóíäóé Äàìäèí õî¸ð çóëûí ãýðýëä
õÿòàäûí 纺ëºí õ¿ðýí äàðñ
äýìèé íýã øèìýí ñóóæ, öàã òºðèéí áàéäëûã ø¿¿í õýëýëöýâ.
ßëàíãóÿà ãàâæ ëàìòàíä ñýòãýë çîâíèõ øàëòàã íýìýãäñýýð àæ. Ñ¿¿ëèéí
¿åä ñîíèí õýâëýëä øàðûí øàøèí
ñ¿ì õèéä, ëàì õóâðàãóóäûã ìóíõðóóëàã÷ õóóðàí ìýõëýã÷ ãýõýýñýý õàëèí
õàðãèñ áóðàíãóé, èäýí çàëãèã÷,
áóðýëãýí ñ¿éòãýã÷ ãýõ çýðãýýð ÷óõàì ñàíààíä áàãòàìã¿é áóþó ¸ñòîé ë
öºâ¿¿í öàã ýõýëæýý ãýõýýñ
îîðã¿éãýýð õàðààí ç¿õýæ óñòãàí çàéëóóëàõûã óðèàëàõ áîëîâ. ¯¿íèéãýý
øàøíû ýñðýã õóâüñãàëûí ñóðòàë
íýâòð¿¿ýã ãýíý. Õýäýí æèëèéí ºìíº áàðóóí àéìàãò õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ëàì
íàðûí áîñëîãî ãýã÷ ãàð÷
79

äàðàãäñàíààñ õîéø åðººñ øàøèí òýð ÷èãýýðýý, ëàì òýð ÷èãýýðýý
õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ãýõ áîëîâ. Øàøíû
õóâüä ÷óõàì ÿìàðõàí öîõèëò èðýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéëàà. պ人ä ÿëàíãóÿà
íàì ýâëýëèéí ãèø¿¿ä
áóðõàíã¿é÷¿¿äèéí ýâëýë ãýäýãò ýëñýæ õ¿¿õýä çàëóóñûã ñ¿ì õèéäýýñ
õîëäóóëàõ óõóóëãà õèéí
äàâõèöãààíà.
Ãýâ÷ áóðõíû ñ¿ì¿¿äýä çóëûí ãýðýë õàðààõàí óíòàðñàíã¿é. Ëàì íàð øàøíàà
àâðàõûí òºëºº Ìàéäàð
áóðõíàà äóóäàí òàõèñààð.
- Ãèëáýðééí øèðýýò Ñîíîì áèä õî¸ð íàìàð òèéøýý Áýðýýâýí õèéäýä î÷èæ
ñóóäàã þì óó ãýæ ÿðüæ
áàéãàà. Çàõûí áàãà äóãàíóóäûã õààõ þì ãýñýí ¿ã äóóëäàíà. Èíãýýä
øàøíûã õàâ÷èõ áîäëîãîä ìàíàé
áóðèàä ìýòèéí øîîâäðóóä þóíû ò¿ð¿¿í ºðòºíº áèç. Ìàíàé ººðèéí õóâüñãàë÷èä
÷ á¿ð îîäîðëîî ãýæ
ãàâæèéí ºã¿¿ëýõýä Äàìäèí áààâàé ãàëã¿é ãààíñàà àìíààñàà àâ÷
îâºðò뺺ä,
- Áóëòààðàà ¿ëä¿¿ëýõèéí ¸ð õàðààä îîäîðöãîîæ áàéíà ë ãýå. Çàõûí áàãà
äóãàíóóä õààãäëàà ÷ áîëèëîî ÷
áèäíèé áóðõíàà áóðñàéäàã öàã èðýý þì áèç. Ãàíö ºíººõ øàìáàëûí äàéí
ãýý÷ íü áîëæ öóñàí ãîë
óðñãàõãóé ë áàéãààñàé ãýæ çàëáèðàõààñ ººð þìã¿é áîëîî áèø ¿¿ äýý
ãýýä ¿íäñýí òàãøòàé äàðñíààñ
øèìýí ãàëã¿é ãààíñàà äàõèí çóóâ.
- Òýð øàìáàëûí äàéí ÷èíü áîëäãîîðîî áîëñîí ãýý÷. Îðîñ ãåðìàí áàéëäàæ
òîéìã¿é îëîí àìüòàí
ñ¿éòãýñýí. Òýãòýë îäîî òýð ãåðìàí, áàñ ç¿¿íýýñ ÿïîíóóä á¿ð èõ äàéí
ãàðãàõààð çýõýæ áàéíà ãýõ. Ãàë
ìîãîé ãàçàð îðîîæ, òºìºð ìîãîé òèâ îðîîíî ãýñýí ¸ñîîð áîëëîî. Çîíõîâ áàãøèéí
çºãíºñºí öºâ¿¿í öàã
íýãýíò èðýýä áèä ýíäýý ø¿òýýíèéã ãèøã¿¿ëýõ ìààíü þó ÷ áèø. Õàìàã
äýëõèé äàÿàðàà äàéñàãíàëöàæ, õ¿í
80

çîí öóñàí äàëàéä æèâýõèéã ¿ã¿é ãýõýýðã¿é áîëîâ.
- Ýý áóðõàí ãóðâàí ýðäýíý! Îðîéí ÷èìýã î÷èðäàðü, õºãøèí áèä ñàéí ìóóã
¿çäýãýý ¿çýýä ºíãºð뺺. ¯ð à÷
íàðûã ìààíü ÿìàðõàí èõ ãàñëàí çîâëîí õ¿ëýýæ áàéãàà þì áý! ßäàõäàà
ìàíàé ìîíãîë áóðèàä çîí àäóó
ìàëàà õàðààä àìàð òàéâàí ñóóæ áîëäîãã¿é. Òºð øàøíàà ýðã¿¿ëæ
õºðâ¿¿ëýõ áààòàé áîë÷èõäîã íü æèãòýé.
Óëààí îðîñûí õàÿëàãà ë ýíý áèø ¿¿?
- Á¿¿ õýë, á¿¿ õýë. Åðòºíöèéí íýã òàë íü óëààí, íºãºº òàë íü öàãààí
áîëîîä èõ õÿìðàë ñàìóóíû ñàëõè
øóóðãà äóíäààñ íü áîñîæ áàéíà. Ýíý çàõ õÿçãààð íóòàãò ÷ àìàð ò¿âøèí
ñóóõ àðãàã¿é áîëãîëîî.
Çàìáóóëèí íýã àìüòàé ãýäýã íü ýíý. Õ¿í ãýã÷ º÷¿¿õýí àìüòàñ áèä öºì öàã
òºðèéí ýðõýíä. Íýã õýñýã íü
îîäðîîä, íºãºº õýñýã íü øóãíèéãààä ºíºº Ìàðãààøäàà àìüä ìýíäýý ìýäýæ ë
ñóóâàë äýýäèéí çàÿà áîëîî.
Õî¸ð ò¿íø ýíý ìýòèéã õººðºëäñººð øîíº õàãàñëààä ãàâæ óíòàõààð õýâòýæ
Äàìäèí áààâàé ìàéõàíäàà
î÷èõîîð ãàðëàà. Óðüä àìòàëæ ¯çýýã¿é ¿çìèéí 纺ëºí äàðñàíä äîòîð æààõàí
á¿ëýýöýýä, áàðòààò çàìä
áóëàðñàí áèå òàâèðààä àÿòàéõàí. غíèéí öýëìýã òýíãýðýýñ òîãòóóõàí
áºãººä óðüõàí àìüñãàòã àãààðûã
íýâòëýí îääûí öàãààí òóÿà áóóæ ìºíãºí òîîñîîðîî ñ¿ëýí øèíãýð¿¿ëýýä
Ãèëáýðèéí ãóðâàí äóãàíû
îðîéí àëòàí ãàíæèðóóä ¿ë ìýäýãõýí òóÿàð÷ Õèðõîíû øóãóé íýâñèéí
ñ¿¿äýðòýýä õààÿà íîõîä õóöàæ,
àäóó ÿíöãààí àíãèð íóãàñ íîéðìîãëîí øóóãèíà.
Íàìãèéí ìýëõèé çàëõóóðñàí ìýò âààã âààã õèéíý. Ýíý á¿õ àìãàëàí
ýíõæèíãèéí äýðãýä õ¿ì¿¿íèé
áóõèìäàë òººðºëäºë þóñàí áèëýý.
Äàìäèí íîéð íýãýíò õóëæñàí òóë ãîëûí õºâººíä î÷èæ ñóóâ. Áîðãèî
õàðãèàòàéõàí Õèðõîí ºíäºð ýðãèéí
äóíäóóð æèðâýëçýí æèðâýëçýæ áóé íü ìºíººõ îääûí òóÿàíä á¿äýã áàäàã
81

¿çýãäýýä òýðõ¿¿ ÿàðàí äîâòëîã÷
óðñãàëààñ íü öýíãýã ñýð¿¿í àìüñãàà õººðºí äýãäýíý. Ìàíü ºâãºí øºíººð
îõèäûã îòîí ãýòýã÷ ä¿ðñã¿é
áàíäè íàð øóãóéä íóóãäàí áóéã ýõëýýä àíçààðñàíã¿é. Ãýâ÷ òýä õýí
íýãíèéõýý õîøèãíîí ìàðçàãíàõàä
èíýýä àëäàöãààëàà.
- Öýâýëìààã ÷è ìóó ÷àäààã¿é ë äýý. Òýð ÷èíü ßíäàã õàìãààëàõòàé
õîðøîîíûõîî íîîñîí äîòîð ë õýâòýæ
áàéäàã þì ÷èíü.
- Öýâýëìàà øèã áýëýí õ¿¿õýí õàà áàéñàí þì. Ãóâøàà Äîíäîã õ¿ðòýë ýíý
õàâàð ºâñíèé õàøààíä
äàð÷èõñàí. Æîðîî ãýäýã íü æèãòýéõýí ãýæ ÿðüñàí.
- Øàë õóäëàà. Áàÿí ̺íõèéí Äàðæàà ãóðâàí æèë ýðã¿¿ëýýä ÷àäàëã¿é
îíäîî ýõíýð àâàà áèø ¿¿?
-Òýð Äàðæàà ÷èíü ýì öàðàéë÷èõààä ìàíèí çîëèã áàéõã¿é þó.
-Òà íàð àòààðõààä ë íàìàéã ÷àäààã¿é ãýæ áàéíà. Íîäíèí çóí îâîîíû
íààäìààð ãýãýýí öàãààí ºäºð.
Òýíãýëèãèéí õºâººíä ÷àðìàé í¿öãýëæ áàéãààä...
- Õà õà õà ¸ñòîé õ¿ñýë áàéãàà äàà.
- Íýýðýý ë ãî¸õîí øóëìàñ äàà. Öýðýí ÷è ºäºð ò¿¿íèéã õàðààä ÿàñíàà
ìýäýæ áàéíà óó? Í¿äýý á¿ëòèéëãýæ
õýëýý õàçààä ãýäèéõýýðýý ãýäèéãýýä õºø÷èõñºí.
- Õî õî õî ãýäèéäýã íü ÿàæ áàéãàà þì?
- Çà çà. Öýâýëìàà ìàíü ìóóíóóäàä õ¿ðòýýëã¿é. Òýð Ñîíðîâ äàðãà ãýý÷
ñ¿é òàâèàä ÿâñàí ãýíýëýý.
- Äàìäèí áààâàéä õóé òîðãî, õóíç öàé òýâð¿¿ë÷èõýýä ë äóóñàà.
-"Àé ìóó ãºëºãí¿¿ä! ßàíà ãýíýý! Îõèíîî öàéãààð õóäàëäàíà ãýæ áàéíà
ø¿¿ ìóó íîõîéí ãºëºãí¿¿ä
÷èíü!" ãýæ Äàìäèí àãäãàñõèéâ.
- Îäîîõîí ãàðààä èðíý. Õàðæ ë áàéãààðàé. Áààâàé ãàâæèéíä óíòàíõàé.
Áè îðîé ìîðèî óñàëæ áàéõàä íü
î÷îîä áîëç÷èõñîí þì ÷èíü.
- Õ¿ñýë áàéãàà äàà. Èíãýæ äýìèé õýâòýõèéí îðîíä ìºëõºæ î÷îîä ìàéõíûí íü
82

õàÿàãààð ÷èðýýä ãàðãàñàí
íü äýýð.
- ×èð÷ ãóëäðàõ õýðýãã¿é äýý. Öýâýëìàà ãàðààä èð ãýýä øèâíý÷èõýä
ã¿éöýý. Ñàÿ áîëòîë áýëýí Öýâýëìàà
íýðòýé ÿâñàí þì ÷èíü ãýæ ºíººõ "÷àääàã" õýëýâ. Äàìäèí áààâàé òýññýíã¿é
àé øóëìàñ ãýæ õàðààë òàâèàä
ìàéõàí óðóóãàà àëõëàâ. ×èõ íü õàòóó îðãèõã¿é ÿàíà.
Ãèëáýðèéí õèéäèéí öîã÷èí äóãàíààñ ºã뺺 íàðíààð ìàéäàð áóðõíàà ãàðãàæ
õóäàðãà õºìºëäðºãòýé õóð
äýëò øàðãà ìîðü õºëëºñºí æóóç òýðýãíýý çàëàâ. Äóãàíû ºìíºõ èíäýð äýýð
ãóðâàí çàòóó õóâðàã ãàð÷ äóí
á¿ðýýãýý òàòàõàä òàë òàëààñ îëîí ìºðãºë÷èä öóãëàðàí õ¿ðýýëýâ. Òèéí
ìºðãºë÷èä õ¿ðýýëýõýä ìàéäàð
áóðõàí æóóçíàà çàëàðñàí ä¿ð áàéäàë ¿íýõýýð ë ñ¿ñëýí áèøèðìýýð.
Áóóðàë äýëòýé á¿ä¿¿í øàðãà ìîðèíä
óëààí øàð òîðãîí öàöàã ìàíæëàãàòàé ìºíãºí òîâðóóëãà áºã溺ð ÷èìñýí
õóäðàãà õóäðàãàëàí íîãîîí
òîðãîí íºìðºã íºìð¿¿ëýýä æèæèãõýí óëààí ýðâýýëæ ýìýýë äýýð àëòàí õîðîë
áýõýëæýý. ªíäºð çýãçãýð
캺ðòýé óðò àðàëòàé òýðãýíýý ëàâèð æàíöàí óíæëàãà ìàíæëàãà á¿õèé
øàð òîðãîí á¿õýýã õèéæ, ñóóãàà
õ¿íèé äàéòàé øóóìàë àëòàí ìàéäàð áóðõíûã óëààí øàð ìàãíàã õîðãîé îëáîã
ò¿øëýãò ñýíòèéä çàëæ,
ºìíº òàëä íü øèëýí õîðãîòîé õ¿ðýí ñóìàí øèðýýíýý ìàíäàë ºðãºí çóë
áàäðààæýý. ×èíãýýä õàäàãò áýðýý
áàðüñàí çàëóó ãýñã¿é ìºðèéã õºòëºí æóóçíû àðààñ øîãîë áàðèíòàãò ñóäàð
ºðãºë öàöëûí áóìáà, áóäàà
îâîîëñîí öàð áàðüæ öàí, õýíãýðýã, á¿ðýý áèøã¿¿ðýý çýõñýí ëàì íàð çîãñîí
áàéòàë öîã÷èíãîîñ õèéäèéí
øèðýýò áàãà ëàì áýðýýâýí, ëàìûí õ¿ðýýíýýñ ìîðèëñîí ãýâø öîðæ, Çóíäóé
ãàâæ òýðã¿¿òýí øàð òîðãîí
æàí÷ óëààí òîðãîí îðõèìæîî íàìèðóóëàí ÷àöàð îâîîäîé ìàëãàéãàà ºã뺺íèé
íàðàíä àëòðóóëàí
83

ìàéäàðûí ñàí óíøëàãûã ä¿íãýíýòýë óíøñààð õ¿ð÷ èðýí õ¿ðýýëñýí îëîí
ìºðãºë÷èä óðàãø òýì¿¿ëýí
Ìàéäàð áóðõíûã çàëñàí æóóç òýðýãíýýñ àäèñ àâ÷ ìºí㺠öààñ õàäàã ÿíäàð,
ààðóóë õóðóóä, àðö õ¿æ þó
àâ÷èðñíàà ºðãºë ºðãºí òýð àëàã ýðýýí öóâàà óðàãø ààæóóõàí õºä뺺ä
ãàãèëàí áèøã¿¿ð ãýíýò ààçãàé
õºäëºì àäòàé ÷àíãààð öàíãèíàí, öàíà õàíãèíàæ õýíãýðýã íèæèãíýõýä îëíîîð
ñýòãýë õºäëºí àâãàé
õ¿¿õí¿¿ä îðîé äýýðýý ãàðàà ºðãºí çàëáèð÷ í¿äýíäýý áèøðýí õàéðëàõûí
íóëèìñ ìýëòýãí¿¿ëýí ãàé
ãàìøèãààñ ãýòýëãýõèéã ýðýí õàæóóíààñ õýí þó ãýõ áîë ãýæ áèåý
öýíýõèéã óìàðòàí òýðíèéã ìèíü, ýíèéã
ìèíü ºðøººæ àâðàà÷, ºâ÷èí ýìãýãýýñ àíãèæðóóëàà÷ ãýæ ¿ãëýëäýí, õ¿¿õýä
áàãà÷óóä ýöýã ýõèéí
çàõèðñíààð ºíººõ ëàì íàðûí öàöñàí áóäààã óðàëäàí ò¿¿æ òýðíèéã íü
õºãøèä àë÷óóðûíõàà ¿ç¿¿ðò áîîæ
àâàí ñ¿æèã ìóóòàé áóþó ç¿ãýýð ë îëíû öóãëàðñàí ãàçðûã áàðààäñàí
ñîíèó÷ çàëóóñ áèå áèåñèéã îõèä
õ¿¿õí¿¿äèéí ñóãà öàâèéã ñàìàðäàí ¿éì¿¿ëæ ò¿ðõýðñýí òýð èõ öóâàà
Ãèëáýðèéí õèéäèéí ãàäóóð ãîðîî
çàì áóþó ìàéäàð ýðãýäýã çàìä îðæ Æèãäýðëýý. Òèéíõ¿¿ ºãëººíººñ ¿äýø
õ¿ðòýë äºðâºí òàëä ¿äëýí
õóðàë õóðæ ìºðãºë ¿éëäýí äóóñàõàä ºíººõ ìàéäàðûã çàëñàí ºíäºð òýðýãíèé
ºðãºí àðàë ºðãºë áàðüöûí
þìñààð ä¿¿ð÷ýý. Ìàéäàð ýðãýæ äóóññàíû äàðàà àð òèéøýý ÿàðñàí íýã íü
áóöàõ çàìäàà îðöãîîæ ÿàðàëã¿é
íýã íü íàéð íààäàì ¿¿ñãýöãýýâ. Öýâýëìàà ¿åèéí õ¿¿õí¿¿äòýéãýý õîøóó
õîëáîæ õîë îéðûí ñîíèí
õà÷èíûã ¸ñòîé ë øàâàéãàà õàíàòàë õ¿¿ðíýõ õîðõîé íü èä õºä뺺ä ààâ íü
÷ Çóíäóé ò¿íøòýéãýý øàäàðëàæ
àâñàí òóë þóíäàà ÿàðàà àæ õýìýýí áîäòîë ÿàñíûã á¿¿ ìýä ãýíýò ÿàõèð
ÿàðóó çàí íü õºäòºí ìàéõíàà
áóóëãàæ, àðãàìæíûõàà ãàäñûã ñóãàëààä õàðàíõóé áîëòîë ãàçàð äºõºæ
84

õîíîíî ãýýä òèéðýíä õººãäñºí þì
øèã óíäóé ñóíäóé õºäëºâ.
* * *

Ãèëáýð äóãàíû ìàéäàðò î÷èæ ìîðãºñºí ÿâäàë Öýâýëìààãèéí àìüäðàëä
ýðãýëò ãàðãàõàä õ¿ðãýâ ¿¿ ÿàâ?
Øóâóóòûí äàâààí äýýð áîîæ ¿õñýí ìàëãàéã¿é ̺íõèéí ¿õäýë õ¿¿ðòýé
ò¿ð¿¿ëæ òààðñàí çýðãýýñ
Äàìäèíãèéíõàí òèéì ÷ áàÿð õººðòýé ÿâààã¿éñýí. ßìàð íýãíèéã èõ ÿàðàëã¿é
ààâûí ñýòãýëä ãýíýò þó
ø¿ãýëñíèéã á¿¿ ìýä. Ãèëáýðýýñ ãàðààä Øóâóóòûí äàâààíû àðä õîíîãëîæ
áàéõäàà,
- Öýâýëìàà äóóëæ áàé. Öýâýãèéí èðýíã¿¿ò áè ÷àìàéã àâààä õîò îðíî.
×èíèé ýíä õèéõ þì ¿ã¿é áîëîî
ãýæ áîä. Ñîíðîâ äàðãûíä ÷àìàéã àâàà÷èæ õàÿíà. Õ¿í õèéæ àâíà óó àëü
õîòûí õîã äýýð õàÿíà óó ººðºº
ìýäýã ãýæ øóëóóõàí õýëñýí. Ýõëýýä Öýâýëìàà ãîìäëîî.
- Èë¿¿äýýä áàéãàà þì áîë àâàà÷èæ õàÿõ ë ¿ã¿é þó ãýõýä ààâ íü,
- ×àìòàé ÷àìã¿é áîëîîä ë áàéõ áèä Ìóóñàéí þìíóóäûí í¿äíèé õóæèð áîëæ,
õîâ æèâò õàâ÷óóëàãäàæ
áàéãààãàà ìýä. Áè ÷èíèé ë òºëºº ë øèéä ãàðãàæ áàéíà. Íàñààðàà
¿íýýíèé äýëýí äîð ìºëõºõ ãýýã¿é þì
áîë õîò õîðîîãîî áàðààäàæ áèåý ººä íü òàò. Òýð Ñîíðîâ ÷àìàéã õ¿ëýýæ
áàéäàã þì ãýý áèç äýý. ×è ¿õäýë
÷ºòãºðòýé õîðãîäîõ þì ãýâ. Öýâýëìàà ààâûãàà èíãýõèéí ÷èíýý ñàíàñàíã¿é.
Ãîìäîë íü ãýíýòèéí áàÿð
õººðººð àð÷èãäàí àðèëàâ. Òýãýýä óéë÷èõëàà.
- Þóíäàà óéëäàã áàñãàí áý ÷è? Ààâ ÷èíü ìýäýýä ë õýëæ áàéíà ãýæ
áîä. Òýð Ñîíðîâ äàðãûí õîéíîîñ
ãàíöààðàà ã¿éãýýä î÷èõîä áýëýí áèø ¿¿ ÷è! ãýæ ýýæ íü õàæóóíààñ
äîíãîäîâ. Öýâýëìàà äîòðîî èíýýä
àëäàâ÷ ãàäíàà ýõýð òàòëàà.
85

Ãèëáýðèéí ìàéäàðò ¿íýíýýñýý íàìàí÷ëàí "Áóðõàí ìèíü íàìàéã õàéðòàé õ¿íä
ìèíü ò¿ðãýõýí õ¿ðãýæ
ºãºº÷! Òýð ñàéõàí õ¿íä ìèíü íàìàéã áîäîãäóóëæ ºãºº÷. Í¿ãýëò ýì áè òýð
õ¿íèéíõýý ÿíàã õàëóóí áèåèéã
ýëãýíäýý òýâýðëýý ãýæ ç¿¿äýëíýì. ªðøºº íàìàéã áóðõàí ìèíü. Õàéðòàä ìèíü
áóøóóõàí õ¿ðãýýä ºãºº÷"
õýìýýí ìºðãºñºí ñºí. Òýðíèé ë à÷ èðýâ. ßíäàã ìýòýñò ýýðýãäýæ, ¿íýõýýð ë
¿íýýíèé äýëýí äîîãóóð
ìºëõ¿¿ëñýí íýãýí ÿíçûí óéòãàðò àìüäðàëä íü èéíõ¿¿ èä øèäýýð ìýò ãýíýòèéí
ýðãýëò ãàðíà ãýäýã
óíýõýýð ë áóðõàí õàðñíààñ çàéëàõã¿é. Õýä õîíîãèéí äàðàà Öýâýã àõ íü
õàðüæ èðýõäýý õîðøîî
õóäàëäààíûõàà õýðãýýð õýäèéí Óëààíáààòàð õ¿ðýýä Ñîíðîâ äàðãààñ
áýëýãòýé çàõèäàëòàé èðñýí íü á¿ð ÷
ãàéõàìøèã. Ýíä ç¿¿äýíä îðæ áàéõàä òýíä õ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéõûí ó÷èð
¸ñòîé ë ÿâãàí øóâóóõàéä õàëèí
ä¿¿ëýõ æèã¿¿ð óðãóóëñàíòàé àäèë. Òèéíõ¿¿ Äàìäèí áààâàé íýãýíò
øèéäñýíýýñ õîéø òàâèëã¿é õîäîîã
òýðãýíäýý õîñ ìîðü õºëëºæ çàìûí õîëñ, áýëãèéí áóëãà ñóóñàð, çýýð
ãºðººñõîí òîíøèõ áóó ñóì öºìèéã
áàçààæ àâààä áóöàõäàà õàíü áîëãîõîîð Áóä, Áàçàð õî¸ð õºâó¿íýý
äàãóóëààä çóíû äóíä ñàðûí õóó÷äààð
ñàéí ãàðèãò ñàí òàâèóëæ. ñýðæèì îðã¿¿ëæ áàéãààä ìîðäëîî. Èíãýõäýý õîò
õîðîî óðóó ÿâàõ ãýæ áàéãààãàà
òàñ íóó ãýæ óðüäààð çàõèðñàí òóë àéë ñààõàëòûíõàí íü èéíõ¿¿ ãýíýò
ñ¿ð áàðàà èõòýéãýýð õîëûí çàìä
ãàðàõàä ýëäâýýð òààìàãëàí õîöðîâ. Öýâýëìàà ¿åèéí õ¿¿õí¿¿äòýéãýý
óéëàëäàí èíýýëäýí ñàëàõààð áàéâ÷
äààí èõ óäàëã¿é õîòûí òîì äàðãûí ýõíýð áîë÷èõîîä òºðõºì人 àéë÷ëàõàä íü
ÿìàð ÿíçûí ñîíèí ñàéõàí
þì áîëîõûã òºñººëºí áîäîæ, ýöãèéí õýëñýí ¸ñîîð àì õàìõèí ìîðäëîî. Õàðèí
äàääûã õàðàã÷ ìýò ñîðãîã
ñýæèã÷ ßíäàã ºíººõ ìàëãàéã¿é ̺íõèéí áîîæ ¿õñýí õýðãèéã íýã òèéø
86

áîëãîõîîð àéìàã îðîîä ýçã¿é
áàéñàí íü ÿàìàé áîëîâ. Íàð áîðîî ýýëæèëñýí èä çóíû äýëãýð ºäð¿¿äýä
Äàìäèí áààâàé Îíîí, Õóðõûí
ãîëóóäûã ºãñºí àéëòàé ìàòãàé ãàçàð õîíîã òààðóóëàí ÿàðàëã¿éõýí àÿëàâ.
Íýãýíò ãýðýýñ õîâõîðñîí õîéíî
þóíäàà ÷ ÿàðàõ áèëýý. Òýãýýä ÷ õîò îðîõ ýíý çàìä Ëàìûí õ¿ðýý, Áýðýýâýí
íîìóí õàíû õ¿ðýý, áàðóóí
òèéøýý Òóóëûí õºãøèí õ¿ðýý ãýýä õàëõàä íýðòýé ºðãºë ìºðãºëèéí ãàçàð
òààðíà. Òýð á¿õýíä ò¿ð ÷ ãýñýí
ñààòàæ áóÿí õèéõ, õ¿¿õä¿¿äýä îëíû õºëòýé ãàçðûã ¿ç¿¿ëýõ, ìîðüäîî
àìðààõ. õ¿íòýé òàíèëöàõ çýðãýýñ
þóïäàà òàòãàëçàõ áèëýý. Èíãýýä ñàéõàí øàâõàðñàí áºãººä çààí øèã òîì
áèåòýé õîñ õºõ ìîðüòîé, õîäîîã
òýðãýí äýýðýý íàðíààñ õàòõëàõ á¿õýýãòýé, òýðýã òîíîã öààíàà íýã òîõèòîé,
áóðèàä ºâãºí õî¸ð òýðñõýí
áàíäè, íýã õººðõºí õ¿¿õíýý ÷èðýýä ºðãºë ìºðãºë õèéõýýð íèéñëýë õ¿ðýý
îðæ ÿâààä çàìûí õàëõ àéëóóä
ñàéøààí õîíîî÷ ñààòàà÷ ãýõ íü öººíã¿é. Åð íü òýä áóðèàäóóäûã á¿ä¿¿í
õàäóóí, óóëãàð ä¿¿ëãýð, òýíýã
ìàíãàð ãýõ ìýòýýð áÿöõàí øîãëîõ áîëîâ÷ áàñ ÷ ìîä òºìðèéí äàðõöóóë, àðüñ
øèðíèé óðöóóë, àí÷èí
ãºðºº÷èí îëîíòîé ãýõ òóë òàíèëöàõàä ãýìã¿é ãýæ ¿çäýã. Òýãýýä ÷
÷èíãýëýãòýé òýðýã á¿ä¿¿í øàðààð,
õóñàí óóðãà ýð õîíèîð àâñíûãàà ñàéí íàéìàà õèéñýíä òîîöíî. Îíîí, Õóðõûí
õàëõ÷óóë ìàëòàé áýëòýé
ó÷èð àÿí÷èí æèí÷èíã õàæèãëàæ òýýðøýýõ çàíã¿é. Òýãýýä ÷ íàð íîãîî
òàòñàí çóíû äýëãýð öàã ñàíæ. Åð
þóãàà õèéæ ãýðòýý á¿ãýí ñóóäàã áàéæ âý ãýìýýð. Öýâýëìàà àÿíû íàð
ñàëõèíä õºðñæèí áîðëîîä çàìä
òààðàëäñàí õàëõ çàëóóñ õàðàà øèäýí, õîñ ìîðüòîé áóðèàäûí õºíãºí
òýðãýíýý çàëàðñíûã íü øîãëîí
èíýýëäýæ, áóðèàäûí àâãàé õ¿¿õí¿¿ä èíãýæ öýë çàëóóãààñàà ìîäîí
òýðãýíäýý çàâèëñààð áàéãààä á¿ä¿¿í
87

áºãñòýé áîëäîã áàéíà ø¿¿, ýíý òýðýý ãýëöýí öàäèãã¿é çàðèìóóä íü òýðýã
òîíîãîî çàð÷èõ ãýæ ºâãºíèéã
öóõàëäóóëàí åð õºãæèëòýéõýí ÿâëàà. Áàçàð Áóä õî¸ðûí õóâüä áîë ýíý
àÿëàë ¸ñòîé ë åðòºíöèéã íýýñýí
ÿâäà÷ áîëîõ íü àðãàã¿é. Òóãàëûí áýë÷ýýðýýñ ãàð÷ ¿çýýã¿é õ¿¿õä¿¿äýä
òýíãýðèéí õàÿà ýöýñ òºãñãºëã¿é
ºðãºæèí òýëýýä äàâààíû öààíà äàâàà, ãîëûí öààíà ãîë, òà÷ûí öààíà òàë
òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæëýí áàéãàëü
äýëõèé, àéë àìüòàí ä¿ð çóðàã ò¿ìýíòýý ñîëèãäîõ íü ãàéõàëòàé ñîíèõîí.
Ãàçàð äýëõèé ÿìàðõàí óóæèì
áèëýý. Áóðèàäûí íóòãààñ õàëõûí íóòàã íýã ë ººð ä¿ð çóðàããàé þìñàíæ.
¯õýð ãîëäóó áýë÷äýã äàâ÷óóõàí
õºíäèé äýíæ ãàçàð, õîíü àäóó ãîëäóó áýë÷ñýí óóæèì òàÿààð ñîëèãäîíî.
Õàëõ÷óóë áóðèàä øèã íýã ãàçàð
òàâ àðâàí àéë Ẻãíºðºí í¿ñýð èõ õàøàà õîðîî, áàéøèí ñàâ
øàâààðàëäóóëñàí þìã¿é ñàëõèíä íýýëòòýé
ñýðãýëýí ãàçàð ýñãèé ãýðýý áàðüæ õî¸ð ãóðâààñ èë¿¿ã¿é àéë áóóãààä
õîíü ìàë íü ãàäààãàà çàäãàé
õîòîëñîí áàéíà. Òóãà÷ íàðøèõààñ õàìãààëñàí ºìãºðõºí õààìàã ñàðàâ÷íààñ ººð
õàøàà õîðîî ÷ áàéõã¿é.
Òýð àéëóóä ãàäíàà ÷èíãýëýãòýé õýäýí òýðýã óãñàðñàí áóþó áàðàà
òóðóóõíàà õóðààæ õó÷ñàí õàðàãäàíà.
Òýìýýí òýðýã íü òºìºð뺺ã¿é òîì äóãóéòàé, ¿õýð òýðýã íü ãýæ õºãèéí þì
áàéëàà. Ãîëòîéãîî ýðãýäýã
íàë÷ãàð 캺ðòýé, ãîíãèíîí ÷àõðàõ íü ÷èõýíä òýýðòýé òýð áîëõè òýðýãíèé
õàæóóä ìàíü ìýòèéí õîäîîã
òýðýã áîë øèëýí ïîðò ë ãýñýí ¿ã. Àäóó÷èí ýð óðò õóñàí óóðãà
ñóíàëçóóëàí äàâõèæ èðýýä àäóóí ñ¿ðãèéí
äóíäóóð õàãà ç¿ñýí îðæ ºíººõ óóðãàà íýãýíòýý ãÿëñõèéëãýí äàÿëàí
øèäýíã¿¿ò àëü íýã ìîðèíû õ¿ç¿¿íä
ñóðàí õóéâûã íü ÿâ öàâ îðóóëààä õàíàðòàë òàòàõ íü áàõäàëòàé. Åð íü
õàëõûí òàë íóòàã íîãîîí äýíæ äýýð
áºìáèéõ öàãààí ãýð, óóðãà ñóíàëçóóëàí äàâõèõ ìîðüòîí õî¸ðîîð ë ä¿¿ðýí
88

ãýëòýé.
Áàçàð Áóä õî¸ðò õýýðèéí àÿí ¿íýõýýð ë ãýíýò îëäñîí ýðõ æàðãà÷ ìýò.
Óäààí ñóóäà÷ä çàòõóó õ¿ðâýë
òýðýãíýýñýý áóóãààä õººöºëäºí íààäíà. Õîíîãëîõ ãàçðàà ìàéõàí ñàâàà
áóóëãàõ, óñàíä ÿâàõ, àðãà÷ õîðãîë
ò¿¿õäýý îðñîëäîí óðàòäàíà. Öýâýëìàà õýýòýéõýí ÷ ºíãºòýé äýýðýý îíãî
îð÷èõñîí "áààâàéí áàñãàí
áàÿðòàé" ãýæ äóóíä ãàðäàã øèã ä¿¿ðýí ìèøýýëòýé öàðàéëñàí, áóøóóõàí
õîò õ¿ð÷ ìºðººäºëò õ¿íèéõýý
öàðàéã õàðàõ þìñàí ãýõýýñ ñýòãýë ÿàðàõ íü æèãòýéõýí. Ãýâ÷ õîò
õ¿ðòýë òàâàí çóóãààä ìîä ãàçàð òóí ÷ áºõ
ñóóäàëä ÿàðàëã¿é, ààâûí ýðõýíä õîñ áîðûí æèãäõýí øîãøîîíä ãàçàð õîðîîæ
ÿäàí ÿâàõààñ áèø
òýðýãíèéõýý óðä ãàðààä ã¿éëòýé áèø.
Ãóðàâ õîíîã àÿëààä çàìûíõàà òýã äóíä áóþó Õýíòèéí Öýíõýðèéí ãîëûí ýõ
Áîð õóðõûí äàâààíä äîõæýý.
Õóðõûí ãîëûã òóæ ºãññººð ýíý äàâààíä õ¿ðíý. Òýð äàâààã äàâæ àâáà÷
óðóóäàí äààí èõ óäà÷ã¿é
Õýðëýíãèéí õºíäèéä îðîõ àæ. Õóðõûí ãîëûí ýõýí òèéø òýð õàâèéí àéëóóäûí
ºâºë溺íèé íóòàã çóíû
ýðèíä ýë õóëüõàí áàéëàà. Äàâààã ºã뺺íèé ñýð¿¿íä äàâàõààð õîíîã
òààðóó.òæ îðîé íàð äýýõýí áàéõàä
áóðãàñò íàðèéõàí ãîëûí õºâººíä áóóâ. Áóóæ áàéõàä íü áàðóóíààñ
ãóâðóóòñàí ãóðâàí ìóó òýìýýòýé
ÿäóóõàí í¿¿äýë ºíãºðñíººñ ººð õ¿í àìüòàí ¿çýãäñýíã¿é. Òýðòýý ç¿¿í í¿öãýí
óóëûí àð øèëä ãàíö õî¸ð
ãýð õàðàãäàíà. Äàìäèí áààâàé õ¿¿õä¿¿äýý áóóëãàæ îðõèîä ìàéõíàà øààæ,
óñ ò¿ëýýãýý áýëäýõ õîîðîíä íü
îéðõè óóëûí ìîäíû çàõ ðóó áóóãàà ¿¿ðýí î÷òîë òýíäýýñ õîëã¿éõýí ã¿í
æàëãàíû ýõýíä õýäýí áîð ãºðººñ
íàðàíä ãàð÷ èðýýä óñàíä äºõºõ ÷èãòýé ÿâæ áàéâ. ªâãºí ÷ æàëãûã ºãñºí
ãýòýæ î÷îîä íýã áàãàõàí ãóð
óíàãàæ îðõèâ. Øèíý ìàõòàé áîëîõ íü òýð. պ人 õýýðò ÷ ãýñýí õàëõûí
89

áóÿí áàðàãäàõ áèø. Çýýð ãºðººñ
ýñ ãýõýä òàðãàí áóðõè òàëààð ä¿¿ðýí. Áóðèàä íàðò ãºðººñíèé ìàõ ¸ñòîé
õóæèð áèëýý. Ìàõûã íü çàäãàé
ãàëä øîðëîí øàðààä 纺õèéòýé õîëüæ èäýõýä õýëýý õàçìààð. Ààâ íü àíòàé
èðñýíä õ¿¿õä¿¿ä Ẻí áàÿð
õººð áîëæ èõ ò¿¿äýã ºðä뺺, Ò¿¿äãýý òîéðîí ñóóæ ãºðººñíèéõºî ººõã¿é
õàð ìàõûã áóðãàñàí øîðîíä
øîðëîí øàðæ 纺õèé ò¿ðõýí öàäòàë èäýýä ºã뺺 íàð áèò¿¿ä áîñîæ äàâàà
äàâàõààð óíòàöãààâ.
Äàìäèí áààâàéí íîéð õ¿ðñýíã¿é. Åð ñ¿¿ëèéí íýã õî¸ð æèëä õýçýýíèé
ñýðãýã íîéð íü õàñàãäààä
ÿëàíãóÿà øºíèéí óðòàä áîë æààõàí çîâîîõ áîëæ. Çóíû øºíèéí áîãèíîä ÷ ÿàõ
âý ýíý òýðèéã áîäîí
õýâòýæ øºíº õàãàñëààä óíòàõàä íàðíààð òýíõýý á¿ðýí, óõààí ñýðãýëýí
áîñíî. Íàñ æàðòàé àéë áóóñàí õ¿í
þóãàà ÷ õèéæ óíòààõàé õýâýýð ÿâàõ áèëýý. Òèéí áîäëûí íýã øºíº ë
ºíãºð÷ áàéíà. Ç¿¿äíèé øºíº áîäëûí
øºíº áîëîí õóâèðäàã àæ. "Öýâýëìààã Ñîíðîâò îðõèîä ÿàðàëã¿éõýí íààøàà
ãàðíà äàà. Õîòûí
áóðèàäóóäòàé õîëáîî ñ¿ëáýýòýé áîëáîë ñàéí. Òýð æèë òàíèëöñàí Àìóðîâ
Öýâýýí, áàðãàæèí Ìóõààí.
øàðàéä Ãîìáî ãýýä èõ ãàðòàíãóóä îäîî á¿ð ÷ áàÿí òàðãàí áîëîî áàéõ.
Ìàíàéõ îäîî îëîí ¿íýýòýé ºðºì
òîñîî õèéõ ãàçàðã¿é áîëæ áàéíà. Õîò ðóó ºðºì òîñîî ÷èðýõ, õÿòàä
ÿðãà÷èíãóóäàä øàõìàë øàð õóäàëäàõ
ãýýä óõààí çàðâàë, õîðøîî íºõºä ñàéíòàé áîëáîë îëçûí õàðãóé ÷ çóðãàõàí
ë áàéíà äàà. Òýãýýä ýíý
Öýâýëìàà äýýã¿¿ð ñóóäàëòàé õ¿íèé ýõíýð áîë÷èõâîë Äàìäèíãèéíõíû õýðýã
çîðèã øóëóóäààä ÿâ÷èõíà.
Õàëõ áóðèàä óðàã áàðèëäàõ ãýã÷ ìààíü õîâðûí ÿâäàë. Íààíàäààä
õàæèãëàæ õàéðàõ ç¿ðõòýí ¿ã¿é
áîëîõ. Ìºíººõ ìóóõàé ßíäàã ÷ õîíøîîðîî öîõèóëíà. Ìàíàé ýíý ºëºã÷íèé
øàðâàëçóóð çàí õîâ æèâò
90

õàâ÷óóëàãäàõ øàëòàã áîëíî áèø ¿¿! Ìóóõàé çîëèãíóóä ÷èíü æîðîî ìîðîîãèé
íü õ¿ðòýë ÿðüæ áàéíà
ãýý÷. Ò¿é ÷îðò! Õààíààñ èéì ãî¸ öýâýð øóëìàñ áèäíýýñ ãàðñàí þì.
Öýâýðõýí áàñãàä øàðâàãàíóóð áàéäàã
¸ñîîðîî. Òýãæ áàéãààä òýð Ìóóõàé ßíäàãèéí àìàíä îðîî ë øóëàì ÷èíü.
Ñîíðîâòîé òàíèëöñàí íü àç
áîëîî. ¨ñòîé áóðõàí òýðíèéã èëãýýëýý. Ìàíàé ýíý ãî¸õîí øóëìàñ ò¿¿íä òýíöýõ
õàíü áîëîîñîé ë áèëýý.
Áóðõíàà áóðñàéæ áàéãàà öºâ¿¿í öàãò òºðñºí àìüòàñ áèä ýâýðòýí
ñ¿¿ëòýíä íààëäàõ ë àðãàà áîäîõ íü çºâ.
Íààíàäààä àìèíä ýýëòýé, öààíàà îëç îìîãòîé. ̺𺺠ñàéí õàðæ ÿâàõ öàã.
Õàëõûí áóÿíûã øèíãýýõ ë
þìñàí... Èéí áîäîæ õýâòòýë áºãë¿¿ õîëûí ä¿íãýíýõ ÷èìýý äýðýýð íü äàìæèí
ñîíñîãäîâ. "Ãàçàð äóóãàð÷
áàéíà óó ýíý ÷èíü?" ãýæ ãàéõààä ÷èõ òàâüòàë äàâààíû öààíà þì óó
ýñâýë äîîä ãîëûí õºíäèé㺺ð
÷èé÷ààí ÿâæ áàéõ áîëîëòîé. 'Òºìºð ìàøèíû ò¿åðýýíä òèâ íü ÷ ýðãýñýí
øèíãè áàéíà..." Áóðèàäóóä èíãýæ
äóóëíà. Åð þóíäàà ýëäâèéí ãóíèã ãàñëàíòàé äóó çîõèîæ äóóëäàã áèëýý?
Íàéð õóðèìàíä àâãàé õ¿¿õí¿¿ä
òýð ãóíèãò äóóãàà äóóëàëäààä ë í¿äýý á¿ëöèéòýë óéëàëäàíà. Ìóó ¸ð
õàðñàí íü òýð áàéëã¿é. Äàìäèí
áààâàé ýíý ìýòèéã áîäîí ÷àãíààðõñààð íîéðñëîî. Òèéí ºã뺺 íàð áèò¿¿íýýð
õ¿¿õä¿¿äýý ñýðýýæ õàëóóí
íóðìàíä áóëæ îðõèñîí òîãîîòîé öàéãàà óóöãààãààä Õóðõûí äàâàà ººä
ìàöëàà. Íàð öóõóéõûí àëäàä
äàâààíû îðîéä äºõîæ èðòýë ãàéõàòãàé þì õàðàãäàõ íü òýð. Äàâààíû îðîéí
îâîîíû äýðãýä òîì õàð
÷èé÷ààí ò¿¿íèé õàæóóä áèò¿¿ öàãààí õóâöàñ ºìññºí õýäýí õ¿í çàðèì íü
áóó áàðüæ çàðèì íü óëààí
äàðöàã áàðüæýý.
- Áóö ãýæ äîõèæ áàéíà ë!
- Áóóãàà ÷èãë¿¿ëæ áàéíà áèù ¿¿!
91

- Þóí ãýã÷ âý, áóðõàí ìèíü!
- Çîãñ, áóö ãýæ äîõèæ áàéíà!
Ìàíü õýä ñàíäðàí çîãñîöãîîëîî. Ìîðüä íü ¿ðãýí öîâõ÷èõîä ààâ îõèí õî¸ð
ìîðüäûíõîî õàçààðûí
õàöðààñ çóóð÷ àðàé ÷¿¿ òîãòîîâ. Áàçàð Áóä õî¸ð àéõ áîëèõîî ìýäýõã¿é
àíãàéëäàâ. Òýãòýë ìºíîºõ öàãààí
õóâöàñòíû íýã íü óëààí äàðöãààðàà çàø-àí äîõèñîîð äîõºæ èðýýä,
- Áóöààä! Áóöààðàé! ãýæ õàøãèðàâ.
- Òàíóóñ õààíà õîíîñîí áý?
- Äîîä ãîëä õîíîñîí.
- Áóö, áóö! Òýíäýý î÷èæ áóóöãàà. Èéøýý çàì õààñàí. Öààíààñ ÷èíü
áàñ õààñàí.
- Þóí ãýý÷ áîëîî þì?
- Òàõàë! Òàðâàãàíû òàõàë ãàðñàí! Äóóëàâ óó? òàõàë!
- Åý áóðõàí ºðøºº! ßìàð çàÿàã¿é þì! Òýãýýä áèä ÿàõ çîí ãýý÷ âý?
- Áóóñàí ãàçðàà î÷îîä õ¿ëýý! Õààøàà ÷ õºäºëæ áîëîõã¿é. Õºäºëâºë
áóóäíà! Ìýäýâ ¿¿?
- Áóðõàí ç¿ã îðîéäîî! ßìàð çàÿàã¿é çîí âý áèä! ãýæ Äàìäèí áààâàé
óéëàí àëäààä àðãà áóþó ìîðüäîî
ýðã¿¿ëæ äàâààã óðóóäàâ. ¨ñòîé ë ìóó ¸ðûí ÿâäàë áîëæ. Ìàíü õýä ºíººõ
õîíîãëîñîí ãàçðàà èðæ áóóöãààí
ìàéõíàà øààæ, ìîðüäîî àðãàìæààä ÿàõ ó÷ðàà ìýäýõã¿é Íàð äýýð ãàðòàë
õºäëºëã¿é ñóóöãààëàà. Áàðóóí
ç¿¿í îðîé õàðàãäñàí òýðòýý óðä àðûí àéëûí îéðîëöîî á¿¿äãýð íîãîîí
á¿õýýãòýé ÷èé÷ààí èðæ çîãñîîä
öàãààí õóâöàñòàí ãàð÷ òýð àéë óðóó îðöãîîâ áîëîëòîé.
- Õàæóóõàíä ìààíü òàõàë ãàðñàí þì áèø áàéãàà äàà? Òýãâýë áèä
ÿàíàà! ãýæ Öýâýëìàà õîîëîé
÷è÷ð¿¿ëýâ. Äàìäèí áààâàé ìàéõíûõàà ¿¿äýíä í¿öãýí öýðäãýð öýýæýý èë
ãàðãàí, ìºð íü íàðàíä îíãîæ
öàéñàí õºõ îäîí÷óó òýðëýãýý õýäýð÷ äàäñàí çàíãààðàà ãàëã¿é ãààíñàà
çóóí áîäîë áîëæ ñóóñíàà,
- Õàð í¿ãýë, àðâàí õàð í¿ãýë ø¿ãýëñýí áîë òàðâàãàí òàõàë õ¿ð÷ ¿õäýã
92

ìààíü áîëîî áèç. Í¿ãýëò õàð ýì
÷èíèé ëàé ëàí÷èã ýíý áàãà÷óóëä ãàé áîëîâ ãýæ îõèíäîî í¿íæèãã¿é
óöààðëàâ. Èíãýíý ãýæ ñàíààã¿é
Öýâýëìàà äýìèé ë àíãàëçñàíàà í¿äýýðýý óñ ã¿éëãýí,
- Ààâàà òà ÿàâ àà? Áè ÿìàð ãýìòýé þì áý? ãýæ óéëàãíàõàä,
- ×èíèé ë òºëºº ÿâæ áàéãààä ýíý. Íýýðýý ÿìàð óðàãøã¿é þì ãýý÷ âý!
ãýýä àðàé ÷ õýòð¿¿ë÷èõëýý ãýñýí
ÿíçòàé äóóãàðààä í¿¿ðíèéõýý áàðãàðûã àâ÷ õàÿõ ãýñýí øèã àëãààðàà
ìàãíàéãààñ ýð¿¿ õ¿ðòýë íýã
øóäðààä,
- Àðàé ÷ äýý. Àðàé òíéì àçã¿é þì õàà áàéõàâ äýý, äààí÷ ãýâ.
Áàçàð Áóä õî¸ð õàðèí ÷ ñîíèí ÿâäàë òîõèîëäñîí ìýò èéø òèéø ºëºëçºí,
õààíààñ þó ãàð÷ èðýõ áîë ãýæ
òýñýæ ÿäàõ íü ç¿é.
- Íýýðýý ìóó ¸ð ¸ðëîîä áàéíà. Ãèëáýðèéí ìàéäàðò î÷èõîä ìàëãàéã¿é ̺íõ
áîîæ ¿õñýíòýé òààðäàã. Ýíý
Õóðõûí äàâààíä òàðâàãàíû òàõàëòàé òààðäàã.
- Ààâ ìèíü áèä îäîî ÿàõ âý? Áóöààä ÿâáàë áîëîõã¿é þì óó?
- Ìàíãàä äîêòîðóóä òàõàë õ¿ðñýí àéëûã àìüäààð íü øàòààæ îðõèäîã þì
ãýæ Áàòûí Äàðàìæàâ àõ ÿðüæ
áàéñààí ãýæ ìàíü Áóä òýñýëã¿é ÿðèàíä îðîëöîâ.
-Òýãâýë áèä äºðºâ ìàíãàäóóäàä àìüäààðàà øàòààëãàõ ë áîëæ äýý.
- Òýð òàõàë ÷èíü òýãýýä ñàòõèàð õ¿ðäýã þì óó? ãýæ Áàçàð àñóóâ.
- Õýí ìýäòýý çîëèã ãýæ, ìàíàé áóðèàäàä ÿìàð òàõàë ãàð÷ áàéñàí áèø.
Ýíý ìîíãîë÷óóä ë øîðîîí ò¿ìýí
òàðâàãàà òîíøèæ ÿâààä òàõëûã íü àâ÷èõäàã þì ãýý.
-Òàðõèà õàãà áóóäóóëàõ ãýý þó ÷è?
- úðººñíèé ìàõ èäýýä áàéõàä àþóëã¿é þì áèç.
-Òèéì äýý. Õàíãàéí ãºðººñ óÿàòàé áàéõ þì ÷èíü. Áè àòààä áàéäàã òà
ãóðàâ èäýýä áàéäàã õýðýã. Ìàíü õýä
èéíõ¿¿ äýìèé íýã õ¿¿ðíýæ ñóóòàë ç¿¿í òàëûí ã¿äãýð äýýð ìîðüòîé õ¿í
ãàð÷ èðýýä äàëëàæ áàéíà.
Äàìäèí áààâàé íýã áîðûãîî çàâäëààä òèéøýý äºõ뺺. ÿäãýðèéí íààíààñ
93

º÷èãäðèéí ÿäóóõàí í¿¿äýë
¿çýãäýâ. Ìîðüòîé ýð
-Òàíàéõ õààíààñ õàà õ¿ð÷ ÿâàà àÿí÷èí áý?
- Äàäàëààñ Óëààíáààòàð õ¿ð÷ ÿâíà
-Òýð óðäàõ àéëä õ¿í òàõëààð ºâäºæ ãýíýý!
- Ýý áóðõàí! Áèä îäîî ÿàäàã áèëýý!
- Äîëîî õîíîãèéí õàðàíòèí òîãòîîñîí. Äóóëàâ óó? Äîëîî õîíîã òà íàð ýíäýýñýý
õºäºëæ áîëîõã¿é. Ýíý
èðæ ÿâàà í¿¿äýëòýé íèéëýýä ñóóæ áàé. Ìàðãààø ãóðèë áóäàà àâ÷èð÷
ýíä îðõèíî. Õýí íýã ÷èíü ºâäºæ
õàëóóðâàë ìàéõàí äýýðýý öàãààí òóã áîñãîîðîé. Äóóëàâ óó? ãýæ
õàøõèðàõàä, Äàìäèí áààâàé,
- Äóóëàà, äóóëàà. Áóðõàí ç¿ã îðîéäîî! ãýõýýñ ººð õýëýõ ¿ã áàéñàíãóé.
Èíãýýä ò¿ãø¿¿ðòýé ÷ ãýëòýé þó
óéìðààíòàé ÷ ãýëòýé þó íýã ë ÿíçûí ºäð¿¿ä ýõëýâ. ªíººõ ãóðâàí òýìýýò
ÿäóó í¿¿äýë áîë Õýðëýíãèéí
պ人 àðàëä ñóóäàã ñàäàíäàà àéë÷ëààä áóöàæ ÿâàà ýã÷ ä¿¿ õî¸ð
õ¿¿õýí, ýã÷èéíõ íü õ¿¿ áîëîõ õîðèîä
íàñíû õàðõ¿¿, ä¿¿ãèéí íü òàâàí íàñòàé õ¿¿ äºðâ¿¿ë àæ. Ýã÷ õ¿¿õýí íü
îëîí æèëèéí ºìíº Îíîíãèéí íýã
àéëûí áýð áîëæ î÷îîä íºõ𺺠¿õ¿¿ëæ õîæèì íü ëàìûí õ¿ðýýíèé íýã ÿäóó
èðãýí õÿòàäòàé ñóóñàí, ä¿¿ íü
ýã÷èéíõýý àðààñ î÷èæ ìºí íóòãèéí íýã õàð õ¿¿òýé ñóóãààä ýð íºõðºº
öýðýãò ÿâóóëñàí. Öàðàé ìóóòàé ÷
ñàéõàí ñýòãýëòýé òàíèõã¿é áóðèàä íàð ÷ ýâèé õººðõèé, òàõëûí ñóðàã ÷
ýâèé õººðõèé áîëñîí èéì ë õî¸ð
áàéâ.
ªíººõ õàðàíòèí òàâèã÷ îðîñ ìîíãîë ýì÷ öýðýã, äîòîîä ÿàìíûõàí õýäýí ºäºð
÷èé÷ààí, ìàøèíàà
í¿ðãýë¿¿ëýí äàâõèëäàæ õýçýý ë ºíººõ óðä àðûí àéëûíõàí õàð óòàà
áààãèæ àìüäààðàà øàòààãäàõ áîë ãýæ
õ¿ëýýâ÷ òèéì àéìøèãòàé þì áîëîîã¿é ë áàéâ. Õàðàíòèíû àëáàíûõàí ìàíü
õýäýä ¿íýõýýð áààõàí ãóðèë
94

áóäàà òàâüæ îðõèîä õîëîîñ "ºâäºæ õàëóóðñàí õ¿í áàéíà óó?" ãýæ àñóóí
"áàéõã¿é" ãýõýýð ÿâààä ºãíº.
Öàðàé ìóóòàé ìºðòºº ÿàñàí ÷ ãî¸ íýðòýé þì ãýìýýð ýã÷ ä¿¿ Íàâ÷àà,
Öýöýãýý õî¸ð Öýâýëìààòàé ýöýñ
òºãñãºëã¿é ÿðèà äýëãýæ ýâèé õººðõèé㺺 ò¿ìýíòýý äàâòàí, õîðèîä íàñòàé
÷ òîãëîîìíîîñîî ãàðààã¿é
á¿ä¿¿í äóóãààð ÿðüæ íàðèéí äóóãààð èíýýäýã Àðàéñàí íýðò õàðõ¿¿
Áàçàð, Áóä æààë õ¿¿ Æàìúÿíãàðàâûã
ýðõë¿¿ëýí íààäàöãààíà. Ýã÷ ä¿¿ õî¸ð õ¿¿õä¿¿äýý ýíõðèéëæ ýðõë¿¿ëýõ
ãýäýã æèãòýéõýí. ßìàð õóâèëãààí
áîãäñûã òºð¿¿ëñýí áèø äýý ãýìýýð. Àðàéñàí ãýæ ìîíãîë õÿòàä íü
ìýäýãäýõã¿é íýðòýé õ¿¿ òýíýã ìàíãóó
ãýõýýð áèø ãýëýý ÷ óõààíòàé ãýõýýð òèéìõýí. Õàðèí Öýöãýýãèéí õ¿¿
Æàìúÿíãàðàâ õà÷èí õººðõºí
õ¿¿õýä. Ò¿¿íèéã õàðñàí õýí ÷ ãýñýí ýöýã íü ëàâ ÿíçûí öàðàéëàã ýð
áàéõ íü äýý ãýìýýð. Õàð öàðàéò ýýæýýñ
òºðñºí ãýõýä ¸ñòîé ë õàñûí öàãààí öàðàéòàé, õ¿¿õäèéí áóñ ÿìàð íýã
óéòãàðëàë áóþó óõààí ñàíààøðàëûí
ãýðýë ãèéñýí ìýëòãýðõýí õàð í¿äòýé. Íÿëõûí ñýâëýã ãýõýä èòãýìã¿é
òîðãîìñîã õîíãîð ¿ñòýé, åð áóñûí
õóðö õýëòýé òýãýýä òàâõàí íàñòàé ìºðòºº çàðèìäàà öî÷ìîîð òîì õ¿íèé ¿ã
õýë÷èõíý. Òýð Öýâýëìààä íýã ë
òàëã¿é áàéõ íü æèãòýé. Õýðèéí õ¿¿õýä áèø¿¿ðõäýã Äàìäèí áààâàéí
ãààíñûã áóëààãààä ºâºðòºë÷èõ
ìºðòºº Öýâýëìààãèéí ýðõë¿¿ëýõ ãýõýýð "×àì øèã õººðõºí õ¿¿õýíä áè
äóðã¿é" ãý÷èõýýä çóãòààõ íü
ãîìäìîîð àæ. Ýýæ íü, ýâèé õººðõèéíõýý õàæóóãààð ñàíàà çîâíèí Öýâýëìààä
áÿöõàí ÷ ýýíýãø¿¿ëýõ ãýýä
áàðñàíã¿é. Àðàéñàí. Áàçàð, Áóä ãóðâûã Æàìúÿíãàðàâ ýýëæëýí óíàæ
"òýìýý òóéëóóëàí" íààäíà. Äàìäèí
áààâàé õ¿¿õäýä òèéì 纺ëºí õ¿í áèø áîëîâ÷ ãààíñàà áóëààëãà÷èõààä "Ýíý
÷èíü íýã ë æèãòýé õ¿¿õýä äýý.
Òîìîðõîîðîî áóðõàí ÷ áóã ÷ áîëæ ÷àäàõ ë øîëäîîí ÷àìàéã!" ãýæ ºõººðäºíº.
95

Òèéíõ¿¿ áààâàé ìºíººõ
óÿàòàé áîð ãºðººñíººñ äàõèí íýãèéã òîíøèæ ¸ñòîé ë òàõëûí õàæóóãààð
íàéð ãýã÷ýýð òýíäýý ë íèæãýðõýí
áàéëàà. Ãóðàâ õîíîã ºíãºðºâ. Òàâ õîíîã ºíãºðºâ. ªã뺺 á¿ðä óðä àðûí
àéëûã àæâàë öàãààí ºìñãºëòýé
õ¿ì¿¿ñ ìàøèí ãýðèéí õîîðîíä õààÿà õîëõèõîîñ ººð ñ¿ðòýé ñýæèãòýé þì
áîëñîíã¿é. Çóðãàà äàõü ºäðèéí
ºã뺺 íàðíààð õàðàíòèíûõíû òîì õàð ÷èé÷ààí ìàíü õýä äýýð øóëóóõàí
äàâõèàä èðýõ íü òýð. Àéæ
ñàíäàðëàà. Ìîðü òýìýý ¿ðãýæ, ºíººõ õî¸ð õ¿¿õýí ýâèé õººðõèé, áóðõàí
òýíãýðýý äóóäàí áàéòàë ìàøèí
õîëõîí çîãñîæ áýðæýýíõýí á¿õýýãíýýñ íü íýã ýìýãòýé õî¸ð ýðýãòýé ãóðâàí
îðîñ, òàâ çóðãààí ìîíãîë ãàð÷
èðëýý. Òýä þóíä ÷ þì õºãæèëäºí øóóãèëäàíà. Òàõàë ãàðñàí àéëûã
øàòàà÷èõààä àðàé èíýýæ íààäàæ
ÿâàìã¿é. Äàìäèí áààâàé áàðãàð öàðàéëñàí õýâýýðýý. ßãã¿éõýí ñýæèã÷,
èõýýõýí ñ¿ñýãòýé õ¿íä àÿí çàìûí
ýíý ñààòàë ÿàæ ÷ ãýãýýí öàðàé øàãíàõ áèëýý. Òèéí áóõèìäàë ãîìäëîî
Öýâýëìààäàà ë ãàðãàæ áàéâ.
- Òà ìèíü ýý! ªëáºð÷ ¿õñýí õ¿í áàéõã¿é áèç äýý? Àÿí çàìäàà îðæ áîëíî
ø¿¿! ãýæ ìºíººõ õ¿ì¿¿ñèéí íýã
íü áàÿñãàëàíòàé õýëýâ.
- Ïàðèí çäðàñòå! Ñêàæèòå åñëè ìîæíî, ÷òî ïðîèñõîäèò íà ñâåòå? ãýæ
Äàìäèí áààâàé îðîñîîð àñóóõàä
àõëàã÷ íü áîëòîé ºíäºð òóðàíõàé áèåòýé öýë íîãîîí í¿ä, óëààí øàð ¿ñòýé
îðîñ õ¿¿õýí,
- Àà ìàíàé áóðèàä íàð óó? Òà íàðûí àç áîëîõîä òàõàë ãýñýí õóäëàà
äîõèî áàéæýý. Îäîî äóðòàé òèéøýý
ÿâöãàà ãýýä èíýýâ. Ãýòýë Äàìäèí áààâàé ãýâ ãýíýò ñàíàà ýðãý÷èõýâ.
Õýä õîíîãèéí áóõèìäàë èéìýýð
òàéëàãäàõûã õýí ìýäëýý.
- Áóä õºâ¿¿í áèä õî¸ð áóöëàà. Öýâýëìàà ÷è Áàçàðûã àâààä ýäíèé
ìàøèíä ñóóæ õîò îð. Áè ýíäýýñ áóöëàà
96

ãýýä õýñýã ä¿íñèéñíýý,
- Äàâàà äàâæ áîëîõîî áîëüñîí þì áàéíà ãýæ ã¿âòíýâ. Áàçàð Áóä õî¸ð èéì
þì áîëíî ãýæ ÿàõèí òààõ
áèëýý. Òýð õî¸ð ãàçàð øèðòýí øóóõèíàëäàõ íü ºðºâäºëòýé. Áóä òýññýíã¿é
í¿¿ðýý äàðàí ãèíãýíýõýä ààâ
íü õÿëàìõèéãýýä,
- Àðüñûã ÷èíü õóóëíà ø¿¿! ãýëýý
Öýâýëìàà ãýíýò èéíõ¿¿ ä¿¿ãýýñýý ººð äàãóóëã¿é Ñîíðîâûíä õ¿ð÷ î÷èõ
áîëñíûõîî ñàéí ìóóã ìýäýõã¿é
áàëìàãäàæ õîöðîâ. Òèéíõ¿¿ ýã÷ ä¿¿ õî¸ð Õóðõûí äàâààíû ¸ðîîëä õýä õîíîñîí
õàð áóóäëààñàà áàðàã ë
ñàëæ ÿäàí õàðàíòèíûõíû ìàøèíä ñóóæ õºäºëñíèéõºº ìàðãààø Óëààíáààòàðûí
áàðààã õàðàâ. Áîãä óóë
ãýæ íàìæàà íîãîîí îéòîé ñóíàéæ ä¿íõèéñýí ñ¿ðëýã ñàéõàí óóëûí ç¿¿í òàëä
Íàëàéõûí í¿¿ðñíèé óóðõàé
ãýã÷ ãàçàð í¿õýëæ øîðîî ÷óëóó îâîîëñîí íýã èõ íýâñãýð ñóóðèíãèéí çàõûí
ºíäºð õîã äýýð íýã çýðýã
ãóðâàí àäóó óíàãààä ãàçðààð ÷èðñýí óðò õàð õîðìîã÷òîé, òîëãîé
äýýðýýñýý ìàëãàé ãýõýä ìàëãàé áèø
àë÷óóð ãýõýä àë÷óóð áèø óðò öàãààí äààâóó óíæóóëñàí áààõàí àâãàé
õ¿¿õí¿¿ä áóæèãíàæ áàéãàà íü óëàé
òîéðñîí ÿíçûí òîì øóâóóíóóä ìýò õàðàãäñàíûã õîæèì ìýäâýë òýð óóðõàéä
èõýâ÷ëýí õàñãóóä àæèëëàäàã
áºãººä õàëóóí çóíààð àäóó èääýã, õ¿¿õí¿¿ä íü òèéì ýòãýýä ñîíèí
õóâöàñòàé þìñàíæýý. Öýâýëìàà óòàà
óíèàð òàòñàí èõ õîòûí áàðàà õàðààä "Ñîíðîâ íàìàéã õàðàíãóóòàà ÿàõ
áîëîî? Áè þóíä èðëýý ãýæ õýëýõ
âý? ßìàð òàíû ýõíýð áîëîõîîð èðëýý ãýëòýé áèø. Óðüäààð õýë õ¿ðã¿¿ëñýí
÷ þìã¿é ãýâ ãýíýò ÿâààä
î÷èõîîð ãàéõàíà äàà. Çàõèäàëä áè÷äýã øèãýý ¿íýõýýð èõ õ¿ëýýæ áàéäàã
þì áîë áàÿðëàõ ë áàéõ. Ýíý
Áàçàðûã ñóðãóóëüä îðóóëàõ ñàíààòàé èðëýý ãýíý äýý." õýìýýí áîäîæ
ÿâëàà. Áàçàð õ¿â¿¿í ÷ ÿàõ âý. Öýíõýð
97

óíèàðûí äîîð ãÿëòãàíàí ãÿëáàëçàõ ºíäºð íàì áàéøèí áàðèëãà, ãàíæèð
öàäèð, çàìààð ñ¿ëæèëäýõ ìàøèí
òýðýã òýðã¿¿òýí èõ õîòûí ýðýýí ìÿðààíä í¿ä àëä÷èõñàí ÿâëàà.
* * *

ßíäàã íàð õýâèéñýí õîéíî óóëíààñ áóóæ èðëýý. Çóíû äóíäóóð íàð áîðîî
ýýëæëýí áàéñíàà õàäëàíãèéí
öàã äîõººä èðýõýýð îäîî áîëîâ ãýñýí øèã áîðîî òàòàð÷ õýä õîíîã íàð øàòààä
õàðèí ÷ ãàçàð ãàíäàõ òèéø
õàíäæýý. Òèéí õºâ÷èéí óóëñò øèíãýí øàðãàë óíèàð òàòààä, áàëûí ¿íýðò
á¿ëýýí ñàëõè ñýâýëçýíý. ßíäàã
Öýâýëìààã ãýíýò àëäñàíààñ õîéø ãýð îðîíäîî òîãòîõîî áàéæ ìîðèî óÿàíä ñîéæ
õîíîîä ë õàð ºã뺺㿿ð
íýã òèéøýý ìîðäîõ áîëæýý. Åðººñ çàëõóóð÷, çàëõàéõã¿é áîë õýçýýä ÿìàð
íýã àÿí øàëòàã ãàðãàæ ÿäàõ
þìã¿é. ̺ðèéòýé òîãëîîì ýðã¿¿ëýã÷äýýñ ýõëýýä ýñýðã¿¿ ¿ã ÿðèà
ãàðãàã÷äûã õ¿ðòýë òàãíàí ìºðäºõ,
ç¿ãýýð õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèà õººðººã ÷àãíàõ, àëü íýã ñýæèã òààìíàëàà
áàòàòãàõûí òóëä ýëäýâ ÿðèà ºäºõ, ººø
èäýø õàÿæ ºãºõººñ ýõëýýä ÷óõàì þó ìóíäàõ àæ. ßëàíãóÿà ãýðòýý òîãòîæ
÷àäàõàà áîëüñîí ¿åäýý áóó
çýâñãýý àãñààä óóë õàäààð òýíýæ ÿâáàë íýãèéã ¿çýæ, íºãººã øèéäýõ íü
ëàâ. ßíäàã ÿàãààä ÷ þì ñ¿¿ëèéí
ºäð¿¿äýä óóë îéãîîð òýíýìýýð ñàíàãäàõ áîëæ. Óóëûí ºíäðººñ àéë àìüòàí,
õàðãóé çàìààð çîð÷èã÷äûã
õàðæ ñóóõààð íýã þì áîäîãäîíî. ÿí îéí äóíäóóð ñ¿ëæèí ÿâàõàä ººð íýãèéã
áîäíî. Äàìäèí áààâàé
Öýâýëìààãàà áîñãóóë ìýò ñýìõíýý àâààä õîò óðóó ÿâñíûã ìýäýíã¿¿òýý ¸ñòîé
ë ñ¿¿ëýý õàçàõ ãàëçóó áàðñ
ìýò ãàðàà íºæèðòºë ìýðæ, öýýæ òàðõèà øààí áèò¿¿ ãàñëààä áîëäîãñîí áîë
õîéíîîñ íü äàâõèæ î÷îîä
ºâãºíèé òàðõèíä íàãààíàà òóëãààä õººæ àâ÷èðìààð ñàíàãäñàí. Ãýâ÷ íýãä
Öýâýëìàà òýðòýé òýðã¿é öàðàé
98

íààøëóóëæ, ñàíàà ýðãýõýýñ ºíãºðñºí, õî¸ðò òèéíõ¿¿ ãîëîãäñîíûõîî õàðèóã
àâäàã þìàà ãýõýä
æèíõýíý ýð õ¿í øèã áàñ æèíõýíý ÷åêèñò øèã õîëûí áîäîëòîé,
ãàðöààã¿éãýýð á¿ð íýã áàõàà õàíãàõààð
àâàõ ÷àäàëòàéäàà ýðãýëçñýíã¿é. Òèéíõ¿¿ ãýð îðîíäîî áàéæ ñóóæ
÷àäàõàà áîëèîä ºíººõ ãàðöààã¿é õèéõ
þìàà ñýäýæ áîäîõ àÿíä ãàðñàí íü ýíý. Ýð õ¿íèé äîòîð ýìýýëòýé õàçààðòàé
ìîðü ãýäýã áèø ¿¿. ßíäàã
óãààñ ãàãöõ¿¿ ººðèéí ñàíàà çºâ ãýäãèéã áàðèìòàëíà. Õ¿íèé ãàíö õ¿¿
ãýõýä òèéì ÷ ýðõ òàíõè ºñººã¿é
áºãººä ýöýã ýõ õî¸ð íü õîéíîîñ íààøàà í¿¿ñýí áóðèàä íàðûí ò¿ð¿¿÷èéí
á¿ëýãò îðæ õîðèîä îíû ýõýýð
èðýõýä àðâàí õýäòýé, ãýðýýð íîì çààëãàæ ìîíãîë áè÷èã ìóóã¿é ñóðñàí õ¿¿
áàéâ. Ýõ íü õîðü áóðèàäûí
óäàìòàé áàÿí îõèí. Ýöýã íü Áàðàãæíû áóëãà÷. ̺í áàÿí åâðåéí íàéìààíû
ãàðûí õ¿í ÿâñíàà
ýçíèéõýý îñîëäñîíû õîéíî áàãàã¿éõýí íàðèéí çîîðüòîé õîðüä èðæ íóòàãøñàí
õ¿í. Åð õî¸ð õºãøèí áîë
çºâõºí àìèà õè÷ýýñýí, õàòóó õàðàì, àæèë õºäºëìºðò áèå õàéðã¿é, çîæèã
õàæèã çàíòàéãààðàà èõýä
òààð÷ýý. ßíäàãèéí õ¿ì¿¿æèë ÷ ººðººð ÿàæ áàéõ áèëýý. Ýöýã ýõ õî¸ðûí
ãîëîõã¿é øèëýõã¿é þì ãýæ
áàéõã¿é. Åðòºíöèéã áîëîîä õ¿ì¿¿ñèéã ãàãöõ¿¿ ìàíüä àøèãòàé þó ¿ã¿é
þó? ãýäãýýð õýìæèæ ñîíæèíî.
Òýð òèéì, ýíý èéì ãýæ õýëöýõäýý ãîëöóóõàí ë ìóó ìóóõàéãèé íü äóóäàæ,
ººðñäºä íü
õýðýãã¿éãèé íü öààø áîëãîæ, õýðýãòýéãèé íü íààø áîëãîõ ë óõààí çàðíà.
Õîðâîî ãýäýã Ẻðºíõèé,
àìüäðàë ãýëýã õîëáèðõîé ó÷èð áàðüñíàà òàâèõã¿é, ñàíàñíààñàà áóöàõã¿é
ë ÿâàõ ¸ñòîé ãýíý. Õ¿í ãýã÷
óãòàà ãàíöõàí øóíàë õîìãîëçîë ø¿ãýëñýí, õýö¿¿ öàã òóëãàðàõàä ãàíö àìèà
àâ÷ ãàðàõûí òºëºº õîîëîéãîî
òàñ õàçàëöàõ àðààòíààñ ÿëãàëã¿é ë ãýíý. Àéëûí àæ òºðºõ ÷àäàë ãàíö
99

õºðºí㺠çîîðèéí õýìæýýãýýð
áîëäîã. áýëòýé ÷àäàëòàé ë áîë íýð í¿¿ðòýé, ¿ã¿é ë áîë øîîâäîð äîðîé
ÿâàõ æàìòàé ãýíý. Õîðâîî
õóóðàì÷èéí òóõàéä áîë õýëýõ þìã¿é. Ýð õ¿í ýðõèé õóðóóíäàà ë èòãý
ãýäãèéã áàðèìòëàõ íü çºâ. ¯ðýëãýí
õ¿í ¿ã¿éðíý, õàðàì õ¿í áàÿæèíà. Òóñ õ¿ðãýñýí õ¿íä òýð ë õýìæýýãýýð íü
õàðèó òóñ õèé. Áóñäûí äîð
îðâîë ýð õ¿íèé äýýäèéí øèâøèã. Ààâ ýýæèéí "àëòàí" ñóðãààë èéìýðõ¿¿ ë
áàéëàà. ßíäàã òèéíõ¿¿
áóñäûí äîð îðîõã¿é ãýäãèéã, ñàíàñàíäàà õ¿ðýõã¿é áîë ýð õ¿í áèø
ãýäãèéã á¿ð áàãààñàà ÿñ ìàõàíäàà
øèíãýòýë îéëãîæýý. Òýãýýä ÷ àìüäðàëä ò¿¿ðòýæ, òîëãîé ãóäàéõûã
ìýäýõã¿é ÿâñààð ýðèéí öýýíä õ¿ðýõäýý
áóñäûí äîð ¿íýõýýð îðñîíã¿é. Õ¿íèé ãàíö õ¿¿ ñàíæ. Ìîðèíû ñàéíûã óíàæ
ýäèéí ñàéíûã ýäýëæ, ãýõäýý
áàñ çàõòàé çàíäàðãààòàé ÿâëàà. Îìîãòîé ñîðòîîòîé ãýýä íýã èõ öóóä
ãàðñàíã¿é. Òýð ÷ áàñ ýöýã ýõèéí
ñóðãààëûíõ. Õàð öàãààí õýë àì, àëü àëèíààñ íü çàéöàæ ÿâàõààñ äýýð
þìã¿é ãýíý. Áàÿíàà ãàéõóóëâàë
àòààðõëûí õîðëîë îðíî, îìîãòîéãîî ãàéõóóëâàë ìóíõàã áîëíî. Àìüäðàë ãýã÷
ìºíººñ èðò ìýñíèé òîðãîí
èð äýýã¿¿ð ÿâæ áàéãàà þì øèã òýìöýõýä õýö¿¿ ãýâ÷ òèéíõ¿¿ òýìöýæ
÷àäñàí õ¿í õýçýý ÷ àëäàõã¿é. ßíäàã
èéíõ¿¿ õóòãàíû èðýí äýýã¿¿ð òýíöýæ ÿâàõ ¸ñòîéãîî ¿ë ìàðòàí, àëõàì
á¿õíýý õÿíàæ. õ¿íèé ãàíöõàí
õàðöíààñ ººðèé㺺 øèíæèæ ñóð÷ýý. Õ¿í ººðèé㺺 õýçýý ÷ ¿ë ìýäíý.
Òèéìýýñ ººðèé㺺 õ¿íèé õàðöíààñ
øàëãàæ ñóðàõ íü ÷óõàë. Äýýä ýðäýì áîë õ¿íèé ñàíààã òààõ ÿâäàë ìºí.
Õ¿í õè÷íýýí íóóö óâäèñòàé ãýëýý
÷ òààãäàøã¿é àìüòàí ÿàãààä ÷ áèø. Ãýð á¿ëèéí õ¿ì¿¿æëèéí ýíý ýðäýì íü
õîæèì àæèë àëáàíû ýðäýì
áîëîõûã õýí òààõñàí áèëýý. Ãýâ÷ ßíäàãèéí õîæìûí õóâü çàÿà çóðààñòàé þì
øèã áàéëàà. Öýðãèéí àëáàíä
100

òàòàãäàõ íàñàíä õ¿ðñýí æèë íü ýöýã íü Óëààíáààòàð äàãóóëæ îðñîíñîí.
Õààíò çàñãèéí ¿åä õîðèéí äóì
ãýã÷ õóðëûí ãèø¿¿í áàéñàí, õîæèì õîðèîä îíû ýõýýð ìîíãîëûí àðäûí çàñàãò
òàë çàñàæ äýýã¿¿ð
àëáàíûõàíä íýð í¿¿ð îëñîí ýðäýìòýé áºãººä õºëòýé áóðèàä Àìóðîâ Öýðýí
ãýã÷ äîòîîä ÿàìíû ñàéä
Ýëäýâ-Î÷èðûí áóðèàä ñóðãàã÷, ò¿¿íèé ãýðãèé êîìèíòåðíèé ìîíãîë äàõü
òºëººëºã÷ á¿ñã¿é íàðààð
çóó÷ëóóëàí äîòîîäûã õàìãààëàõûí ñóðãóóëüä îðóóëñàí. Òýð Àìóðîâ Öýðýí
áîë Îíîí, Óëçûí áýë
áýí÷èíòýé öººí áóðèàä íàðûã õîòûí íàéìàà íàðòàé õîëáîæ äóíäààñ íü àøèã
îëäîã áàñ íýã ýðäýìòýé.
Èíãýýä ë á¿õ þì ¸ñòîé åðººëººðºº áîëñîí. ßíäàã äºðâºí æèëèéí äàðàà íîãîîí
ìàëãàéòíû òîîíä îðæ,
çàõàíäàà àòãàí øîðãîîëæ òýìäýãòýé, òàøààíäàà íàãààí áóóòàé çàëóó
ñàéõàí äàðãà áîëñîíñîí. Òýð öàãààñ
õîéø äýëõèé åðòºíö ÷, öàã òºð ÷ èõýýõýí õóâèð÷ýý. Áàðóóí, ç¿¿íèé
íóãàëàà çîí îëíûã õºëã¿¿ëýí
õ¿¿õí¿¿ä êîìñîìîë õóâöàñ ºìñºæ óëààí àë÷óóð çàíãèäàí äàâõèëäàæ,
õºäººíèéõºí òîì
áàãàã¿é óëààí ãýðò áè÷èã ¿ñýã çààëãàæ áàéñàí öàã òóí ñàÿ ãýâ÷ îäîî
òºð çàñãèéí ¿éëñ ç¿ãøðýí æèíõýíý
õ¿÷èíäýý îðæ ýõýëòýë äîðíîîñ ÿïîíû ñàìóðàé íàð òóëæ èðýýä óëñ îðíû
ãàäààä áàéäàë õ¿íäðýõèéí
÷àöóó ÿëàíãóÿà ßíäàãèéí ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ þó ìýäýæ ÷àäàõàà ¿ç¿¿ëýõ
öàã èðýõ íü òýð. Ýíý áîë ÿàâ÷
æèðèéí ÿâäàë áèø áèëýý. Ñàÿ áîëòîë äîòîîäûí äàéñíûã èëð¿¿ëýõ ãîë
àæèëòàé áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ãàäààäûí
äàéñíààñ ñýðýìëýõ ¸ñòîé áîëîâ. Òýð ãàäààäûí äàéñàí þóíû ò¿ð¿¿í äîòîîäûí
äàéñàíòàé ñ¿ëáýëäýæ,
õîðëîí ñ¿éòãýõ, õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿÷¿¿äèéã òóðõèðàí áîñãîõûã ýðìýëçýõ íü
çàéëøã¿é ãýäýã äîòîîäûí
õàìãààëàõûí ãîë ñóðòàë ìîí. ¯¿íèéã ÷ äýýðýýñýý äîðîî õ¿ðòýë àìíû óíøëàãà
101

áîëãîí òýäíèé õýëýýð áîë
ºíäºðæ¿¿ëñýí ñîíîð ñýðýìæòýé áîëñîí öàã áèëýý. Èéì öàãò àøèã õîíæîî ÷
îëæ áîëíî. Íýð òºð ÷ îëæ
áîëíî ãýäãèéã ßíäàã þóí ýñ àíäàõ áèëýý, ñ¿¿ëèéí ¿åä ò¿¿íèé äîòîð íýãýí
äàëäûí çºí ÷ þì óó, ñàíàà ÷
þì óó öóõàëçàæ èðýýä õýëáýð ä¿ðñýý îëæ ÿäàí áàéíà. Àëèâàà þìíû
çóðàã á¿ðýí õàðàãäàõ ãýæ áàéäàã.
ßíäàã åðååñ ñàíààãàà áàðèí òàâèí çóðàãëàæ áàéæ ÿàõûã øèéääýã
çàíòàé. Ìàíàí áóäàí äóíä øèã áàéãàà
ç¿éëä òîëãîéãîî õèéãýýä ÿàíà. Òýãýýä ÷ ýíý öàãò ÷óõàì þó õèéâýë,
õààøàà õºäºëâºë, þóã çîðèâîë
àëäààã¿é õîæèõ âý? ãýäýãò ë õàìàã ó÷èð áàéõ øèã. Ýõíýðýý òºðõºìä íü
ÿâóóëàõäàà Öýâýëìààãèéí òàëààð
íýã èõ õîëûí þì áîäîîã¿é ÷ ãýñýí "õàðæ áàéæ áîëíî" ãýñýí. ×èíãýõäýý
ýõíýðýýñýý õ¿¿ òºðºõ íü ¿¿, îõèí
òºðºõ íü ¿¿ ãýäýã áàñ ÷óõàë áàéâ. Ýöýã ýõèéí ñàíààãààð áîë õ¿¿
òºð¿¿ëýõã¿é ýõíýð áîë áàðàã ë èë¿¿ö
ìýò. Øóóä òýãæ õýëýõã¿é ÷ ãýñýí õ¿¿ òºðâºë ìºíãºí ºëãèé õèéõýýð þì
áîëíî. Ýöýã ýõèéí ìºðººäëèéã
áóðóó ãýëòýé þó? ßíäàã ººðºº ÷ ãýñýí õ¿¿ òºðâºë ñàéí, îõèí òºðâåë òýð
ë áèç ãýõ ìàÿãòàé. Ãýòýë
òýãýõýýñ òýãýõ ãýñýí þì øèã õýä õîíîãèéí åìíº îõèí òºðñºí ìýäýý èðýõýä
"çà ÿàõàâ òýãýýä áàéæ ë áàéã"
ãýæ òàëã¿éõýí áîäñîí. Åð ýõíýð ãýäýã çàðèìäàà óòãàã¿é ìýò áîäîãäîõ
áîëñîí íü æèãòýé. ¯¿íä ýõíýðèéí
áóðóó ÷ Öýâýëìààãèéí áóðóó ÷, ¿ã¿é áàéëòàé. Ãýõäýý ë àëü àëü íü
þóãààðàà ÷ þì òîõóóðõàí äààæèãíàõ
ìýò ñàíàãäàíà. Åð äîîãòîéõîí õîðâîî þì. Ýõíýð õ¿¿õýäòýé áîëëîî ãýýä ººð
õ¿¿õýíä øóíàõàà áîëèíî
ãýæ áàéõã¿é. Íýãèéã àâòàë íºãºº íü èë¿¿ ñàíàãäàíà. Íýãèéã îðõèëîî ãýýä
íºãººäîõ íü ã¿éãýýä èðýõã¿é.
Áàñ õÿñëàíòàé õîðâîî ñàíæ. ßìàð ÷ áàéñàí Öýâýëìààä ãîìäîëòîé. Ýð
äóòñàíäàà òîãëîîì õèéæ áàéñàí
102

õýðýã ¿¿? Ǻâõºí ýìèéí øóíàë òà÷ààëàà äàðààä áóñàä òàëààð åð þìûí
÷èíýýí ñàíààã¿é áàéæ óó?
Èíãýõëýýð ë ñàíàñàíäàà õ¿ðäýã ààâûí õ¿¿ áîëîõîî ¿ç¿¿ëýõýýñ ººð çàìã¿é.
Òýð ìýòèéí äàëä ìºí ñàíààãàà
áèåòýé áîëãîí õàðàõûí òóëä èéíõ¿¿ õóðäàí áóó ¿¿ð÷ óóë õºâ÷ººð
òýí¿¿ë÷ëýõ áîëîâ. Óõààí áîäîë
÷ºëººòýé áýë÷èíý. Àí õàðàãäàõã¿é áîë õîæóóë áóóä÷èõààä íàìæàà èõ îé
òàéãà è¿ðãýëýí öóóðèàòàõûã
÷àãíàæ ñóóõàä àÿòàéõàí. Åð íü ýíý ä¿ëèé îðãèñîí ãàçàð äýëõèéã
õààÿàõàí áóóí äóóãààð öî÷îîæ áàéëòàé.
Áóóí ãýã÷ áîë õ¿íèé áîäîæ îëñîí ãàéõàìøãèéí íýã þìñàíæ. Ǻâõºí àìü
òàñëàõàä ÷ áèø àéí öî÷îîõîä ÷
ñàéõàí. Õ¿í óóð áóõèìäëàà òàéëàõûí òóëä äàéñíàà äàðíà. Ýñ äàðëàà
ãýõýä àéëãàí öî÷îîæ ëàâ ÷àäíà.
Ýðõýíäýý îðóóëæ áîëíî. Öóñ óðñãàõûí òóëä áîäîæ îëñîí ãàëò çýâñýã ñàéí
ýçýìøñýí õ¿íäýý áîë òºð
ýðã¿¿ëýõ ÷ õýðýãñýë áîëíî. ßíäàãíéí äîòîð òýðõ¿¿ "òºð ýðã¿¿ëýõ" ñàíàà
öóõàñ öóõàñõàí öóõàëçààä áàéõ
íü æèãòýé. Óëñ îðîíä õàòóóõàí ãàð õýðýãòýé áîëñîí öàãò ýíý îé õºâ÷èéã
áóóí äóóãààð öî÷îîõ øèã óëñ
îðíûã ÷ öî÷îîæ ÿàãààä áîëîõã¿é áèëýý. Áàãà þìíààñ èõ õýðýã ¿¿äíý. Ýíä
õîæóóë áóóäàæ áàéõàä òýíä
õ¿íèéã áóóäàæ áàéãàà. Îäîî áóóäàõã¿é þìàà ãýõýä ìàðãààø áóóäàõûã õýí
áàéã ãýõ âý? Ñîíðîâ ºíãºðñºí
õàâàð øèë¿¿ñ ãºðººëºõººð èðýýä Ãóðâàí íóóðûí îéä áààõàí áóó
äóóãàðãàñàí. Ãýâ÷ òýðíèé çîðèëãî
áóó äóóãàðõàä áèø õàðèí íóóðûí àðàë äýýð Öýâýëìààòàé ÿíàãëàí
ãóíãàíàõàä ë áàéæ. Íóóðûí
øóâóó õ¿íèé ÿíàãëàõ äóó õî¸ðûã áóóí äóóãààð öî÷îîæ áîëîõ áàéñàí. Ãýâ÷
ßíäàã ø¿ä çóóí ºíãºð÷
áèëýý. Îäîî òýð õî¸ð Óëààíáààòàðò æàðãàëûí äýýäèéã àìñàæ áàéãàà.
Ýíäýõèéí îéä äóóãàðñàí áóóí äóó
Óëààíáààòàðò äóóëäàõ áèø äýý. Ãýâ÷ äóóëãàÿ ãýâýë äóóëãàæ ÷ áîëîõ
103

öàã èðñýí áàéæ þóíû ìàãàä. ßíäàãò
èéèõ¿¿ ë þì áîäîãäîíî. Þó ÷èã áîäîæ ÿâñàí ÷ºëººòýé ãàçàð äýëõèé þì
÷èíü. Õ¿íèé ¿éëèéã áîîõîîñ
áèø ñàíààã áîîõ þì ãýæ áàéõã¿é. Öàãèéí ýðõèéã ñàéí ìýäýð÷, îâñãîîòîéõîí,
çîðèãòîéõîí õºäºëæ
÷àäâàë ¿éëýý ÷ áîîëãîõã¿é. ßíäàã èéíõ¿¿ áîäëîî áýë÷ýýñýýð õîëã¿é óðñàõ
ãîðõèíû õºâººíä èðæ ìîðèî
óñëààä áóðãàñíààñ óÿæ äºðºº çóðàì ºíäºð óðãàñàí öýöýã íîãîîã õýâò¿¿ëýí
ñóóãààä ïàïèðîñ òàìõèà
àñààæ ÿàðàëò¿é òàòàâ. Ãîðõèíû ç¿¿í òàëûí õýæë¿¿ðýýð õîéä àìíû
åâºëæººí¿¿ä òèéø î÷èõ çàì
ºíãîðíº. Òýð çàìààñ äýýø îðîéãîîðîî õàäòàé ìîäòîé íýëýýä ýãö ºíäºð òîëãîé
áàéõ áºãººä ò¿¿íèé
àðûí îé äîòðîîñ óñàíä îðîõ ÷èãòýé ãóðâàí áîð ãºðººñ ãàð÷ èðýýä îðîéí
íàðàíä áºî𺺠óëáàëçóóëàí
õààÿà òîíãîëçîí èäýýøèëíý. ßíäàã òýäíèé îéðòîõûã õ¿ëýýõýýð øèéäëýý.
ªäèéä ãóð òàðãàëæ
ýõýëñýí òóë òîíøèõîä èë¿¿äýõã¿é. Ãýòýë äààí óäàëã¿é õîéíîîñ íýã ìîðüòîí
èñãýðñýýð ãàð÷ èðýâ. "Ýíý
ñ¿ðõèé èñãýðýã÷ ìààíü õýí áý?" ãýýä õàðòàë Öýâýëìààãèéí àõ Öýâýã
ìºí. Òýð óðò äýëòýé áóóðàë ìîðüòîé
çàì øèðòýí ñàéâàðëóóëàõ áºãººä ìºí áóó ¿¿ð÷ýý. Ãîëûí áóðãàñàí äîòîð
áàéãàà ßíäàãèéã òýð îãò
àíçààðñàíã¿é ÿâàà áîëîëòîé. ßíäàã ç¿ãýýð ë äýìèé ñóóõààñ ãºðººñ ð¿¿
îíèëæ áàéñàí áóóãàà Öýâýã ð¿¿
÷èãë¿¿ëýí øàãàéâ. Áóó àëä÷èõâàë ÷ àþóë áîëíî ãýæ ñàíàñàíã¿é. Õ¿í
ð¿¿ áóó ÷èãë¿¿ëýõ ÷ ãýæ
áîäñîíã¿é. Ýð õ¿íä ýíý çýðãèéí òîãëîîì áàéëã¿é ÿàõàâ äýý. Öýâýã îäîî
íýëýýä õîë ÿâàà ó÷èð áóóíû
îâîî õàðààíä ñàéí îðæ èðýõã¿é áàéëàà. Òýãòýë áóóíûõ íü ìºðºâ÷íèé àðàë
íàðàíä î÷òîí ãÿëáàòçàõàä
çîëòîé ë ãîõîî äàð÷èõñàíã¿é. Öýâýã áàñ áóóòàé ÿâààã áîäîõîä ìºí ãºðººñºíä
ñàíààòàéãààñ áèø èéì
104

ýçã¿é õýýð õýí íýãýíòýé áóóäàëöäàãã¿é þìàà ãýõýä áóó øàãàéëöàí
"òîãëîõ" þì ãýæ ç¿¿äëýý ÷ ¿ãóé íü
ëàâòàé. ßíäàã ÿàðàëã¿é áóóãàà ¿¿ð÷, ìîðèíäîî ìîðäîîä Öýâýãèéã àìäàí
î÷èâ. Öýâýã áóðãàñàí äîòðîîñ
ãýíýò ãàð÷ èðýõèéã íü õàðàíãóóòàà òàíüñàí áîëîëòîé èñãýðýõýý áîëüæ
æîëîîãîî òàòàí ãàëãèóëàâ.
- Öýâýã àõ àìàð ñàéí óó? Õàà õ¿ðýýä ÿâæ áàéíà?
- Ñàéí. ßíäàã ä¿¿òýí àìàð ìýíä! Õîéä àìûí õàäëàíãàà ¿çýýä ÿâæ áàéíà.
- Àà íýýðýý õàäëàíä ãàðàõ öàã õîëã¿é áîëæ äýý. Óðãàö ÷ ñàéí ë
áàéãàà áèç äýý?
- Äýëõèéí õèøèã áàéæ ë áàéíà. ×àäàë ìààíü õ¿ðâýë ãýæ Öýâýã äºë㺺í
øàð í¿äýýðýý àæèíãóé õàðàâ. Åð
õýçýýíèé àæèã÷ ýð áèëýý. ßíäàã áóó øàãàéæ òîãëîñîíäîî ÷ þì óó
õàðöíààñ íü äàëüäèðñõèéí,
- Òàíàéõ ÿìàð ÷àäàë äóòàõ áèø. Öýâýëìàà ä¿¿ ÷èíü ë äóòíà áàéõ äàà
ãýæ ¸æëîíãóé õýëýõýä Öýâýã åð
àæèðñàí øèíæã¿é,
- Öýâýëìààãààð íýã èõ äóòñàí þì ÷ àëãà áàéíà ø¿¿ ãýâ.
- ªº, òèéì õýðýãã¿é àìüòàí áîëîõîîð íü õîòîä õ¿ðãýýä ºã÷èõñºí þì óó?
- Ýì õ¿í ÷èíü õýðýãòýé ë õ¿íäýý î÷äîã òàâèëàíòàé áèç äýý? -Òèéì äýý.
Õýíä õýðýãòýéã àõòàí àíäàõ áèø.
- Õàìãààëàõ ä¿¿òýí õàðäàõ þìã¿é. Áè ÷èíü òîëãîéãîî äààñàí ýð áîëîõîîðîî
õºãøäèéí õýðýã, îõèä
õ¿¿õäèéí õýðýãò îðîëöîõ äóðã¿é. Öýâýëìàà õýíä õýðýãòýé õýðýãã¿é íü
íàäàä åð ïàäã¿é.
- ªº òèéì ¿¿? Òýð ÷ íàäàä ÿìàð õàìàà áàéõàâ. Õîðøîî äàðãàòíàà𠺺ð
ÿìàð ñîíèíòîé âý äýý? ßíäàã
Öýâýãèéí ºíººõ ìºðºâ÷íèé àðàë ÿã ç¿ðõýí òóøàà íü áàéõûã àæààä
"Ç¿ðõèéã íü îíèëñîí áàéíà ø¿¿.
Ñîðòîîòîéõîí ýð þì áèç äýý ÷è! Ãýõäýý ÷è íàäàä îìãîðõîîä õàà õ¿ðýõ âý
äýý" ãýæ òàëã¿éõýí áîäîâ.
- Ìàíàé õîðøîîíû ñîíèí õîðøîîíäîî ë áàéäàã õîéíî. ªºð ÷ þó áàéõàâ äýý. Õîë
îéð ÿâñàíã¿é. Àéë÷èí
105

ãèé÷èí ÷ àëãà.
- Õîòîîñ ãºðºº÷èí èðýõ ñóðàãòàé þó? ãýæ ßíäàã å㺺ä뺺. Öýâýã
äóðã¿é íü õ¿ðñýí ÿíçòàé óóëûí îðîé
òèéø ºëºë纺ä,
- Õààíààñ ÿìàð ãºðºº÷èí èðýõèéã íàäààñ àñóóëòã¿é òàíàé õàìãààëàõ
õýëýýä ºãíº áèç äýý. Æàìöûíä
õàðèí õîëûí àéë÷èí èðñíèéã äóóëñàí óó, õàìãààëàã÷ àà?
- ¯ã¿é ø¿¿. Õààíààñ ÿìàð àéë÷èí èðæ âý?
- Õàëõ íºìðºãèéí ãîëîîñ ò¿ìýí õîíüòîé ò¿íø íü èðýýä èõ íàéð øàðóóñàíä
áýëäýæ áàéíà ãýíý. Òèéì
þìûã ìýäýõã¿é ìóó ë õàìãààëàã÷ áàéíà äàà.
- Æàìöûí õîòîíä àéë÷èí òàñðàõ áèø. Îéðäîî íàéð íààäàì òààðñàíã¿é.
Òýäíèéõýýð î÷ú¸ áàéç. Öýâýã àõ
õî¸óëàà î÷èõ þì áèø ¿¿?
- Ìèíèé ìýò íü íàéð õýñýõ áèø. Õàäëàíäàà áýëäýõ öàã òóëàà.
- Öýâýëìàà òàíü íýýðýý òýð Ñîíðîâûí ýõíýð áîë÷èõñîí þì óó? ãýæ ßíäàã
ãýíýò 纺ëðºí äàâõðààëàã õàð
í¿äýý ñ¿¿ìèéëãýí Öýâýãèéã öàðàé÷ëàí àðãà ÿäàõ ÿíçòàé àñóóâ.
- Õýí ìýäýõ âý! Î÷îî ë áîë î÷îî áèç äýý.
- Ä¿¿ãèéí õóâü çàÿà àõàä õàìààã¿é ãýæ ¿¿?
- Ãýðòýý õîãøèðñîí áàñãàíûã áè ÿàõ þì. Ýöýã íü àâààä ÿâñàí. Õîò õîðîî
¿çýã, í¿ä òàéëàã ãýý þì áèø
¿¿. Òýð Ñîíðîâ òîîãîî ÷ ¿¿ ¿ã¿é ÷ ¿¿.
- Öýâýëìààã òîîõ áîëèõûí òóõàé á¿¿ ÿðüÿ ë äàà ãýýä ßíäàã ø¿¿ðñ
àëäàí õýñýã äóóã¿é ÿâñíàà,
- Çà Öýâýã àõòàí òýýð õýäýí ãºðººñ îðæ èðýõèéã õ¿ëýýõ þì áèø ¿¿?
Áè Ýðýýí òîëãîéí ºâºð îðîîõ ìèíü
ãýýä ìîðèî òàøóóðäàí äàâõèâ.
ßíäàã õàãàñ ºðòºº ãàçàð æîëîî òàòàëã¿é äàâõèñààð Ýðýýí òîëãîéí ºâºð
Æàìöûíõíû õîòîíä õ¿ð÷ èðýõýä
íàð óóëûí òîëãîéä òîíãîéæ àðàíæèí óëààí õóìõè äýëõèéã ä¿¿ðýýä Æàìöûí
ãóðâàí õ¿¿ãèéí òàë øèã
õîðîîíîîñ ìàéí óòàà õººð÷ ÿãààí ñóóíàã òàòààä, õîðîî òóñ á¿ðýýñ äýëýíãýý
106

ñóëëàñàí õîðü ãó÷èí ¿íýý
ãàð÷ Òýíãýëèã ãîðõèíû òèéø öóâðàëäàí àâàé. Æàìöûí óÿàí äýýð ìîðüä
áàãøèðíà. Ãèé÷èí îëîíòîé
áàéäàã àéëûí ¸ñîîð ãýðèéíõýý õîðîîíîîñ íýëýýä õîë ãóðâàí ñýðýã çîîñîí òýäíèé
óÿàí äýýð õýí õýíèé
ìîðüä áàéãààã ßíäàã áàãöààëæ, ìîðèî òàñäóóëàõààñ áîëãîîìæëîí çàéäóóõàí
òóøèæ áóóãàà õîðîîíû
øîíä ºëãºæ îðõèâ. ßíäàãèéí íýã ñ¿ðõèé çàíøèë áîë ÿâãàðàõààñ ë èõýä
áîëãîîìæèëíî. Äîòîîäûã
õàìãààëàõûí õ¿í ãýíýò ÿâãàðàõûã áàéæ áîëøã¿é ç¿éë ãýæ ¿çíý. Æàìöûí
çóñëàíãèéí óðò ä¿íçýí
áàéøèíãèéí ºìíºõ ç¿ëãýí äýýð øèðäýã äýâñýýä ºíººõ ãóðâàí óÿà ä¿¿ðýí
ìîðüäûí ýçýä ä¿ãðýãëýí
ñóóæýý. Õîéìîð òàëä Æàìö áààâàé ñîëîíãûí ºíãºò ýíãýðòýé õ¿ðýí äàà÷èìáóó
òýðëýã õýëõèéëãýí óëàà
áóòàð÷ ñóóíà. Ò¿¿íèé áàðóóí ãàðò ºíººõ Õàëõ íºìðºãèéí ò¿ìýí õîíüò áàÿí
àãà áóðèàä Äýìáýðýëñàìáóó
ãýã÷ ºíäºð ãîõèãîð áèåòýé õèæýýë õºõ õ¿í ÷àíãà ÷àíãààð õºõºð÷ ñóóíà.
Áóÿí èõò ãýõýä òóðàíõàé ãàëóó
øèã óðò íàðèéí õ¿ç¿¿òýé, øîâãîð òîëãîéòîé íü òèéìõýí áºãººä õàðèí îíãîæ
ãàíäñàí õÿòàä äààëèìáàí
òýðëýãòýé íü ÿàõèí áàÿí õ¿íèé çàí þì áèëýý. ßíäàãèéí õ¿ð÷ èðýõýä Áàò
íàéç íü óãòàí òîñîæ èðýýä ãàäàà
ãýðò, õ¿íòýé õ¿íã¿é ÿëãààã¿é ä¿ëèéòýé ÿðüæ áàéãàà þì øèã ÿðãèà
÷àíãààð äóóãàðäàã çàíãààðàà,
- Ñàéí õ¿í ñàíààãààðàà, áóÿíòàé õ¿í áóóäëààðàà. Òºðèéí ºì㺺ëºã÷ òà
íààøàà ìîðèëîãòóí! ãýæ óðèâ.
ßíäàã íàéðûíõàíòàé ìýíäëýýä ä¿ãðýãíèé áàðóóí äýýõí¿¿ð çàé ãàðãàñàí
øèðäýã äýýð î÷èæ ñóóëàà.
- ßíäàã õàìãààëàõ ìààíü áóóãàà ¿¿ðýýä õààíà õ¿ð÷ ÿâíà âý? ãýæ
òýíäýýñ íýãýí ñàâààã¿é ýð àñóóõàä ßíäàã
øèðýâ òàòààä,
- Ìîðèíû õóëãàé÷èéã õàéæ ÿâíàà. Þìæèð áààâàéí æîðîî õóë àëãà áîëñîí
107

ãýíý. Áîðîâíîé ìèíü ÷è
õóëãàéë÷èõààä øàðìèãíàæ áàéãàà þì áèø áèç äýý? ãýõýä ºíººõ øàðìèãàð
øàð Áîðîâíîé íàâòàñõèéí,
- ¯ã¿é åð õóëãàéä ñýðäýýä áàéõäàà ÿàäàã þì! ãýõýä õ¿ì¿¿ñ øîîëîí
èíýýëäýâ. Íàéð ýõëýýä ýõíèé õýäýí
äóãàðàà òîéð÷èõñîí òóë õ¿ì¿¿ñ èíýýä íààäòàé áàéõ íü àðãàã¿é. Áóðèàäûí
íàéð àìàðõíàà õºãæèæ,
ãóðâàí äóãàðààíû äàðàà ë äóó õóóðàà ýõëýí, õºâ¿¿ä áàñãàä õººð¿¿õýí
çàíäàà îðöãîîí, èðìýëöýõ
äîõèëöîõûí çàâñàð õîð øàðàà ýõëýýä õîðã¿éõýí ìààæèëöàæ äààí èõ
óäàëã¿é õýð¿¿ë ìàðãààíû ñýæ¿¿ð ÷
àÿíäàà ãàð÷ èðýýä íàéð íààäàì áàãà ÷ ãýñýí çîäîîí öîõèîíã¿éãýýð äóóñâàë
áóðèàäüø íýðýíä ìóó þì
øèã áàéäàã ë ¸ñîîðîî áîëîõ òèéø õàíäàíà. Òýãýýä ÷ õàðöóóë õºâ¿¿ä íàéð
íààäàìä ãàð õîîñîí ÷ èðíý ãýæ
áàéõã¿é. ×àäóó íýã íü ìºíãºí õýò õóòãàà, ÿäóó íýã íü ¿éñýí èøòýé
ìàãàðäààí õóòãàà ÷ ãýñýí ç¿¿æ, õóëñ,
¿ã¿é áîë õóñàí òàøóóðàà áàðèíà. Ñ¿õ áàðèõäàà äàðõàí, òàøóóð
áàðèõäàà çîäîîí÷ íýðòýé ñàéí ìóó òýð
àëäàð íü õàëõ äàÿàð ò¿ãýõäýý àëèâàà õóóäàì ¿ãèéí ¸ñîîð íýìýð õà÷èð
àâàí àâñààð áóðèàä íàð þì ë
áîëáîë õóòãàà ñóãàëààä ãàçàð øààí äºâ÷èãíºæ äýíäâýë óëààí ñóãà
óðóóãàà õàòãàëöäàã çàäàðñàí òàíõàé
áàëìàä õ¿ì¿¿ñ ãýõ öóóòàé áîëæýý. Ãýòýë òàíõàé áàëìàä íü áàéõàà
õ¿ðâýë õààíàà ÷ áèé. Ìîíãîëûí îëîí
ÿñòàí îâîãòîí äóíä õººðõèé áóðèàä øîîâäîðòîî ÷ þì óó õàðàíõóéäàà ÷ þì óó
¿íýíäýý áààõàí õººðãºí
õºâñºðãºí çàíòàé, àëèâàà çàõ õÿçãààðûí îðîî áóñãàà õóâü çàÿàò îâîã
ÿñòíû çàíãààð áóñäûí äîð îðîõ
äóðã¿é íü öºìººð áàðàã ë ßíäàãèéí àäèë. Òèéíõ¿¿ íàéð íààäàì á¿õýí èõ
áàãà øóóãèàí çîäîîíòîé
ºíãºðºõ áîëîâ÷ òýð íü ç¿ãýýð ë ýð óëñûí õàòóó òîãëîîì áîëîõîîñ öààøã¿é.
Òýðíýýñýý íýã èõ íàñíû
108

äàéñàí áîëîëöîõ þìã¿é, óã ¸ñîîðîî áîë õîîðãîí öàéëãàí õ¿ì¿¿ñèéí ¸ñîîð ìàðãààø
íü ¿ã¿é ãýõýä
íºãººäºð íü ìàðòàíà. Áóðèàäûí íàéð íààäìûí òýð íàí÷èëäààí çîäîîíû áàðàã ë
ãàíö øàëòàã íü ýõíýð
õ¿óõí¿¿ääýý àéõòàð õàðàì õàðòàéíõ áºãººä ýõíýð õ¿¿õí¿¿ä íü ÷
ýð÷¿¿ëèéíõýý òýð çàíãààð íààäàõ
äóðòàé. Ýð÷¿¿äýý õîîðîíä íü ìºðãºëä¿¿ë÷èõýýä "ìèíèé òºëºî õýð ¿çýëöýõ íü
âý!" õýìýýí ñîíæèæ
ñóóõàä áàõòàé. ªîðñäîî ÷ æààõàí ¿íã¿¿ë÷èõýýñ áóöäàãã¿é áèëýý. Òýãýýä
ë òýð õ¿¿õí¿¿ä íàéðàíä ñ¿ðõèé
øóíàìõàé, ýð÷¿¿äýýñýý õîöðîëã¿é õýäýí äóãàðàà áàðü÷èõààä ¸ñòîé ë õàäûí
îðîéãîîð ýýäòýí õàíãèíàòàë
äóóëöãààõ íü ñàéõàí, ¸îõðîî õàòèðàõ íü óÿõàí. Öàðàé ç¿ñýýð õàëõûí
õ¿¿õí¿¿äýä õ¿ðýõã¿é ÷ ãýñýí
õàéðûí õàëóóíààð áîë èë¿¿ þó ãýõýýñ äóòóóã¿é.
Ãóðâàí õ¿¿ò Æàìöûí èõ ò¿íø ò¿ìýí õîíüò Äýìáýðýëñàìáóó áàÿí àéë÷èëñàí
íàéð øàðóóñàíä òàðãàí
èðýã òºõººð÷ ÷àíàñàí ìàõûã õóñàí òýâøèíä õèéæ íàéðëàãñäûí ºìí¿¿ð
òàâèàä ìºíººõ ìºíãºí þì óó
ìîäîí èøòýé õóòãàòàíãóóä ìàõàíä õ¿ð÷ ÿäàõ áèø õàëóóí çóíààð ýëáýãã¿é
øèíý ìàõûã óðàëäàí
èäýöãýýæ, Æàìöûí ãóðâàí áýð ä¿ãðýãíèé äóíäàõ ¿éñýí òîðõòîé øèìèéí
àðõèíààñ ¿íäñýí òàãøíóóäàä
àÿãàëàí ýðýìáý äóãàðààã åð àëäàëã¿é òýãýõäýý áàñ øàõàõ õ¿íýý øàõàæ,
àëãàñàõ õ¿íýý ÷ àëãàñàæ
áàðüöãààíà. Äýìáýðýëñàìáóó óðò õ¿ç¿¿ãýý ã¿ðäèéëãýí åð òèéì òóðàíõàé
ãîõèãîð õ¿íýýñ ãàðàìã¿é
õ¿íãýíýñýí äóóãààð íóòãèéí ñîíèíîî õ¿¿ðíýõèéã ßíäàã àæèí ÷àãíàæ ñóóâ.
- Ìàíæóóð, Øèíýõýýí óðóó ãàðäàã çàì ìààíü õààãäèíõàé. Õîðèí äºðâºí îíä
õààãäñàíû äàðàà ÷ àðãà
ýâèéã íü îëîîä íýâòðýëöäýã ë áàéëàà. Îäîî ñàíàëòã¿é, õèëèéí æóðàì
àéõòàð õàòóó áîëîî. ßïîí÷óóä
ç¿¿í õèëä òóëæ èðæ áàéíà ë ãýõ þì. Òºìºð õàðãóé áàðüæ áàéíà ë
109

ãýíý. Ìàíæóóðààñ íààøàà õàëèõûã
ñàíààðõäàã ãýõ þì. Õîíèíûõîî õîíäëîéíîîñ öààøèõûã õàðàõã¿é áèä þóãàà
ìýäýõ âý. Õîðèí äºðâºí îíä
áèä ÷èíü Õàëõ ͺìºðãèéí ãîëä òîãòñîí ìààíü àç áîëîî áèø ¿¿. Òýãýýã¿é áîë
îäîî òýð ìóóõàé ñàìóðàéí
õîîë áîëîîä áàéõ áàéãàà áèä. Ãàíö ñàíàà çîâîõ þì õèë äýýð ¿éìýýí ñàìóóí
äýãäâýë ìàíàéõíûã íààø íü
í¿¿ëãýõ þì ãýæ õººðºëäºõ áîëîâ ãýõýä,
- Òàíàé Õàëõ íºìºð㺠÷ äèâààæèí äàà. Òèéì íóòàãò ò¿ìýí õîíüòîí áàéõààñ
ÿàõ âý. Öàã õàòóóðâàë
ìîíãîëûí íóòàã óóæèì õîéíî, ìàíàé áóðèàä í¿¿æ ¿çýýã¿é áèø õîéíî í¿¿äýã ë
áîëîõ þì áèç ãýæ Æàìö
áààâàé õàëàìöóóõàí õàíõàëçàíà.
- Õýðëýí òèéø í¿¿æ èðíý ãýæ çàðèìóóä ìààíü ÿðüäàã áîëëîî. Õýðëýí
íýýðýý ñàéõàí, ¸ñòîé õîíèíû ë
íóòàã. Áèä ÷èíü õîðèí õî¸ð îíä õîéíîîñ óðàãøàà õºäëºõ人 Õýðëýíä òîãòîõ
ãýýä äààí÷ ÷àäààã¿é þì.
Õÿíãàíûã äàâæ î÷èõ àëáàòàé áîëîîä Õýðëýíä òîãòîîã¿é áàéãàà ë äàà ãýæ
Äýìáýðýëñàìáóó õàðóóñàí
õýëýýä óðò ìºíãºí õóòãààðàà ìàõ îãòëîâ. ßíäàã ò¿íø íàðûí ÿðèàã
÷àãíààðõàí ìàõ èäýæ, Äàøèéí
ýõíýðèéí áàðüñàí òîðãóóëèéí òîì òàãøòàé àðõèíààñ áàëãàæ ñóóñíàà
Äýìáýðýëñàìáóóãèéí ÿðèàíààñ
ÿìàð íýãíèéã ºëãºæ àâààä "Àãûí áóðèàäóóä Õÿíãàí äàâæ Ìàíæóóð îðîõ
ãýýä õîðèí äºðâºí îíä õèë
õààãäàõàä Õàëõ íºìºðãºä òîãòñîí. Îäîî òýãýõýä ò¿ìýí õîíüòîéãîîðîî" ãàéõóóëæ
ñóóíà. Àðãûã íü îëîîä
íýâòðýëö÷èõäýã áàéíà ø¿¿. Íîäíèí íàìàð Áàò, Äàø õî¸ð ýíý
Äýìáýðýëñàìáóóãèéíä î÷îîä èðëýý ãýñýí.
Þóãàà õèéæ î÷ñîí áàéõ âý? Òýíäýýñ õîíü òóóæ èðýýã¿é íü ëàâ.
ͺìºðãèéíõíèéã êîíòàðáààí õèéäýã ÷
ãýëöäýã. Ýä íàð ëàâ àëò ìºíãºíèé õîéíîîñ ë ÿâñàí áàéæ òààðàà. Øèíýõýýí
áóðèàä íàð îäîî ÿïîíû
110

ýðõøýýëä îðñîí...Ñàìóðàé íàðò íýðòýé òàëòàé áóðèàäóóä ÷ áèé. Òºðºë
ñàäàí, àõ ä¿¿ íàð õèëèéí õî¸ð
òàëä... Îäîî òèéøýý ñàíààòàí áàéõã¿é ãýæ õýí õýëýõ âý? Ñàíàà òèéøýý
áàéãàà áîë óðâàæ ãàðàõàä ÷ áýëýí
áèø ¿¿! Áàéç, áàéç! Ýíý ÷èíü ñàíàäàã ë ñàíàà. Õýí íýã íü Õàëõ íºìðºã
îðñîí áàéã. Áàò, Äàø õî¸ð
íîäíèíõîí î÷èæ áàéñàí. Îäîî Äàõèàä î÷èõûã õýí áàéã ãýõ þì. Òýãýýä
öààøàà... èéí áîäòîë Æàìö
áààâàé,
- Àëèâ õ¿â¿¿ä áàñãàä äóóãàà ãàðãàöãàà! Àéë÷èíäàà äóóòàé äóãàðàà
áàðèãòóí! Äàø õ¿â¿¿í
Äýìáýðýëñàìáóó àõäàà àÿ áàðü ãýæ òóøààâ. Äàø áîë Îíîí Áàòæ äàÿàðòàà
öóóòàé äóó÷èí, ¸ñòîé ë íàéðûí
ãóðâàí äóóòàé íààäìûí ãóðâàí äàâààòàé ýð. Áàðóóí æèã¿¿ðò äîîõíóóð
ñóóæ áàéñàí òýð ààâûíõàà
òóøààíãóóò õàðàéí áîñîæ ºâðºîñºº õàäàã ãàðãààä öàãààí õàø òàãøààð
ä¿¿ðýí àðç ìýëòýëç¿¿ëýí
õîéìðûí ºâãºäèéí ºìíº î÷èæ çàéäóóõàí ñºã人ä èéí äóóëàâ:
Õýðýýòýéõýí õýýðýýðýý
Õýòýõýí õîëûã çîðü¸
Õýâòñýí íîéðîî öýëìýýæ
Õýòèéíõýý ìýíäèéã ìýä¿¿ëüå...
ãýýä íàðèéí öýýëõýí àòëàà åð áóñûí öóóðàé òàòñàí õîîëîéãîîð ýõëýõýä
ç¿¿í æèã¿¿ðèéí á¿ñã¿é÷¿¿ä
Óÿàòàéõàí õýýðýýðýý
Óðòõàí õîëûã çîðü¸... ãýýä ò¿ðëýý.
Àéë÷èí õàäàã äóãàðààã õî¸ð ãàðäàí àâ÷ õàø öàãààí àÿãàíä ìýëòýãíýõ
àðçíàà óðò õàð õóðóóãàà õ¿ðãýí
ãóðâàíòàà ñýðæèì ºð㺺ä àì õ¿ð÷,
- Çà çàÿà áóÿí ÷èíü äýëãýð÷ Íàìñðàé øèã áàÿí Íàéäàí æ¿äýã øèã ºíºð
ÿâàãò¿í õ¿¿õä¿¿ä ìèíü! Äàø
õ¿â¿¿íèé õîîëîé á¿ð ÷ õîäîðõîé ñàéõàí áîëæýý. Àëèâ ºíººõ óéëóóëäàã
äóóãàà äóóëàà÷ õ¿â¿¿í ìèíü.
111

Íîäíèí ìàíàéä î÷èõäîî äóóëààä öóãëàðñàí á¿õíèéã óéëóóëñàí ø¿¿ õººðõèé
ãýæ óéëàõàà óðüäààð
áýëäýõ ìýò õîîëîé çàíãèðóóëàâ. Äàø íàéðëàãñàä ÷èìýýãýý íàìäàõûã
õ¿ëýýñõèéãýýä,
Õ¿æ ë ìºíãºí ñààäàã ìèíü
պ人 ãàçàð çýâýðëýý
Õ¿¿õýä áàãàõàí áèå ìèíü
Õ¿íèé ãàçàð íºã÷뺺 ãýýä ýðòíèé ýìãýíýëò äóó óÿíãàëóóëàõàä óÿàí äýýðõ
ìîðüä õ¿ðòýë òîëãîéãîî ºðãºí
÷àãíàõ ìýò.
Õàæ ë ìºíãºí ñààäàã ìèíü
Õàæóó ãàçàð çýâýðëýý...
Ç¿¿í æèã¿¿ðèéí õ¿¿õí¿¿äýýñ õýò óÿõàí çàðèì íü ÷è÷èðõèéëñýí õîîëîéãîîð
ò¿ðýýä àâëàà. Óéëàõ äóóëàõ
¸ñ çýðãýöäýã íü áóðèàä íàéðûí ¸ñ. ßíäàã äóóíä ä¿ëèé ãýâ÷ äîòîð
æèãòýéõýí áîëæ þóíä ÷ þì ãîìäîí
ãóòðàõ ñýòãýë òîðîîä "Öýâýëìàà õîòîä æàðãàæ áè ýíä çýâýð÷...òà íàð
õ¿í óéëóóëäàã óëñ âèé! Áè òà íàðûã
äóóëóóëíà äàà...äàíäàà äóóëæ ÿâàõûã ÷èíü ¿çíý äýý! Äàø ÷è õàâàð
Ñîíðîâûí íàéðàí äýýð áàñ èõ äóóëæ
ãàéõóóëæ áàéë óó? Òà íàð äóóëæ ë áàé! Óéëæ ë áàé! ßàñàí óéëàõ
äóðòàé þì. Öàã èðýõýýð æèíõýíýýð
ãàñàëæ óéëàõ âèé äýý" ãýæ áàðàã ë äýëõèé åðòºíöèéã òýð ÷èãýýð íü
ãýíýò õîðñîí ç¿õëýý.
Õàíãèë áàãàõàí áèå ìèíü
Õàðèéí ãàçàð íºã÷뺺...
Ìóó ¸ð õàðñàí ãýìýýð ãýãýëãýí ãóíèãò äóó Äàøèéí õàíãèíàí æèíãýíýõ
õîîëîéãîîð õ¿ëýãëýí õººð÷
ýðòíèé íýãýí öàãò ìîíãîë õºâã¿¿äèéí õ¿æ ìºíãºí ñààäàã çýâýð÷ õýâòñýí
õºíäèé òàë äýýã¿¿ð íàð
øèíãýñýí çýíõýãýð óëààí òýíãýðèéí äîîãóóð çýäëýí îäîæ àâàé.
* * *

112


Óëààíáààòàðûí êîíñóëûí äýíæ, Àìåðèêàí õàøààí õýìýýãäýã÷ òýíäýý àðàé
îíöãîéäóó åâðîï õýëáýðèéí õýäýí áàéøèíòàé áºãººä ò¿¿íýýñ íýëýýä áàðóóí
õîéãóóð ç¿¿í õ¿ðýý, òýðíýýñ áàðóóí òèéø ç¿¿í, áàðóóí äàìíóóð÷èí, õÿòàäûí
åñºí ãóäàìæ ¿ðãýëæëýýä òýðíýýñ îíöãîé Ãàíäàíãèéí äýíæ äýýð
Ãàíäàíòýã÷èíëýí õèéä áàéõ òóë áàñ ë õîòûí îðøèí ñóóã÷èä áîð÷óóä áîëîîä
íàì, çàñãèéí àëáàí õààã÷èä áóþó ñýõýýòýí, õÿòàä èðãýä, ëàì íàð,
òýðã¿¿òýí çààã ÿëãààòàé ìàÿãààð ñóóíà. Ìîíãîë÷óóä õîîíñëûí äýíæ ãýæ
íýðëýñýí ºíäºðëºã ýðýã äýýã¿¿ð îðîñûí ýë÷èí êîíñóëûíõàí àëáàí ãýð, îðîí
ñóóö, ñóðãóóëü çýðãèéí ìîä, òîîñãîí äàâõàðëàã áàéøèíãóóä òýíäýõíýý ºíãº
æàâõààòàé õàðàãäàõ áºãººä Óëààíáààòàðûí ãàíöõàí áóðõíû øàøèí ñ¿ì
äóãàí ýñãèé ãýðèéí õîò áîëîõîîñ àðàé ººð í¿¿ð öàðàé îðóóëæ ºãíº.
Òýðõ¿¿ õîîíñëûí äýíæèéí áàðóóõàí òàëä õîéä óóëûí ýíãýð ò¿øýýä õÿòàä
èðãýíèé õîòûí õýðýì ë¿ãýý òºñòýé òîìîî ãýã÷èéí õºõ òîîñãîí õýðýì õàøàà,
ò¿¿í äîòîð õýäýí îðîñ ä¿íçýí áàéøèí áàéãàà íü àìèðõààí áóþó àìåðèêàí
äýíæ ãýã÷ þì. ßàãààä òèéíõ¿¿ àìåðèêàí íýð àâñàí íü òºäèé ë òîäîðõîéã¿é
áºãººä Áîãä õààíò óëñûí ¿åä àìåðèêèéí æóóë÷èí çàãàëìàéòíû êàòîëèã
øàøíûã ñóðòàëäàí äýëãýð¿¿ëýã÷ ìèññèîíåð õýìýýõ õàð ëàì ìºí àìåðèêèéí
õóäàëäààíû ï¿¿ñèéí íàéìàà÷ íàð õºðºí㺠áýë çààæ òýð îðîñ áàéøèí, õÿòàä
õàøàà áàéãóóëñíààð òèéí íýðøñýí áîëîëòîé. Þó ÷ ãýñýí òýð êîíñóëûí áîëîîä
àìåðèêàí äýíæ äýýã¿¿ð ãó÷ààä îíû äóíä ¿åñ îðîñ åâðîï ç¿ãèéí íýëýýä îëîí
õ¿ì¿¿ñ ººðèéí ä¿ð òºðõººð àæ òºðºí òýð ÷ á¿¿ õýë ºíãºðñºí çóóíû
ñ¿¿ë÷ýýð îðîñóóäûí áîñãîñîí ¿íýí àëäàðòíû øàøíû áàãàõàí õîíõ äàí äóí
õèéæ, àðãèë äóóò õàð ëàì àâðàã÷ õðèñòîñ áóðõíàà äóóäàí óíçàäëàõ íü
áàñ íýãýí ç¿éë õà÷èð ÷èìýã áîëäîã áàéæ. Òýð õî¸ð äýíæèéí õ¿ðýýñ
äîîøõè ÷èéãëýã 纺ëºí õºðñòýé íîãîîí õºíäèé㺺ð Äóíä ãîë óðñàõ áºãººä
òýðíèé
õºâººãººð Óëààí õóàðàíãèéí öýðãèéí äàðãà íàð áîëîîä ãîëöóó çàñãèéí àëáàí
õààã÷èä ãýðýý õºäººë¿¿ëæ çóñëàíä ãàðíà. Íàì òºðèéí òîìîîõîí àëáàí
113

òóøààëòàí èõýâ÷ëýí Áîãä õàí óóëûí èõ, áàãà òýíãýðèéí àìàíä ãàðàõ áîëîâ÷
æèðèéí áîð÷óóëààñ íýã èõ ÿëãàðàõ äóðã¿é áóþó òîì÷óóëààñàà æààë
õºíäèé áàéõ äóðòàíãóóä íü Äóíä ãîëûíõîî ç¿ëýãò õºâººã áàðààäàõ àæ.
Òýäíèé íýã íü Ñîíðîâ áàéëàà. Ñîíðîâ Öýâýëìààã íýã ë ºäºð õ¿ðýýä èðýõ
áîëîâ óó ãýæ ãîðüäîæ áàéñíààð íü áîëñîí. Õ¿íèé ñýòãýë ãýäýã ýíýõ¿¿
õÿçãààðã¿é îð÷ëîíãèéí äóíä ýðãýëäýí íýãýýõýí õóðìûí òºäèé ë ò¿ìýí ç¿éëèéí
õ¿ñýë õÿñëààñ ñàëæ ¿ë ÷àäíàì áºãººä òýð ë á¿õ õ¿ñýë õÿñëûí äîòîð
ãàíöõàí õ¿í ë ãýã÷èéí ¿éëèéí ¿ð áîëîõ óõààí
áîäîë äýýð áàñõ¿¿ õî¸ð õºëò àäãóóñíûõ íü øèíæ íýìýãäýýä ýð ýì õî¸ð
õ¿éñòýí áèå áèåñ óðóóãàà òýì¿¿ëýõýýñ èë¿¿ øóíàë øàíàëàë áàñ èë¿¿
æàðãàë áàÿñàë ÷ ¿ã¿é. Òèéíõ¿¿ íýãýí çýðýã çîâëîí æàðãàë îðøèõ íü ººð
þóí äýýð ÷ ¿ã¿é ãýëòýé. Ñîíðîâ óã íü àæ òºð뺺 áîäîõîîñ àæëàà áîäîõ íü
èë¿¿ îðãèëóóí áºãººä øóóðãàí öàã ¿åèéí ýðõýíä á¿ðíýý àâòñàí, ýíý öàã
¿åèéíõíèé õóâüñãàë÷ ýðýìãèé çàí àðàíøèí ººðººð ÷ áàéõûí àðãàã¿é áîëãîñîí
õ¿í. Öýâýëìààòàé àíõ ó÷èðñíààñ õîéø ººðèé㺺 ñýòãýëýýð áîëîîä ýð
áèåýðýý ÿìàð èõ ÿäóóðóóëæ ãàíöààðäóóëæ ÿâñíàà ñàÿ óõààðàí óðüä ºìíº
àìñàæ ¿çýýã¿é ñàéõàí ìºðººäëèéí ¿åðò óìáàõûí çýðýãöýý ãýð îðíîî ÷,
¿çýãäýõ áèåý ÷ ººä íü òàòàõûã áîäîõ áîëæ àìüäðà÷ûí
ÿìàð íýã øèíý øàòàíä äýâøèí ãàðàõûí ºìíåõºí áàéãàà þì øèã ýð õ¿íèé èä
õàâ, äàëäûí îìîã ÷ ñýðãýýä ÿâ÷èõ øèã áîëñîí. Ñàéõàí õ¿íòýé ó÷èðíà
ãýäýã ¿íýõýýðèéí æàðãàë àæ. Òèéíõ¿¿ ìàíü ýð öàãèéã èðòýë äàðààñòàé
ÿâñàí åð áóñûí øóíàë ìºðººäºëä àâòàí õàÿàíä èðñýí áàéæ áîëîõ çîë
æàðãàëûí ä¿ð çóðãèéã í¿äýíäýý õàðæ, áèåýðýý ìýäðýõ øèã òýð îäºð
õýçýý èðýõèéã õ¿ëýýí ÿäàæ áàéòàë á¿õ þì åðººëººðºº áîëîõ íü òýð.
Ñîíðîâûíõ àìåðèêàí õàøààíû ÷èã óðä. Äóíä ãîëûí õîéä áèåèéí ç¿ëýãòýé
òîõîéä çàñãèéí ãàçðûí äóíä òóøààëûí àëáàí õààã÷ õýäýí àéëòàé õàìò
ààâûí áîëîîä ººðèéí õî¸ð ãóðâàí ãýðýýð çóñëàíä ãàðíà. ªâºë òýäíèéõ
êîíñóëûí äýíæèéí õîðîîíû áàãàõàí îðîñ áàéøèíä ñóóõ áºãººä çóíû ýõýýð ààâ
ýýæäýý òàâàí õàíàòàé, ººðòºº äîðâºí õàíàòàé ãýð áàðüæ ñóóäàã àæ.
114

Èéíõ¿¿ õî¸ð íóòàãòàí áîëäîã íü òºð çàñãèéí àëáàí õààã÷äûí íýã ¸ñíû ìàÿã
æàÿã ÷ ãýëòýé þó ºâºë溺 çóñëàí ñýëãýõ í¿¿äýë÷èí ìîíãîëûí çàíøèë ÷
ãýëòýé þó? Þó ÷ ë ãýñýí õîò õ¿ðýýíèé ìîíãîë÷óóä ýñãèé ãýðýýñýý ñàëàõ
áîëîîã¿é ñàíæ. Öýâýëìàà Ãóðâàí íóóðò õýä õîíîõäîî Ñîíðîâûí ãýð îðîí, àæ
òºðëèéí òóõàé ñàéòàð ìýäýæ àâñàí òóë
õîòîä èðýýä íýã èõ òººð÷ áóäèëñàíã¿é. Àìåðèêàí õàøààíû óðä òàë äóíä
ãîëûí òîõîéä çàñãèéí ãàçðûíõíû çóñëàíä ãýýä ýðýõýä îëæ ÿäàõ þìã¿é
ãýñíýýð íü îëîîä èðñýíñýí. Ñîíðîâ ñàÿ àæëààñàà èðýýä ààâûíäàà õîîëëîæ
ñóóòàë ãàäàà íü ýìíýëãèéí õýðýýñ á¿õýýã á¿õèé îðîñ æîëîî÷òîé ìàøèí èðæ
çîãñîõîä ýíý ÷èíü þóí ýìíýëãèéí ìàøèí áèëýý õýìýýí ãàéõòàë Öýâýëìàà Áàçàð
õ¿â¿¿í õî¸ð áóóæ èðýõýä ýõëýýä áàðàã ë í¿äýíäýý èòãýñýíã¿é. Îðîñ
æîëîî÷òîé ýìíýëãèéí ìàøèíààð õ¿ð÷ èðýõ þì ãýæ õýí ñàíàõ áèëýý. ¨ñòîé ë
ñàíààíäã¿é þìíû íýã òýð áàéëàà. Ñîíðîâ óóëãàì÷ þì øèã àÿãàòàé õîîëîî
øèä÷èõýýä ã¿éæ ãàðñàí. Öýâýëìàà òýðíýýñ àéñàí þì øèã ã¿éãýýä ìàøèíû
öààãóóð îð÷èõñîí òóõàé ñ¿¿ëä Ẻí èíýýäýì íàðãèàí áîëæ áèëýý. Èíãýýä ë
õýí íýãíèéõ íü õóâüä åð áóñûí æàðãàëòàé ñîíèõîí áºãººä õýðâýý æààõàí
õýðñ¿¿ãýýð îäâîë þì á¿õýí àðàé ë äýíä¿¿ ¿ëãýð äîìãèéíõ øèãýýð á¿òýâ
¿¿ äýý ãýìýýð ºäð¿¿ä ýõýëæýý.
Öýâýëìàà àìàðõíàà õîòûí õ¿¿õýí áîëîâ. Óãèéí ñýðãýëýí ñàéõàí á¿ñã¿é õîòûí
ãàíãà÷óóäààñ ¿ëãýð àâ÷ ÿäàõ þì áàéñàíã¿é. պ人 íóòàãòàà áàéõäàà
õîòûí õ¿¿õí¿¿äèéí ààëü ààø, ãî¸æ ãîîäîõûí ÿíç ìàÿãèéí òóõàé áèøã¿é
äóóëæ áàéñàí áîëîõîîð òèéíõ¿¿ øèíèéã ìýäýæ áîëîâñðîõ øóíàë ñîíèðõîë íü
àìàðõàí õºò뺺ä õàðèí ÷ õîòûí õ¿¿õí¿¿äýýñ èë¿¿ õóðö í¿äòýé, óõààí
ã¿éìõèéãýý ººðºº ãàéõàõàä õ¿ðýâ. Õîò áîë ¿íýõýýð øèíý åðòºíö áàéëàà.
Òýãýýä ÷ çàñàã òºðèéí äýýã¿¿ðõýí àëáàíû õ¿ì¿¿ñ òýäíèé ãýð á¿ëèéíõýí,
çèíäààðõóó çàíãààðàà òýäýíä îéðòîõûã õè÷ýýñýí õóó÷èí õ¿ðýýíèé
áýëòýíã¿¿ä, ñóðãàã÷èéí ãýãäýõ èõýýõýí ºðãºí õàÿëãàòàé àëáà õàøèõààð
èðñýí ýëäýâ äîëîîí îðîñ, õàëèìàã, áóðèàä íàð, õàðààõàí áàéð ñóóðèà
àëäààã¿é ñ¿ì õèéäèéí ìÿíäàãòàí, õîòîä ýëäýâ ä¿ðýýð øèíãýñýí òàéæ
115

ÿçãóóðûí ººäºñ òàñàðõàé õÿòàä íàéìàà òýðã¿¿òýí äóíä õîëáîî ñ¿ëáýý ¿ã¿é
ãýõýä îðîîòîé ãàðààòàé, òàíèë òàëòàé áîëæ ÿäàõ þìã¿é áàéëàà. Òýð øèíý
åðòºíö áîë íîìûí, àðèëæààíû ÷ áîë àðèëæààíû, õîâ æèâèéí ÷ áîë õîâ
æèâèéí, àòààðõëûí ÷ áîë àòààðõëûí ÷óõàì ë þì þìòàé. Ãýõäýý õàðèí ìóó
ìóóõàéãàà ñàéí ñàéõíààð õàëõàâ÷ëàõ íü í¿äòýéã ñîõîð áîëãîì ÷àäâàðòàé,
àéëãàõäàà ÷ àéëãàõ àâðàõäàà ÷ àâðàõ, òàòàõ ò¿ëõýõ ò¿ìýí óâäèñòàé
çýðãèéã íü òààõóéÿà àìàðã¿é åðòºíö áèëýý. Ò¿¿íèé ýðã¿¿ëãýíä îðñîí õ¿í
ÿìàð ÷ ë ãýñýí óëñ ã¿ðíèé ç¿ðõ ñóäàñ õýðõýí ëóãøèæ áóéã ààæèì
ààæìààð ìýäðýí þì á¿õýíä ýñ îðîëöëîî ãýõýä ÷èõ òàâèí ÿâàõ ñîíèðõîëòîé
áîëäîã àæ. Äýýã¿¿ð çèíäààíû àëáàí õààã÷äûí ýõíýð õ¿¿õí¿¿ä áîë
òýðíèéõýý äîòîð åð áóñûí åðòºíö áàéëàà. Òýð áîë îî ýíãýñýã òàâüñàí
í¿¿ðýý òîëüäîõ òîëèíäîî íèéò óëñ îðíû ýñ ãýõýä òýðõ¿¿ çèíäààíûõàà
õ¿ðýýíèé ä¿ð çóðãèéã íýãýí õàìò õàðàõ ìýò ÿìàð èõ õóðö í¿äòýé, óðò
÷èõòýéã ãàéõàâ÷ áàðøã¿é. Öýâýëìàà ÷óõàìõ¿¿ èéì àìüäðàëûí çàõ ðóó
ººðèéí ýðõã¿é îðîîä èðæýý. Ãàéõàëòàé íü ¿¿íä ÿìàð ÷ òºâºã ñààä
áàéñàíã¿é. Ñîíðîâûí íýð í¿¿ðýýð ÷ òýð ¿¿ àëü ÿìàð íýã õºíäëºíãèéí õ¿íèé
óðüä÷èëàí õýëæ õèéñíýýð ÷ òýð ¿¿ Öýâýëìààã õààíààñ ãàðààä èðýâ
þóíä ýäíèéä èðýâ, ýíý òýðýý ãýæ íýã èõ öóó ÿðèà ñàðàëãóé èðýõ ë
¸ñòîé õ¿í èðñýí øèã, áîëîõ ë ¸ñòîé ÿâäàë áîëñîí øèã åð人 ë îëîí òàâàí
¿ãã¿é "Ñîíðîâ äàðãà õºäººíèé íýã õººðõºí áóðèàä ýõíýðòýé áîëæýý" ãýýä
ë øóóä ñàéøààí óãòàõàä Ñîíðîâ ººðºº ÷ ãàéõàõàä õ¿ðñíèéã ÿàíà. Ãýâ÷
ýíý áîë ¿íýíäýý Öýâýëìààãèéí ë óâäèñ ãýëòýé. Õýíä ÷ áîëîâ ýýíýã ñàéõàí
õàðàãäàõ õ¿í îëíû äóíä îðîîä èðýõýä ýâäðýýã¿é öýâðýýðýý ãýäýãò íü
èòãýõ áóþó
öàãèéã èðòýë, òàðàà òàíèóëòàë íü íýã õýñýãòýý õ¿ì¿¿ñ ç¿ãýýð ë
ñîíèó÷èðõàí õàðæ øèíæèæ áàéäàã áîëîëòîé. Õîæèì õýðõýõèéã ¸ñòîé ë
áóðõàí ìýäíý.
Òèéíõ¿¿ Öýâýëìààã ìºíººõ õ¿ðýýíèé äýýã¿¿ð çèíäààíûõàí øóóä õ¿ëýýí
çºâøººð÷ ººðèéí ýðã¿¿ëãýíä òàòàí îðóóëæýý. Ñîíðîâûí ààâ ýýæ õî¸ð
116

åðòºíöèéã òàë øèãýý óóæóóõàí õàðäàã ãîâèéí áóÿíòàé õºãøèä áóðèàä
õýëíèé àÿëãóóã ºõººðäºí ýíý òýðèéã îéëãîëöîæ ÿäàõäàà èíýýä õººð áîëîí
åð人 ë èðñíèéõ íü ìàðãààøààñ áýð õ¿¿õýí ãýæ íýðëýýä Áàçàðûã ãýðòýý
áàéëãàæ "õ¿¿" õèéãýýä ¸ñòîé ë àìàð ñàéõàíäàà æàðãàæýý. Åðººñ
òýäýíä åðòºíöèéí áóé ÿâäëûã áóé áàéãààãààð íü ¿çýæ, þó íîîãäñîí îëäñîíîî
áóÿí ãýõýýñ ººðã¿é ãàíöõàí áóðõàí ø¿òýýíäýý íàìèí÷ëàí çàëáèð÷ ñóóõààñ
ººð èë¿¿ äóòóó çàí äààí÷ áàéõã¿é. Áàçàð ÷ àìàðõíàà òýäíèé õ¿¿ áîëîâ.
Åð ò¿¿íèé õóâüä áîë àðãàã¿é ë ¿ëãýð äîìãèéí åðòºíöºä èðñýí ìýò
áàéëàà. պ人ä õààÿàõàí àðààíûõàà ø¿ëñèéã äóñààí áàéæ èääýã àñàí
÷èõýð áîîâ äýëãýýñòýé íü þó ÷ áèø. Èðñíèéõ íü ìàðãààø Ñîíðîâ àõ ºíäºð
õîðøîî ãýäýã í¿ä ýðýýëæèëñýí òîéìã¿é èõ áàðàà òàâààðòàé äýëã¿¿ðò
øèëýí ïîðòîîðîî àâàà÷ààä öîî øèíý õîò ìàÿãèéí õóâöñààð õºëººñ òîëãîé
õ¿ðòýë õóâöàñëàæ îðõèñîí íü ¿ëãýðýý ¿ëãýð. Áàñ áîëîîã¿é íàìàð õîòûí
ñóðãóóëüä îðóóëàõ ãýíý. Èíãýýä òóí ñàÿ ààðóóë õýìëýæ áîðöíû øºë îî÷èí
çóëàã íü õàíçàðñàí õ¿ìýí áîéòîã ÷èð÷ íºõººñòýé äààëèìáàí ºìä ºìñºæ ÿâñàí
õ¿¿ òàíçóóð áîîâ èäýæ òîðãîí ñàâõè ºøèãëºí òàãíàé õýýòýé íîîñîí äààâóó
ºìä öàìö ºìñºæ ÿâíà ãýäýã áàðàã ë òºðºë àðèëæñàí ìýò. Àìòòàíûã èõ
èäýæ, ãî¸æ ãîîäâîë áóÿíàà áàðíà ãýæ Äàìäèí áààâàéí ñóðãàäãèéã
ñàíàëòã¿é áîëæýý. Òóí ñàÿ ýýæýýñýý õàãàöàí ãóíüæ ãóòàæ ÿâñàí íü
èíãýýä ìàðòàãääàã þì áàéæ. Ìàíü õ¿í õýäýí õîíîã õîòûí õ¿¿õä¿¿äýýñ
áèø¿¿ðõýí ãýðýýñ õîëäîõã¿é õîðãîñõèéí áàéñíàà ýõëýýä çóñëàíãèéí
õ¿¿õä¿¿äòýé Äóíä ãîëûí õºâººãººð ãàð÷ íààäàí äààí èõ óäàëã¿é êîíñóëûí
áîëîîä àìåðèêàí äýíæèéí õ¿ð ººä àâèð÷ Óëààí õóàðàíãèéí áàðóóí òàëûí
èèñýõ îíãîöíû áóóäàë õ¿ð÷ àéðîïëàí íèñýæ
áóóõûã ¿çäýã, ýã÷èéíõýý ºãñºí ìºí㺺ð õÿòàäûí ìóõëàãíààñ ÷àâãà áóðàìòàé
åýâýí ÷ àâ÷ èääýã áîëîâ. Ãýõäýý õààÿà çàðèì ÷àíãàõàí áàíäè íàðò ÷èõýý
ìóøãèóëàí "áóðèàäûí áºëäºã Ẻñíèé ÿðãà÷èí" ãýõ áóþó "áóðèàäûí áóõ
¸ëäîí áóðóó èøèëñýí ñ¿õ þ¿ëäýí" ãýõ ìýòýýð øîãëóóëàõ òèéì ÷ òààòàé
áèø. Áóðèàäàà ìýä¿¿ëýõã¿éã õè÷ýýâ÷ ºíºº ãàéòàé "öà" íü "øà" "øý" íü
117

"÷ý" áîë÷èõîîä áîëîõ þì áèø. Ãýâ÷ áàñ ºíãºòýé ìºíãºòýé õ¿íèéã äàéðàëäñàí
áîëãîí äàðëààä áàéõã¿é õîðâîî áîëîëòîé. Óðàíõàé äýýëòýé õàíçàðõàé
ãóòàëòàé öàðàé àëäàæ ÿâñàíñàí áîë ìóó áóðèàäûã á¿ð ç¿ãýýð
áàéëãàõã¿éñýí áèç. Òèéíõ¿¿ Áàçàð ºíãºòýé ìºíãºòýé áîëñîíäîî áÿöõàí îìãîðõîõ
ñýòãýë òºðíº. Òýð ÷ áàéòóãàé Áóäòàé õî¸óë èðýýã¿é
íü ñàéí ìýò ñàíàãäàíà. Õýðýâ Áóä õîòûã ¿çñýí áîë õîæèì ò¿¿íä ãàéõóóëàõ
þìã¿é áîëîõñîí. Èíãýõýýð õîò ãýäýã ¿íýõýýð ¿ëãýðèéí îðîí àæýý.
Óëààíáààòàðò íàð áîðîî ýýëæèëñýí ñàéõàí çóí òóéëäàà õ¿ð÷ íàéìäóãààð
ñàð ãàðëàà. Öýâýëìàà Áàçàð õî¸ð óëñûí íààäàì ºíãºðñºí õîéíî èðñýí ó÷èð
õîòûí òýð íàð áîðîî ýýëæèëñýí çóíòàé çîëãîæ ºäèéä õºäººãºº áàéñàí áîë
õàäëàíäàà ãàð÷èõñàí ºã뺺 íàðíààñ ¿äøèéí á¿ðèé õ¿ðòýë õàäóóð
òîìóóðòàé íîöîëäîæ áàéõ áàéñíàà ñàíàõàä æàðãàë õýòýðëýý ãýìýýð.
Íàéìäóãààð ñàðûí ýõíèé õàãàñ ñàéí ºäºð Ñîíðîâ àæëàà òàðæ èðýõýä
Öýâýëìàà áàãà ãýðòýý äýýë î¸æ ñóóâ. Íàìàð îðîéõîí òºðõºì人 àéë÷ëàí ¸ñ
òºðòýé íàéð õóðèì õèéíý ãýæ òîãòñîí òóë ààâ ýýæ àõ ä¿¿ñèéíõýý ãàðûã
öàéëãàõ áýëýãòýé î÷èõ íü ç¿é òóë î¸æ øèäýõèéã õîéø òàâèõ àðãàã¿é.
Òýãýýä ÷ çóãàà öýíãýë õººñºí ÿìáàòàé þì áîëæ õàðàãäàõààñ èõýä
áîëãîîìæëîíî. Ýíý òàëààð ààâ ýýæèéí çàõèàñ ãýäýã õàòóó. Ñîíðîâ
àæëààñàà èðýýä ààâûí ãýðò øóóä îðæ öàéëäàã çàíòàé. Öýâýëìàà ìàøèíû
äóóíààð ¿éëýý îðõèæ èõ ãýðò îðîõîä Ñîíðîâ áàÿñãàëàíòàé öàðàéëñàí,
- Çà õýýòýéõýí õ¿¿õýí ìèíü ìàðãààøèéí ñàéí ºäºðò áýëäýõ õýðýã ãàðëàà.
×îéáàëñàí æàíæèí èõ òýíãýðèéí àìíûõàà ãýðò îðñîí. Öººí õýäýí õ¿íèéã
óðüæ ãýíý. Èòãýæ ÿâäàã äîòíû óëñàà óðüæ áàéãàà þì ãýæ áàéíà. ×è
òýð áóðèàä õ¿¿õíýý àâ÷èð÷ ¿ç¿¿ë ãýæ íàðãèæ áàéäàã ø¿¿. ªäºð Áîãä
óóëàíä æààõàí çóãààëààä îðîé áºìáºãºð íîãîîíä øèé õàðíà ãýñýí. Æàíæèí
íàìàéã ãýðòýý àíõ óðüæ áàéãàà íü ýíý. Àæèë àëáààð ÷ áèøã¿é ë
óóëçäàã ë äàà ãýõýä Ñîíðîâûí ààâ õàëçàí òîëãîéòîé ÿìààí ñàõàòãàé íàìõàí
õºõ ºâãºí ãàðààñàà ñàëãàäàãã¿é çàíäàí ýðèõýý õºâð¿¿ëýí
- Õ¿¿õýý èíãýõýä ×îéáàëñàí æàíæèí ìààíü õàíüòàé áîëñîí óó äàà ãýæ
118

ñîíèó÷ í¿äýý æààòàéëãàí àñóóâ.
Õ¿¿õíýý ¿ç¿¿ë ãýëýý ãýõýýð ñýæèãëýýòýõëýý ø¿¿ ìàíü õàøèð ãýæ Ñîíðîâ
èíýýä íü õ¿ðýí Öýâýëìàà ðóó èðìýýä,
- Íàäòàé àäèë õóðèìàà õèéãýýã¿é õàíüòàé ø¿¿ äýý ààâàà. Áîðòîëãîé
ãýäýã öóóòàé õ¿¿õýíòýé õàíèëààä æèë áîëîâ óó ÿàâ. Æàíæèí ìààíü ÷
÷àíãà ýð ø¿¿ äýý ãýõýä Öýâýëìàà áóðèàä àÿëãóóãàà çàñàæ ÿäàí,
- Òýð Áîðòîëãîé þóãààðàà ñóóòàé õ¿¿õýí þì ãýõýä
- Õ¿ðýýíèé ãî¸ ë õ¿¿õýí ãýëöäýã þì. Ãýõäýý ÷èíèé äýðãýä óíòðààä ºãíºº
ãýæ Ñîíðîâ áàõäàõ ÿíçòàé õýëýâ.
- Æàíæíû õàíü áîëîõ àçòàé ë õ¿¿õýí áàéæ õººðõèé ãýæ Ñîíðîâûí ýýæ
îðíûõîî õºëä ìºí ë ãàðàà ñàëãàäàãã¿é õóâàí ýðèõýý òàòàí ÿðèàíä îðîëöîâ.
Åð ýíý ãýðèéíõíèé ÿðèà äàíäàà ë 纺ëºí íàìóóí áàéõ áºãººä ààâ ýýæ
õî¸ðûí ýðèõýý áºìáºð¿¿ëýõ àÿñààð ãîëöóó õºòëºãäºí åð ãýðýýñýý õàëüæ
ãàðàõã¿éãýýð áóþó õàëóóí á¿ëèéí àìèíû ÿðèà áîëîîä ºíãºðíº. Æàíæíû
ýõíýðèéí òóõàé ÿðèà áîë õàðèí ÷ æèðèéí ãîëäèðëîîñîî íèëýýä õà÷üñàí ÿðèà
áîëëîî.
Ñîíðîâ Öýâýëìàà õî¸ð ìàðãààøèéí ñàéí ºäºðò áýëäýõ ýõíèé àæèë áîëãîí
¿ñýý çàñóóëæ õàëóóí óñàíä îðîõîîð ÿâëàà. Ñîíðîâ áàðóóí Ñýëáèéí
òºìºð÷èíãèéí ã¿¿ðýýñ õîéãóóð áàéäàã õÿòàäûí õàëóóí óñàíä çàõèàëãà ºã÷
îðäîã çàíøèëòàé áºãººä Öýâýëìààãèéí èðñíýýñ õîéø õàëóóí óñíû ãàçðûí
äàíæààäàä íýëýýä ìºí㺠àòãóóëàí ººðèéí òàñàëãààòàé áîëæýý. Õàëóóí çóí
Òýíãýëèã ãîðõèíûõîî óñàíä îðîõ áóþó õýðâýý ààâ ýýæ íü õàâðûí õàâñðàãà
ºíãºðñºí õîéíî þì óó ýñâýë íàìðûí øàð íàâ÷íû õàòóóíààð Ãóðâàí íóóðûí
ðàøààíä î÷âîë äàãàæ î÷èí óñàíä òîîòîéõîí îðäîã Öýâýëìààä õîòûí õàëóóí óñ
æèãòýéõýí òààëàãäàæ ãóðàâ äºðºâ õîíîîä ë î÷èæ óñàíä îðú¸ ãýõ áºãººä
Ñîíðîâ ÷ þóíäàà òàòãàëçàõ áèëýý. ªäºð øºíº ÿëãààã¿é óíàà óñ õî¸ð áýëýí
áàéõ þì ÷èíü.
Ñîíðîâ Öýâýëìàà õî¸ð êîíñóëûí äýíæýýñ õÿòàäûí õºëñíèé æóóç òýðãýíä
ñóóæ áàðóóí Ñýëáý òèéø ÿâàõûã òóøààâ. Òýðýã÷ õÿòàä çîð÷èã÷èéí
119

òóøààëûã áèåë¿¿ëýõýä õýçýýä áýëýí áàéõ òóë õàé áàðóóí ñýëáý
ÿâààáàà ãýæ õàøãèðààä øèëá¿¿ðýý òàñõèéëãýõýä îâú¸îñíû òàðãàí ìîðü
òèéíõ¿¿ ýçýí íü õè÷íýýí øàâäàí òàñõèéëãýâ÷ øèëá¿¿ðèéí ñóð áèåä íü
õ¿ðäýãã¿éã ìýäýõ òóë ìàãíàé óðóó íü óíæóóëñàí óëààí òîðãîí öàöãèéã
ñàãñàëçóóëàí õóäàðãàíûõàà õîíõíóóäûã õàíãèð æèíãýð õèéëãýí íýãýí õýìýýð
øîãøèõîä íóìòàé 纺ëºí ñ¿éõ òààòàéÿà áºìáºëçºíº. Ñ¿éõ òýðýãíýý ñóóã÷
õî¸ðûã õýí íýãýí áýýð çýðâýñõýí ÷ àòóãàé àæâààñ áîãèíî õàíöóéòàé
öàãààí ïàíñàí öàìö ñààðàë á¿ðõ ìàëãàéòàé çîë áàÿðûí ãýðýë ãèéñýí
òýëìýãýð õàð í¿äòýé øºâãºð áîð çàëóó, íèëýýä ìàõëàãäóó áóëáàðàé
õàöàðò íü ÿãààí òóÿà òàòñàí øóíõààð çóðñàí ìýò òîäõîí óëààí óðóóëàà
õàãàñ íýýæ òàíàí öàãààí ø¿äýý ÿðàëçóóëàí ìèøýýõ æàðãàëûí òàëèìààðàë
ä¿¿ðýí, èäòýéõýí áºãººä ñîðîíçîíòîéõîí õàð í¿äòýé õººðõºí öàãààí õ¿¿õýí
öýíõýð äóðäàí äààøèíç ºìñºæ, óðòõàí ãîîëèã õ¿ç¿¿ãýý èë ãàðãàñíàà
áÿöõàí äàëäëàõ ãýñýí ìýò ñèéìãýð óëààí òîðãîí àë÷óóð çàíãèäààä, ãèë
õàð ¿ñýý äàðóóëàí øàðãàë ñèéðñýí ìàëãàé õàæóóäóóëñàí áºãººä òýð õî¸ð
ñàéõàí çàëóó òîãîñûí ºä
çóðñàí óëààí øàð á¿õýýãíèé øèëýí ãýãýýâ÷ýýð ýíý òýðèéã õàðàí õ¿¿ðíýæ
ÿâàà ä¿ð çóðãèéã îëæ õàðàõñàí. Ñîíðîâ Öýâýëìàà õî¸ð õàëóóí óñíû íýãýí
äàâõàð óðò öàãààí áàéøèíä èðýõýä óñàíä îðîõ ýýëæýý õ¿ëýýñýí öººí õýäýí
õ¿í ìàíü õî¸ðûã ñîíèó÷èðõàæ ñîíæèí, õîíãèëûí õàíààð òàâüñàí ìîäîí âàíäàí
äýýð õºëñºº ñýâýí ñóóöãààíà. ¯íýðòýé óñ ñàâàíãèéí ¿íýð õ¿ì¿¿ñèéí õºëñ,
õèðíèé ¿íýðèéã äàðæ ÿäñàí õàëóóí óóð ºìíººñ ï¿í õèéãýýä õîíãèëûí òààçíû
÷èéäýíã¿¿ä õºëºðñºí òóë á¿äýãõýí ãýðýëòýíý.
Íýãä¿ãýýð çýðãèéí áóþó ëþêñ ãýãääýã òàñàëãààíä îðîõîä áèå óãààã÷
õèæýýë õÿòàä àë÷óóð ñàâàí, ¿íýðòýí òàíàðòàí, óíä óñ õýäèéíý áýëä÷èõñýí
ìýõýëçýæ áàéëàà. Ñîíðîâ ò¿¿íä õýäýí ÿí÷ààí ºãººä.
- Òà ÿâ äàà, áèä õî¸ð áîëíî ãýæ ÷óõàì þóãàà áîëíî ãýñíýý ÷ ìýäýëã¿é
õýëýõýä áèå óãààã÷ õÿòàä ò¿ëõ¿¿ðèéã íü ºãººä ìýõýëçñýýð ãàð÷ îäîâ.
Èðýõ áîëãîíä íü ë èíãýäýã ó÷èð ìàíü õî¸ð õààëãàà ò¿ãæèæ àâààä
120

òóõàëëàà. Îäîî öàñàí öàãààí á¿òýýëãýýð á¿òýýñýí ÿâãàí øèðýýí äýýð ºíäºð
ëîíõòîé øàð àéðàã, îðîñûí êâàñ ãýäýã óíäàà, ¿çýì ÷èõýð, ÿíæóóð
òýðã¿¿òýí òàâüñíààñ þó äóðòàéãàà èäýæ óóí, öýâýð öàãààí á¿òýýëýãòýé
âàíäàí äýýð ÿàæ ÷ òýâðýëäýí ÿíàãëàæ áîëîõûí ñàöóó ýõëýýä þóíààñ ÷ þì
æààõàí áèø¿¿ðõýæ øóëóóõàí í¿öýãëýýä óíàõã¿é õýñýã ñóóäãààðàà ë
ñóóëàà. Ñîíðîâ õºëºðñºí øèëòýé øàð àéðàãíààñ àÿãàëæ õ¿ä õ¿ä
çàëãèëààä,
- Ñàéõàí õ¿éòýí áàéíà. ×è óóõ óó? ãýõýä Öýâýëìàà ÿã èéì ¿åä õýëã¿é
þì øèã áîë÷èõäîã çàíãààðàà òîëãîé ñýãñðýýä øèëýí òàâàãíààñ õýäýí ¿çýì
÷èìõýæ àìàíäàà õèéãýýä Ñîíðîâûí ÿàõûã õ¿ëýýõ ìýò.
- Öýâýëìàà ìèíü, Ãóðâàí íóóðûí àðàë äýýð þì øèã...ìºí ÷ ñàéõàí ...ãýæ
Ñîíðîâ äóóãàðààä öàìöíûõ íü òîâ÷èéã òàéëàõàä Öýâýëìàà íÿëõ õ¿¿õýä
àÿòàé ãàð õºäºëãºëã¿é õàìàã õóâöàñàà òàé÷óóëàâ. Ñîíðîâ í¿äýý àíèí
áàéæ 纺ëõºí áºãººä äóëààõàí îðãèñîí ìºð, õºõèéã íü ¿íñýí òààëæ óóö
íóðóóã íü èëáýí òýâðýýä í¿äýý íýýëã¿é,
- Õàéðò ìèíü, äàãèíà ìèíü ÿâààðàé! Ýðäýíèéí ÷óëóóí õàøèëãàò õàëóóí
ö¿íõýýëäýý îðîîðîé ãýõýä Öýâýëìàà ãèæèã íü ãýíýò õ¿ðñýí ìýò èíýýä
àëäààä ãàðààñ íü ìóëòðàí óñàíä îðäîã òàñàëãààíä îðîâ.
Íîãîîí ÷óëóóí õàøëàãàíä ä¿¿ðãýñýí õàëóóí óñ ¿ë ìýäýã óóð ñàâñóóëàí
öýëýëçýíý. Öýâýëìàà õºëºº ä¿ðæ ¿çýýä õàñûí öàãààí áèåý óñàíä áóëõàí
÷àíäàéñàí õî¸ð ìýýìýý äàëä îðòîë ñóóõàä àðüñ íü á¿õèé ë í¿õ ñ¿âýý íýýõ
ìýò ÷èì÷èãíýýä òààòàéõíûã õýëýõ ¿¿. Ãýðýëòýã÷ õî¸ð Öàãààí ìýýìýý
áàðèëàí óãààâ. Ãóðâàí íóóðûí àðàëä õî¸ð ìýýì ÷èíü ãýðýëòýæ áàéñàí ãýæ
Ñîíðîâ ¿ðãýëæ ÿðüäàã, ººðèéã íü õ¿ñýí ìºðººäºõ áîëãîíäîî òýð ë õî¸ð
ìýýìèéã íü ñýòãýëäýý çóðàãëàí õàðäàã ãýõýýð åð ãîî ¿çýñãýëýíãèéí áîëîîä
ýõèéí áýëãý òýìäýã ýíý àðèóí ñàéõàí ýðõòýíãýý ººðºº ÷ ýíõðèéëýí õàéðëàõ
áîëîîä ò¿¿ãýýðýý ãàéõóóëàõ þì óó øóíàë òà÷ààëûã õºäºëãºõ íü ýì õ¿íèé
¸ñ àæ. Ãýâ÷ îõèí áèåý îðõèæ ìýýìýý ìýäýðñýí áóþó åð í¿öãýí áèåý ýðèéí
ãàðò ºã÷ ñàëõè áîðîîíû ÿâäàë ãýã÷ þó áîëîõûã ìýäñýí öàã ÿàñàí õîë
121

áèëýý. Ãàéõàëòàé íü òýð ÿâäàë àðâàí çóðãààí íàñòàéä íü ìºí ë õàëóóí
óñíû îð÷èìä áîëñîíñîí. Òýð íýã õàâðûí ñ¿¿ë÷ýýð ààâ ýýæ õî¸ðòîéãîî Ãóðâàí
íóóðûí ðàøààíä î÷æýý. Îëîí ðàøààí÷èí ×èíãèñèéí Ãóðâàí íóóðûí äóíäàõ íóóðûí
õîéä õºâººãººð ìàéõàí æîäãîðîî áàðüæ íýã ãàë áîëñîí õýäýí àéë äóíäàà óñ
õàëààõ ãàçàð çóóõ ãýý÷ òîì òîãîî òàâèõ áºãººä òóñ á¿ðäýý òààð
áýðæýýíõ òýðã¿¿òíýýð á¿õýýã õàòõàâ÷ áàðüæ ðàøààíä îðîõ òîì ìîäîí òîðõîî
òàâèíà. Òýãýýä íóóðûí óñûã çººæ ºíººõ òîì òîãîîíäîî õàëààãààä òîðõîíäîî
þ¿ëýí õ¿ç¿¿íäýý òóëòàë îðæ ñóóöãààíà. Èíãýõýýð ÿíç á¿ðèéí õóó÷
ºâ÷íººñºº ñàëäàã ãýëöýíý. Òèéí íýã íàðëàã äóëààí ºäºð ààâ ýýæ õî¸ð íü
ðàøààíäàà îðîîä õýäýí õºãøèäòýé ìîäíû çàõàä î÷èí õºçºð òîãëîõ õîîðîíä
Öýâýëìàà íàðñíû øèëì¿¿ñòýé ðàøààíä îðæ í¿äýý àíèàä ñóóæ áàéòàë ãýíýò
íýã õ¿í ñýâõèéòýë îðîîä èðñýí ÷èíü õºðø àéëûí àõ ãóàé ìºí ðàøààíààñ
ãàð÷ èðñýí áîëòîé íîéòîí áèå äýýðýý äýýëýý õýäðýýä
õàìàã íóóöàà èë ãàðãà÷èõñàí çîãñîæ áàéâ. Öýâýëìàà àéí è÷èõèéí òóéë
áîëîí õàøãèðàõ ãýýä õîîëîé íü ãàðñàíã¿é. ªíººõ àõ íýã ìýäýõýä òîðõíîîñ íü
ñóãàëàí õàëóóí íîéòîí áèåäýý íààëäóóëàí òýâýð÷èõñýí áàéñàí. Òýãýýä
÷óõàì þó áîëñíûã ìýäýõã¿é õàìàã áèå íü òýíõýý àëäðàí ñóäàñ øºðìºñººð íü
ÿìàð íýã åð áóñûí ã¿éäýë ã¿éæ óõààí ìýäðýë íü äýí äóí áîëñîíñîí. Òýãæ
ë îãò ñàíààíäã¿é îõèí áèåý îðõèæ ýì áèåý ìýäýðñýí õýðýã áºãººä ñàëõè
áîðîîíû ÿâäëûã àìñàõ ë æàìààðàà àìñàæ òýð öàãààñ õîéø ýðèéí õ¿ñëýí
áîëñîí öàãò õàëóóí 纺ëºí áèåý í¿öýãëýí òóøààõäàà ìýýìíèéõýý ãýðýëòýí
áóéã þóí ò¿ð¿¿í ìýäýð÷ ò¿¿ãýýðýý áàõàðõàí äàëëàõ áîëñíûã õýëýõ þóí.
Ñîíðîâ îðæ èðýí øºðìºñëºã áîð áèåýí õàëóóí óñàíä áóëõàí ñóóãààä íîãîîí
òóÿà òàòàõ òóíãàëàã óñàí äîòîð ãýðýëòýí öàéâàëçàõ õî¸ð ñàéõàí ìýýìèéã
íü ýíõðèéëýí èëáýâ.

×îéáàëñàíãèéíõ èõ òýíãýðèéí àìíû äóíäòàé Çàéñàí òîëãîéí óðä òàëä ãåðìàí
óðàí áàðèëãà÷èéí çóðãààð áàðüñàí øâåéöàðü ìàÿãèéí ãî¸ìñîã öîíõ òàãòòàé
122

ýãö øîâãîð äýýâýðòýé ìîäîí áàéøèíä çóñíà. Çóñëàíãèéí èéì áàéøèíã çàñãèéí
ãàçðààñ äýýä òóøààëûí äàðãà ñàéä íàðò çîðèóëàí áàðèóëñàí áºãººä ÷óõàì
õýíä ºãºõ íü òîäîðõîéã¿é áàéòàë íîäíèí çóí ×îéáàëñàí æàíæèí îðñîí áèëýý.
Åð ñ¿¿ëèéí ¿åä æàíæíû íýð ñ¿ð äàõèí ñýðãýõ òèéøýý õàíäñàí áºãººä
ãó÷ààä îíû ýõýýð àðõè äàðñ àâãàé õ¿¿õí¿¿äýä õýò øóíàñàí çýðãýýñ
Ñ¿õáààòàðòàé õàìòðàí ç¿òãýã÷èéíõýý íýð í¿¿ðèéã áàãà ÷ ¿ã¿é
ñ¿¿äýðò¿¿ëæ íàì òºðèéí óäèðäàõ íºõºäòýéãºî ñºð㺺öºëäºõ, çàðèìäàà ÷
õÿõàãäàæ õàâ÷èãäñàí õ¿íèé ä¿ð ¿ç¿¿ëýí ãîìäîë ãóòðàëàà áààõàí äýãã¿é
ÿìààí îìãîîð ãàðãàõ áîëñíîîð íýð õ¿íäýý áàðàõ òèéøýý õàíäàæ á¿ð
õººðõèéëýëòýé áàéäàëä îðîõ íü óó ãýòýë õàðèí ãàéã¿é áèåý òàòàæ
àâààä îäîî æàíæèí ñàéä ãýãäýõ, ÿëàíãóÿà îðîñ ñóðãàã÷ íàðûí äóíä
ìàãòàãäàí ºðãºìæëºãäºõ áîëñîí àæ. Ò¿¿íèé çàì íü ëàâ ë Ìîñêâà òèéø
øóëóóäñàíûã íºõºä íü ìýäíý. Óãààñ çîëáîîëîã ñýðãýëýí õ¿í ãîìäîë ãóòðàëàà
÷ àìàðõíàà ìàðòñàí ÿíçòàé, íààäàì íàðãèàíòàé, ¿ã ÿðèà çîðèìîã ñàíàà ÷
èëò äýýõí¿¿ð áîëñíûã õýí ãàéõàõ áèëýý. Àíõíû äîëîîãèéí äîòîð èäýðõýí
ãÿëàëçàæ ÿâñàí íýðò õóâüñãàë÷. áààòàðëàã æàíæèí õýíýýñ íýð í¿¿ð
ãóéõ áèëýý. Òèéíõ¿¿ îäîî äàõèí ãÿëàëçàæ ýõëýâ. Çîí îëîí ÷ ò¿¿íèéã
øîõîîðõîí õàðíà. Õàðèí, äàÿàðàà áóðõàí÷ëàí áèøðýõ öàã òóí õîëã¿éã îäîî
õýí òààõ âý!
Æàíæíû ãèé÷èä öàãòàà ë èðöãýýëýý. Áàãà ¿ä áîëæ íàéìàí ñàðûí
íàìæèðòàéõàí íàð Áîãä õàí óóëûí äýýð õººðºí áàéõàä äºðºâ òàâàí õºíãºí
òýðýãòýí óâàí öóâàí èðñíèé íýã íü Ñîíðîâ Öýâýëìàà õî¸ð àæ. Öýâýëìàà
æàíæíû òóõàé ýëäâèéã ñîíññîí òóë áàðààãèé íü õàðàíãóóòàà ìºíººõ
õºäººíèé á¿ðýã çàí íü ãýíýò õºä뺺ä è÷ñýí õ¿¿õýä àäèë õàöðàà óëàéëãàí
ýíä òýíä ãèøãýõýä ×îéáàëñàí ãýã÷ äóíä çýðãèéí íóðóóòàé èõ ë àæèã÷
ñýæèã÷ ÿíçûí òóíãàëàã õ¿ðýí í¿äòýé øàðàíãóé áîð öîîõîð öàðàéòàé äóíä
íàñíû ýð õ¿í çºâõºí àìààðàà èíýýìñýãëýí óòòàæ ãàðûã íü ÷àíãà àòãààä
í¿äèéã íü øèðòýæ,
- Çý áóðèàäàé áàñãàí àìàð ìýíäýý ãýæ öýâýð áóðèàäûí àÿëãóóãààð
õýëýõýä Öýâýëìàà öî÷èí
- Òàìíàé ÿàãààä áóðèàäààð ... õýìýýí áàëìàãäàõàä ×îéáàëñàí èíýýæ,
- Áè ÷èíü áóðèàä áàãøààð íîì çààëãàæ áóðèàä õ¿¿õä¿¿äòýé íààäàæ
ºññºí õ¿í áàéõã¿é þó ãýâ. Æàíæíû ýõíýð Áîðòîëãîé ãýã÷ àëõàõ ãèøãýõ íü
123

÷ õ¿ðòýë õà÷èí äýãæèí ãî¸æ ãîîäñîí íü ÿã ë õÿòàäûí çóðàã øèã. Àéë÷èä
áàéøèíãèéí ãàäíàõ ø¿õýð õýëáýðòýé ñ¿¿äðýâ÷èíä õýñýã ñóóöãààâ. Íýð óñ
íü ¿ðãýëæ ë ÿðèãäàæ äóóëäàæ áàéäàã õ¿ì¿¿ñ ýõíýð¿¿äòýéãýý èðñýí
àæ. Ñîíðîâ òýäýíòýé Öýâýëìààã òàíèëöóóëàõäàà ýõíýð ÷ ãýñýíã¿é, áèø ÷
ãýñýíã¿é ç¿ãýýð ë "Öýâýëìàà ãýäýã ãýõ áóþó íýð íü Öýâýëìàà" ãýõýä
öààäóóë íü ÷ þó ÷èíü þì ãýæ àñóóñàíã¿é. Äóóëñíààñ Ýëäýâ-Î÷èð ãýäýã
øèíãýí õàð õàëèìàãòàé ÿäðàíãóé öàãààí öàðàéòàé, õ¿ç¿¿ íü ýðãýäýãã¿é
õ¿í, ìºí Ìàíæ, Äîãñîì íàð áàéëàà. Òýä Ñîíðîâîîñ àðàé àõìàä íàñòàé, öºìººðºº
äàðóó 纺ëºí äóóãàðñàí ÿàãààä ÷ þì ×îéáàëñàíã æààõàí öàðàé÷ëàõ ÷ þì
óó ò¿ð¿¿ëæ äóóãàðàõûã íü õ¿ëýýõ ÿíçòàé àæ. Äýýäñèéí ¸ñ òèéì áèç.
Ýíý áàéäëûã Öýâýëìàà àæààä á¿ð ÷ èõ ìºõºñòºæ áàëìàãäëàà. Ñîíðîâ
÷èõýíä íü õîøóóãàà íààãààä "á¿¿ ñàíäðàà÷, õÿðñàí òóóëàé øèã
á¿ëòýãíýýä" ãýæ øèâíýõýä ×îéáàëñàí õýäèéíý òààñàí áîëîëòîé,
- Áîðòîëãîé ÷è ýíý áóðèàä áàñãàíûã èâýýëäýý àâàà÷, ÷îíûí ñ¿ðýãò
ýýð¿¿ëñýí çýýðèéí ÿíçàãà øèã ë á¿ëòýãíýýä áàéíà ãýýä òàñ òàñ èíýýâ.
Öýâýëìàà í¿¿ðýý óëàéëãàí áàéõ ñóóõ ãàçðàà îëæ ÿäòàë Áîðòîëãîé ã¿éæ
èðýýä,
- Àëèâ õ¿¿õí¿¿äýý áàéøèíä îðöãîî¸! Õàðöóóëàà ò¿ð îðõè¸! Õ¿¿õí¿¿ä áèä
øèðýýíä ñóóëàà ø¿¿ õ¿ëýýëãýõ áîëèõîî ººðñ人 ìýäýýðýé ãýýä Öýâýëìààã
õºòëºí áàéøèíäàà îðîâ. Áóñàä õ¿¿õí¿¿ä ÷ äàãàæ îðëîî. Íàéðûí òîì äóãóé
øèðýýã õî¸ðäóãààð äàâõðûí óóæèì òàãò äýýð çàñ÷ýý. Öýâýëìàà õ¿í
áîëñîîð èéì áàÿí òàíñàã øèðýý ¿çñýíã¿é. ¨ñòîé ë òàâàí òàíñàã èäýý áóäàà
àðõè äàðñ ºðîºñòýé ºí㺠àëàãëàí ñàéõàí ¿íýð õàíõëàí áàéíà. ßíç á¿ðèéí
æèìñ íîãîî ÷èõýð áîîâ áîëîð ñàâàíä îâîîëîîñòîé, çàãàñ øóâóóíû ÷ þì óó þóíû
÷ þì øàðñàí áóëñàí ìàõ, ÿíç á¿ðèéí ãî¸ ëîíõ øèëòýé àðõè äàðñ, óñ óíäàà,
òàìõè òàðèà ÿðàéòàë òàâüæýý. Äààí èõ óäàëã¿é íàéð ýõëýí èäýæ óóæ
ãàðëàà. Óãòàà áîë òóñãàéëñàí íýã èõ íàéð ÷ áèø æèðèéí íýã öàéëëàãà
ë áîëæ áàéãàà áîëîëòîé. Õÿòàä òîãîî÷ ÿíç á¿ðèéí íàðèéí õîîë äýýð
äýýðýýñ íü àâ÷èð÷ õîîëíûõîî íýðèéã ÷àíãààð äóóäàí òàâèëàà. Öóãëàðàãñàä
öºì òºð çàñãèéí àëáàíû òîì÷óóë áîëîõîîð ºíººõ ë äàðóó 纺ëºí ÿðèàãàà
¿ðãýëæë¿¿ëýí õàðèí àâãàé íàð íü ãýð çóóðûí øàëäàð áóëäàðõàí þì ÿðèíà.
Òýä ãîë íü Öýâýëìààã ñîíèó÷èðõàí áóéãàà ÿàõèí íóóæ ÷àäàõ áèëýý. Ýíä
òýíäýýñ íü àñóóæ øàëãààæ ãàðëàà. պ人íèé áóðèàä õ¿¿õí¿¿äèéí ºìñäºã
124

ç¿¿äýã, èääýã óóäãààñ ýõëýýä ñ¿¿ëäýý á¿ð ààëü ààø òîãëîîì íààäàì
çýðýã á¿ð íàðèéí þì óðóó ÷ îðîõ øèíæòýé. Öýâýëìààãèéí áóðèàä àÿëãóóò
ÿðèàã òýä ýõëýýä ºõººðäºæ áàéñíàà ÿðèàíäàà àì õàëæ äàñààä
èðýíã¿¿òýý èíýýä íààä õèéæ õºãæèëäºíº. Äîãñîì äàðãûí ýõíýð Æèíæèéáàäàì
íºõðèéíõºº õîéíîîñ Ìîñêâà îðñîí òóõàé ¿ëãýð äîìîã øèã ÿâäëûã Ñîíðîâ ÿðüñàí
óäààòàé. Îäîî Öýâýëìàà íàìáàòàé ñàéõàí òýð àâãàéã ñîíèðõîí ÿðüæ õýëýõ
äóóíûõ íü ºí㺠àÿñûã õ¿ðòýë àíçààð÷ àæèæ ñóóâ. Åð õîòûí äýýä÷¿¿ëèéí
ýíý õ¿¿õí¿¿äèéí õîîë óíä èäýõ, ãàð õóðóóãàà õºäºëãºõ íü öààíàà íýã
ÿíçòàé. Öýâýëìàà õóòãà ñýðýý áàðèõäàà õóðóó ãàð íü ýâëýæ ºãºõã¿é
óíä óñûã íü àñãàæ öóòãóóçàé ãýæ ýìýýãýýä þì îëèãòîé èäýæ óóæ ÷
÷àäñàíã¿é. Ãýâ÷ ÿâààíäàà íàéð æèãäýð÷ ºíººõ äàðóó 纺ëºí ÿðèà àðàé
õóðö íàðãèàíòàé áîëæ ÿëàíãóÿà ãýðèéí ýçýí èäýæ óó ãýæ øàõàõ íü
èõäýýä äóó øóó íü ÷ ÷àíãàðààä ÿâ÷èõëàà. Ýëäýâ-Î÷èð õàæóó òèéø
õàëèìãàà áàéí áàéí èëáýæ ãîëöóó íºõäèéí ÿðèàã ÷àãíàí æààõàí þì èäýæ
óóãààä ºíººäºð áèå òààðóóõàí òîëãîé ºâäºõ ó÷èð ìîäíû çàõàä î÷èæ àìðàÿ
ãýýä ýõíýðèéí õàìò ÿâàõàä ×îéáàëñàí æîëîî÷îî äóóäóóëæ ìîäíû ñ¿¿äýðò
äýâñãýð çàñàæ õîîë óíä àâàà÷èæ ºã ãýæ òóøààëàà. Ãàðñàí õîéíî íü,
- Ýëäýâ-Î÷èðûí áèå íü òààðóóõàí áàéíà ø¿¿! Öàðàé íü çýâõèé äààãààä
íýã ë áèø äýý ãýæ ×îéáàëñàí õýëýýä áîëîð æ¿íçòýé àðõè óóõ ãýñíýý
ãýíýò íýã þì ñàíàñàí øèã öààø òàâèâ. Îäîî ò¿¿íèé øàðàíãóé öàðàé óëàà
áóòðààä öîîõîð íü õàðèí ÷ á¿äãýðýýä èðæýý. Íýëýýä ìàõëàã áèåòýé,
òºãðºã áîð í¿¿ðòýé Äîãñîì õè÷íýýí ÷ èäýæ óóñàí äóóíûõàà ºíãèéã
õóâèëãàäàããóé õ¿í áîëîëòîé. ×îéáàëñàí õóíäàãàà áóöààæ òàâüñíûã í¿ä
áóëàíäàí õàðààä ÿàðàëã¿éõýí ÿíæóóð àñààæ,
- Òèéìýý. áèå íü. äîðîéòîîä ë áàéõ øèã. Áîëäîãñîí áîë Áåðëèí þì óó,
Ïàðèæûí ýìíýëýãò ÿâóóëàõ ë þìñàí ãýõýä òóðàíõàé àòëàà èäýìõèé Ìàíæ
õÿòàä òîãîî÷èéí àâ÷èð÷ òàâüñàí ëþâàíç ãýäýã àìòàò õóóðãàíààñ ÷àäìàã
ãýã÷ íü ñàâõäàí,
- Öýâýëìàà õ¿¿õýí ¿¿íýýñ èäýýðýé. Òàíàé áóðèàäàä ÷èíü áîð ãºðººñíèé
ìàõ ñàéí øàðäàã áàéõ. Äîãñîì ãóàéí õýëäýã çºâ ø¿¿
- Ãýâ÷ Áåðëèí, Ïàðèæ ÿâäàã çàì ìààíü áîîãäîæ áàéíà óó ÿàæ áàéíà?
Ãýõýä ×îéáàëñàí ºíººõ òàâüñàí õóíäàãàà Äîãñîìûí õàðñàí õîéíî óóÿ ãýñýí
øèã àâ÷ õóóðàéëààä,
125

- Ìàíàéõûã õýí áîîõ þì? Îðîñóóäûã áîîíî ãýæ áîäîî þó? Ñîíðîâ òýð àñóóëòûí
öààíà ÿìàð íýã ýâã¿é àÿñ áàéãààã ìýäýæ ×îéáàëñàíãèéí õàðöûã àæààä
àâëàà. Í¿¿ðíèéõ íü öîîõîð àëãà áîëñîí øèã í¿äíèéõ íü ºí㺠áóóðàí ìàíàðàõ
ÿíç îðñîí ãýâ÷ õ¿íèé õàðöíààñ åð äàëüäàðäàãã¿é çàíãààðàà ýñðýã øèðòýí
"×è íàìàéã þó ãýæ õàðààä áàéãàà þì?" ãýõ øèã õºìñ㺺 çàíãèäàâ.
Õºìñ㺺 çàíãèäàõààð öîõîí äýýð íü áîñîî ã¿í ¿ð÷òýýñ ãàðààä èðíý. Ñîíðîâ
æààõàí àì õàëàìöàæ çîðèã îðñîí òóë ò¿¿íýýñ íýã èõ äàëüäàðñàíã¿é.
- Ýëäýâ-Î÷èð äàðãûã áèä áîäîõ ¸ñòîé ø¿¿. Ìîñêâà ÿâóóëñàí ÷ áîëíî. Ñàéí
ýì÷ íàðààð ¿ç¿¿ëæ òóñëàà÷ ãýæ Ñòàëèí ãóàéãààñ ãóéæ ÷ áîëíî ø¿¿
äýý ãýâ.
- Òà íàð ãóéãàà÷ òýãýýä. Áåðëèí, Ïàðèæ ÿâóóëæ ºãºº÷ ãýæ
Ñòàëèíãààñ ãóéãààä ¿ç ë äýý ãýæ ×îéáàëñàí äààæèíòàé èíýýìñýãëýâ.
Ìàíæ þì èäýõ çàâñàð,
- Áè Ìîëîòîâ ãóàéã òàíüäãààðàà õýë ºã¿¿ëæ ãóéäàã þì áèë ¿¿? ãýõýä
Äîãñîì ÿðèàã ººð ñýäýâ ð¿¿ õàíäóóëàõûã èëò õè÷ýýí,
- Ýëäýâ ìààíü ººðºº ë ìýäíý áèç äýý. Ãýõäýý Ñîíðîâûí õýëäýã ¿íýí. Áèä
áîäîõ ë ¸ñòîé. Èíãýõýä ×îéáàëñàí ÷è ñàÿ Ìîñêâàãààð ÿâàõäàà õóó÷èí
òàíèëóóäòàéãàà óóëçàâ óó ãýõýä ×îéáàëñàí,
- Õóó÷èí òàíèëóóä öººð÷èõñºí áàéäàã ø¿¿. Çàðèì íü ñàõàëòûí Äóðã¿éã
õ¿ðãýýä ñóðàãã¿é áîëñîí ãýëöýõ þì. Åð íü ñàõàëò áàãø ÷àíãàðààä ë
áàéãàà áîëîëòîé ãýýä ãýíýò çàëõóóðñàí ÿíçòàé æèø¿¿ Õàðàí ñóóâ.
Öýâýëìàà õóëãàéí í¿äýýðýý õàðæ áàéãààã íü ìýäýýä ò¿ð¿¿íýýñ õîéø
òèéíõ¿¿ õàðàà øèäýõèéã ìýäñýí òóë ñàíäàð÷ í¿ä áóðóóëàâ. ×îéáàòñàí
ïàïèðîñ òàìõè àñààãààä áîñîæ øèðýýã òîéðîí Öýâýëìààãèéí àðä èðýýä
çîãñ÷èõëîî. Òýðýýð áèåä íü òóí îéðõîí áàéãààã ìýäðýýä ¿ë ìýäýã óðàãøàà
áîëæ ñóóâ. ×îéáàëñàí òîëãîé äýýð íü èéí äóóãàðëàà:
- Öàã õàòóó áîëîõîîð ñàõàëò áàãøèéí õàòóóðõäàã ÷ àðãàã¿é áèç äýý.
Öýðãèéíõýíòýé, ºíººõ
Ðîêîññîâñêèé òàíèëòàéãàà õ¿ðòýë óóëçñàí. Ãåðìàíòàé ìóóã¿é áàéãàà ãýõ
þì. Òýãñýí áàéòëàà áîëçîøã¿é äàéíä àéõòàð øàðãóó áýëäýæ áàéãàà ãýíý.
Ãóðâûí òýíõëýãèéí òàëààð Ìîñêâàãààð ë ä¿¿ðýí ÿðèà. Ìàíæ ÷èíòé òýð
Ìîëîòîâ ÷èíü òýð òóõàé ìºí ÷ èõ ÿðüæ áàéíà. Áèä ÷ ãýñýí ä¿ëèé ä¿ìáý
îðãèîä áàéæ áîëîõã¿é ë áàéõ. Ñàõàëò áàãøèä óëòàéõàí áàðààëõàõ öàã
126

áîëñîí áàéõ ø¿¿. Çà çà óëñ òºðºº îðõè¸. Ýíý õ¿¿õí¿¿äýý, øèíý òàíèë
áóðèàä áàñãàíàà óéäóóë÷èõâàë äýìèé. Öýâýëìààãààð íýã äóó äóóëóóëáàë
ÿàñàí þì, áóðèàä äóó èõ óÿíãàòàé ø¿¿. Ñ¿õáààòàð ìààíü áóðèàä äóóíä
èõ äóðòàé áàéñàí þì ø¿¿ äýý. Öýâýëìàà íýã ñàéõàí
äóóëààäõàà÷ ãýýä õî¸ð ìºðºí äýýð íü õ¿íäõýí ãàðàà òàâèàä àâàâ.
Õ¿¿õí¿¿ä ÷ óóõàéí òàñ äóóëóóëúÿ ãýýä øóóãèëä÷èõëàà. Öýâýëìàà
äóóëæ ÷àääàãã¿é ãýýä õè÷íýýí öààðãàëààä íýìýðã¿éã ìýäýæ ×îéáàëñàí
óðóó ýðãýýä,
- Òà àðäàìíû á¿¿ áàéã òèé ë äàà ãýæ ìàõàí áóðèàäààðàà õýëýõýä
á¿ãäýýðýý õºãæèëäºí èíýýëäýâ.
- Öýâýëìàà ìèíü äóóëààä ºã. ×è ñàéõàí äóóëäàã ø¿¿ äýý ãýæ Ñîíðîâ
çîðèãæóóëàâ. Öýâýëìàà öàé áàëãàæ õîîëîéãîî çàñààä äóëààí ñàéõàí
öàðàéëàõ Æèíæèéáàäàì óðóó õàðàí èéí äóóëàâ.
Àðàë ãàçàð óðãàñàí
Àðâàí ñàëàà àëòàðãàíà
Àëãàí äýýð ºñãºñºí
Ààâ ë ýýæèé õî¸ð ìèíü...
Àíõàíäàà õîîëîé íü öàðãèí ÷è÷èð÷ áàéñíàà òîäõîí çàñðààä öýýë ñàéõíààð
õàíãèíààä èðëýý. Èíãýýä óóæ èäýõ áîëîîä óëñ òºðèéí ÿðèàãàà îðõèæ äóó
õºãæèì ¿¿ñãýëýý. Áîðòîëãîé õ¿¿õýí øàíç õºãæ캺 àâ÷ðàí õºã뺺ä Äîãñîì
äàðãà õýäýí æèëèéí ºìíº Æèíæèéáàäàìäàà çîðèóëæ çîõèîñîí áºãººä îëíû äóíä
èõýä òàðõñàí äóóã äóóëöãààâ. Ýíäýýñ õîëã¿é îéí çàõàä î÷èæ äóó
õóóðàà ¿ðãýëæë¿¿ëýí çóãààöàõ ñàíàë ×îéáàëñàí ãàðãàâ. Äàðóé çºâøººð÷
òèéøýý î÷èöãîîëîî. Áîãä óóëûí îéí çàõ èõ Òýíãýðèéí àìíû ãîðõèíû õºâººíä
ìàøèíààð õ¿ðã¿¿ëæ àðõí äàðñ èäýý áóäààãàà õýýðèéí ìàÿãààð äýëãýâ.
Á¿ãäýýðýý ñýòãýë õººð÷ àì õàëàìöààä àëáàíû äýýäýñ ãýäãýý ìàðòàãíàí
èíýýä õººð áîëöãîîæ ã¿éæ õàðàéõ íü áàãà õ¿¿õýä ìýò ãýëýý ÷ õàìãèéí
àõìàä íü ãýõýä íàñ äºíãºæ äº÷ ºíãèéñºí ýð¿¿ë ñàðóóë ýðýìãèé ÷àäàìãàé
õ¿ì¿¿ñ õýí þóíààñàà ÷ íýã èõ áýðãýæ áîëãîîìæëîõ áèëýý äýý. Áàéãàë
äýëõèéí àãëàã ñàéõíûã ÷ õýëýõ ¿¿. Äýýð íàð ãèéí õóø øèíýñíèé
áàãëàãàð íîãîîí ìº÷èð íàéãàí, äîîð ç¿éë ç¿éëèéí íàâ÷ öýöýã àëàãëàæ,
õàæóóä èõ Òýíãýðèéí õ¿ðõðýýò ãîðõèí øóóãèæ øààãèí, òýðòýý äîîð Òóóë
ãîë ìºíãºí ìóøãèà òàòààä öààãóóð íü öýëìýã òýíãýðèéí äîîð øèíãýí öýíõýð
127

óíèàðûí äóíä º÷ òº÷íººí ñ¿ì äóãàíóóäûíõàà àëòàí ãàíæèðóóäûã áîëîîä îðîí
áàéøèíãóóäûíõàà äýýâýð öîíõíóóäûã ãÿëòàãíóóëàõ íèéñëýë õîò àëãàí äýýð
áºãººä ýíý á¿õíèé ýçýí áºãººä á¿òýí á¿ëýýí àâ÷ ÿâàõàä ýðýìãèé
÷àäàìãàéãààðàà îëíîîñ ÿëãàð÷ ÿâàà ãýñýí äàëäûí îìîã áàõàðõàë ÷ áàñ
õàà÷èõ áèëýý.
×îéáàëñàí ñ¿ðõèé ñîãòîæ áàéãàà áîëîëòîé ¿ã ÿðèà çàäãàéð÷ í¿¿ð íü
äàõèí öîîõîðòîîä, õ¿¿õí¿¿ä ð¿¿ õààÿà íýã øàëèã ¿ã õàÿæ Öýâýëìàà óðóó
áàéí áàéí èðìýýä áîëîõîî áàéëàà. Öýâýëìàà ÿñ õàâòàéí àëü áîëîõ õîë
çàéäóó áàéõûã õè÷ýýâ. Ñîíðîâ ÷ ãýñýí íèëýýäã¿é õºë÷¿¿ í¿ä
ãàðãà÷èõààä åð àæèã ñýæèã àâàõ ÿíçã¿é. Õàðèí Áîðòîëãîé õ¿¿õýí
æàíæíûõàà çàíã àíäàõã¿é òóë ò¿ð¿¿íýýñ õîéø áóðèàäàä äóðòàéãàà áîëîîä
áóðèàä õýë ìýääýãýý áàéí áàéí õýëæ áàñãàí áàñãàí ãýæ Öýâýëìààã èëò
øîõîîðõîí áóéã ìýäýæ íýã èõ õàðàìëàñàíäàà ÷ áèø äýíä¿¿ óëàéì öàéì þì
õèéõ âý äýý õýìýýí áîëãîîìæèëæ áàéëàà. Åð
õ¿ðýýíèé äýýäñèéí ýõíýð õ¿¿õí¿¿äèéí äýýðõýí ¿åýñ óëàìæèëñàí çàí áîë ýð
íºõ𺺠ýìñèéí õ¿ðýýëýíä ÷ºëººòýéõýí øèã áàéëãàõûã ¸ñ ìýò ¿çíý. Òýð íü
õÿòàäûí õîòûí äóó÷ ýìñèéí ¸ñ, Íàéìàà õîò ìýò ìîíãîëûí õ¿ðýý õîòûí áîð÷óóäûí
äóíä äýëãýð÷ ýõýëñíýýñ ººð ¿¿äýëòýé ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ýðõò ¸ñíû
¿ëäýãäýë ãýëýý ÷ ÿâààíäàà òèéì íýã õ¿ðýý çàí áîëæ õóâèðñàí õýðýã þì.
Áîðòîëãîé áîë õ¿ðýý çàíòàé õ¿¿õýí ìºíººñ ìºí. ×îéáàëñàí ÷ ¿¿íèéã
ìýäýõýýðýý ë íýã áîëíî. Àðõè àâãàé õî¸ðûã òýðáýýð õýð õýìæýýãýýð ë ýñ
àëäâàë ¸ñ ç¿éíèé íîîãäîë ìýò ¿çíý. Òýãýýä ÷ îäîî ò¿¿íèé õ¿ñýë çîðèãèéã
õààí áîîãäóóëàõ þì ¿ã¿é ãýäýãò òýð èòãýëòýé áàéëàà. Íàì çàñãèéí
òîëãîéä ýñ ãàðëàà ÷ ãýñýí ¿ã¿éäýý ë á¿õ öýðãèéí æàíæèí áàéõ ¸ñòîé
õ¿í àäãèéí ìóó ìàë òàðèàëàíãèéí ÿàìíû ñàéä ãýãäýæ ÿâàõ öàã ºíãºð÷
áàéãààã ìýäýõäýý Äîãñîì ìýòèéíõíèé í¿äýíä õóíäàãà àëãàñàõ ÷àäàëòàéãàà
¿ç¿¿ëýõ íü áàãà ÷ ãýñýí áàõàðõàë. Ýëäýâ-Î÷èð, Äîãñîì ìýòýñ ººðèéíõ íü
õóâü çàÿàã øèéäýõýýð áîëîâ÷ äààí èõ óäàëã¿é õàðèí õóâü çàÿàãàà
øèéä¿¿ëýã÷ áîëæ þó ìàãàä ãýäãýý îãò òààâàðëàõã¿é íü ¸ñòîé ë ýðýýíòýé
áàðààíòàé õîðâîîãèéí æàì ñàíæ. Òèéíõ¿¿ ×îéáàëñàí îäîî ìèíèé öàã èðíý ãýæ
äîòðîî óóõàéëàí áàéõ òóë Öýâýëìàà ìýòèéí ãýíýí õººðõºí àìüòñûã óðäóóðàà
ç¿ãýýð ãàðãàõã¿éã õ¿ñâýë õýí áîëü ãýõ áèëýý. Òýãýýä òýð çàðèìäàà
ýðýý öýýðã¿éãýýð ààøèëäãààðàà ààøèëëàà.
128

- Ñîíðîâ îî äºðâ¿¿ëýý îéãîîð çóãààëüÿ. Çàâñàðëàãà õèéå. Èõ çàâñàðëàãà
õèéå ìýäýâ ¿¿. Áîðòîëãîé, Öýâýëìàà íààøàà ìèíèé õîéíîîñ. Ñîíðîâ ÷è
Áîðòîëãîéã õºòºë. Áè Öýâýëìààã õºòºëíº ãýýä øóëóóõàí Öýâýëìààã õºòëºí
îéí ã¿í ð¿¿ àëõëàâ.

Óëààíáààòàðûí áóðèàä õîðîî ãýã÷ ç¿¿í õ¿ðýýíèé óðä òàë, ç¿¿í Ñýëáèéí
áàðóóí òàëààð áàéíà. Áîãä õààíò ìîíãîë óëñûí ¿åýñ áóþó îëíîî ºðãºãäñºíèé
òàâäóãààð, çóðãàäóãààð îíû ¿åýñ ýõëýí îðîñûí íóòàã äàõü Êÿõòà áóþó
Òðîéöêîñàâñê, Ñýëýíãèéí áóðèàäóóä íèéñëýë õ¿ðýý òèéø óâàí öóâàí
í¿¿öãýýõ áîëæ åâðîï òîîëëûí õîðèîä îí ãàðñàí õîéíî õîðü, àãûí áóðèàäóóä
á¿¿ð îëíîîð í¿¿æ èðñýýð á¿õýë á¿òýí õîðîî áîëæ òèéíõ¿¿ íèéñëýë õ¿ðýýíä
Òºâäèéí, Äàðüãàíãûí ãýãäýõ óãñàà îìãèéí õîðîîä äýýð íýìýãäñýí àæ.
Áóðèàä õîðîîíûõîí òýíäýõíýý ººðèéí çàí àðàíøèí àæ òºðëèéí îíöëîãòîé. ªíººõ
"Áóðóó èøèëñýí ñ¿õ þëäýíã¿¿ä" ìîäíû àæèëä ìóóã¿é áîëîõîîðîî îðîñ ìàÿãèéí
ä¿íçýí áàéøèíãóóä, ºíäºð ø¿ðãýí õàøàà, ìîðü ìàëûí ç¿÷ýý ñàðàâ÷, òîãîðóóí
òàòóóðãàò õóäàã òýðã¿¿òíèéã áàðüæ òºâõíºñºí íü ãàäíààñàà ÿäóó äàðæèí
ãýìýýð õºõ øàâàð öàðàéëñàí õÿòàäûí áàðóóí ç¿¿í äàìíóóð÷èí, óãààñ ÿäóó
äàðæèí õàëõ äºðâºäèéí õîðîîã áîäâîë ñ¿ðõèé ºíãºëºã ãýãýýòýé, ãàíö ñ¿õ
áàðèàä çîãñîõã¿é áàñ ñààëü áàðèõ ýðäýìòýé ó÷èð òýð áóðèàä õîðîîíû
àéëóóäûí õàøààíààñ äýëýíãýý äààæ ÿäñàí óõàà ÿãààí ¿íýýí¿¿ä õîòûí çàõûí
áýë÷ýýð òèéø öóâàõ, îðîñ òîíîãòîé îäíîõîîë áóþó õî¸ð òºìºð äóãóéò òýðãýíä
õ¿íä õºëòýé òàðãàí ìîðüä õºòëºæ ºâñ äàíõàéòàë à÷ñàí áóðèàä áààâàé íàð
ºíººõ àìíààñàà ñàëãàäàãã¿é ìîõîîðûíõîî ø¿ëñèéã ãóäàìæíû øàëáààã øàðëàòàë
õàÿæ, ºã뺺 ¿äýø ñ¿¿íèé ìàøèí ñ¿íãýíýí, îðîñ ïèéøèíãýýñýý ãàðãàñàí õàëóóí
òàëõíû ¿íýð õàíõëàõ, Îíîí þì óó, Ñýëýíãýýñ õàâàð íàìàðòàà á¿ä¿¿í øàõìàë
øàð òóóñàí áóðèàäóóä õîòûí ìàë çàõ äýýð èðýõýä íü çºí人í îëîí ÿðãà÷èí
õóæàà íàð õàëóóí çóíààð òàéëäàãã¿é õºâºíòýé Ẻäèé ºì人 ñóéëàí
òýâõèéñýí òýâõèéñýí áîîäîëòîé ìºí㺠ãàðãàæ ìºíººõ øàõìàëóóäûã íü õóäàëäàí
àâñíû äàðàà áóðèàä õîðîîíû ºíäºð ºíäºð ä¿íçýí áàéøèíãóóäûí öîíõ õýäýí
øºíºæèí ãýðýëòäýã íü áóðèàäûí ºíººõ ãîë íààäìûí íýã ìºðèéòýé õºçºð áóþó
õààðòàëäààí áîëæ òýð íü àðõèäààíòàéãàà õàìò ë áàéõ òóë çàðèì ¿åä
äóó äîðãèîí òýíãýðò òóëæ ãààãèé ãýýãèé èõ îðøèë äóóíû àÿñ õàðààë
õýð¿¿ëèéí ¿ãýýð òàñëàãäàí ºíººõ øºíºæèí ãýðýëòýã÷ öîíõíóóä õàí ÿíõíéí ñîõ
129

¿ñýð÷èõ óäààòàé áºãººä òýãëýý ãýýä þó ÷ áîëîîã¿é þì øèã ºíººõ ë
á¿ä¿¿í ¿íýýí¿¿äýý áýë÷ýýæ, ºâñºº ÷èð÷, ìîäîî öàâ÷èëæ, ìîõîîðîî çàæèëöãààí
ýðäýìòýé íîìòîé ãýãäýõ áóðèàäóóä ÷ öººíã¿é õ¿¿õýä áàãà÷óóëä ãýðýýðýý
áè÷èã íîì çààæ, îðîñîîð ¿ã¿éäýý ë "çàäðàñòè, ÷îðòòîéãîî" õýýâ íýã àæ
òºðºí ñóóöãààíà. Òýð áóðèàäûí õîðîîíä ßíäàãèéí ýõíýð Äóíãàðìààãèéí ààâûíõ
áàéíà, Äóíãàðìàà çóíû ýõýýð èðæ õ¿¿õäýý ãàðãààä ßíäàãèéí èðýõèéã
õ¿ëýýñýýð ºäíé áîëæýý. Îõèíòîé áîëñîí ãýæ õýä äàõíí õýë õ¿ðã¿¿ëýýä
õýçýý õýçýýã¿é äàâõèæ èðýõ áîë óó ãýæ õ¿ëýýâ÷ ÿàñíûã á¿¿ ìýä
èðýõã¿é áàéñààð çóíûã ºíãºðººõ íü ýý. Îõèí íü ÷ ýð¿¿ë ñàðóóë òîðíèæ
ààâ ýýæ àõ ä¿¿ íàð íü ÷ ßíäàã èðýõã¿é áàéãààä ñýæèã òºðºõ íü
àðãàã¿é, ÿàãààä ãýð îðîíäîî àìàðæóóëàõã¿é ÿâóóëñàí þì? Ýâ íàéð ìóóäñàí
õýð¿¿ë óðóóë ãàðñàí ÿàñàí èéñýí þì? Õºíäëºíãèéí õ¿í ¿éì¿¿ëñýí ñýæèã
ñýâ îðóóëñàí áèø áèç? Öààä õ¿íèé ÷èíü çàí íü õóâèðñàí óó ÿàñàí? ãýõ
çýðãýýð øàëãààõ áîëæýý. Äóíãàðìàà ÷ ãýñýí ÿíç á¿ðèéí ñýæèã
òààìàãëàëä àâòàí ¿ðòýé áîëñíû áàÿð áàÿñãàëàí ÷ àÿíäàà á¿äýãðýí þó
áîëñíûã áóþó þó áîëæ áîëîõûã ýðãýö¿¿ëýí áîäâîë áàðèí òàâèí õýëýõ þìã¿é,
Öýâýëìàà óðóó ã¿éäãèéã íü áèò¿¿õýí ìýääýã áàéñàí àâ÷ ßíäàã òýð
õ¿¿õýíä òýãòëýý ñýòãýë óíàãàëàà ãýýä öààäàõ íü òèéì àìàðõàí öàðàé
ºãºõã¿éã ìýääýã, Öýâýëìàà õýäèéãýýð ýíãýð ñóëòàé ÷ ãýñýí õýðâýý ýðä
ãàðäàã þìàà ãýõýä Ñîíðîâ ìýò òîì äàðãà äààìàë ýñ ãýëýý ÷ ëàâ ë Îíîí
Áàëæèéí ñàâ íóòãààñàà õàëüæ õàðàõ, õºðºí㺠÷èíýýãèé íü ÷, íýð òºð
öàðàé ç¿ñ íàñ ø¿äèéã íü ÷ ºäèé äýýðýý ëàâ ë ãîëæ øèëýõòýéãýý
ãýäãèéã ÷ ìýäýýä íýã èõ þì áîëãîäîãã¿é áàéæýý. Õàðèí îäîî ãîìäîë
ãóòðàëä àâòàí ºíãºðñíèéã íýãä íýãýíã¿é äóðñàí áîäâîë ßíäàã ºíãºðñºí
õàâðààñ õîéø õà÷èí æèãòýé õàéðóó çàíòàé áîëæ. ãýð îðîíäîî òàâ òóõòàé
áàéæ ñóóæ ÷àäàõàà áîëüñîí, ãîëöóó èéì òèéì õýðýã òºâºã ãàðëàà, èéì
òèéì ñýæèã àæèã àâëàà ãýýä õýä õîíîã àëãà áîë÷èõäîã, ãýäñýí äýõ
õ¿¿õýä íü òîìîð÷ áèå íü õ¿íäýðñíýýñ õîéø ýðòõýí ë õîò ðóó ÿâóóëàõààñ
ººð þì õýëýõýý áîëüñîí, ¿íýõýýð ñàíàà íü çîâîîä õàéðòàé õàëàìæòàéäàà
òýãæ áàéíà óó ãýòýë ¿íýð òàíàð ÷èíü õ¿ðòýë ººð áîëëîî, îð äýðýíäýý
áàãòàõàà áàéëàà ãýæ õ¿ðòýë äààí÷ ãîìäìîîð þì õýëäýã áîëñîí. Õàâàð
Ñîíðîâ ãýäýã ñàéä î÷îîä Äàìäèíãèéíõàíòàé Ãóðâàí íóóðò ãºðººëºõººð î÷èõîä
òýð äàðãàä ñàéíäàà áèø Öýâýëìààòàé õýýð ëàâ îðîîöîëäîõ ñàíààòàé î÷îîä
130

õàðüæ èðýõäýý á¿ð ÷ õ¿éòýí õºíäèé áîëîîä èðñýí. Íýã áîë Öýâýëìààòàé
ñýì ñ¿ëáýëäýæ áàõàà õàíàòàë æàðãààä ººðèéã íü ãîëæ õàæèãëàñàí
ýñâýë ñàíàñàíäàà õ¿ð÷ ÷àäààã¿éí óóð áóõèìäëàà ãàðãàñàí õýðýã áàéæ.
Ãýâ÷ òýð Ñîíðîâ ç¿ãýýð íýã àí ãºðºîíä äóðòàéäàà Äàìäèíãèéíõààð
õàðãóéëàõ áîëñîí áèø Öýâýëìààä ñàíààòàé, åð òýäíèéõýí àéë õîòîîðîî èðýõ
áîëãîíä íü õºë àëäàæ ã¿éöãýýäýã, Öýâýëìàà Ãóðâàí íóóðò òîãîîã íü áàðèõ
ãýæ î÷èõîîñîî äýð íèéëýõ ãýæ î÷ñîí, òýð Ñîíðîâ ñàéäàä íààëäàæ íàëèãíàõ
ãýäýã æèãòýéõýí, ãîâèéí òýð ìîíãîë Öýâýëìààä öàëàìäóóë÷èõààä òºðñºí àõ
ä¿¿ãýýñýý ÿëãàëã¿é
Óíàà òýðãýý èéø òèéø íü äàâõèóëæ ààâ ýýæ àõ ä¿¿ íàðò íü º÷ òº÷íººí
áýëýã áàðüæ, ñ¿é òàâüñàí ãýõ çýðãýýð Äàäàëûí àâãàé õ¿¿õí¿¿ä ¸ñòîé ë
àì õýëýý áèë¿¿äñýí. Òýãýýä ÷ Öýâýëìàà ßíäàãò öàðàé ºãºõ áàéòóãàé
çóãòààãààä áàéõ øèã áàéñàí. Óðüä íü áîë óéäàõäàà ÷ þì óó ààëüã¿é
çàí íü õºä뺺ä ÷ þì óó òýäíèéõýýð ãÿëñõèéãýýä îðîîä èðäýã áàéñíàà á¿ð
áîëüñîí. ßíäàã ÷ Ãóðâàí íóóðààñ èðñíýýñ õîéø Äàìäèíãèéíõíèéã øóíàã ñîâäîã
áÿëäóó÷ äîëãèíóóð ãýõ ìýòèéí ¿ãýýð õýëæ áàéâ. Òýãñýí ìºðòºº Öýâýëìààã
áàñ õàðóóëäàõ ÿíçòàé ýã÷èéãýý àéìàã óðóó àâ÷ ÿâñàí õîéíî íü ÿàðàëòàé
àæèë ãàðëàà ãýýä òèéøýý îäîõ ãýæ áàéñíàà ¿õýë çîâëîíä ó÷ðààä èðýõýä
íü áàðàã ë áàÿðëàõ íü õîëã¿é áàéñàí. Îäîî ÷óõàì þó áîëæ áàéãààã
ìýäýõýä áýðõ. Íÿëõûãàà àâààä õàðüÿ ãýõýä ýöýã ýõ àõ ä¿¿ñ íü
õîðèãëîíî. Òýð ÷ áàéòóãàé õýðâýý èðæ àâàà÷äàãã¿é þì áîë íü ñàëñàí ÷
ÿàäàã þì, ò¿ì ò¿÷èãíýæ áóì áóæèãíàñàí õ¿ðýý õîòîîñ òóí àðãàà áàðëàà
ãýõýä òàíãàä, òºâä ÷ ãýñýí îëäîõäîî îëäîíî ãýëýý. Èéíõ¿¿ Äóíãàðìàà ¸ñòîé
ë àöàí øàëààíä îðæýý. Õàäëàíãèéí öàã òóë Îíîí, Äàäàë õàâèàñ àÿí÷èí
æèí÷èí ÷ áàéõã¿é. Äóíãàðìààãèéí ààâûíõ áóðèàäûí õîðîîíû óðä í¿¿ðýíä
ñóóã÷ Åðºº, Ñýëýíãèéí öîíãîîë àéëóóäûí äóíäòàé õàøàà áàéøèíãààðàà áîë
òýð õàâüäàà íýã èõ äýýã¿¿ðã¿é ãýõýä äîîãóóð áèø òîõü òóõòàé, õàðèí
òýäíèé ãóäàìæíû ç¿¿í ¿ç¿¿ðò ºíººõ Àìóðîâ Öýðýíãèéí òàë øèã òîì ø¿ðãýí
õàøàà, õóó÷èí îðîñûí ãàçðûí ýçäèéí îðäîí øèëòãýýíýýñ äóòóóã¿é çóðãààí èõ
öîíõòîé ÿíç õààëò õºâºº õ¿ðýý òýðã¿¿òíèéã íü õóø ìîäîîð ñèéëñýí õºõ ÿãààí
óãàëçààð ÷èìñýí íàð ñàëõèíä ìºíãºëºã öàãààí ºíãºòýé áîëñîí õóóëìàë íàðñàí
õó÷èëò á¿õèé ýãö ºíäºð äýýâýðòýé ä¿íçýí áàéøèí áàðàà ñ¿ðòýé ä¿íõèéíý.
Òýäíèé õàøààíû õÿòàä ìàÿãèéí øèðìýí òîâðóóëãà, õ¿ðýë òàòóóðãàòàé,
131

äýýðýý àñàð á¿õèé õ¿ðýí äààìàí õààëãàíû áàãà ó¿äíèé õîíõ áàéí áàéí
æèíãýíýí îíãîéæ õºíãºí òýðýãòýé ìîðèí æóóçòàé äàðãà äààìëóóä õÿòàä
íàéìàà íàð, õîäîîã òýðýãòýé, áóðèàä íàð îðæ ãàð÷ öàã ¿ðãýëæèéí õºëòýé
áàéíà. Ãýðèéí ýçýí Àìóðîâ Öýðýí ãýã÷ àð õèàãòûí íýðòýé õóäàëäàà÷èí
áóðèàä õàëõàä ãàìèí áàðîíû ¿éìýýí ñàìóóí íàìæñàíû äàðàà íèéñëýë õ¿ðýýíä
èðæ ñóóðüøèí îðîñ õÿòàä õóäàëäàà÷èí Îíîí, Åðººãèéí ìàëòàé áýëòýé
áóðèàä, íàðòàé õîëáîî ñ¿ëáýý òîãòîîí èõ ãàðûí àðèëæàà íàéìàà ¿¿ñãýí
õàãàðòëàà áàÿæààä òèéíõ¿¿ îëíû õºëòýé àéë áîëæýý.
Äóíãàðìàà íýã ºäºð ç¿¿í Ñýëáèéí õºâººíä î÷èæ õ¿¿õäèéíõýý áàðèâ÷
äààâóóã óãààãààä õàðüæ ÿâëàà. Öýðýíãèéí äààìàíãèéí ãàäàà õºíãºí òýðýã
çîãñîí ýðýãòýé ýìýãòýé õî¸ð áóóõûã çýðâýñõýí õàðâàë ýìýãòýé íü íýã ë
òàíèë þì øèã. Òýð õî¸ð áóóãààä ìàøèí äîòðîîñîî áîîäîëòîé þìñ àâ÷ ò¿ð
ñààòëàà. Äóíãàðìàà ÷ "õýí þì áîëîî? Àìãààåâ ãóàéíõàí àðàé ë áèø,
òýäíèéõ õàð ìàøèíòàé ýäíèéõ ñààðàë þì." ãýæ áîäñîîð äºõºæ èðýýä ºíººõ
õ¿¿õýíòýé í¿¿ð òóëòàë Öýâýëìàà áàéæ áàéëàà.
- Õ¿¿å Öýâýëìàà ÷è ìèíü...÷è ÷èíü õààíààñ ãàðààä èðýâ ýý ãýÆ
Äóíãàðìàà äóó àëäàõàä Öýâýëìàà ãàð ñóíãàí í¿äýý òîì áîëãîîä,
- Äóíãàðìàà ÿìàð çîëîîð...ÿàñàí ñàéí þì áý ãýýä òýâðýí àâàâ. Ìàíü õî¸ð
ÿàñíàà ÷ ìýäýëã¿é íóëèìñ ãàðãàí ãàðûíõàà àðààð í¿äýý àð÷èöãààí ñ¿¿ëä
íü èíýýí áàÿñàëäàâ. Äóíãàðìàà Ñîíðîâûã ÷ òàíèëàà.
- Òà õî¸ð...òà ÷èíü ìàíàéä Äàäàëààð î÷äîã äàðãà áàííà ø¿¿ äýý ãýõýä
Ñîíðîâ èíýýæ,
- Òèéìýý. Äàðãà þó áàéõàâ òàíàé Äàäàëûí õ¿ðãýí áîëæ áàéíà ãýõýä
Äóíãàðìàà á¿¿ð áàÿðëàí àðàé ë óóõàéëàí äýâõöýõ íü õîëã¿é.
-ßàñàí ñàéí þì áý òà õî¸ð ñóóãàà þó? Öýâýëìàà ìèíü ÷è ÷èíü ¸ñòîé õîòûí
ãàíãàí õ¿¿õýí áîëñîí áàéíà ø¿¿ äýý. ßìàð ñîíèí þì áý ãýæ äóóí àëäàâ.
- ×è ìèíü ñàéí àìàðæñàí óó? Þóòàé áîëñîí áý?
- Ñàéí, ñàéí, îõèíòîé áîëñîí. Õî¸ð ñàð èë¿¿òýé áîëëîî. ×è õýçýý èðñýí þì
áý?
- Ñàð èë¿¿ áîëæ áàéíà.
- Õàðàãäàõã¿é õààãóóð ÿâààä áàéñàí þì? Áè ÷ ãýðýýñýý õîëäîõ áèø
äýý.
- Ìàíàéõ òýð Äóíä ãîëûí õºâººíä. Ýíý Öýðýí ãóàéíä ò¿ð¿¿í õî¸ð ÷ óäàà
132

èðñýí. Òàíàéõûã ýíä ãýæ ìýäñýí áîë ã¿éãýýä î÷èõã¿é þó.
- Ýíý Áàçàð ÿìàð ãî¸ àìüòàí áîë÷èõîî âý? Õîò ñàéõàí áàéíà óó?
- Ñàéõàí áàéíà ãýæ Áàçàð õ¿ç¿¿ãýý ñàìàðäàâ.
- Ñîíðîâ äàðãàà, òà Öýðýí àõûíä îðæ áàéãòèéë äàà. Öýâýëìàà áèä õî¸ð
ýíýýõýí ãîëûí õºâººíä î÷èæ æààõàí õººðºëäèé çà þó!
- Öýâýëìàà ÿàõ âý? Àéëûí ãàäàà èð÷èõýýä òàñðàõ ýâã¿é þì óó äàà.
- Òýãâýë óðüäààð á¿ãäýýðýý ìàíàéä îðîî÷. Ýíäýýñ åð人 äºðºâ äýõ ¿¿ä.
Ñîíðîâ äàðãà ìàíàéä îðîîä ãàð ë äàà ãýæ Äóíãàðìàà á¿¿ð äîîð óíàõ ÿíçòàé
ãóéõàä Öýâýëìàà áîîäîëòîé þìàà ìàøèí äîòðîî øèäýýä,
- Äóíãàðìàà, òàíàéõààð ñ¿¿ëä òóõòàé èðüå. Îäîî á¿ãäýýðýý ãîëûí õºâººíä
î÷èæ ò¿ð áàéÿ ãýõýä á¿ãäýýðýý ìàøèíä ñóóöãààí õîëã¿é óðñàõ Ñýëáèéí
ç¿ëãýí äýýð î÷ëîî. Ñîíðîâûí æîëîî÷ ñèéìõèéã àøèãëàí ìàøèíàà óãààõààð
çýõýæ Öýâýëìàà Äóíãàðìàà õî¸ð çàéäóóõàí î÷èæ õîéø òàâèõûí àðãàã¿é
ÿðèàãàà ýõëýâ.
- Öýâýëìàà ìèíü ¿íýíèéã õýëýýä ºãºº÷. ßíäàã îäîî áîëòîë èðýõã¿é áàéíà.
Òýð ìèíü åð íü ÿàæ ÿâàà õ¿í þì áý? ×è ìýäíý ø¿¿ äýý. ×èíèé õîéíîîñ
¿õýí õàòàí ã¿éäýã. Áè ìýääýã ë áàéñàí. Ìýäýýä áè ÿàõ âý äýý. ×èíèé ÷
áóðóó ãýæ þó áàéõàâ. ×è ÿàõûã íàäàä õýëýýä ºãºº÷ ãýæ Äóíãàðìàà
øóëóóõàí øàëãààâ. Öýâýëìàà ýõýíäýý æààõàí òóëãàìäëàà. ¯íýíèéã øóóä
õýëýõ áàéõ õýö¿¿. 'Òýð ßíäàã ÷èíü ìóóõàé õ¿í. ×è îõèí áèåýðýý ò¿¿íä
õýðýãòýé áàéñíààñ áèø ¿ðòýé áîëîõäîî õýðýãã¿é áîëñîí ãýëòýé áèø. Òýð
÷èíü Áàëäàí àõûã õîéä íóòàã ðóó íü õººæ ÿâóóëàõûã çîõèîãîîä áîëèóëñíû
õºëñºíä áèåèéã ìèíü ýçýìäñýí ãýëòýé þó. Åð ýíý àéëûã ýâäýæ ñàðíèóëñàí
ãýìòýí áîëóóë í¿ãýë áîëîõîîñ áèø ººð þó áîëîõ âý? Ãýâ÷ ¿íýíèéã çààâàë
íóóãààä ÷ ÿàõ áèëýý." Öýâýëìàà èíãýæ øèéäýýä 纺ëºí íàìóóí äóóãààð
àðãàäàæ ó÷èðëàõ ÿíçòàé èéí ºã¿¿ëýâ.
- Äóíãàðìàà ìèíü ÷è íàäàä áèòãèé ìóó ñàíààðàé. Áàñãàä ñàìãàä áèäíèé
í¿ãýë áàðöàä èõ þì. ßíäàã ÷èíü õýö¿¿õýí çàíòàé õóðö õóðäàí îìîãòîé
ñîðòîîòîé õ¿í. Òèéìýðõ¿¿ õàðöóóë õ¿¿õí¿¿ä áèäíèéãýý àðàé õºíãºíººð ñàíàõ
þì áàéíà ø¿¿ äýý. Áèä ÷èíü òýäýíä æàðãàë ë ºã÷ áàéâàë áîëîõ þì øèã.
Ýð÷¿¿äèéí ãàðààñ ãàðààä áèä õààøàà ÷ î÷èõ áèëýý äýý. Ãýõäýý áè
÷èíèé ßíäàãò äóðã¿é- Ãàäíààñàà ìóóõàé ýð áèø ÷ ãýñýí äîòðîîñîî õ¿éòýí
õ¿í. Íàìàéã áèøã¿é ë ýýð÷ òîéðñîí. Îðîîãäîæ øàõàãäààä íààäàì íàðãèàí äóíä
133

¿ã àëäààä óóëçàæ áîëçîæ ÷ áàéñàí óäààòàé. Óéäàõäàà óéäàõ,
òîìîîã¿éòýõäýý òîìîîã¿éòýõ ºäºð áàéõ ë. Ãýõäýý áè òýð¿¿íä ÷èíü äóðã¿é
òýðíèéãýý ÷ õýëýýä ãàðñàí. Îäîî õàðàà áàðààíäàà ÷ ¿ã¿é áîëæ. Áè ýíý
Ñîíðîâòîé ñóóíà. Íîäíèíãîîñ õîéø áè ýíý õ¿íä ñýòãýëòýé áîëñîí. Ìèíèé ìýäýõýä
àçààð òîõèîõîîñ áèø ýðýýä îëäîõîîðã¿é õîâîðõîí ñàéõàí õ¿í. Äóíãàðìàà ÷è
ìèíü íýãýíò àìüäðàëàà õîëáîæ º÷íººí æèë áîëñîí õ¿íýý, ¿ð õ¿¿õäýý áîäîõ ë
¸ñòîé. ßíäàã îäîî õààøàà î÷èõ âý äýý. ßìàð ÷ ãýñýí óõààíòàé õ¿í òºðñºí
¿ðýý áîäîõ ë áàéõ. ßâààä î÷èõîä ÷èíü õººõã¿é íü ë ëàâ. ×è íàäàä
áèòãèé ìóó ñàíààðàé, ºðøººãººðýé ãýõýä Äóíãàðìàà ò¿¿íèéã õ¿ç¿¿äýýä
ýõýð òàòàí óéëàâ
* * *

ßíäàã õàäëàíãèéíõàà ìàéõàíä ÿã íàð òóñàíãóóò ñýðýýä õýñýã áîäëîãîøðîí
õýâòëýý. Îéðõîí ÷ºäºðòýé ìîðüä òóðãèëàí ºâñ øèðä øèðä çóëãààæ,
õààÿàõàí áîëæìîð æèðãýõýýñ ººð ÷èìýýã¿é. ªã뺺íèé ø¿¿äðèéí ÷èéã õàäñàí
ºâñíèé àÿòàéõàí ¿íýð õàíõëàíà. Õýäýí ºäðèéí àæèëä õàìàã áèåèéí øºðìºñ
òýíèéæ ÷àíãàðààä ºâ÷¿¿ öýýæ öààíàà ë íýã óóæóó òàâèóõàí, èõ ãàðûí
õàäóóð áàðàã ë øóâóóíû ºä øèã õºíãºí ñàíàãäàõ áîëñîí òóë èéíõ¿¿ áºõ
ãýã÷èéí óíòàæ àìðààä íàðíû "ñýð¿¿ëýãýýð" ñýðýõýä åð ýðèéí ÷àäàë, ààã
îõèî þóíä ãàðãàÿ äàà ãýìýýð áîëíî. Õàæóóãààð íü áàñ ýõíýð áàéõã¿é,
Öýâýëìàà ñóðàãã¿é. Òèéí õîðñîë ìóíàã õî¸ðòîî øàòààä èðýõýýðýý òýäíèé
ºâºëæººíººñ ãóðâàí ñààõàëòûí çàéòàé õàäëàíäàà ãàðñàí Äóëñàé àâãàéí
óõààí äóòìàã áàñãàí Õàíäìààä äàâõèí î÷èæ õàíàòëàà ¿íãýæ îðõèíî.
ª÷èãäºð îðîé õ¿ñëýý õàíãàõ ñàíààòàé äàâõèæ î÷ñîí ÷èíü ºâñºí óðöàà
õààãààä íýã òèéøýý ÿâ÷èõñàí áàéëàà. Õÿñààíòàé ãýäýã íü. Òýãýõýýð íü
á¿ð çóñëàíãèéí àéëóóä óðóó þì óó, ñóì óðóó î÷èæ õýí íýãíèéã àðãàëäàã
þì áèë ¿¿ ãýæ áîäñîí ÷ õîíü ãàðãàæ èðýõýýð õàðüñàí ààâ íü õ¿ðýýä
èðýõ áîëîâ óó ãýýä ÿâñàíã¿é. Ãýòýë ààâ íü ÷ èðñýíã¿é. ªã뺺íèé óëààí
íàðàíä õºõ äààëèìáàí ìàéõíû ç¿¿í õàæóó òýð àÿàðàà ÿãààðààä íýã ë
òààòàéõàí. Õýðâýý èéì àíèðã¿é ÿãààõàí ºã뺺㿿ð Öýâýëìààòàé õî¸óëõíàà
äóðààðàà ÿíàãëàí õýâòýæ áàéäàãñàí áîë... Õàìàã ë çàíãèðñàí ààã õ¿÷ýý
õàëóóí 纺ëºí áèåíä íü øèíãýýæ òàéâøðààä, ìàéõíû èéì òóÿàíä ÿãààðàí
134

òóÿàðàõ ãîë øèã ñàéõàí óóö íóðóóãèé íü èëáýí òààëæ õýâòýõ
õóâüòàéñàí áîë. Öýâýëìààã ñ¿¿ë÷èéí óäàà ò¿ðýìãèéëýí ýçýìäñýíýýñ õîéø
òóíèðõóó çàí ãàðãàñààð àðèëààä ºãñºíä á¿ð èõ õîð øàð õºäëºõèéí ñàöóó
óðüäûíõààñ á¿ð èõ õ¿ñýí ìºðººäºõ áîëæ ÿìàð èõ øàíàëæ ÿâíà âý. Äýíä¿¿
ñàéõàí òºðñºí áèå öîãöîñòîé òýð àëáèí øóëìàñ ÿàõ ãýæ õàìàã ãîðü
øóíàëûã íü õºäºëãººä ººð õ¿íèé äýâñãýð áîëîõ ãýæ ñóðàãã¿é àëãà áîëîâ
îî? ßíäàãèéí òàðõèíä ãàíö ýíý ë áîäîë, òèéì ë ä¿ð çóðàã ýðãýëäýõ íü
òýñâýðëýøã¿é. Þó ñàéíäàà òýíýã Õàíäìààã íîîëæ ÿâàõ âý äýý! Ýð õ¿íä
èéì äîðîìæëîë ãýæ áàéõ óó? "×àìàéã äàà! Ãóðâàí íóóðûí àðàë äýýð
ÿàæøóóõàí ãèíøèæ ãèíãýíýæ áàéëàà.
Îäîî õîòûí ãî¸ áàéøèíä òîðãîí õºíæèëä òýð Ñîíðîâòîéãîî òýâðýëäýæ õýâòýý
áèé âèé ÷è. Óã íü ÷è ìèíèé ýíý ìàéõàíä èíãýýä... ÿãààí òóÿà òàòóóëààä
... íàäàä òýâð¿¿ëýýä òààòóóëààä... àé ìóóõàé ºëºã÷èí. ×àìä ýð õ¿í øèã
ýð õ¿í õýðýãòýé áèø õîòûí òîì äàðãà, áàÿí òàðãàí õ¿í õýðýãòýé áàéæ.
Òýãýýä òýðíèé õîéíîîñ ñàâèãíààä ã¿éæ àðèëñàí. Àëò ìºí㺠äààõàà áîëüòîë
ç¿¿ãýýä ìàãíàã òîðãîíä õºëáºð÷ áàéâàë ÷àìä ººð þó õýðýãòýé áàéõ âý
äýý. Òàíàéõàí öºìººðºº øóíàëûí òóëàìíóóä. Äàìäèíãèéíõàí òà íàð ìºí ÷ èõ
îîäîð÷ áàéíà äàà. Îõèíîî ¿íý õ¿ðãýæ õóäàëäñàíäàà òà íàð îîäîð÷ áàéíà.
Ãàéã¿é äýý. Öàã ÿìðààð ÷ ýðãýæ áîëäãèéã òà íàðò ¿ç¿¿ëýýä ºãºõ
þìñàí. Áè òýãæ ÷àäàõã¿é þì óó? Þóíû òºëºº áè ÷èíü ÷åêèñò áèëýý.
Þóíû òºëºº áè õîò îðíîîñ õîë áºãë¿¿ ýíý ãàçàð òºðèéí í¿ä ÷èõ áîëæ ÿâàà
áèëýý. Ç¿ãýýð èíãýæ ÿâààä íàñíûõàà òàíàãèéã áàðàõ ãýæ ¿¿? Íîãîîí
ìàëãàé ºìñºæ íàãààí ç¿¿ñíýýñ ººð þìã¿é õýäýí ìàëûí èäýõ ºâñ øèäýæ òýíýã
Õàíäìààãààð çóãààãàà ãàðãàõ ãýæ ¿¿. Òýãíý áàéõàà! Ñîíðîâ ÷è õààíààñ
ãýíýò ãàð÷ èðæ õ¿íèé çàìä òýýãýëñýí ãºëºã âý? Õýí ÷àìàéã èéø íü
óðüæ çàëñàí þì áý? ×è ç¿ãýýð õîòûíõîî ÿíõàí õ¿¿õí¿¿ä äóíä ýðãýëäýæ
ÿâàõã¿é ÿìàð ýëýíöýãýý õèéæ ìèíèé çàìä õºíäºëñºâ ºº. Õàðæ ë
áàéãààðàé. Áè òà íàðò... Öýâýëìààãèéí õºäëºõ äóóãàðàõ íü õ¿ðòýë
öààíàà àäòàé. Àé ÿà áè ÿìàð àçã¿é àìüòàí áý? Òýð ìóó ãè÷èéä
ãîëîãäîæ îðõèîä èíãýæ õîîñîí õýâòýõ ãýæ. Îäîî ÷è øèéä. Õýí áîëîõîî ¿ç¿¿ë.
Ãàíö òýäýíä áèø ýíý ìîíãîëä... ã¿ðýí óëñààð íü äîíñîëãîîä õàÿõ þì õèéñýí ÷
÷àäíà. Òèéìýý á¿ð äîíñîëãîîä õàÿ. Öîã äýýð òîñ àñãààä ºã. Òýãýõýýð
÷èíü ò¿éìðèéí ãàë ä¿ðýëçýýä èðíý. Òýð ò¿éìðèéí äºë ìóóñàéí þìíóóäûã
135

õóéõ÷ààä ºãíº. Õàâðûí õàãäàíä ãàíöõàí ø¿äýíç çóðààä õàÿ÷èõàä èõ
ò¿éìýð ä¿ðýëçäýã áèø ¿¿. Åð人 ë òýð ÿäàõ þìã¿é. ×è çóíæèí óóë
õàäààð òýíýæ á¿õ ç¿éëèéã áîäñîí. Ãàíöõàí óäàà áóó äóóãàðààä ë á¿õ
þìíû çàíãèëàà ãàðààä èðíý. Åð人 õýäõýí ¿ãòýé çàõèäàë áè÷ýýä äóóñàà.
ßïîíû òàãíóóë ãýõýä ë ºíãºðºº. Ãàë äýýð àñãàõ òîñ òýð. Îäîî ò¿éìýð
àñàõàä áýëýí áîëñîí öàã. Áè åð þóíààñ àéæ ñýðýìæòýõ ¸ñòîé þì. Îäîî ë
÷è øèéä. Ñàíàñàíäàà õ¿ðýõ öàã ÷èíü èðëýý. Óëñ îðîíä àþóë çàíàë ó÷èð÷
áàéíà ãýæ áîä. Õýðâýý öàã èðâýë Ñîíðîâóóä áîñîîä èðíý. Òýä
Öýâýëìààíóóäàà òýâýð÷ õýâòýõèéí òºëºº õóðäàí òýðýã óíàæ ýðõ äàðõ
ýäëýýä ÿâàõûí òºëºº þó ÷ õèéõýýñ áóöàõã¿é óëñûí äýýäýñ äóíä
óðâàã÷èä ä¿¿ðýí ãýæ áîä. Òýä õýíòýé ÷ ñ¿ëáýëäýæ áîëíî. Ñîíðîâ ÿàõ
ãýæ ìàíàé ýíý óðóó õýä äàõèí èðñýí áàéõ âý? Äàìäèíãèéíõíààð.
Æàìöûíõààð þóãàà õèéæ õîíîí ºíæèí áàéæ õºäºº õýýð äàãóóëæ ÿâñàí
áàéõ âý? Ýíý á¿õýí ñýæèãòýé ãýäãèéã õýëýýä äóóñàà. Ãàíöõàí øàëòàã
ø¿¿ð÷ àâàõ ãàíöõàí ñýæ¿¿ð ë õýðýãòýé. Òýð ÷èíü áýëýí áèø ¿¿? Áàò,
Äàø íàð ÿàõ ãýæ Õàëõ íºìðºã ð¿¿ äàâõèöãààäàã, òýíäõèéí õýíòýé
ÿàõààðàà òèéì ñ¿ðõèé õîëáîî ñ¿ëáýýòýé áàéñàí áàéõ âý? Êîíòàðáààí
õèéäýã áàéñíûã ìàíàé õàìãààëàõûíõàí ÷ ìýäíý. Îäîî öààíà íü ÿïîí áàéæ
áàéíà. Ìàíæóóðò áóðèàäóóä áàéæ áàéíà. Òýäíèé çàðèì íü ÿïîíû ýðõòýí
äàðõòàí áîëñîí. Èíãýõýýð õàðäëàãûí ñýæ¿¿ð çàéëøã¿é ãàðààä èðíý. Åð人
ë ýíý. Îäîî ë ÷è øèéä! Äàøèéã àâàà÷ààä ... òýð ñ¿ðõèé äóó÷èéã...
ãàíöõàí ãîõ äàðààä ë äóóñíà. Ìóó íîâø ÷è þóãàà õèéæ õýâòýíý âý?"
ßíäàã õàðàéí áîñîâ. Çóíæèí îé òàéãààð òýí¿¿÷ëýí áîäñîíîî ÿã ºíººäºð
áèåë¿¿ëýõ ¸ñòîé ãýæ ãýíýò øèéäëýý. ßàãààä ÷ þì ýíý ÿãààí òóÿàò í¿öãýí
Öýâýëìààãèéí ä¿ðèéã õàðóóëñàí íàðëàã òîãòóóí ºäºð á¿õíèéã íýãìºñºí
øèéäýõã¿é áîë äàõèàä õýçýý ÷ áîäñîí ñàíàñíàà áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é ìýò.
ªºðòºº ººðººð áîäîõ ýðãýëçýõ çàâ ºãºëã¿éãýýð ÿàðàõ õýðýãòýé áàéëàà.
Òýãýýä õóâöàñëàæ º÷èãäðèéí õ¿éòýí öàé çàëãèëààä íàãààí áóóíüãõàà
ä¿¿ðýí ñóìòàé äàìðûã øàëãàæ ºâºðòºº õèéõäýý ñóðñàí çàíãààðàà àìûã íü
ñóðàí á¿ñíèéõýý öààãóóð øóðãóóëààä óÿæ õîíîñîí ìîðèî ýìýýëëýí ìîðäîâ. Äàø
õàäëàí äýýðýý ãàíöààðàà áàéãààã òýð º÷èãäºð îðîé ìýäñýí þì. Õàäëàíä
î÷îîä áóöàõäàà òýäíèéõýýñ íýëýýä óðäóóð Äîîä ãîë äýýð ãàðñàí ààâûí
ñàäàí Äàìáûí ìàéõíààð äýìèé íýã îðæ õýíèéõ õýäýí áóõàëòàé áîëñîí, Öýâýýí
136

äàðõíû ºâñíèé ìàøèíû ìîðüä àâ÷ äàâõèàä ºâãºí ñóóäëààñàà óíàæ ãàðàà
õóãàëñàí çýðãèéã ÿðèõ çàâñàð òýäíèéõýýñ óðàãø Àâäàðãàïû àìíû ýõýíä
ãàðñàí Äàøèéí ýõíýð õàëóóð÷ ºâ人ä Áàòûíõ íü ýõíýð òîì àõûíõàà õ¿¿ãèéí
õàìòààð ñóìûí ýìíýëýãò õ¿ðãýõýýð àâ÷ ÿâñàí, Äàø áààõàí õàäñàí ºâñºº
áóõàëäààä ºíºº ìàðãààøã¿é õîéíîîñ íü î÷èõîîð õýëöýýä õîöîðñíûã ìýäñýí.
Òýíäýýñ ¿äøèéí á¿ðèéãýýð ìàéõàí òèéøýý þóíä ÷ þì äîòîð öóõàëäàíãè
ñàéâàðëóóëæ ÿâàõäàà Äàø ìàðãààø íºãººäºðòºº ãàíöààðàà áàéõ þì áàéíà
ãýæ áîäîí ÿàãààä ÷ þì ýíýõýí ¿åä õàäëàíãèéí àæëûí èõ áóæèãíààí íàìæèæ
ýë õóëüõàí îðãèñíûã àíçààð÷ àæààä îíººõ çóíààñ õîéø öóõàëçñàí ñàíààãàà
÷óõàì èéì ¿åä áèåë¿¿ëæ áîëîõ þì áèø ¿¿ ãýæ ãýíýò ñàíàí òýðíýýñýý
ñàëæ ÷àäàõã¿é ìàéõàíäàà èðæ ººõºí äýíãýý àñààãààä òîëãîé äîðîî ãàðàà
çºð¿¿ëýí õýâòýõýä "Äàøèéã, Äàøèéã, Äàøèéã" ãýæ äàëäûí ÿìàð íýã
àìüòàí ÷ þì óó, ñ¿ã ñ¿íñ ÷ þì óó øèâãýíýýä ñàëñàíã¿é. Îäîî ò¿¿íèé
òàðõèíààñ ººð á¿õ þì õèéñýí àðèëæýý. Öýâýëìààãèéí ä¿ðèéã æèãòýéõýí
áàðèí òàâèí õàðæ òà÷ààäñàí òà÷ààë íü îäîî àþóëõàé öýýæèíä íü ä¿¿ð÷
áàãëàéñàí Ẻí õàð àòàà õîðñîë áîëîí çàíãèðààä òýðõ¿¿ äàëäûí øèâíýý ÷
þì óó õàøõèðààíûã õàà íýãòýéãýýñ õýí íýãýí áýýð èïùëýí áàéãàà àæ.
Ãýâ÷ òýð íü ººðèéíõ íü äîòîîä ç¿õýë ººðèé㺺 çîðèãæóóëñàí óðèà
äóóäëàãà ÷ áèç. Îäîî ò¿¿íä óõðàõ çàì áàéñàíã¿é. Óõàðâàë ò¿¿íèé á¿õèé
ë àìüäðàë îãòõîí ÷ óòãà ó÷èðã¿é áîëíî. Ýíý ãàçàð äýëõèé òýð ÷èãýýðýý
ñîõîð ä¿ëèé ýñ ãýõýä ñîõîð ä¿ëèé áîëîã ãýýä òýãýæ ñàíà ãýæ ººðòºî
òóøààãààä ë ã¿éöýõ íü òýð. ßíäàã Äàøèéí ìàéõíû ãàäíà øóëóóõàí
äàâõèàä èðýâ. Óÿàí äýýð Äàøèéí ìîðü ýìýýëòýé, ýìýýëä íü áîãö
ãàíçàãàëààñòàé áàéíà. Èéì òîõèîë ãýæ áàéõ óó ! Äàø ñóì óðóó ÿã
ìîðäîõ ãýæ áàéëàà. Òýð ìàéõíààñ ãàð÷ èðýí,
- Çà ìýíä àìàð! Áóõàë ãýäýã ÷ îëíîîñ îëîí áîëîî áèç äýý? ãýæ åðèéí
çàíãààðàà àñóóâ.
- Æàìöûí õºâ¿¿äèéí ýíä ìèíèé ìýò íü ÿàæ õ¿ðýõ âý äýý. ×è õààøàà
ìîðäîõ íü âý? ãýæ ººðèéí ýðõã¿é õ¿éòýí çýâ¿¿íýýð äóóãàðàâ. Ãýâ÷ Äàø
¿¿íèéã àæèðñàíã¿é.
- Ñàìãàí õàëóóðààä ñóì óðóó ÿâñàí. Õîéíîîñ íü ìîðäú¸ ãýýä Äàø ìîðèíäîî
ìîðäîí õàìòäàà õºäëºâ. ßíäàã îð÷èí òîéðíûã òîéðóóëàí õàðâàë ýëü õóëü
îðãèñîí õýâýýðýý áàéëàà. Ýíä Àâäàðãàíûí àìíààñ ãîë çàì óðóó òîéð÷ î÷èõ
137

íýã çàì, ç¿¿í òèéøýý àðìàã òàðìàã ìîäòîé ºíäðèéã äàâæ øóóä ÿâàõ õî¸ð
çàìòàé. Òýð ºíäðèéí öààíààñ ñóì óðóó, õîéøîî õèë ð¿¿ ýðãýõ ìºí õî¸ð
çàìòàé. Äýýð ¿åýñ îðîñ ìîíãîë õî¸ðûí õèëèéí çààã äýýð àëò ýðýã÷äèéí
Çàèìêà ãýã÷ áàãàõàí ñóóðèí áàéñàí áºãººä ãó÷ààä îíû ýõýýð ýçã¿éð÷
õàðãóé çàì ÷ ýäãýýä îäîî õèëèéí àðäàà çýðëýã èõ õºâ÷ òàéãàä àéë
àìüòàí áàéõã¿é íàìðûí ñ¿¿ë÷ ºâëèéí ýõýýð õýðýì øèë¿¿ñ àãíàã÷äûí áàã
èðâýë èðäýã, õîîðîíäîî çóóãààä Ìîä çàéòàé îðîñûí õèëèéí õàðóóëûí õàé÷
äîëîî õîíîãò ãàíö óäàà õèëýý ýðãýõýýñ ººð õºë õºäºëãººí ¿ã¿é. Õîðèí òàâ
çóðãààí îíû ¿åñ õèëèéã ÷àíäëàí õààæ, îâîî òýìäýã áîñãîîä àíõàíäàà îðîñûí
õèëèéí öýðýã ñ¿ðõèé õàé÷ëàí ñ¿ëæèæ áàéñíàà ñ¿¿ëäýý õèë àëõàõ
ç¿ðõòýí àëãà áîëîõîä èéíõ¿¿ í¿äýíä ¿ë ¿çýãäýõ äýýñýíäýý íàéäàí îðõèæýý.
ßíäàã ¿¿íèéã ñàéí ìýäýõ òóë çóíû òóðø ìºíººõ àþóëò òºëºâëºãººãºº çîõèîõäîî
÷óõàì õèëèéí òýð äýýñèéã ìàíàé òàëààñ àëõàõ çîðèãòîí íýãä ¿ã¿é, õî¸ðò
îðîñûí òàëààñ ÷ õèë ¿íýí õýðýãòýý õàðóóë õàìãààëàëò ¿ã¿é, áàðàã çóóí
áýýðèéí ã¿íä õ¿ðòýë ¿ðãýëæ îðøèí ñóóõ õ¿íã¿é ãýäãèéã áàò ñàíàñàí.
Òèéíõ¿¿ õèëèéí àðûí òýðõýí çóðâàñò õàÿãäñàí õýí ÷ ãýñýí îð ñóðàãã¿é
áîëîõîîñ ººð çàìã¿é. ßíäàã õºäëºíã¿¿ò ìîäòîé ºíäðèéí çàìààð îðîõîä Äàø ÷
äàãàëäàí ýíý òýðèéã õººð÷ ÿâëàà. Íàìðûí àìüñãàà îðñîí õîíãîð ñàëõèí
ñýâýëçýýä îð÷èí òîéðîíä áàë áóðìûí ¿íýð õàíõàëñàí öýöýãò äýëõèé øèíãýí
öýíõýð óíèàðûí äîð íàìæààðàí áàéíà. ×óõàì ë ìóó ìóóõàé á¿õýí àðèëñàí
áàéìààð, ÿìàð ÷ ò¿ãø¿¿ð çîâëîí õàëãàæ õàëäàìã¿é Áàéãàë äýëõèé ñàíæ.
ßíäàã Äàøèéí ÿðèàã ñîíñîí ç¿ãýýð ë ààí ààí ãýýä ÿâëàà. Ìîäòîé ºíäðèéã
äàâààä çàì óðóó îðîõûí àëäàä ßíäàã ìîðèî òàòààä,
- Äàø àà, ÷àìä àìèí÷ëàí õýëýõ íýã þì áàéíà. Ýð õ¿í ýðõèé õóðóóíààñàà
áóñäàä á¿¿ èòãý ãýäýã ãýñýí ÷ áè ÷àìä èòãýýä õýëýõýýð øèéäëýý
ãýõýä Äàø ãàéõàñõèéí,
- Èòãýæ áàéãàà áîë õýë ë äýý ãýâ.
- Áóóãààä õººðºëäºõ ¿¿ äýý ãýýä ßíäàã ìîðèíîîñîî áóóõàä Äàø ÷ áóóæ
õî¸óë çàìûí õàæóóä ñóóëàà.
- Äàø àà, ÷àìä ë ãýæ õýëæ áàéãàà þì. Õî¸óëàà îäîî èíãýýä ýíý çàìûí
õàæóóãààð õèëèéí àð ãàðúÿ...
-Õèëèéí àðàà...
-Òèéì ýý õèëèéí àð. ×è ààí ãýæ áàé. Åð人 ÿäàõ þìã¿é. Åð人 õàãàñ
138

ºäðèéí àæèë. Òýð Æàðãàëàíò óóëûã õàðæ áàéíà óó? Òýðíèé áàðóóí
äîîãóóð òîéðîîä àðûíõ íü ìîäíû çàõààð æààõàí ºãñºíã¿¿ò Ñåìåíû çàèìêà ãýæ
áèé. Òèéøýý î÷èæ íýã þì ¿çýýä ¿äýýñ õîéø ýðãýå.
- Òýíä áèä þó ¿çýõ âý?
- Ààí ãýæ áàé. Òýíä Ẻí àëò áóëààñòàé áèé.
-Ààí!
- Òèéìýý! Áººí àëò. Äóóëàâ óó? Áè á¿ð õ¿ðçýý ãàíçàãàëààä ãàðñíûã
õàðàà÷. Ãàíöààðàà î÷îîä àâñàí ÷ áè ÷àäàõ ë áàéñàí. Ãýõäýý áè òýðíèéã
ãàíöààðàà õààíàà øèíãýýõ âý. ×àìòàé õóâààõààð øèéäñýí.
- Ñîíèí ë þì áàéíà äàà.
- Ñîíèíîîð áàðàõ óó! ×è íàä èòãý! Áè òýðíèéã òóñãàé øóãàìààð ìýäñýí
þì. Íàäààñ ººð õýí ÷ ìýäýõã¿é. Äóóëàâ óó?
- Áè ÷ èòãýæ ë áàéíà ë äàà. Ãýõäýý...
- ßìàð ÷ àþóë áàéõã¿é. Õýí ÷ ìýäýõã¿é.
- Õèëèéí õàðóóëä áàðèãä÷èõâàë...
- Þóíû ÷èíü õàðóóë. Òýð õàâüä õýðýý ãºðººñ õî¸ðîîñ ººð àìüä àìüòàí
áàéõã¿é.
-Òèéì ò¿ðãýí àìæèõ þì óó?
- Àìæèíà, àìæèíà. Áè ãàçðûã íü ÿã ìýäíý. Òóñãàé øóãàìààð ìýäñýí ãýæ
÷àìä õýëëýý ø¿¿ äýý. Åð人 ÿäàæ öºõºõ þì áàéõã¿é. ×àìä ñàéí ñàíàæ
ÿâäàã áîëîîä ë õýëëýý. Èéì þìûã ÷èíü îëîí õ¿íä õýëäýãã¿é þì. ×è îäîî
¿¿íèéã íýãýíò ìýäñýíýýñ õîéø íàäòàé õàìò ÿâààä õóâèà àâàõààñ ººð
çàìã¿é. Îéëãîæ áàéíà óó? Èéì íóóöûã íýãýýñ èë¿¿ õ¿íä çàäðóóëäàãò¿é þì
ìýäýâ ¿¿? ãýæ ßíäàã øóóä òóëãàõ ÿíçòàé õýëýõýä Äàø ãýíýò øèéäñýí
ÿíçòàé ºðâºñõèéãýýä,
- Òýãüå ë äýý. ×è íàä ¿íýõýýð íàéäàæ áàéãàà áîë áè ÷àìä áàñ
íàéäààä ÿâúÿ. ßìàð õ¿í àëæ õ¿ðýý òàëàõ ãýæ áàéãàà áèø ãýõýä,
- Çà òýãâýë ìîðäú¸ ãýýä áîñëîî. Òýð õî¸ð ìîðèíäîî ìîðäîîä îëîí æèëèéí õóð
ºâñ íîãîîíä áèò¿¿ðñýí óëáàí çàìààð õèëèéí ç¿ã äàâõèëäàí îäîâ. Òýð õî¸ð
õîðèîäõîí ìîä ãàçàð ìîðèî òàòàëã¿é öîãèóëààä Æàðãàëàíò óóëûí áýëýýð
îðîîæ õèëèéí óðàãø óðññàí áàãàõàí ãîëûí áèò¿¿ áóðãàñ òîðëîã äóíäóóð
òóó÷èí ìºíººõ Ñåìåíû çàèìêà äýýð èðýâ. ßíäàã ò¿¿íèéã õýçýý çàÿàíû
ìýääýã, íýã áèø óäàà èðæ áàéæýý ãýìýýð åð òººð÷ áóäèëñàíã¿é. Çýë¿¿ä
139

áóéä ÿí õºâ÷ººð ãàðñàí óëñûí õèë ãýã÷ ¸ñòîé ë íýð ñ¿ðýýðýý ë õ¿íèéã
õààí áîîãäóóëàõààñ áèø õýíáóãàé ÷ íààø öààøàà ñ¿ëæèõýä òîðîõ þìã¿é
ñàíæ. Äàø ñîíèó÷ çàíä õºòëºã人ä ìóó þì äààí÷ ñàíàñàíã¿é. Áººí àëò
ãýäýã ¿ëãýðò ë ãàðàõààñ áèø ãàðò áàðèãäàøã¿é ýä áèëýý. ¯ëãýðèéã
¿íýí áîëãîõîîñ õýí òàòãàëçàíà. Ñåìåíû çàèìêà ãýã÷ íü äýýâýð íü íóðñàí,
õàíàíûõ íü ä¿íçí¿¿ä á¿ëòýð÷ ëóóëü øàðèëæèíä äàðàãäñàí ºãºð ºìõ
áàéøèíãèéí ¿ëäýãäýë àæ. Ìîðèî õîëõîí óÿæ õ¿ðçýý àâààä òèéøýý î÷èâ.
ßíäàã þóíä ÷ þì õºìõèé㺺 çóóí èéø òèéøýý ñýðýìæëýí õàðàà÷èëíà. Äàø ÷
ò¿¿íèéã äàãàí ñýòãýë äýíñýëæ "íýýðýý Ẻí àëò ãàðààä èðâýë ÿàíàà?
Àâàõã¿é ãýâýë ìóó ñàíàíà. Òýõýýð èõ þìíû õýðýãã¿é ÷è ººðºº àâ, íóóöûã
áàò õàäãàëíà ë ãýæ õýëüå. Íàìàéã åð íü ÿàãààä ãýíýò õàíü òàòàâ àà?"
õýìýýí çýðâýñõýí áîäîâ. ßíäàã ýâäýðõèé áàéøèíãèéí îíãîðõîé ¿¿äýýð øóóäõàí
îðîîä îðîñ ÷óëóóí ïèéøèíãèéí ¸ðîîëä ¿ã äóóã¿é ìàëòàæ ãàðàâ. Õýä ãèøãýæ
õ¿ðçäýýä, Ìàé... ìàëòààðàé ãýëýý. Äàø öýðãèéí æèæèã õóðö õ¿ðçèéã íü
àâ÷ ìàëòàõ ãýýä òîíãîéíãóóò ßíäàã
ºâðººñºº íàãààíàà ãàðãààä àð äàãç óðóó íü áóóäàæ îðõèëîî. Äàø
ïèéøèíãèéí ÷óëóó ìºð㺺ä äóóã¿é íóãäàéí óíàëàà. Òýãñíýý íýã ãàðàà
õ¿÷òýé ñàâààä ýðãý÷èõýâ. Í¿ä íü àéìøèãòàéãààð ýðãýëäýí àìíààñ íü öóñ
ñàä òàâèí õàìàã áèå íü òàòãàíàâ. Òýãñíýý ãýíýò ìóóõàé îðèëîîä áîñîîä
èðëýý. ßíäàã õîéø ¿ñðýýä äàõèàä áóóäàõ ãýñýí áîëîâ÷ ÷àäñàíã¿é. Äàø
àìàà àíãàëçóóëæ íýã þì õýëýõ ãýñíýý ÷àäñàíã¿é õîîëîéãîî õÿõàòíóóëàí
óðàãø óíààä õî¸ð ãàð äýýðýý òóëàí ºíäèéæ ßíäàã óðóó ìºëõºâ. ßíäàã
ãàðò äàéðàòäñàí ÿìàð íýã õ¿íä á¿ä¿¿í ìîäîîð òàðõè óðóó íü íàì öîõèîä
ãàð÷ ã¿éâ. ÿéæ èðýýä ìîðèíûõ íü óÿàã òàéëàí õóëõè óðóó íü áóóäàæ
îðõèâ. Òýð áóóíûõàà äóóã ººðºº ÷ ñîíñîîã¿é íü ãýíýò òàã ä¿ëèé áîëñîí
ìýò. Áèò¿¿ õàð îé òàéãà ÷ öóóðàé õàäàí í¿ðãýëýýä íýâñãýð èõ íàâ÷
ìº÷èð íîéòîí áàìáàëçóóð õºâä õºëºðòºº õ¿íèé îðèëîîí, áóóíû äóóò øèíãýýí
çàìõðààæ þó ÷ áîëîîã¿é ìýò ä¿ëèé ä¿ìáý îðãèëîî.
* * *

Ñîíðîâ, Öýâýëìàà õî¸ð íàìðûí ñýð¿¿ îðîíãóóò çóñëàíãèéíõàà áàãà ãýðèéã
áóóëãààä õîòûíõîî áàéøèíä èðæ æèíõýíý ýð ýìèéí ¸ñîîð òºâõíºâ. Îäîî ýíý
õî¸ðûã òàíèõ ìýäýõ õ¿ì¿¿ñ àéë àéìàã á¿ãäýýðýý õýçýýíèé òîëãîé õîëáîñîí
140

ýð ýì áîëãîí ¿çýýä ¸ñ òºðèéã íýã èõ ¿ã¿éëñýí ÷ ¿ã¿é òºðõºì人 àéë÷ëàí
áóðèàäûí ¸ñîîð õóðèì õèéõ þì ãýíý ãýñýí ÿðèàòàé áàéíà. Òèéíõ¿¿ Ñîíðîâûíõ
õºëòýé àéëûí íýã áîëîâ. Êîíñóëûí äýíæ äýõ òýäíèé ñóóö áîë ãóðâàí
òàñàëãààòàé, ¿¿äýíäýý öîíõòîé ãàë òîãîîòîé ºâºë íü õî¸ð ãîëëàíä çóóõàíä
ãàë ò¿ëæ äóëààöóóëäàã ºíäºð òààçòàé åâðîï ìàÿãèéí òîîñãîí áàéøèí.
Ãýðòýý íýã èõ ãÿë öàë í¿ñýð õ¿íä ýä õîãøèë, ÷àìèí òàíñàã òàâèëãà
áàéõã¿é. Öýâýëìàà òýð õºíäèé çýâýðãýí áàéäëûã íü
çàñàæ ºåã äóëààí öàðàéòàé áîëãîõîîð õàíöóé øàìëàí îðæýý. Õîòûí äýãæèí
ýðõýìñýã õ¿¿õí¿¿äèéí òºðõèéã ãàäíààñàà îëäîã þì àà ãýõýä äîòðîîñîî
õºäººíèé àæèëñàã ã¿æèðìýã õ¿¿õýí õýâýýðýý. Ñîíðîâò èõ ë òààëàãäàíà.
Àéë÷èí ãèé÷èíä ìàãòààëòàé áîëîâ. ¯íýíäýý ÷ øèíý ãýðèéí àæèë Öýâýëìààä
æàðãàë áàéëàà. Õýðâýý ºäèéä õºäºº ãýðòýý áàéñàí áîë Àð ãîðõèíû ýõíèé
õýýðèéí õîðîîíäîî ÷ þì óó, Øóâóóòûí àðûí ºâºë溺íèéõºº àëü íýãýíä ò¿ðèé
òýëýý õî¸ðûã íü ñóðààð õîëáîñîí áîéòîã ãóòàëòàé, ýñâýë á¿ð ¿õðèéí íîéòîí
ãîäîîð ¿äýæ óãàëäàã øàðõè õýìýýõ øààõàéòàé, àë÷óóðàà óðóó áîîãîîä
òàðìóóð áàðèí ºâñ áóõàëäàæ, õýðâýý Öýâýã àõ íü þì óó ä¿¿ íàð íü
ýçã¿é áîë õààíààñ ÿìàð íýã õàð þì èðæ õîðãîîõ áîë ãýæ õàðàí ºíººõ
ãàéòàé ßíäàã ãàíöààðàà áàéãààãèé íü á¿ð ÷ àíäàõã¿é èð÷èõñýíèéã
ÿâóóëàõûí ò¿¿ñ áîëæ áàéõñàí. Îäîîòîé àäèë îðæ öýíãýõ õàëóóí óñ
áàéòóòàé íàìàð îðîéõîí áîëîõîîð øèâýð øèíõýãíýýñýý ñàëàõàä ÷ õýö¿¿. Çà
òýãýýä õàäëàíãèéí í¿ñýð èõ àæèë æààë íóãàðàõ òèéøýý õàíäàõàä
ºâºë溺íèéõºº õàøàà ñàðàâ÷èéã ñýëáýõ, ò¿ëýý ìîäîî òàòàæ áýëäýõ ãýýä
ò¿ìýí àæèë çàïãàíà. ¨ñòîé ë õºäºº õºõºð÷ ãàäàà ãàíäàõààñ àâðàãäàí õîòûí
òîõèëîã áàéøèíä ñàâàí ¿íýðòñýí öàãààí äààâóóí äýýð òîðãîí á¿ðýýñòýé ºäºí
õºíæèë íºìðºí õàéðòàé õ¿íäýý òýâð¿¿ëýí óíòàæ òîì òîëèíä á¿òýí áèåý
òîëüäîæ óðèëãà çàëëàãààð óõààíòàé ÿðèàòàé íàìáàëàã çàíòàé òàíèëûíäàà
çî÷ëîí, ¿ã¿éäýý ë ¿íýðòýé óñ, ¿ñíèé õàâ÷ààðûí áýëýãòýé èðýõ, ñàéí
ºäðººð áºìáºãºð íîãîîíä þì óó, õÿòàä øèéÿíçàíä î÷èæ äóóëàëò æ¿æèã ¿çýõ
þì óó, Íàðäîìä ñ¿¿äýð øèé õàðàõ áàðóóí ç¿¿í äàìíóóð÷èí Àìãàëàíáààòàðûí
îëîí íàéìàà íàðûí òîî òîìøã¿é ìóõëàã äýëã¿¿ðýýð îðîõ, î¸äîë÷èí ñàéâàíãóóäààð
õýñýæ ãóòàë õóâöàñ çàõèæ õÿòàäûí ãóàíçàíä îðæ ÿíç á¿ðèéí àìòàò õîîë
çàõèàëàí èäýõ òýðã¿¿òýí íààäàæ öýíãýõ ç¿ãýýð çóãààãàà ãàðãàâàë ÷
ãàðãàõ øàëòàã ìóíäàõã¿é. ¯¿íýýñ èë¿¿ þóã õ¿ñíýì áèëýý. Öýâýëìàà
141

èéíõ¿¿ òóí ñàÿ áîëòîë ç¿¿äëýý ÷ ¿ã¿é æàðãàë öýíãýë àìñàæ áóé áîëîâ÷
ààâûí çàõèàñ ñóðãààë õàòóóã ñàíàí õ¿í çîíä áîëõè ìóëãóó á¿ä¿¿ëýã
õàðàíõóé ñóâäàã øóíàõàé õàðàãäàõ âèé õýìýýí àëõàì á¿ðäýý áèåý õÿíàí
Ñîíðîâò ÿàâàë èë¿¿ õàëàìæòàé, ÿàâàë èë¿¿ õàéð äóðûã íü áóëààí áàéõ
áèëýý, ÿàâàë îéð õîëûí õ¿ì¿¿ñò àÿòàé íàìáàòàé õàðàãäàõ áèëýý õýìýýí
õè÷ýýíý. Ãýõäýý ñóðñàí þìûã ñóðààð áîîæ áîëäîãã¿é ãýã÷ýýð óãààñ ýðõ
òàíõèëõàí ºñºæ ãî¸ ñàéõíààðàà îëîí õºâã¿¿äèéí äóðûã áóëààí áàõàðõàí
óðàëäóóëæ óðàëöóóëàõààñ áóöàõã¿é íààäàì òîãëîîì õèéæ õºíãºí ñàëõèí
ààø çàíòàé ãýãäýõäýý îõèä õ¿¿õí¿¿äèéí àòààã õºäºëãºñíººðºº áÿöõàí
îìîãøèæ îëèãòîéõîí ýð÷¿¿ä òààðâàë çààâàë íýã áèåý õàãñààæ õàäãàëàõûã
óìàðòàæ îðõèäîã
áàéñàí íü ¿å ¿å öóõàòçàõ ãýíý. ªíººõ ×îéáàëñàí æàíæèí ãýã÷ àëäàðòàé
öîîõîð í¿¿ðò öîëãèí çàíòàé õ¿íä Áîãä óóëûí îéä çîëòîé ë ýä áàä
õèéëãý÷õýëã¿é áèåèéíõýý óÿí õºëèéíõºº õóðäààð ìóëòðàí ãàðñíààñ õîéø
òýð ìýòèéí èõýñ äýýäñýýñ ñ¿ðõèé áîëãîîìæëîõ áóþó öàðàé ºãºõã¿é í¿äýí
äýýð íü íýã èõ ýðãýëäýõã¿é áàéõ íü äýýð õýìýýí øèéäæýý.
Öýâýëìààã Áîðòîëãîé õ¿¿õýí èõ ë õàíü òàòàõ ÿíçòàé. Èõ òýíãýðèéí àìàíä
òàíèëöñàíààñ õîéø ãýðýýð íü õýä èðæ áàñ ãýðòýý õýä àâàà÷æýý.
Áîðòîëãîé õî¸ð ãýðòýé þì øèã áàéëàà. ×îéáàëñàíãèéíä áàéõààñàà
Àìãàëàíáààòàð äàõü òºðñºí ãýðòýý áàéõ íü îëîíòàà. Åð íü æàíæíû ãýðãèé
ÿìàð ÿíçûí àìüäðàëòàé áóþó ãýðèéí ýçýãòýéí õóâüä ÷óõàì þóã ¿¿ðñýí õ¿í
þì ãýýä àæâàë íýã ë ÿíçûí íóóöãàé ãýìýýð ÷ þì óó åð áèøèéí ÷ ãýìýýð
áàéäàë õàðàãäàíà. Çî÷èí ãèé÷èí óðüæ íàéð íààäàì áîëîõîä æèíõýíý ýõíýð
àðãàã¿é ë äýýäñèéí õàòàí àâõàéí ä¿ðýýð ãî¸æ ãîîä÷èõîîä äóó õóóð íààäàì
íàðãèàí ¿¿ñãýæ áàéíà. Áóñàä öàãò áîë ãîëöóó ººðèéí ãýðòýý áàéõ áºãººä
óã íü áàðóóí àéìãèéí æèðèéí íýãýí àéëûí á¿ñã¿é, õÿòàä äàíæààäòàé
ñóóñíû äóíäààñ òºðæ áàãàäàà íèéñëýë õ¿ðýýíä èðñýí áºãººä äàíæààä ààâ
íü Àìãàëàíáààòàðò ñóóðüøèæ áýëòýé íàéìààíû ¸ñîîð áàÿí ÷èíýýëýã
áàéäàëòàé òºâõíºñºí öàãààñ õ¿ðýýíèé öóóòàé çàðòàé ýðëèéç õ¿¿õí¿¿äèéí
õ¿ðýýíä îðæ öóóòàé çàðòàéãààðàà äýýã¿¿ð ãàðñàí íýãýí áàéæýý.
Öýâýëìàà ¿¿íèéã íü ìýäýýä íýã èõ íàéçàëæ äîòíîñú¸ ÷ ãýñýíã¿é ìºíººõ
õ¿ðýý çàí ààù, àæ òºðºë àâüÿàñ ÷àäâàðûã íü àæèí ñîíèó÷èðõàõààñ
ÿàõèí òàòãàëçàõ áèëýý. Òýãýýä ÷ Ñîíðîâ áîë öàãã¿é èõ àæèëòàé, õàãàñ
142

á¿òýí ñàéíààñ áóñàä ºäºðò ºã뺺 ýðò àæèëäàà, î÷èæ øºíº îðîé èðíý.
Ãàíöõàí óíàà ìàøèí áýëýí áàéõ òóë ñèéìõèé ãàðãààä äàâõèí èðýõ, ºíººõ
õ¿ññýí öàãò íü õàëóóí óñàíä î÷èæ öýíãýõ, óóë óñààð çóãààòàõ çýðýãò
àëèâàà àâõààëæ ñýðãýëýí õ¿íèé ¸ñîîð çàé çàâ ãàðãààä àìü àæèë õî¸ðûã
ýâòýéõýí õîñëóóëíà. Öýâýëìàà ÷ òºðèéí òîì õ¿íèé ãýðãèéí äýã ¸ñûã òàíèí
äàñàæ ýõýëëýý. Õàìò þìàíä ÿâàõààð òîõèðîëöñîí ºä𺺠Áîðòîëãîé ãî¸ õàð
òýðãýýð äàâõèæ èðëýý. Èéøýý òèéøýý î÷ú¸, èéì òèéì þì ¿çüå ñîíèðõî¸
ãýæ òýð ë ñàíàë õýëíý. ª÷èãäºð óòàñäààä ¿äýýñ õîéø ãýðòýý áàéæ
áàéãààðàé, ç¿¿í õ¿ðýýíèé ìýðãýí öîðæ ëàìûíä î÷íî ãýñíýýðýý õ¿ðýýä èðëýý.
Áîðòîëãîé áàðàã ë ºäðèéí íýã ÿíçûí ýýìýã áºãæ ñîëüæ ç¿¿õ àòëàà õàðèí
äýýë õóâöñàà áîë ãÿë öàë ºí㺺ð íü áèø áèåä òààðñíààð íü þì óó õýí
íýãýíä òààëàãäñàíààð íü áàéíãà ºìñºíº. ͺõðèéí äóðòàé äýýë, òààøààäàã
ãóòàë ìàëãàé ãýæ ÿðèíà. ªíººäºð õàðèí òýð öýâ öýíõýð ìàãíàã òîðãîí äýýë,
ÿíçûí ãî¸ óãàëçòàé ìîíãîë ãóòàë ñóâäàí òîîðöîã ºìñºæ õ¿ðýýíèé öîðæ ëàìûíä
áèø äàíøèã íààäàìä î÷èæ áàéãàà íî¸íû õàòàí øèã ë ãî¸æýý. Ìîíãîë ãóòàë
ºìñººä àëõàà ãèøãýý íü îãò ººð áîëñíûã Öýâýëìàà ñîèèðõîí.
- Òà Óóøààíäàð øèéíèé õàòàí øèã ãî¸ áîëæýý ãýõýä Áîðòîëãîé õ¿ðýí
ñóìàí æààçòàé òîì òîëèíû ºìíº ýðãýëäýí øàð äóðäàí á¿ñýý çàñàõ çóóð,
- Öýâýëìàà ìèíü ÷è ÷ ãýñýí ãî¸ äýýëýý ºìñººðýé. Ëàì áàãøèä ìºðãºõººð
î÷èõäîî õàéðòàé õ¿íäýý î÷èõîîñ èë¿¿ ãî¸õ õýðýãòýé ø¿¿ ãýõýä òýð
õàéðòàé õ¿í ãýäýã íü íóóö àìðàã ãýñýí ñàíààòàéã Öýâýëìàà òààãààä,
- Çà áè õºõ ¿éòýíõóàð äýýëýý ºìñüå. Ñîíðîâûí ìèíü ñàÿ õèéëãýæ ºãñºí
äýýë. ªºð õ¿íä ºìñºõ þìã¿é ë ãýæ ãýíýí çàíãààð õýëýõýä íü Áîðòîëãîé
øèæèð àëòàí ø¿äýý ãàðãàí èíýýæ,
- ×è ìèíü õîòûí õ¿¿õýí áîëîõ áîëîîã¿é ë áàéíà äàà. Èéì ñàéõàí õ¿¿õýí
÷èíü ëàì áàãøèä ÷, íºõºðòºº ÷, áóñàä õàðöóóëä ÷ ñàéõàí õàðàãäàõ
õýðýãòýé ø¿¿ ãýæ áóäìàë í¿ä õºìñ㺺 íààëäóóëàí õîíäëîéãîîñ õîéø õàÿí,
öýýæýý óðàãø ò¿ðæ íàõèñ íóãàñõèéí òîëèíû ºìíº á¿æèõ ìýò ýðãýëäýýä,
- Çà ÿâúÿ íàéçàà. Ëàì áàãøòàí õ¿ëýýæ áàéãàà ãýâ. Ç¿¿í õ¿ðýýíèé
ìýðãýí öîðæ ãýã÷ íü Òºâäèéí õîðîîíä ñóóäàã äóíä íàñíû àéõàâòàð íýâò öîî
øèðòñýí õà÷èí òîì àëàã í¿äòýé øîíòãîð áîð òºâä ëàì áàéâ. Öýâýëìàà
ò¿¿íèéã õàðàíãóóòàà ë ýìýýõ áèøðýõ çýðýãöëýý. Òýð öîðæ ëàì ºíäºð
캺ðòýé áèò¿¿ õèâñ äýâññýí áºãººä õîéìðîîðîî ä¿¿ðýí áóðõàí òàõèëòàé òîì
143

öàãààí ãýðò îëîí äàâõàð îëáîã äýýð í¿öãýí áèå äýýðýý ñýìýðõèé óëààí
äààâóó îðõèìæ íºìðºí çàëàð÷ýý. Ýõëýýä Áîðòîëãîéòîé õ¿ðýý õîòûí ñîíèí
õ¿¿ðíýâ. Ãàäíààñ öîðæèéí ãýðèéí áàíäè ã¿ðãýìòýé ¿çýìòýé àãøààñàí
áóäàà, øàð òîñîíä çóóðñàí ñàìàð, áóðàì òýðã¿¿òýí îðóóëæ äàéëàâ.
Öýâýëìàà ëàìûí í¿äíýýñ äàëüäàðñõèéí åð áóñûí àìòàò áàëèíãààñ ÷èìõëýí
èäýæ, öîðæ Áîðòîëãîé õî¸ðûí ÿðèàã ÷àãíàí ñóóëàà. Ýä íàð ç¿ãýýð íýã
òàíèë òºäèé áóñ õýçýýíèé èõ ò¿íø àæ òºðëèéí òàëààð õîëáîî ñ¿ëáýýòýí
áîëîõ íü ÿðèàíû
ºíãºíººñ èëò. Ëàì áàãøòàí ç¿ãýýð íýã áóðõíû íîì áÿñàëãàã÷ òºäèé áóñ
õ¿ì¿¿íèé ýëäýâ ¸ñûã ñîíèðõîã÷, òýð ÷ áàéòóãàé àâãàé õ¿¿õýí àëò ìºíãº
àðèëæàà íàéìààíû òóõàé ÿðèà õººðººíººñ ÷ íýã èõ áóöàõãóé áóþó óëààí
îðõèìæèéí äîîðõè í¿öãýí áèåýðýý áîë æèðèéí íýã øºðìºñëºã ýð ìýò áºãººä
õàðèí í¿ä íü äààí÷ åð áóñûí àþóí áèøðýì àæýý. Öýâýëìàà íóòàããàà ëàìûí
õ¿ðýýíèé Ẻäèé ÿäóó òºâä ñàíãàñâàà íàðûã ¿çñýíýýñ èéì áàÿí ñ¿ðëýã
ñîíèí ÿíçûí òºâäèéã ¿çñýíã¿é áèëýý. Òèéí æààë ÿðèëöààä Áîðòîëãîé
ºâðººñºº õàäàã ãàðãàí äýýð íü òàÿãò õýìýýõ åñºí öàãààí ìºí㺠òàâèí
öîðæèä ºðãºí áàðèõàä õýëýëöñýí ¸ñîîðîî Öýâýëìàà ìºí àäèëõàí áàðèâ.
- Öîðæ ëàìáóãàé òàíààñ ýíý íàéç õ¿¿õýí áèä õî¸ðûí õîéøäûí ÿâäàë ÿìàð
áîëîõ òóõàé àâðàë ýðæ áàéíà. Òà ìýðãý òºë㺺 áóóëãàæ ñî¸ðõîíî óó?
Ìèíèé ýíý íàéç, íýð íü Öýâýëìàà, Ñîíðîâ ñàéäûí ýõíýð ãýýä òîëãîé áºõèéõºä
öîðæ ìàø óðàí óãàëç õýýòýé æèæèãõýí çàíäàí øèðýýí äýýðýýñ î÷èðîî àâ÷
ãóðâàíòàà àäèñëàâ. Öýâýëìàà ÷ ìºí ñºãäºæ àäèñ õ¿ðòëýý. Àÿãûí ÷èíýý
àëàã í¿äýò öîðæ ëàìáóãàé æèæèãõýí öàãààí õàø õàéðöàãíààñ óëààí
í¿äòýé çààíû ÿñàí øîî àâ÷ àëãàí äîòðîî áºìáºð¿¿ëýí,
- Ä¿¿ õ¿¿õýí ÿìàð æèëòýé âý ãýõýä, Öýâýëìàà
- Ìîãîé æèëòýé ãýâ. Ëàì í¿äýý àíüæ àìàí äîòðîî õýñýã óíøëàãà óíøààä
øîîãîî ¿ëýýæ øèðýýí äýýð òîðõèéëãýí îðõèâ. Í¿äýý íýýæ øîîãîî õàðààä èéí
îã¿¿ëýâ.
- Æà áè ýõëýýä Áîð õ¿¿õíèéã ¿çëýý. Îéðûí çàì ÷èíü áàðòàà áàðöàäã¿é
øóëóóí áàéíà. Äààí èõ óäàëã¿é îëç áàÿð í¿¿ðëýõ þì áàéíà. Õàðèí àëñäàà
æààõàí þì áîäîëã¿é áîëîõã¿é. Ãýõäýý ýíý æèëäýý ìºð ÷èíü öàãààí áàéíà
àëçàõã¿é ãýëýý. Çàëãóóëàí Öýâýëìààã øîîäîîä èéí õýëýâ.
- Íàéìàí öàãààí ìýíãýòýé... Æààõàí áóçàðòæýý. Áóçàðûí ÷èíü óðøèã ç¿¿í
144

ç¿ãò áàéíà. Ãàðàà öóñòñàí õ¿íýýñ þì óó áóñäûí àì õ¿ðñýí õàð óñíààñ
áîëæýý ãýõýä Öýâýëìààãèéí àð íóðóó çàðñõèéâ. Ãàðàà öóñòñàí õ¿í,
áóñäûí àìññàí õàð óñ ãýíã¿¿ò ÿàãààä ÷ þì áèåä íü ÷ þì óó óðóóë àìàíä
íü õ¿ðñýí þìíû àéìààð çýâ¿¿í áºãººä õîëûí ä¿ð çóðñõèéõ øèã. Öýâýëìàà
ººðèéí ýðõã¿é õàíöóéãààðàà àìàà øóäðàí àâàâ. Ç¿¿í ç¿ãèéí õýíèé õàð
ø¿ëñ àìàíä íü íààëäààñòàé áèëýý?
- Îäîî áè ÿàõ âý ëàì áàãø ìèíü ãýæ áàëìàãäàí äóóãàðàâ.
- Àðâàí çóðãààí ñàð öàãààí ø¿õýðò óíøóóëàõ áîëæýý.
- Ëàì áàãø ìèíü òà ë ... ãýýä ìºëõºí ìºðãºõºä
- Ãýð îðíûõîíòîéãîî õýëöýæ áàéãààä íàäàä äààòãàíà áèç ãýýä öîðæ ìºíººõ
î÷èðîî çóëàé äýýð íü òàâèàä ìàø òîä íàìóóí äóóãààð,
Áýøýã çîãäîð äàðìèé îëáàëà
Íýðòýí æàëáàà ã¿åí äóãàðìó
Ñàíçàí áîîâèé ðåíàã ìåýæàí
Ä¿äýý çýðýãæèä ýýíæóí ëàãâèéëõàà
ãýæ àÿëãóóëàí óíøààä ìºíãºí áóìáàòàé ðàøààíààñ òîãîñûí ºäºí öàöëààð í¿¿ð
õ¿ç¿¿ ð¿¿ íü ñýð¿¿ îðãèòîë öàöàâ. Öýâýëìàà ãàðàà öóñòñàí õ¿í õýí
áàéäàã áèëýý? Õýí ãýã÷ áàéâàà? Ýý áóðõàí ºðøºº. Áàãø ëàì ìèíü ºðøºº
õýìýýí äîòðîî ãàñëàí çàëáèðàâ.
- Ëàì áàãø ìèíü áèäýíä áóðõíû ñóðãààë àéëäàæ õàéðëàà÷ ãýæ Áîðòîëãîé
ìºðãºí ãóéâ. Öîðæ ëàì õàæóóíààñàà öýíõýð áîéòîã àâ÷ í¿öãýí õºë人
óãëààä
- Æà áè ãàäààëæ èðüå ãýýä îðõèìæîî ÷èðñýýð ÿâàâ. Áîðòîëãîé àðààñ íü
íàìèí÷ëàí,
- Í¿äèéã íü õàðàà áèç? ¨ñòîé áóðõíû í¿ä ë èéì áàéäàã áàéõ. Æèíõýíý
øèäòýé õóâèëãààí ãýäýã þì. Ãîëîîð íü õýëæ áàéãàà áèç. ×è õºäººãºº õîíü
ìàë òºõººðñºí þì óó àí àãíàñàí õ¿íòýé îéðòñîí áàéæ äýý ãýæ øèâíýâ.
Öýâýëìàà,
- ¯ã¿é ¿ã¿é ãýõýýñ ººð þì õýëñýíã¿é.
Öîðæòîí ãàäààëààä îëáîã äýýðýý èðæ ñóóõàä ãýðèéí áàíäè íü ìàíç îðóóëæ
ºãºâ. Òýð íü óóõûí àðãàã¿é ºòãºí òîñòîé öàé àæ. Òèéíõ¿¿ öîðæ
ëàìáóãàé ñóðãààë àéëäñàí íü:
- Õ¿¿õí¿¿ä ìèíü õ¿íèé ëàé ëàí÷èã òýð äóíäàà á¿ñã¿é õ¿íèé ëàé ëàí÷èã
145

èõ ø¿¿. Ýì àìüòàí ýõ áîëñíîîðîî áóÿíòàé ÷ ¿ðèéí òºëºº øóíàëò ñýòãýëýýðýý
ýð àìüòíààñ èë¿¿ áàðöàä õóðààíà. ¯çýõ ºíãºíººñºº 纺ëºí äîðîé ãýëýý ÷ óã
÷àíàðòàà íèñâàíèñûí òà÷ààë øóíàë èõ. ¯ð ºíä㺺 õàìãààëàã÷ æèã¿¿ðòýí,
ò¿ðñýý øàõàã÷ ýì çàãàñ õ¿ðòýë öàã òóëàõàä ¿ð ¿íäñýý àâðàõûí òºëºº
àìèà ºãºõººñ áóöàõã¿é. Ãîî ¿çýñãýëýí áîë áàñ øóíàë òà÷ààëûí øàëòàã þì.
Çîíõîâ áàãøèéí àéëäñàíààð áîë õ¿ì¿¿í ãýã÷ ýíý çàìáóóòèâä ãàíöõàí óäàà
òºðººä ºíãºðºõ àòëàà ãàíö øóíàëààñàà áîëæ äàõèí áàéíà. ×èíãýýä øàâüæ
õîðõîéíîîñ ýõëýýä õ¿í õ¿ðòýë áàéíà. ×èíãýýä øàâüæ õîðõîéíîîñ ýõëýýä õ¿í
õ¿ðòýë çóðãààí ç¿éë õàìàã àìüòàí òºðºë áóöààí àðèëæàí ýöýñ òºãñãºëã¿é
ýðãýëäýõ ñàíñðûí õ¿ðäèéã ýðã¿¿ëýõ õ¿÷èí ¿ã¿é áîëæýý.
Ãàçàð äýëõèé òýãýýä ò¿ìýí çîâëîíòíû ñ¿ã ñ¿íñýýð äàðàãäàí øèì åðòºíöèéí
õºëã¿é èõ äàëàé äàâëàñààð õ¿í ãýã÷ õî¸ð õºëò õîõèìîé òîëãîéò àìüòàí
áàãòàõ øèíãýõýý áîëüæ áàéíà. Ãàíöõàí áóðõàí õ¿íèé òýð èõ øóíàë
òà÷ààë, çîâëîí ãàñëàíã îéëãîæ, ãýòýëãýí íèìãýëýõýýð òýíãýðýýñ áóóæ
èðñýí. Çîâëîí ¿íýí çîâëîíãîîñ ãýòýëãýõ ¿íýí ãýæ áóðõàí àéëäæýý. Òàíóóñ
õîéò òºðºë人 àäãóóñàí ÷ áîëæ òºðíº, õîðõîé øàâüæ ÷ áîëîí òºðíº. Îäîî
ò¿¿íèéã ìýäýõèéí àðãàã¿é. Ãàíöõàí áóðõàí ìýäíý. ×èíãýõýýð ýíý íàñàíäàà
ãàíöõàí áóðõàíä ø¿òýæ áóÿíûã ñàéòàð ¿éëäâýýñ ººðèéí áîëîîä áóñäûí
çîâëîíã íèìãýëíý. Í¿ãýë õèëýíöýýñ áóÿíû õ¿÷ýýð àíãèæèðâàë õîéò íàñàíäàà
äèâààæèí ÷àíãàäûí îðîíä õ¿íèé òºðëèéã îëîí òºðæ ÷ áîëíî. Í¿ãýë õ¿íäýðâýë
òàìä óíàíà. Àðèëñíû çàì íèðâààíû çàìààð îðîãñîä áóðõàí áîëæ áîëíî. Ãàíöõàí
áóðõàí õ¿íèé çîâëîíã îéëãîæ õ¿ì¿¿ñèéí äóíä õóâèëãààí ä¿ðýýðýý ÿâæ
áàéãàà ãýæ ñàíàãòóí. Áóðõàí õ¿íèéã ìýäýõýýñ áóðõíûã õ¿í æèíõýíý
ä¿ðýýð íü îëæ ìýäýõã¿é. Èíãýõýýð áóðõíû øàâü íàð áèä çîâëîíòîí îëíûã
áóðõíû àðèóí ä¿ðä ø¿ò¿¿ëýí íîì ñóðãààëûã íü àéëäàæ áàéíà. Õ¿íä óõààí
áèå õî¸ð çàÿàãäñàíààð àäãóóñíààñ ÿëãààòàé. Ãýõäýý óõààíò õ¿í àäãóóñíû
¸ñíîîñ ñàëæ ÷àäàõã¿é. Ìàõ èäýã÷ àðààòàí öóñàíä øóíàã÷ áîë õ¿í áàñ
àäèëõàí. Òà÷ààëûã ¿ë òýâ÷èã÷ àäãóóñàí áîë õ¿í àäèëõàí. Ãýâ÷
óõààíòàéäàà áóÿí õèéí í¿ãëýý íèìãýëæ ÷àäíà. Ýý, àâðàãòóí àâðàãòóí, îðîéí
äýýä Î÷èðäàð äàëàé ëàì áàãø ìèíü àéëäàãòóí, Ýðýãñýíãîìáûí õóâèëãààí ìèíü
àâðàãòóí àâðàãòóí, óì ïàä ñóó õàà ãýæ íàìóóí ìºðò뺺 åð áóñûí õóðö òîä
õýëýýð àéëäààä ìºíººõ æèæèã àëòàí î÷èðîîðîî ÿìàð íýãíèéã õººí çàéëóóëàõ
ìýò ãóðâàíòàà õèé çàíãàí í¿¿ðýý àëãààðàà øóäàð÷,
146

- Áîðòîëãîé ÷è ¿¿íèéã Áàÿðòûí ï¿¿ñíèé äàíæààäàä ºãººðýé ãýýä øèðýýíèé
õºíäèé㺺ñ äààâóóíä áîîäîëòîé þì àâ÷ ºãºâ. Õî¸ð õ¿¿õýí ëàìûíõààñ ÿâàõäàà
òèéì ÷ óðàì çîðèã íýìýõýýðã¿é àéëäàë ñîíññîíäîî ÷ òýð ¿¿, òóñ òóñûíõàà
áîäîëä àâòàí ÷èìýýã¿é ÿâàâ. Áîðòîëãîé Öýâýëìààã Àìãàëàíáààòàð ëóó àâ÷
ÿâàõ ãýñýí áîëîâ÷ Äóíä ãîëä Ñîíðîâûí ààâûíõààð îðîõã¿é áîë áîëîõã¿é ãýýä
òèéø íü õ¿ðã¿¿ëëýý. Öýâýëìààãèéí èðýõ á¿ð õî¸ð õºãøèí áàÿðëàäãààðàà
áàÿðëàí áóóç áàíø õèéæ ºãíº, àéðàã öàãàà óóëãàíà ãýýä õºë áîëëîî.
Õàðèí ìàíü Áàçàð õºâ¿¿í æààõàí óðóó öàðàéòàé ãàð õóðóóãàà îðîëäîæ
óðóóëàà óíæóóëàí ýã÷ óðóóãàà òààã¿éõýí õÿëàëçàæ ñóóíà. Ýíý ìààíü
ÿàãààä èíãýæ óðóóëàà óíæóóë÷èõàà âý ãýõýä Ñîíðîâûí ýýæ, Àðãà áàéæ
óó õººðõèé ìèíü. Ãýðýý ñàíàæ áýòãýð÷ áàéãàà áèç õººðõèé. Äýðãýäýý
àâàà÷ñàí ÷èíü äýýð áàéõàà îõèí ìèíü. Ãýðýý ñàíàõ ÷ õýö¿¿ ø¿¿ äýý. Ìóó
ààâ íü ÷ õ¿¿ãýý ñàíàæ ë òààðàà ýâèé ìèíü õýìýýí ýâèéëýâ. Áàçàð àìàà
óìàëçóóëààä ¿ñðýí ãàð÷ îäîâ. Öýâýëìàà. íýýðýý ýíý ÷èíü ãýðýý ñàíàõ ãýæ
áàéäàã ø¿¿ äýý. Áè ÷ ãýñýí ààâ ýýæèéãýý ñàíàõ ë ¸ñòîé ãýæ ãýâ
ãýíýò ìàðòàãäñàíûã ñàíàõ ìýò äîòîð æèãòýéõýí
áîë÷èõëîî.
* * *

Äàäàë, Áàëæ, Ãóðâàí íóóð, Îíîí õàâèéí ¿ðæèëòýé áºãººä äàâ÷óóõàí õºíäèé
òàë, òýðõ¿¿ òàë õºíäèéã õàøñàí Õýíòèéí íóðóóû ñàëáàð èõ ÿí õºâ÷èéí
óóëñààð õýäýí ºäðèéí èõ ýðýë áîëîâ. Äàøèéí ýõíýð ñóìûí òºâä èðæ ýì÷èä
¿ç¿¿ëýõýä ñàâíû ºâ÷èí ñýäýðñíýýñ ò¿ð çóóð õàëóóðñíûã ìýäýæ åð人
ãóðàâ õîíîãèéí äîòîð àðãàëààä áýðãýí ýã÷ ä¿¿ õî¸ðûíõîî õàìò õàðüæ
èðýõýä Äàøèéã õîéíîîñ íü ñóì îðñîí ãýöãýýæ áàéâ. Àíõàíäàà õàãàñ ºäºð
ÿâààä õ¿ðýõ ãàçàð á¿òýí õî¸ð õîíîã ÿâíà ãýæ ÿàõûã õýëýõ áèëýý, ÿìàð
íýã ÿàðàëòàé õýðýã ãàðààä çàìààñàà íýã òèéø õàäóóðàí îäîæ äýý
ãýëöýâ. Òýãñýí íýã ë áèø áîëîîä ÿâ÷èõëàà. Õî¸ð ºäºð õ¿ëýýâ, ãóðâàí
ºäºð õàðàâ. Ñóðàã àæèã àëãà. Æàìö áààâàé ìóó ñîâèí õºäëºí àõ íàðûã
íü õàäëàí äýýðýýñ äóóäàí èð¿¿ëæ ìýäýõ òààâàðëàõ þì áèé ¿ã¿éã
àñóóõàä öààäóóë íü ýõíýðèéíõýý õîéíîîñ ñóì îðñîí áàéõ ¸ñòîé ãýõýýñ
ººðã¿é. Òýãìýãö á¿ãäèéã òàë òàë òèéø äàâõèóëàâ. Áàò õºòºë㺺 ìîðüòîé
ãàðààä íýã õîíîãèéí äîòîð á¿ð Îíîíãèéí Øèâýðìàíäàë, Àãàö õýìýýõ çýðãýëäýý
147

íóòàã õ¿ðòýë äàâõèàä ñóðàã ãàðãàæ ÷àäààã¿é èðýâ. Ìîõîîð Ñîäíîì áàðóóí
òèéø Áèíäýð, Õóðõ õ¿ðòýë äàâõèàä áàñ õîîñîí áóöàæ èðýâ. Äàøèéí ýõíýð
Ïóíñàë, ºâãºí ìèíü õààøàà ¿ã¿é áîë÷èõîâ îî, Äàøèéã ìèíü îëæ ºãºº÷ ãýýä
îðü äóó òàâèõ íü àðãàã¿é. Æàìö áààâàé õîäîîã òýðãýíäýý õîñ ìîðü
õºò뺺ä õàð õóðäààð íü íàæèãíóóëàí Ãèëáýð äóãàíû ëîâîí ëàì ìýðãýí Æóíàé
ãýã÷èä î÷èæ àâðàë ýðýõýä àìüä ¿õñýí íü ìýäýãäýõã¿é áàéíà ãýýä
òîäîðõîé þì õýëñýíã¿é.
Èíãýýä Äàäàë, Áàëæèéíõàí õýäýí õîíîãèéí èõ ýðýëä ãàð÷ýý. Èä õàäëàíãàà
õàäàæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ýð ýì õºãøèí çàëóóã¿é öºì ìîðäëîî. Óðö ìàéõíàà
õààæ õàäóóð òàðìóóðàà ñóë îðõèîä ìîðüòîé íü ìîðüòîé, ÿâãàí íü ÿâãàí
õºäºëæ òóñ òóñûí ñýòãýë ÷àäëûí õýðýýð õàâü îð÷ìûíõîî îé ìîä õàä àñãà
ãóó æàëãûã íýãæèöãýýëýý. Ñóìûí çàõèðãààíààñ çàð òàðààâ. Àéìãèéí
çàõèðãàà äîòîîäûã õàìãààëàõààñ òºëººëºã÷ çàðëàãà íàð ÷ èðýâ. Ãýâ÷
Äàø ÷óõàì ë óñàíä õàÿñàí ÷óëóó ìýò îð ñóðàãã¿é àëãà áîëæýý. Òýð
ºäºð ßíäàã Äàøèéã öààø íü õàðóóë÷èõààä óì õóìã¿é äàâõèñààð ìàéõàíäàà
èðýõýä ààâ íü õýäèéí èð÷èõýýä ºâºë溺íèéõºº ç¿¿í òàëûí õîíõîðò ºâñ
òàðìàæ ÿâàâ. Ìàéõàíäàà îðîõîä ààâ íü õ¿¿ãýý íýã
òèéø ò¿ð ÿâñíûã ìýäñýí áîëîëòîé òýâø ä¿¿ðýí ìàõ ÷àíàæ òàâüñàí áàéâ.
ßíäàã º÷èãäðººñ õîéø îëèãòîé þì èäýýã¿é òóë èõ ºëññºíºº ñàÿ ìýäýæ ìàõ
èäýõ ñàíààòàé áàðüæ àâòàë õîîëîéä íü íýã þì áàãëàéæ òýýãëýýä èäýæ
áîëñîíã¿é. ×èõ íü øóóãèàä í¿ä íü ìàíàëçààä íýã ë æèããýéõýí. Ò¿ð õýâòüå
ãýâ÷ áîëñîíã¿é. Åðººñ òóæ áîñîí ñóóí, ã¿éæ õîëõèæ áàéìààð ñàíàãäàíà.
Ìàéõíû áàãàíàíä ºëãºñºí öýðýã ö¿íõíýýñýý æèæèã òîëü àâ÷ òîëüäîâ. Í¿ä íü
í¿äýý øèðòòýë íóðóó óðóó íü õ¿éò îðãèîä ÿâ÷èõëàà. Àéæ öî÷ñîí àëìàéð÷
ãºëºðñºí àëèí áîëîõ íü ìýäýãäýõã¿é ººðèéí ãýõýä ººðèéí áèø, õ¿íèé ãýõýä
õ¿íèé áèø áóëèíãàðòàæ ò¿ãøñýí õà÷èí í¿ä øèðòýæ áàéíà. Í¿äýý öàâ÷èõ
ãýòýë õºøèí ãºëºð÷èõæýý. Òîëèî øèä÷èõýýä ãàð÷ õàäóóðàà ø¿¿ðýí àâààä
õàæóóãèéí ãîðõè óðóó ã¿éëýý. Õ¿éòýí óñàíä òîëãîéãîî óäòàë ä¿ðýýä íîéòîí
ãàçàð ýëýãëýí æààë õýâòýâ. Ç¿ðõ èü ë¿ã ë¿ãõèéí öîõèëíî. Ãýíýò
õàøõèðìààð ñàíàãäàõàä çàíãèäñàí ãàðàà òàñ õàçëàà. Òýãñíýý ¿ñýð÷
áîñîîä ºâñ õàäàæ ãàðàâ. Ø¿ä çóóæ áàéãààä äºðºº çóðàì ºíäºð óðãàñàí
ãîëûí ºëºíã áàðàã ë õî¸ð àëäûí ºðãºí ìºð ãàðãàí õàíàðóóëæ ãàðëàà.
Òóéëäàæ óíàòëàà ãàíöõàí õóðàì ÷ çîãñîëã¿é õàäàõààñ ººð çàìã¿é. Ǻâõºí
148

õàäóóðûí õàíãèíàõ ÷èìýýã ñîíñîæ ºâñíèé õàíàðàõûã ¿çýõýýñ áóñ õ¿í àìüòàí
ãàçàð äýëõèéã ìàðòàõ ë õýðýãòýé. Àðãà áóþó ãàð øàðõèðàí àìüñãàà
äàâ÷äàõàä õàäóóðàà øèäýæ ãîëûí óñàíä òîëãîé öýýæýý ä¿ðæ ñýð¿¿öýýä
äàõèí õàäíà. ¯äëýõ öàã áîëæ ààâ íü òàðìóóðàà ¿¿ðýí ìàéõàí óðóóãàà
èðýýä,
- ßíäàãàà öàéãàà óó, öàéãàà óóÿ ãýæ äóóäàõàä,
- Òà óóæ áàé! ãýýä õàäñààð ë áàéâ. Íàð õýâèéòýë õàäààä òýíõýë
àëäðàí ìºðòýé ºâñºí äýýðýý ñóóâ. Ñàÿ íýã ýðãýí òîéðíîî àæèí õàðâàë á¿õ
þì áàõü áàéäãààðàà, àíèðã¿é ä¿íñãýð, ºí㺠ç¿ñ ÷ õóâèðñàí þìã¿é.
Áîëñîí þì áîëîîä ºíãºðäºã õîðâîî äîî ãýìýýð. ßíäàã óäààí ñóóæ àìñõèéâ. Þó
áîëñíûã äàõèí ýõíýýñ íü àäàã õ¿ðòýë çóðàãëàí áîäîâ. Õýíä ÷ ñýæèã õàð
àâàõóóëààã¿é ÿã ñàíàæ áîäñîíîîðîî õèéñýí øèã. Ãàíöõàí áèåý ýçýìäýæ
õ¿íèé í¿¿ð öýõ õàðæ ë ÷àäàõ õýðýãòýé. Õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ýöãèéí í¿¿ðèéã
õàðíà. Õî¸ð ãóðâàí ºäºð õàäàõ ºâñèéã íýãìºñºí õàä÷èõààä àéë àìüòíààð
îðîõ õýðýã ãàðëàà ãýæ õýëíý. Òýãñýí õîéíî öààøèä ÿàõûã øèéäýæ ÿäàõ
þìã¿é. Á¿õ þì óðüäààñ áîäîæ òºëºâëºñºí ¸ñîîð áîëíî. Óëààíáààòàð îðîõ
ÿàðàëòàé àæèë ãàðñàí, ýõíýð õ¿¿õäýý àâ÷èðíà ãýýä ÿâàõ øàëòàã õàà
ìóíäàõ áèëýý. ßíäàã òèéíõ¿¿ áèåý ýçýìäýí òàéâøðààä ìàéõàíäàà èðýõýä
ààâ íü äàíõòàé öàéãàà õàëóóí íóðìàíä áóëààä
áóõàë òàâèõààð ÿâæýý. Ìàíü ýð öàé óóæ öàäàòëàà ìàõ èäýýä ìîðäîâ. Íàð
äîîøëîí óóëûí ñ¿¿äýð õ¿¿øëýýä óðä òàëûí Ñàíãèä äàðõíû ºâºë溺íä õàäóóð
äàâòàõ, ç¿¿í òàëûí õºðø õîðøîî ßðèíïèëûíä îëîí áàíäè íàðûíõàà íýãèéã çàí÷èí
óéëóóëàõ íü ñîíñîãäîíî. ßíäàã áóõàë òàâüæ ÿâàà ààâ äýýðýý èðýõýä ààâ
íü åð àæèã àâñàí áóþó èíãýæ ãýíýò îðëîãîã¿é ºâñ õàäñàíûã íü ãàéõñàí
ÿíçã¿é,
- Õ¿â¿¿í ìàõàà èäýâ ¿¿? ãýõýä í¿ä ð¿¿ íü öýõ õàðàí,
- Èäëýý. Õîéä õîíõðûí ºëºíã á¿ãäèéã óíàãàëàà. Áè ìàðãààø îðîé áîëòîë
ÿâààä èðäýã þì óó ãýõýä ààâ íü õààøàà ÿâàõ íü âý ãýæ àñóóñàí ÷
¿ã¿é. ßíäàã õàäëàí÷äààñ çàéäóó õýýð ãàð÷ õàðàíõóé áîëîõûã õ¿ëýýí
õýñýã õýâòýýä Õàíäìààãèéí óðöàíä èðýõýä çóñëàíãààñ ºäðººð èðæ îõèíäîî
òóñàëäàã Äóëñàé àâãàé ÿâñàí áºãººä òýâ òýâõèéñýí ÷àíãà àëõàà
ãèøãýýòýé, õàà î÷èæ ºíäºð ãîîëèã áèåòýé Õàíäìàà äóëüòðààòàí,
- ßíäàã àõ ìîëèî øºäºëëºæ òàâèõã¿é ÿàñàí þì? Íàë õººëòºë óÿàòàé áàéõ
149

þì óó? ãýæ øºíèéã õàíüòàé ºíãºð¿¿ëýõ áîëñîíäîî èëò áàÿðëàí õýëýâ. ßíäàã
÷ ò¿¿íèéã îëîí òàâàí ¿ãã¿é äàðæ àâààä õàíàòëàà íîîëëîî. Òýãýýä óíòüÿ
ãýòýë íîéð õ¿ðñýíã¿é. Õàíäìààãèéí õóðõèð÷ ýõëýõýä áîñîîä ãàäàà òýðýãíèé
àðàë äýýð ñóóí òàìõèà àñààòàë îéðõè óóëàíä øàð øóâóó ãýíýò õ¿¿ãëýýä
ýëýã õàòàí èíýýõ ìýò çýâ¿¿í äóóãàðàâ. Íóðóó óðóó äàõèàä ë õ¿éò
äààãààä ÿâ÷èõëàà. Äàø ýâäýðõèé ïèéøèíãèéí ÷óëóó ìºðãºæ óíàñíàà ÿìàð
àéìøèãòàéãààð îðèëîîä áîñîæ èðñýí. Òýãñýíýý óðàãø óíàí ºíäèé㺺ä öóñ
ñàäàðñàí àìàà àíãàëçóóëàí ººäººñ íü ìºëõñºí íü í¿äýíä íü èâ èëõýí
õàðàãäàâ. Áè ò¿¿íèéã ã¿éöýýæ ÷àäààã¿é áàéâàë ÿàíà. Îäîî òýð íààøàà
ìºëõºæ ÿâàà þì áèø áèç äýý ãýñýí áàðàã ñîëèîòîé áîäîë îðæ èðýõýä òýð
óðöàíä øóðãàí Õàíäìààãèéí ºâºðò îðæ õýâòëýý. ªíººõ øàð øóâóó ýëýã
õàòñààð. ßíäàã Õàíäìààã óãç÷èí ñýðýýâ.
- ªäºëæèí õàäóóë äàëàéæ ÿäàëñàí õ¿íèéã ìýäýõã¿é ÿàñàí þì ãýæ òýð
óöààðëàâ.
- Áîñîæ ãàëàà ò¿ëýý. Ìèíèé íîéð õ¿ðýõã¿é áàéíà.
- ×è ººðºº ò¿ë. Áè óíòìààð áàéíà. Äàõèàä ÿàõã¿é þì áîë ÷è óíò ë äàà
ãýõýä ßíäàã àìàíäàà õàðààë òàâèí áîñîæ ìîðäîîä çóñëàí óðóóãàà äàâõèâ.
Òýð øºíº äºë ãýðòýý èðæ óíòàëã¿é ¿¿ð õàÿàðóóëààä ìºíººõ Æàðãàëàíò
óóëûí ç¿ã äàâõèâ. Ñåìåíû çàèìêèéí îéðîëöîî èðæ àæèãëàâàë Äàøèéí ìîðèéã
õýýðèéí íîõîé õýäèéí ýä áàä õèé÷èõñýí áîëîëòîé ìîäîí äýýã¿¿ð õýðýýí¿¿ä
ýðãýëäýíý. ßíäàã ìîðèî óÿàä áèåýñýý ñàëãàäàãã¿é íàãààíàà ºâºð äîòðîî
áàðèàä çàéìêèéí òóóðü óðóó ãýòýí äºõºæ ìîäíû çàâñðààð ÿâæ õ¿ðòýë
Äàøèéí õ¿¿ð àëãà ÷ þì øèã. Ìàíü ýð çàÿàòàé ë óõààí áàëàðòñàíã¿é.
Í¿äýý àð÷ààä ñàéí ºíäèéæ õàðâàë ºíººõ ýâäýðõèé ïèéøèíãèéí ñ¿¿äýðò
í¿¿ðýýðýý ãàçàð ìºðãººä ¿õñýí õýâòýíý. ßíäàã çà çà ãýýä ø¿¿ðñ àëäàí
õîîëîéäîî òýýãëýñýí Ẻí õàð þìûã àâ÷ õàÿõ ìýò óóæðàí øèéäýìãèé
àëõàëñààð ìîðèíäîî ìîðäîí äàâõèí îäëîî.
Òèéíõ¿¿ õýä õîíîõîä á¿ðýí òàéâøèðñíààð áàðàõã¿é öààøèä þó õèéõýý
öýãíýí áîäîîä ñóìûí çàõèðãàà àéìãèéí äîòîîäûã õàìãààòàõ õýëòýñò ìýäýý
õ¿ðãýæ ýðëèéã çîõèîí áàéãóóëàëöàâ. Òàâ çóðãààí õîíîãèéí ýðýë õîîñîí
ºíãºðñíèé äàðàà ßíäàã Óëààíáààòàð îðîõîîð øèéäýâ. Îäîî ë ÿã õîò îðæ
ÿàìíûõàíòàéãàà óóëçàí öàã òºðèéí áàéäëûã Ìýäýí öààøíä õýðõýõèéã øèéäýõ
öàã áîëæ. Õàäëàíãèéíõàà àæëûã áàðàãëàí íóãàëñàí òóë ¿ëäñýíèéã ìºí㺺ð
150

öîõèí àöàãëàæ îðõèîä òºâººñ äóóäñàí, ýõíýð õ¿¿õäýý àâ÷èðíà ãýæ
ãýðèéíõýíäýý õýëýýä ºðòººãººð Óëààíáààòàð òèéø ÿàðàâ. ßíäàã õàäìûíäàà
èõ ë óóæóó óõààëàã öàðàéëñàí õ¿í èðëýý. Äóíãàðìàà ÿàâ÷ ò¿¿íèéã
õ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéñàí òóë ¸ñòîé ë íàð íü ãàðàõã¿é ÿàõ áèëýý. ßíäàã ÷
îõèíîî ÿìàð õººðõºí áºãººä ýð¿¿ë ñàðóóë òîðíèí áóéã ¿çýýä ýöãèéí ñîâèí
ýðõ áèø õºäëºõã¿é ÿàíà. Ýõíýð íü ÷ áèå õºíãºðººä íýã èõ ãîî
¿çýñãýëýíã¿é ãýõýä áàñ ÷ õîò õîðîîíûõîî àÿã ìàÿãèéã ñýðãýýí ºíãº
îð÷èõæýý. ßíäàã õîòîä îðæ èðýõäýý ãóäàìæ ÷ºëººãººð ñ¿ëæèõ îëîí óðóó
í¿ä áýë÷ýýí äîòðîî áîë Öýâýëìààãèéí áàðàà õàðàãäàæ þó ìàãàä õýìýýí
ãîðüäîæ ÿâæýý. Îäîî òý𠺺ðèé㺺 þóõàí äýýð ÷ ãýñýí çîâòãºæ öàãààòãàõ
¸ñòîé áàéëàà. Í¿ãýë ãýæ áàéäàã áîë ¸ñòîé ýíý áîëîîä õîéò íàñàíäàà
äààãäàøã¿é èõ í¿ãýë õèéñíýý òèéíõ¿¿ çºâòãºí öàãààòãàõààð áàðàõã¿é
ýöñèéí á¿ëýãò òºð óëñûí õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ÷ áèñë¿¿ëñýí áóþó ÿìàð íýã
áîëçîøã¿é àþóë çàíàëûã ñýðãèéëýí çàéëóóëñàí ãýæ èòãýõ íýã ñýòãýëèéí
õàìãààëàë áèé áîëãîõûã õè÷ýýõ íü ç¿é. Òèéíõ¿¿ çºâòãºõºä ýíý á¿õ àþóë
ãàìøãèéí øàëòàã íü Öýâýëìàà Ñîíðîâ õî¸ð áºãººä òýäíèéã ë õàãàöààñàí
öàãò ýöñèéí çîðèëãî íü áèåëæ õîæìûí ºäºð òýð á¿õ ãàé ãàìøèãò
õ¿ðãýñíèé õàðèóöëàãûã òýð ë õî¸ðò òîõîõîîñ ººð çàìã¿é. Çàìûí òóðø
¿¿íèéã áîäîæ ÿâëàà. Á¿òýí çóí
íàìðûí òóðø áîäñîí õèéñýí á¿õýí ãàíöõàí õóâèéí ãîìäîë õîðñîë òºäèéã¿é
åðººñ ýíý öàãèéí ýðõýýð áóþó íýð òºð àìü àìüäðàëààðàà äýí÷èí òàâüæ
äàéñíàà äàðàí õºíººæ áàéæ çîðüñîíäîî õ¿ðýõýýñ ººð çàìã¿é òýìöýë
òóëàääààíû öàãèéí ¸ñ õýðâýý òýð ºðñºë人í òýìöýýíä õàòóó ñýòãýë ýð
çîðèã ãàðãàõãóé áîë ººðºº áóñäûí õºëä íÿö ãèøã¿¿ëýõýýñ ººð çàìã¿é
áîëñíû ¿ð äàãàâàð õýìýýí èòãýæýý. Òèéíõ¿¿ îäîî á¿ð ÷ áóöàõ íÿöàõûí ¸ñîí
¿ã¿é. ¯¿íèéã íü àìüäðàë ººðºº áàòëàí õýëýýä ºã뺺. Óëààíáààòàðûí
õàìãèéí òýìäýãòýé áàðèëãûí íýã íü àðäûí öýíãýëäýõ õ¿ðýýëýí áóþó áºìáºãºð
íîãîîí òåàòð, íºãººäºõ íü äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíû óðò öàãààí áàéøèí. Íèéñëýëèéí
òºâ õýñýãò ãýð õýëáýðò áºìáºãºð íîãîîí äýýâýðòýé øèé æ¿æãèéí õ¿ðýýëýí
ãîëëîí òó¿íýýñ áàðóóõàíòàé îëîíä çàðòàé äîòîîäûã õàìãààëàõûí òýð óðò
öàãààí áàéøèí áèé áîëñíîîð óëñûí ýðäýì ñî¸ë ñ¿ð õ¿÷èéã áàñ ÷
çýðýãö¿¿ëýí èëòãýñýí õýðýã ìýò áèëýý. Äîòîîä ÿàìíû áàéøèí óðòààðàà áîë
íèéñëýëä èæèëã¿é, ãýðýë ãýãýý íýâò ãèéñýí øèã ºíäîð öîíõíóóä
151

ÿðàéëãàñàí õî¸ð äàâõàð öàñàí öàãààí áàéøèí áºãººä äýýâðèéíõýý ç¿¿í
ºíöºãò äºðâºëæèí ÿíç ãàðãàæ äýýð íü çýýðýíöýã áàðüñàí áèåèéí òàìèð÷íû
øàâàð áàðèìàë áîñãîñîí íü ãó÷ààä îíû îðîñûí õîòóóäûí óð õèéöèéã ÿàõ
àðãàã¿é ñàíàãäóóëíà. ªºðººð ÷ ÿàæ áàéõ áèëýý. Áºìáºãºð íîãîîíû çóðãèéã
ãåðìàí óðàí áàðèëãà÷, äîòîîä ÿàìíû áàéøèíãèéí çóðãèéã îðîñ óðàí áàðèëãà÷
õèéñýí ãýõ. Õàðàõàä ãýðýë ãýãýý íýâò ãèéõýýð òýð áàéøèíãèéí äîîðõè
í¿õýí äàâõàðò ÷óõàì ÿìàð ÿíçûí øîðîí ãÿíäàí ãýñãýýí öýýðë¿¿ëýõ ýð¿¿äýí
áàéöààõ ÿìàð ãýý÷èéí õýðýãñýë áàéäàã òàëààð õîòûíõíû äóíä æèã æóã
ÿðèà ãàðàõààñ öààø õýí þóã ìýäíý. ßíäàã ÷óõàì ë ýíý áàéøèíãèéí ýçäèéí
íýã ãýæ ººðèé㺺 áîäîõîä àÿòàéõàí áàéäàã áºãººä ãýðýë ãýãýý öàöðóóëñàí
öîíõíóóäûã íü òýðíèéõ ýíýíèéõ ãýæ ìýäýí ¿íýìëýõ áàéöààëòàà ¿ç¿¿ëýí ëóò
öàðñàí ¿¿äèéã íü òàòàí îðîõîä õºë õºíãºðººä ÿâ÷èõíà. Ýíä íîãîîí
ìàëãàéòàíãóóä õîîðîíäîî íàìóóí äóóãààð ÿðèëöàæ ãýòýí ìÿðààõ ìýò õºíãºí
õºíãºí àëõàöãààäàã çàíòàé áèëýý.
ßíäàã èðñíèéõýý ìàðãààø øèíý ºìä öàìöàà ºìñºæ çàõíûõàà äàìðûã õóóðàé
îîãîîð ãÿëà÷çòàë àð÷ààä îðîñ õðîìîî òîñëîí ãÿëàëçóóëæ ãåðìàí äóãóé óíààä
ÿàìàíäàà áàðààëõàâ. ªíººõ òàòàõàä õ¿íäõýí áîëîâ÷ ÷èìýýã¿é îíãîéäîã öàðñàí
¿¿äýýð îðîõîä òàìõèíû óòàà, ãîë øàòíû õàøëàãà ìîäûã àð÷äàã äàâèðõàé
õàìãààëàõûíõíû ãóòëûí òîñíû ¿íýð õîëèëäñîí èñãýëýíä¿¿ ñýð¿¿í àãààð íü
õ¿ðòýë òàíèë. ßíäàã æèæ¿¿ðèéí áàãà äàðãàä ¿íýìëýõýý ¿ç¿¿ëæ áàéõäàà
òýð òàíèë ¿íýðèéã òààøààõ ìýò õàìðààðàà òàòààä ºíãºðñºí íýã æèëèéí
äîòî𠺺ð÷ëºãäºæ õóâèðñàí þì þó áàéãààã àæâàë ãîë øàòàà ãî¸ìñîã õýý
á¿õèé íîãîîí õºâººòýé óëààí õèâñýýð á¿òýýæ ººäººñ õàðñàí õàíàíä Ñòàëèíû
àëòàí æààçòàé òîì õºðºã ºëãºæýý. Õî¸ðäóãààð äàâõàðò ãàð÷ óðò
õîíãèëîîð ÿâàõàä õî¸ð òàëûí îëîí ¿¿äí¿¿ä îíãîëçîí ñààðàëäóó íîãîîí íîîñîí
äààâóóí ºìä öàìöòàé çàõàíäàà øïàë ãýäýã óëààí ïààëàíò äºðâºëæèí òýìäýã
õî¸ð ãóðâààð íü ç¿¿ñýí çºâëºëòèéí äîòîîäûã õàìãààëàõûí äàðãà íàð îðæ
ãàðàõ íü óðüäûíõààñ õàðààæààð îëøèð÷ýý. Ñîíèðõîëòîé íü òýäíèé èõýíõ íü
ìîíãîë öàðàéòàé õàëèìàã áóðèàä íàð áîëîëòîé. ßíäàã òàíèë íºõºä, íýã
ñóðãóóëèéíõàí áîëîîä çèíäààíûíõàíòàéãàà óóëçàæ ¸ñòîé ë øàâàéãàà õàíàòàë
õººðºëä뺺. Ìºíººõ Æàìöûí Äàø áóðèàä ñóðàãã¿é àëãà áîëñîí òóõàé ýíä
õýäèéí ìýäæýý. Ýëäýâ-Î÷èð ñàéä íàñ áàðñíû äàðàà øèíý ñàéäààð õýí
òîìèëîãäîõ íü îäîîõîíäîî òîäîðõîéã¿é, õîéíîîñ ñ¿¿ëèéí õî¸ð ãóðâàí ñàðä áààõàí
152

õàëèìàã áóðèàä íàð èðæ ÿàìíû õýëòýñ òàñãèéí äàðãà íàð öºì ñóðãàã÷òàé
áîëñíû çýðýãöýý ìîíãîë áàéöààã÷ òºëººëºã÷ íàðûí õàæóóãààð ìºí çºâëºëòèéí
áàéöààã÷ òºëººëºã÷ íàð äàâõàð àæèëëàõ áîëñîí àæ. Áóéð íóóð, Õàëõ
ãîëûí õàâü íóòàã ç¿¿í õèë äýýð ÿïîíóóä ºäººí õàòãàëãà õèéõ áîëæ öýðýã
ýëäýâ ýíãèéí áàéãóóëëàãàä õîðëîí ñ¿éòãýã÷, òàãíóóë òóðøóóë íýâòð¿¿ëñýí
òóõàé ÿíç á¿ðèéí ìýäýý ñýæèãëýë èõýñ÷ ò¿ð¿¿÷ýýñ íü èëð¿¿ëýí
áàðèâ÷ëààä ýð¿¿äýí áàéöààæ çºâëºëòºä ÷ áàéäàë õóðöäàæ êîììóíèñò
áîëûöåâèêóóäûí íàì çºâëºëò çàñãèéí ýñðýã ýëäýâ äîëîîí ýñýðã¿¿
õóéâàëäààíûã èëð¿¿ëýí áóò öîõèæ ôàøèñòóóäûí áîëîîä ñàìóðàé íàðûí
áîëçîøã¿é äîâòîëãîîíîîñ ñýðýìæëýí öýðýã äîòîîä ÿàìûã áýõæ¿¿ëýõèéí òºëºº
õºðºí㺠õ¿÷ õàéðëàõã¿é áîëñíû çýðýãöýý äîòîîäûã õàìãààëàõûíõàí æèíõýíý
÷åêèñò ¸ñîîð àñàð èõ ñîíîð ñýðýìæòýé çîðèã øèéäýìãèé àæèëëàõ îíöãîé
öàã èðñýí òóõàé ÿðèõã¿é õ¿íã¿é áîëæýý. Òèéíõ¿¿ ÿàìíûõàí óðüäûíõààñàà
á¿ð ÷ öîëãèîí äîðèóí ààø àðàíøèíòàé, ºìññºí ç¿¿ñýí íü õ¿ðòýë öýâýð
ãÿëàëçóóð, òàñàëãààíäàà õî¸óëõíàà áàéâ÷ øèâíýí ÿðüäàã áîë÷èõñîí áàéâ.
Ýíý á¿õýí ÷óõàì ë ßíäàãèéí ààçãàéã íü õºäºëãºí óðüä õèéñýí áîëîîä õîéøèä
õèéõýýð áîäñîí á¿õýíäýý º÷¿¿õýí ÷ çîðèã øàíòðàõã¿é èä õàâûã ºãºâ.
Åñòîé ë ñàíàñàí á¿õýí ñýòãýë÷ëýí á¿òíý ãýäýã ýíý áàéõ. Òèéíõ¿¿ ßíäàã
õýëòñèéí äàðãà ñóðãàã÷ íàðààñàà äààëãàâàð çààâàð àâààä ÿàìíààñàà
óíàà ãóéæ ýõíýð îõèí õî¸ðòîéãîî íóòãèéí ç¿ã õºäëºâ. Íàìðûí ñýð¿¿ îðæ
áàéëàà.
* * *
Ýíý íàìàð Îíîí, Áàëæèéí ñàâ áóðèàäûí íóòàãò èõ öóóðõëûí íàìàð áîëîâ.
Æàìöûí ãóðâàí õºâã¿¿íèé õàìãèéí øèëäýã íü ãýãääýã ã¿ëìýðõýí öàéëãàí
çàíò öóóòàé äóó÷ Äàø ãàçàð öºìºð÷ îðñîí ìýò îð ñóðàãã¿é àëãà áîëñîí íü
õàâü îéðä ¿çýãäýýä äóóëäààã¿é ÿâäàë áàéëàà. Àíõàíäàà õ¿ì¿¿ñ äàãààð
ýñ îðîã÷äûã äàé÷ëàí áóöààõ ºíãºðñºí õàâðûí ÿâäàëòàé õîëáîí õýí íýãíèé
õîéíîîñ ÷ þì óó ýñâýë õýí íýãíèé äóóäëàãà äîõèîëãîîð õîéøîî õèë ãàð÷ îäñîí
áàéæ ìàãàäã¿é ãýõ ÿðèàã îðòîé áàéæ ìàãàäã¿é õýìýýí Æàìöûíõàí àéìãèéí
çàõèðãàà, äîòîîäûã õàìãààëàõàä õîéíîîñ àñóóëãàæ ºãºõèéã õ¿ññýí ºðãºäºë
ãàðãàñàíä òýð ¸ñîîð áóðèàäûí Àãà, Õîðèéí àéìãèéí çîõèõ
áàéãóóëëàãóóäòàé õîëáîî áàðèí àñóóëãàõàä
ñóðàã ãàðñàíã¿é. Òèéí áàéòàë Æàìöûí Äàø ìàíæóóð òèéø îðãîí ãàð÷ýý
153

ãýñýí ÿðèà ãýíýò òàðõàâ. Õºòºë㺺 ìîðüòîé Óëçûí óðä áèåä ÿâæ áàéõàä
íü õ¿í õàðñàí. Õýðëýíãèéí íýã àéëààñ õî¸ð ñàéí ìîðü õóäàëäàæ àâààä
Õàëõ íºìðºãèéí ãîë îðíî ãýæ ÿâñàí. Ààâûíõàà õóâü òàñàëæ ºãñºí õàìàã
àëò ìºíãèéã àâààä àëãà áîëñîí ãýíý õýìýýí àìíààñ àì äàìæóóëàí öóóðõàâ.
Äààí èõ óäàëã¿é Æàìöûí Äàø ÿïîíû òàãíóóë áàéñíûã íü äîòîîäûã
õàìãààëàõûíõàí ñýæèãëýæ ýõëýõýä õèë ãàðààä ÿïîí ðóó ÿâ÷èõàæ ãýíý
ãýõ çýðãýýð á¿ð äàâñëààä ºã뺺. Æàìöûíõàí ¿¿íä ÿàõèí èòãýõ áèëýý.
Áàò Ñîäíîì íàð ä¿¿ãýý òèéíõ¿¿ ìóóõàé ñýæèãò òààìàãò ºðòñºíèéã ÿàâ÷
öàãààòãàæ ¿íýíèéã îëîõûí òºëºº íîéð õîîëã¿é ýðýëä ÿâàí ÿìàð íýã ãàé îñîëä
îðæ àìü àëäñàíààñ çàéëàõã¿é ãýæ èòãýöãýýí õàà íýãòýý ãîë óñíààñ ÷
þìóó àíãàë æàëãàíààñ õ¿¿ð íü ¿ã¿é ãýõýä õóâöàñ õóíàð ýìýýë õàçààðûíõ
íü ¿ëäýãäýë òàñàðõàé ÷ îëäîõ áîëîâ óó ãýæ ãîðüäîöãîîíî.
Õàäëàíãèéí íàìàð àéë àéëûí ºâºë溺 áóóöàíä õºõ ºâñºí íóðóó ä¿íõèéæ Îíîí,
Áàëæ, Àãàö, Õèðõîí, Ãàëòòàé ãîëóóäûí øóãóé ìîíîñ áóðãàñ àëòðàí íàéãàæ
ÿí õºâ÷èéí äýýã¿¿ð øàðãàëäóóõàí óíèàð òàòààä áóðèàä íàðûí õóâüä
æèëèéí ãîë àæëàà íóãàëñàí íàéðòàé æàðãàëòàé ºäð¿¿ä ýõýëñýí áºë㺺.
Äàìäèí áààâàéíõàí Øóâóóòûí àðûí ºâºëæººíºº ãóðâàí èõ íóðóó íóðóóëäàâ.
Äàìäèí ººðºº òýðã¿¿ëýí Öýâýã, Áàëäàí, Áóä õýä¿¿ë óðüäààð Áàëæèéí
òîõîé äàõü Áàëäàíãèéí ºâºë溺íèé ºâñèéã õàäàæ íóðóóëäààä Àð
ãîðõèíû èõ Øóâóóòûí àðä íèéòäýý äîëîîí çóóãààä áóõàë õèéæ ¿õýð ìàëàà
ºâëèéí ãóðâàí ñàðä àíóóõàí áîðäîõ íººöòýé áîëîâ. Áàëäàí Äàìäèí àâãûíõàà
õàÿàã ñàõèõààñ ººð àðãàã¿é áîëæ òýäíèé õàäëàíã õàìæèëöàí Øóâóóòûí
àðä çýðýãö¿¿ëýí ºâºë溺 áàðèõààð øèéäýí Áàëæèéí ºâºë溺íèéõºº õàøàà
õîðîîíû ìîä øóðãààãûã 纺æ áàéëàà. Äàìäèí áààâàé õàäëàíãààñ ò¿ð¿¿ëýí
áóóæ íºãºº ãóðàâ íü ¿ëäýâ. Öýâýã Áóä õî¸ð ãóðâàí òýðãýýð ìîä òàòàæ
Áàëäàí õàøàà õîðîîãîî áàðüæ, èõ ë ÿàðàëã¿é òóõòàé õºäºëö㺺íº.
Áóðèàäûí íàìàð ºâëèéí áýëòãýëýý á¿ðýí áàçààæ øèì ø¿ëòýý õóðàëäóóëàõ
öàã, ìàë ÷ òàðãàëíà õ¿í ÷ òàðãàëíà. Áîð ãºðººñíèé áàðüöààí áóþó
õººöºë人í äºõñºí òóë òèéíõ¿¿ ãºðººñ áàðüöàëäàæ õººöºëäºí ººõºº
õàéëóóëàõààñ ºìíº áóó ¿¿ðñýí àíãóó÷èä õºâ÷ººð ãýð, õºâ人ð äýð õèéäýã
öàã. Ãýâ÷ Îíîí, Áàòæèéí èõ ÿí õºâ÷èä ìºíººõ áîð ãºðººñí¿¿ä ºã뺺íèé óëààí
íàðíààð óóëûí ìàéë
ìàãíàé, îéí öîîðõîé, ãóó æàëãàíä óÿàòàé, îðîéí óëààí íàðíààð ãîë ãîðõèíû
154

øóãóé òîðëîãíû çàõàä óÿàòàé áàéíà. Òèéíõ¿¿ Öýâýã ºí溺ä íýãèéã òîíøèí
ìàíü ãóðàâ íàìðûí ãºðººñíèé òîñ íýâ÷ñýí ìàõûã øàðàõäàà øàðæ áóëàõäàà
áóëæ èäíý. ×óõàì ýð õ¿íèé õýýðèéí æàðãàë ýíý áóñ óó? Áàëäàí õàâàð
ýõíýðýý ¿õ¿¿ëæ, çóí õîéøîî õººãäºõ øàõñàí çýðãýýñ ñýòãýëýýð èõ óíàí
óðóóäàæ øàíààíûõ íü ¿ñ öàé÷èõààä ¿ðãýëæ óðóó äîðîé öàðàéëñàí ÿâñíàà
õàðèí õàäëàíãèéí èõ àæëûí äóíäóóð æààõàí ñýðãýæ ÿðèà õººðººòýé ìóóõàí
÷ ãýñýí èíýýä ìèøýýëòýé áîëæýý. Äàìäèí áààâàé ò¿¿íèéã Äóëñàéí
Õàíäìààòàé
ñóóëãàõ ñàíàà ñýäýýä áàãà ÷ ¿ã¿é ìàíãàðäóóõàí òýð õ¿¿õíèéã àæèë
àìüäðàë ãîëîõã¿é, òýíõýý ÷àäëààð ýð õ¿íýýñ äóòóóã¿é, óõààíààð ÷ áàñ
îãò í¿õ ñ¿âã¿é áèø ãýõ çýðãýýð ìàãòàí Áàçàð ÷èíü ýã÷èéãýý äàãààä õ¿í
áîëäîã þì ãýõýä áàãà ÷èíü ÷àâãàíöûí ãàð äýýð õè÷íýýí ÿâàõ þì ãýæ
¿ãëýíý. Áàëäàí óãààñ ýõíýðýýñýý ººð á¿ñã¿éä ñàíààðõàõ þì óó òýð
òóñìàà äàõèí ãýðëýõ áààòàé öàã èðýõ þì ãýæ îãòõîí ÷ ç¿¿äëýýã¿é ÿâñàí
òóë îäîî õàíü áîëîõîîð õ¿¿õýí äàéðàëäâàë õýí ÷ ÿàõàâ äýý ãýæ áîäîõ
ó÷èð çà ÷ ¿ã¿é, ¿ã¿é ÷ ¿ã¿é ÿâíà. Õàðèí Öýâýã àõûãàà èõýä ºðºâäºí
î÷èæ î÷èæ òýíýã Õàíäìààòàé ñóóõäàà ÿàäàã þì. Áóðèàäûí áèø þìàà
ãýõýä õàëõûí íóòàã á¿ñã¿é÷¿¿äýýð õîîñîðñîí áèø ãýíý. Ãýòýë áàñ Öýâýã
ººðºº ààâäàà àìàà òàãëóóëíà.
- ×è ººðºº òàéãàí áèø þì áîë ýõíýð àâàõ íàñ ÷èíü ºíãºð뺺. Ãîëîîä
áàéãàà òýíýã Õàíäìàà ÷ ÷àìä îëäîõã¿é áîëíî. Õàðæ ë áàéãààðàé. Ä¿¿
÷èíü õýðâýý òýð Ñîíðîâòîî ãîëîãäîîä èðâýë íºõºðã¿é ýì ýõíýðã¿é ýð òà õî¸ð
õºãøèí áèä õî¸ðûíõîî õàÿàã ñàõèæ äýëõèéí øèâøèã áîëíî äîî ãýæ õîðûã íü
ìààæèíà. Ãýâ÷ Öýâýã ýõíýð îëæ ÿäñàíäàà ÷ áèù öààíàà áàñ íýãýí ÿíçûí
ãà÷ëàíòàé ÷ ãýõ þì óó ãàñëàíòàé ÷ ãýõ þì óó ÿâñààð ºíººã õ¿ð÷ýý.
Æàìöûí Äàøèéí ýõíýð Ïóíñàëòàé öýðýãò ÿâàõààñ ºìíº îéðòîí äîòíîñîæ
òýäíèéõýýð îðîîòîé ãàðààòàé ÿâñàíñàí. Áàëæèéí äîîä áèåýð íóòàãëàäàã
õîéíîî áîë Áàäûíõàí ãýãääýã õºðºí㺠áýëòýéõýí øèã àéëûí òýð áîíäãîð áîð
îõèíòîé Ëàìûí õ¿ðýýíèé öàì äýýð òàíèëöààä äóð áóëààãäàí äàñàæ íóòàã
çàéäóóõíû õÿñëàíãààð õ¿ññýí öàãòàà óóëçàí ó÷èð÷ ýýíýãøèí äàñàæ
àìæààã¿é ÿâòàë öýðýãò òàòàãäñàí. ×èíãýýä öýðãèéí àëáàíû áàðàãäàøã¿é
ãóðâàí æèëèéã òóóëààä èðòýë ºíººõ áîíäãîð áîð Ïóíñàë Æàìöûí Äàøèéí
ýõíýð áîë÷èõñîí áàéëàà. Àíõàíäàà ò¿¿íä íýã èõ õàðàìñàæ õàëàãëààã¿éñàí.
155

Òýãýâ÷ ºäðèéí òîõèîëîîð çýðâýñõýí íýã óóëçàæ íàñàí çàëóóãèéí öàãò íýã
èõ òîîöîîíã¿é ýíãýð çºð¿¿ëñíýý õîæèì ãýíý ãýíýõýí äóðñàõàä õýðâýý õàðãóé
çàì çºðæ õîëäîîã¿éñýí áîë èéì ë ñàéõàí õ¿íòýé áàéõ áàéæ äýý ãýæ
äàëäûí õàðóóñàë öóõàëçàíà. Òèéí Öýâýã îäîî áîëòîë Ïóíñàëûã õàðàõ
áîëãîíäîî ç¿ðõ æààõàí øèìøèð÷ îé îéí äýýð íü õ¿¿õýä öóâóóëàõ àòëàà
óëàì ºí㺠ç¿ñ îðæ óëàì äºë㺺í ñàéõàí ààøòàé áîëæ ÿâààãèé íü õàðààä
ãýíýò àòàà õºäºëäºã ÷ òýðíèéãýý ýðèéí îìîã íýðýëõ¿¿ çàíãààðàà äàðñààð
ºíººã õ¿ð÷ýý. Õýðâýý õ¿ñâýë Îíîí, Áàëæèéíõàà õîíõîð áàéòóãàé Óëç,
Õýðëýí òèéø õàðãóé ãàðãàæ àãûí áóðèàäûí øèëäýã áàñãàäààñ îëîîä èðíý
ãýæ ñàíàâ÷ æîëîîãîî òàòàí ºíººã õ¿ðñýí íü Ïóíñàëûí áýëýâñýðõèéã àðàé
çºãíºñºí áàéìã¿é. Äàøèéí àëãà áîëñîíä Öýâýã åð èòãýñýíã¿é. Æàìöûí
õºâã¿¿ä õîë îéðä õîëáîî ñ¿ëáýý òàíèë òàë èõòýé, Îíîí, Óëç, Õýðëýíãèéí
õîîðîíä áîë àí àâààð ÷, àðèëæàà íàéìààãààð ÷ ç¿ãýýð íàéð íààäàì õýñýýä
ë ÿâàõäàà ë ÿâäàã ìîíãîëûí ç¿¿í õÿçãààð Õàëõ íºìðºãèéí ãîë õ¿ðýõäýý ÷
õ¿ðäýã. Ãýâ÷ ýíýõýí ãîë óñàíäàà áºõ áàòààð ñóóðüøèí èäýýøñýí ¸ñòîé ë
ñàíàà áîäîë íü õóâèð÷ çîí îëîí ãàçàð íóòãààñàà óðâàäàãã¿é þì àà ãýõýä
õè÷íýýí æàðãàëäàà òàøóóðëàà ãýýä ÿìàð íýã øàëòãààíààð õè÷íýýí ãîìäîæ
ãóãàðëàà ãýýä ýöãèéí ãîëîìòîî îðõèí îäíî ãýäýã äààí÷ óõààí ñàíààíä
áàãòàìã¿é. Öýâýã Äàøèéã ÿìàð íýã àþóë îñîëä àìü ýðñýäñýíýýñ çàéëàõã¿é
ãýæ øèéäýýä íóòãèéíõàíòàéãàà ýðýëä ìîðäîí öºõðºí㺺 áàðàõàä öààøèä þó
áîëîõûã ÷èõ òàâèí ÷àãíàõààñ ººð ÿàíà. Ãýâ÷ ãàäàãøàà îðãîæ ãàðñàí
òóõàé öóóðõàë òàðàõàä ýõëýýä åð èòãýõã¿é áàéñíàà "íýýðýý þìûã ÿàæ
ìýäýõýâ äýý. Ýð õ¿íèé äîòîð ýìýýëòýé õàçààðòàé ìîðü ãýäýã. Äàø åð íü
õºíãºí öàéëãàí, õ¿íèé ¿ãýíä îðîìòãîé äîî. Õýðâýý ¿íýõýýð îñîëäñîí áîë õóìõèéí
òîîñ áîë÷èõ áèø äààí÷ íýã óë ìºð îëäîõñîí áèç" õýìýýí áîäæýý. Áîäîîä
áàéõàä õ¿íèé òººð÷ òýíýõ ÷ áàñ òîîöîîíã¿é ìýò. Á¿õýë á¿òýí îâîã óäìààðàà
óóãóóë óñ, ñóóãóóë íóòãàà îðõèí õàðü õîëä ä¿ðâýí í¿¿äýã áàéõàä ãàíö
õî¸ð õ¿í ñàíàà áîäîë áóðóóëäàãã¿é þì ãýõýä ñîëèî ãàæóó òóñààä
äàéæèæ îäîõûã ¿ã¿é ãýõ ãàçàðã¿é. Àëü ë òýðòýý õîðèäàé ìýðãýíèé ýðñ
àðâàí íýãýí ýöãèéí èäýýøèí ñóóñàí äàëàé äàéä íóòãààñàà áóðèàä çîí
öààíààñ ò¿ðñýí îðîñûí óëààí, öàãààíû àþóëààñ äàéæèâ ãýýä õýä òàñðàí
õîëä õîëäñîîð ìºíººõ äîìîãò ýõ íóòàã Çàÿ Íàâûãàà çîðèëîî ãýñýí ÷èíü íýã
õýñýã íü õàëõàä íºãºº õýñýã íü ìàíæóóðò øèíãýýä áàéæ ë áàéíà. Ýð
156

õ¿íèé äîòîð þó ýñ îðíîì áèëýý. Äàø õàëõ ͺìðºãèéí àãà÷óóä óðóó áàéí
áàéí õàðãóéëàõäàà Õÿíãàíûã äàâàí îäú¸ ãýæ áîäñîí õýí íýãýíä òàòàãäàæ
òèéøýý î÷îîä äóóãàà äóóëæ ÿâúÿ ãýõèéã õýí áàéã ãýõ âý?
Òýãýýä ÷ îäîî áîëîõîä áóðèàäûí íýã õýñýã íü îðîñûí íºãºº õýñýã íü ìîíãîëûí,
ãóðàâ äàõü õýñýã íü ÿïîíû õàðúÿàíä îðîõ õà÷èí ÿíçûí õóâü çîõèîë
òîõèîëäîâ. Èíãýõýýð þìûã ÿàæ ìýäýõ âý. Öýâýãò èéìýðõ¿¿ áîäîë òºðíº.
Óäààí ýðãýëçñýíèé ýöýñò íýã ¿äýø ºâºëæºîíººñºº ìîðäîí Ýðýýí òîëãîéí ºâºð
Æàìöûíõíû õîòîíä èðýâ. Îëîí õîíîã ¿ðãýëæèëñýí ýðëèéí äàðàà öºõðºí㺺
áàðñàí Æàìöûíõíû ýð÷¿¿ä öºì óäààí õàÿãäñàí õàäëàí äýýðýý òóë àâãàé
õ¿¿õä¿¿ä çóñëàíãàà ñàõèí óðüäûí õºã溺í íàðãèàí äóó øóóãèàí ÷ ¿ã¿é
òàã ÷èã. Öýâýãèéí îðæ èðýõýä Ïóíñàë äýíãèéí ãýðýëä øàð ãóóëèí óóðàíä
þì í¿äýæ
ñóóñíàà îðõèí äóóã¿é öàé õèéæ ºãººä îðíûõîî õºëä ñóóâ. Òàâàí íàñòàé
æààë õ¿¿ íü îðîí äýýð õó÷ààñòàé óíòàæ õýâòýíý. Ïóíñàë ãóðâàí õ¿¿
òºð¿¿ëýýä õî¸ðûã íü ìºíººõ òºðäºãã¿é ýõíýð¿¿äòýé àõ íàðòàà ¿ð÷ë¿¿ëæýý.
Öýâýã þó ãýõýý ìýäýõã¿é õýñýã õ¿ëýýçíýýä,
- Äàøèéí ñóðàã ãàðàõã¿é áàéíà óó äàà? ãýõýä Ïóíñàë íóëèìñàà áàðñàí
áîëîëòîé, õ¿¿ãèéíõýý çóëàéã èëáýí òààëààä
- Îðãîæ àðèëñàí ãýëöýíý áèø ¿¿ äýý ãýýä ø¿¿ðñ àëäàâ.
- Àëü õ¿íèé õîâ õýëöýõèéã òýð ãýõýâ. Àìüä ìýíä ÿâàà áîë íýã ºäºð èðíý
áèç ãýõýä Ïóíñàë õóóðàéãààð ìýãøèí,
- Ýíý áèä õî¸ð ÿíäàí àìüòàä ºí÷èí õîöîðëîî. Áè ÷ àìüòíû àä øîî áîëæ àõ
ä¿¿ íàðòàà í¿ä ¿ç¿¿ðë¿¿ëýõ àçã¿é ìóóõàé ýì áîëëîî ãýõýä Öýâýã áóðóó
çºð¿¿ þì õýëýõ âèé ãýæ ñàíàëã¿é èéí ºã¿¿ëýâ:
- Ïóíñàë àà! ×èíèé áóðóó ãýæ þó áàéõàâ. ßàëàà ãýæ ÷àìàéã í¿ä
¿ç¿¿ðëýõ þì. Çîâëîí õàãàöàë èðäýãã¿é õîðâîî áèø ÿìàð. ¯õýæ
áàðàãäàõààðã¿é ºíºð ºòãºí àéë Äàøèéã àëäëàà ãýýä ÷àìàéã àä øîî ¿çýõ
þì óó? Áè ÷àìàéã...Áè ÷àìàéã äîòðîî õàäãàëæ ë ÿâäàã. Ó÷ðàõûí
òàâèëàíã¿éãýýñ òýð æèë áè ÷àìàéã àëäñàí áàéñàí ÷ îäîî ÷è
çàëóóãààðàà. Áè ÷ ãàíöààðàà ë ÿâæ áàéíà. Ïóíñàë òýðíèé ¿ãèéã îéøîîí
ñîíñîæ áàéãàà ¿ã¿é íü ìýäýãäýõã¿é òîëãîé ãóäàéëãàí õýñýã äóóã¿é
áàéñíàà,
- Öýâýã ÷è Äàøèéã ...×è ìýäýýä... ìýäñýí áîë õýëýýä ºãºº÷! ãýõýä
157

Öýâýã ýíý ¿ãèéí öààíà ÿìàð íýã õàðäëàãà ñýðäëýã íóóãäñàíûã ãýíýò
- ¨ñòîé áóðõàí ìýäíý ø¿¿ Ïóíñàë ìèíü! ãý÷èõýýä ãàð÷ äàâõèí îäîâ. Õ¿íèé
ñàíààíä ÷óõàì þó ýñ îðäîã áèëýý. Òýð òóñìàà óõààí ìýäðýë äýí äóí áîëñîí
õ¿íèé ñàíààíä òýð áàéòóãàé þì îðæ, àìíààñ íü ÿìàð ÷ ñàíààíäã¿é ¿ã ãàð÷
ìýäíý. Öýâýã Ïóíñàëûíõààñ ãàðààä ìîðèíû õàð õóðäààð õýñýã äàâõèñíàà
æîëîî òàòàí ãàëãèóëæ ã¿í áîäîëä äàðàãäàí ÿâëàà. Ïóíñàë ìèíèé òóõàé
ìóóõàé þì áîäñîí áàéõ íü áàéíà ø¿¿. Äààí÷ äýý. Ãýýä àðãà ÷ ¿ã¿é áèç.
Óõààí ñàíàà íü îðîí ãàðàí õ¿íèé ñàíààíä þó ýñ îðæ èðýõ âý. Íýýðýý õýí
íýãíèé õîðëîë õ¿ðñýí ÷ þì óó, àòààòàí ìóíäàõ áèø àëààä Áàëæèéí
ö¿íõýýëä õàÿ÷èõñàí ÷ þì óó, îé òàéãûí ã¿íä áóë÷èõñàí ÷ þì óó, ßíäàã
õàìãààëàã÷ øèã õàòóó õàðãèñ õ¿í áîë þó ÷ õèéõýýñ áóöàõã¿é ø¿¿. Åð
íü ýíý ßíäàã õàð ìºðòýé çîëèã äîî. Çóí øóãóé äîòðîîñ ãýíýò ãàð÷ èðýýä
íàìàéã ÿàæ öî÷îîëîî. Äàéí äàæèíä ìîðäñîí öýðýã øèã äàíäàà áóóãàà
¸äîãíóóëæ ÿâíà. Öýâýëìààä ñàíààðõäàãàà ëàâ îðõèõã¿é. Õîð øàðàíäàà
äèéëäýýä ãàé ë á¿¿ òàðèàñàé. Öýâýëìàà, Ñîíðîâ õî¸ðûí èðýõýä íýã èõ
õºë õºâñ𺺠áîëîëã¿é õóðèìûã íü õèéãýýä áóöààâàë òààðíà. ßíäàã ýõíýð
õ¿¿õäýý àâ÷ðàõààð õîò îðñîí ãýñýí. Öýâýëìàà õ¿ðòýýëã¿é áîëñíûã ìýäýý þì
áàéãàà áèç. Òýð ßíäàã Äàøòàé ÿìàð ÷ áèëýý äýý. Àðàé íóäàð÷èõààã¿é
áàéãàà äàà çîëèã ÷èíü. Åðººñ ýð ýìèéí ÿâäàë ãýäýã õ¿íèé àðààòàí
øèíæèéã äýâýðãýäýã ìóóõàé ÷ þì àà äàà. Ýð ýìèéí õàðäëàãà ñýðäëýã
õ¿íèé ñàíààíä õîðëîíò õàð òîëáî ñóóëãà÷èõíà. Òýð íü òýãýýä àìàð
àð÷èãäàõã¿é. "Ïóíñàë õººðõèéã ÿàíà äàà. Àçã¿é ë ýõíýð þì. Ñàéõíààðàà
ë ºí÷èð÷ õàãäðàõ
íü..." Èéíõ¿¿ îëíûã áîäñîîð ìàéõàíäàà èðýõýä Áàëäàí Áóä õºâ¿¿í õî¸ð
ìàéõíûõàà ¿¿äýíä èõ ò¿¿äýã òàâèàä õ¿ëýýæ ñóóëàà.
Õàäëàíãèéí ñàð áóþó íàéìäóãààð ñàðûí ýõýí ýëäèýíýýñ åñä¿ãýýð ñàðûí
àðàâäûí ñèì¿¿í (Ñèáèðèéí øýìýýøèã¿¿äèéí Èëüèí, Ñåìåí äåíü ãýäãèéã
õàçãàé äóóäñàí ¿ã) õ¿ðòýë áóðèàäûí øºðìºñèéã øàëãàñàí èõ àæèë ñàÿ
íýã íóãàðíà. Òýãýýä ë íàéð íààäìûí íàìàðæàà ýõýëíý äýý. Ýíý æèëèéí íàìàð
áóðèàäûí çóíû ò¿ãø¿¿ðèéã àðèëãàõ ãýñýí øèã íàëãàð äýëãýð ÷ ãýäýã
æèãòýéõýí. Ýð÷¿¿ä íü õàäëàíãàà õàäàõàä ñàìãàä áàñãàäóóä íü ñ¿¿
ñààëèà áàçààæ àðõèõíàà ë íýðöãýýíý. Ìºíººõ öóóòàé àðõè÷èí áóðèàäóóä
õàäëàíãèéí ¿åýð õàäóóð äàëàéæ ºâñ òýâðýõýýñ ººð þì ìýäýõã¿é. Àðõè
158

óóæ äýë ñóë ÿâàãñàä àä øîî áîëíî. Õàäëàí äýýã¿¿ð Õàíäìàà ìýòýýñ ººð
çóãàà öýíãýã ÷ ¿ã¿é áîëíî. Òýãýýä ÷ õàãñàæ öàíãàæ áàéæ õàäëàíãàà
àâñàí ýð÷¿¿ä ìºíººõ ýõíýð õ¿¿õí¿¿äèéíõýý öóãëóóëñàí îðæ ¿õìýýð èõ
àðõèíä õàðèí ÷ íýã øóíãàæ æàðãàíà äàà. Òýä àæëûí áèø óíààíû ìîðüäîî
àäóóíààñ áàðüæ øàâõðóóëàí ñîíãîîä ìîðäîíî. Øàð íàâ÷íû õàëóóí äóóñàæ
ºâºë溺íä áóóõ õ¿ðòýë àâãàé õ¿¿õí¿¿ä áàðàã ë óíòàõ íîéðã¿é áîëíî. ªíººõ
íàìðûí íàéðûíõàí õî¸ð ãóðâààðàà çàðèìäàà ÷ á¿ð ñ¿ðãýýðýý àéëààñ àéëûã
äàìæèí õîíîí ºíæèí àðõèäàöãààíà. Òèéíõ¿¿ áóðèàäûí ãýãýëãýí óÿíãàòàé
äóóã îëîí õîîëîéãîîð äóóëàõ äóóí ºäºð øºíº ÿëãàëã¿é òýíãýð òóëæ áàéñíàà
ºíººõ àëäàðòàé íàí÷èëäààíààð äóóñàõ íü öººíã¿é. Àâãàé õ¿¿õí¿¿ä íýã
õýñãèéã íü àðõèäóóëààä àìñõèéæ áàéòàë ìîðèí òºâºð㺺í, ñîãòóó Ẻ뺺í
õàà íýãòýýãýýñ äóóðñààä èðíý. Øºíº äóíä áîëîâ÷ äýýëýý õýäýð÷ äýíãýý
àñààí áîñîõîîñ ººð çàìã¿é. Ãîëöóóõàí ¿äýø îðîé, øºíººð äàâõèöãààõ òóë
óíòàõ íîéðîíä äààí÷ õàëãàéòàé. Ãýõäýý áàñ àâãàé õ¿¿õí¿¿ä õýíèéã
òóõëóóëàõ, õýíèéã ò¿ðãýõýí ÿâóóëàõàà ìýäíý. Ò¿¿ãýýðýý áîë ñ¿ðõèé
àëàã ¿çýëòýé. Õýðýãòýé òààòàé õ¿íäýý ºãºõ îõèî ýðãýíýã òàâèóðûí àðààñ
þìóó àâäàð ¿õýãíèéõýý ¸ðîîëîîñ ãàðãàæ èðýõ áºãººä ñóâñ õàðèóëãàà áîë
çàëõààñàí àðõè÷äàä ãîëîõã¿é ë áîë óó ãýýä äàíõ òîðõòîé íü òàâèàä
ºã÷èõíº. Ñàéí õ¿íýý áîë á¿ð óíàãàæ àâààä ºã뺺 ìàíãàðûã íü òàðààæ
ºãíº. Çà òýãýýä áóðèàäûí íàìàð õóðèìûí íàìàð áîëíî. Ñ¿é òàâüñàí áîëçîîò
õ¿¿õíýý ¸ñ òºðòýéãýýð áóðõàíä íü õàäàã òàâüæ áýð áóóëãàõã¿éãýýð
íóóöõàí õýëýëöýæ õóéâàëäàæ áàéãààä áîãòëîí àâíà. Ñ¿¿ëèéí ¿åä
ãîëöóóõàí ë áîãòîëäîã çàíòàé áîëæ. ¯¿íèéã õºãøèä ìóó öàãèéí ¸ñ ãýíý.
Õºâã¿¿ä õýä¿¿ëýý õýëýëöñýí àéëûíõàà ãàäàà øºíèéí õàðàíõóéãààð
õºòºë㺺 ìîðüòîé î÷èæ òàìõèíûõàà ãàëûã óëàëçóóëàí øèâíýëäýæ, áîëçñîí
õ¿¿õýí íü áàðàã ë íºìãºí í¿öãýí ãàðààä èðýõýä ä¿¿ð÷ ñóíäëàõ íü õîëã¿é
àâààä ÿâ÷èõíà. Òèéíõ¿¿ íàìðûí øºíº íîõîä ÿðãèí õóöàõ, ñîãòóó÷óóä
äóóëàëäàõ, ìîðüäûí òóóðàé òà÷èãíàõ äóóí ¿ë òàñàðíà. Ýíý íàìàð
óðüäûíõààñ íýò óéëààíòàé äóóëààíòàé áîëîâ. Çóíû ãýíýòèéí õîìðîãëîëòîîð àõ
ä¿¿ àìðàã ñàäàíãààñàà õàãàöàã÷èä óéëæ äóóëàõ íü àðãàã¿é. Æàìöûí
õîòîíä õàðèí ýë õóëü áàéëàà. Íýãèéãýý àìüäààð íü ñóðàãã¿é àëäñàí àéë
õîòëîîðîî ººðººð ÷ ÿàæ áàéõ áèëýý. Õàäëàí áóóñíû äàðààõàí ßíäàã ýõíýð,
õ¿¿õýäòýéãýý áóöàæ èðëýý.
159

Íýã ¿äýø á¿ãäýýð ààâûíäàà öóãëààä õîîëëîæ áàéòàë. Æàìöûí Áàò, Ñîäíîì
õî¸ð õ¿ð÷ èðýâ. Òýð õî¸ðûí àðõàéæ äàðõàéñààð îðæ èðýõýä ßíäàã èõýä
öî÷èæ áîñîí õàðàéãààä ñýæèãëýæ ñàíäàðñíûã õýëýõ ¿¿. Òýðíèéãýý
ìýäýãäýõã¿éã õè÷ýýí äýíãèéí ãýðëýýñ õîëäîí çîãñòîë Áàò.
- Áèä õî¸ð ßíäàã ÷àìòàé óóëçàõ ãýæ èðëýý. Òàíàéä îðîõ óó? ãýõýä
ßíäàã "Íàãààí ìèíü õààíà áàéãàà áèëýý?" ãýæ ¿ã¿éëýí
- Çà ãàðúÿ äàà ãýýä äàãóóëæ ãàðàâ. Ãýðýýñ æààõàí õîëäîîä Áàò
ºâðººñºº ÿìàð íýã Ẻðºíõèé õ¿íäõýí þì ãàðãàæ àòãóóëààä,
- ßíäàã àíä áèäýíä òóñ áîëîî÷. Äàøèéí ñóðãèéã ãàðãàõàä òóñëàà÷. Áèä
õî¸ð ÷àìä ë ãýæ çîðèóäààð èðëýý. Õàìãààëõûí õ¿í ÷è áèäíèéã áîäâîë
õóðö í¿äòýé, ìýðãýí óõààíòàé áàéëã¿é ÿàõ âý. Òóñëàà÷! ãýõýä ßíäàã
àðàé ë èíýýä àëäñàíã¿é.
* * *

Ñîíðîâûíõ øºíº õàãàñëàí ãýðýëòýé áàéíà. Ñîíðîâ Öýâýëìàà õî¸ð îðîé óíòàæ
ýðò ñýðäãýýðýý ÷ ìºí òààð÷ýý. Òýð áîë ýäíèé áàãûí õ¿ì¿¿æèë. Åð òýä
õîòûí áîð÷óóäûí äóíä áîë ìàë÷èí ìîíãîëîîðîî. Òèéíõ¿¿ íàìðûí ýíý íýã ¿äýø îðîé
Ñîíðîâ àæëààñàà èðýõýä Öýâýëìàà áóóç õèéæ, ààã ¿íýðòñýí ñàéõàí öàé
÷àíààä æàðãàë áàõàðõëûí öàðàéãààð óãòàâ. Ìàðãààø íóòàã áóöàõ Áàçàð
õºâã¿¿í õîò ìàÿãèéí õóâöñàà õºäºº ìàÿãèéíõààð ñîëèîä øèíý ñàâõèí ãóòëàà
áàéí áàéí õàðæ õîðìîéä íü ñàëõè îð÷èõñîí îðæ ãàðàí áàéâ. Ìàíü ýð
õýäèéãýýð èõýä íýðýëõýí òýñâýðëýñýí áîëîâ÷ õººðõèé ìóó ààâûãàà
áýòãýðòýë ñàíàæ áóéãàà íóóæ ÷àäàõàà áàéãààä õààÿàõàí ýã÷èéíõýý
çýìëýíã¿é ¿ã õýëýíã¿¿ò àìàà óìàëçóóëàí, í¿äýýðýý óñ ã¿éëãýõ áîëñîíä
Ñîíðîâ ñýòãýë çîâíèí ýíý æèëäýý õîòûí ñóðãóóëüä îðóóëàõûã õîéøëóóëæ
ýöýãò íü õ¿ðãýõã¿é áîë áîëîõã¿é íü õýìýýí øèéäæýý. Òèéíõ¿¿ íóòàã
áóöààõ àðãà ñ¿âýã÷ëýí áàéòàë ìºíººõ Àìóðîâ Öýðýí íàéìààíû àæëààð Îíîí,
Óëç õ¿ðòýë ÿâàõ àÿí òàë òààð÷ àÿòàé þì áîëîâ.
Ãóðâóóë ñóóæ õîîëîî èäýöãýýãýýä Áàçàðûí àâ÷ ÿâàõ þìñûã áàãëàæ
áýëäýâ. Óëààíáààòàðò ãýðýý ñàíàòëàà àéë÷ëààä ààâ, ä¿¿, Áóä, ºâºº,
ýìýý íàðòàà èéì ÿíçûí áýëýã ñýëòòýé î÷íî ãýäýã ãàéõàìøèã áàéëã¿é ÿàõ
âý. ßëàíãóÿà Áóäàä æèæèã ñ¿õ, ãàð õºðºº. ìºí âààäóóãààð ã¿éäýã òîìîî
ãýã÷èéí à÷ààíû ÷èé÷ààí áýëýãòýé. Áóä ÿàæ áàÿðëàõ áîë ãýõýýñ
160

áàõäàëòàéÿà èíýýä àëäìààð. Áàñ Óëààíáààòàðûí òóõàé ÿðèõ þì çºí人.
Äàäàëûí õ¿¿õä¿¿äèéã á¿ãäèéã öóãëóóëæ áàéãààä ë ÿðüæ ãàðíà äàà.
Íèñýõ îíãîöíû áóóäàëä î÷èæ îíãîöíóóä íèñýæ áóóõûã çºâõºí ¿çñýí òóõàéãàà
áèø æààõàí äýãñä¿¿ëýýä íèñýæ ¿çñýí òóõàé ÿðüñàí ÷ òýä ¿íýìøèõäýý ë
¿íýìøèíý. Áàñ Öýâýëìàà ýã÷ íü íºõºðòýéãýý ãóðàâ õîíîîä ë íýã õàëóóí
óñàíä îðäîã òóõàé, õîòûí øóóãèóð çàõ äýýð ãàð òîñîí ñóóäàã íîîðõîé
ãóéðàí÷èíãóóäûí òóõàé, ºíäºð Æàíðàéñèãò ìºðãºñºí, øàð àéðàã óóæ óçñýí
òóõàéãàà ãýýä ÿðèõ þì áàðàãäàøã¿é. ªºð íýã ãàéõóóëàõ þì íü õÿòàä
ñ¿¿äýð çóðàã÷èíä àõ ýã÷ õî¸ðòîéãîî òàòóóëñàí ïàòåàð áàéëàà. Òýð çóðàã
äýýð õîò ìàÿãèéí äýãæèí ºìä öàìö ºìñºæ, ñàðàâ÷òàé ìàëãàé õàçãàé
òàâèàä óðóóëàà æ¿ìáèéëãýæ, õºìñ㺺 æààõàí çàíãèäàñõèéãýýä ãàðñàí íü
õºäººíèé íóñõàéíóóä ¸ñòîé àòààðõìààð. Áàçàð öàäòàë áóóç èäýýä ýíý
òóõàéãàà áîäñîîð óíòàæ. íîéðîí äóíäàà èíýýìñýãëýí õýâòýâ.
Ñîíðîâ Öýâýëìààãàà óíòóóëààä øºíº îðîé áîëòîë ñóóæ þì áè÷äýã çàíòàé.
Á¿äýã ãýðýë àñààí õî¸óë ºðãºí áºãººä 纺ëºí îðîíäîî îðæ í¿öãýëýí òîðãîí
õºíæëèéí äîð õàëóóí áèåý íèéë¿¿ëýí ñàëõè áîðîîíû ÿâäàëä äóðààðàà óìáàí
õàìàã áèå òàâèðààä áîñîæ ñóóõàä óõààí ñàðóóë áîë÷èõñîí þì øèã áàéíà.
Ýíý îðîé ÷ ÿëãàëã¿é Öýâýëìààãàà óäààí ãýã÷ ýíõðèéëýí óíòóóëààä
àæëûíõàà òàñàëãààíä îðæ íýã ñýíãýíýñýí àéðàã çàëãèëààä ¿çýã öààñàà
àâ÷ ò¿ð áîäîëõèéëñíýý àöàã ø¿ä òîäîðõîé ãàðãàöòàéãààð "Õººðõèé áèäíèé
Ìîíãîë÷óóä" ãýæ ãàð÷èã òàâèàä èéí áè÷èâ: "Ìîíãîë÷óóä áèä õýí ñýí
áèëýý? Ýíýõ¿¿ åðòºíöèéí ýðäýì ñî¸ë áºãººä êàïèòàëûí õýìýýãäýõ ¸ñûã
òîãòîîí õ¿íèé èäýõ ºìñºõººñ ýõëýýä óñíàà ÿâàã÷ õºëºã îíãîö, òýíãýðýýð
íèñýã÷ àýðîïëàí òýðã¿¿òýíã öºìèéã õºëñíèé õºäºëìºð ìàøèíû õ¿÷ýýð á¿òýýã÷
îðíóóäààñ õîë õîöîðñîí áºãººä áóóðàé äîðîé, õàðàíõóé á¿ä¿¿ëãèéí òóéëä
õ¿ðñýí õººðõèéëºëò í¿¿äýë÷èí ìàë÷íû îðîí ìºí õýìýýâýýñ ìàíàé ñàéä
æàíæèíãóóä ýíý òóõàé öºì çºâøººðºí õýëýëöýõ àòëàà ÷óõàì þóíû ó÷èð èéì
áîëñîí áà õîéøèä õýðõýí ÿàæ õºãæëèéí çàìä îðîõûã ñàéòàð áîäîí
áîëîâñðóóëàëòàé áèëýý. Óðàãøàà õàðàõûí òóëä õîéøîî õàð ãýâýë
áóðóóã¿é áèç. Òèéíõ¿¿ ìîíãîëûíõîî ºíãºðñºí ò¿¿õèéí õóóäñûã áàãö áàãöààð
íü ýðã¿¿ëýí õàìãèéí ñóðãàìæòàé áóþó ãàøóóäàëòàéãèé íü àæèí ¿çâýýñ
æàíæèí ñàéä áèäýíä ýðõáèø îëíûã õýëæ ºãíºì áèëýý. Ýçýí ×èíãèñèéí èõ
ã¿ðýí çàäðàí áóòàðñíûã íýãýíò øèíæèëñýí ýðäýìòýí ìýðãýäèéí ñóðãààëûí
161

ó÷ðûã á¿ðýí óõàõã¿é ìºõºñ øàâèéí áîäëîîð ¿çñýí ÷ Òîãîîíòºìºð õààí
Áýýæèíãýýñ àðãà áóþó ýõ íóòãàà áàðààäàí ãàðñíàà ãàøóóäàëò ÿâäàë
áîëãîí ºã¿¿ëæ ñóóðèí èðãýäèéí ¿õìýë øîðîîò ãàçðààñ ñàëàí, õàéðãà
÷óëóóòàé ÷ ñàëõè íü ýð¿¿ë, õàéðóó õ¿éòýí ÷ óñ íü öýíãýã Ìîíãîëäîî Èõ
Áîãä ×èíãèñ ºâãèéíõºº ãîëîìòûã ñàõèí ñóóõûí èòãýëòýé, Ìîíãîëûí èõ ã¿ðíèé
íýð ñ¿ð ÷ òýãòëýý äîðîéòîîã¿é öàãèéí õààí ñóóäëàà àëäàõ áîëñíîî ¸ðëîñîí
áàéæýý. Îðäîñûí ìàíõàí òîëãîä äóíäààñ ãóðâàí çóóíû òýðòýý Ýçýí ×èíãèñèéí
øàðèëûã à÷ñàí õàñàã òýðýã õàíãèðñàí õºäºëñºí öàãààñ õîéø Ìîíãîëûí
óóõàéí äóó åðòºíöèéí õàãàñûí ÷èõíýý äóóðññàí õýâýýðýý ìýò ìàðòàãäààã¿é
àãñàí ÷ áàéí áàéñààð öàãëàøã¿é öàãèéí ýðõýýð íàìæèí íàìæñààð
Ãýðñýíçèéí ¿å õ¿ð÷ èðýõýä Ìîíãîëûí õî¸ð òàëä Õÿòàä, Îðîñ õî¸ð èõ ã¿ðýí
ãàð÷ èðýýä äýëãýæ òàòñàí øèð øèã áàéñàí Ìîíãîëûí ýçýíò óëñûí íóòàãò
õàòñàí àäñàãà ìýò àãøèí àãøñààð ýöýñò õàäíû çàâñàð õàâ÷èãäñàí
õàëèóíû çóëçàãà ìýò áîëñîí áèëýý. ¯¿íä Ìîíãîë÷óóä ººðñ人 áóðóóòàí áîëîõîîñ
áèø ººð õýí áóðóóòàí áîëîõ âý? õýìýýâýýñ ìàíàé óðüäûí ìóíõàã ò¿øìýä ÷,
îäîîãèéí æàíæèí ñàéäóóä ÷ ëàâ ¿ã¿é ãýõã¿é àòëàà äîòðîî äóðã¿éëõýí
òýãæ õýëñýí õ¿íèéã õÿëàéí ¿çýõ áóéçàà. Õýðâýý òýä Èíæèíàøèéí."Õºõ
ñóäðûí òîâ÷ òîëüòûã" øèìòýí óíøñàí àâààñ Ìîíãîë íü Ìîíãîëîî àþóìøèãã¿é
ø¿¿ìæëýí õýëýõ íü íîìä íýâòýð÷, åðòºíöèéã òàíüñàí ìýðãýäèéí ¸ñ áîëîõûã
îéëãîîä ººðñ人 Èíæèíàøèéí ÷èã÷èé õóðóóíä ÷ õ¿ðýõã¿é ìýðãýä ãýäãýý
óõààðàõûí ÷àöóó åð ò¿ìýí îëíûõîî òºëºº ºð ºâäºã÷ õóâüñãàëûí ñýõýýòýí
º÷¿¿õýí Ñîíðîâ ìèíèé ìýòèéí ìºõºñ ìóëãóó íàð ÿëãàëã¿é öºìººðºº ãàãöõ¿¿
¿íýíèé㠺㿿ëýõèéã õè÷ýýâýýñ íýðýëõ¿¿ çàí ãàðãàæ, õîöðîãäìîë áóóðàéãàà
íóóí, ººðèé㺺 äýìèé ìàãòàõààñ èë¿¿ à÷òàé ãýäãèéã ýðõáèø ñàíààñàé
áèëýý. Òèéìýýñ ò¿¿õèéíõýý ¿íýíèéã àþóìøèãã¿éãýýð ãàðãàí îëíû í¿äíèé ºìíº
äýëãýæ òàâèõ íü çºâººñ çºâ ãýæ ñàíàíà. Òèéí ìàíàé Ìîíãîë Ìàíæ ×èí óëñûí
õºëä ãèøãýãäýæ õî¸ð çóóíû í¿¿ðèéã ¿çñýíèé ãóòàìøèã þóí õýìýýâýýñ
Ãýðñýíçýýñ õîéøõè Ìîíãîëûí áàãà õààä ¸ñòîé ë õààäûí ¿å ºíãºð÷ áàãà
õààäûí ¿å ýõýëñýí íýðýíäýý òààð÷ àëòàí óðàã íýãòýíãýý àòàà æàðãàë
õî¸ðòîî æèâ¿¿ëæ îðõèîä õýð¿¿ë÷ íîõîä ìýò òóí º÷¿¿õýí ÿñ õàÿñíûã ø¿¿ðýí
àâ÷ àð ¿ð õèéöãýýí õîðìîé õîòíîîñîî çóëãààëöàí ìºíººõ ºìíº òàëûí Ìàíæ,
Õÿòàä, Òºâä, õîéä òàëûí Îðîñ, Ñàðòóóë çýðýãò õîæìûí áýëýí èäýø áîëîí
õàðàãäàæ ò¿¿íèéãýý óõààðàí ìýäýõ ÷àäâàðã¿é áîëñîí íü þóòàé
162

ãàøóóäàëòàé. Òèéì áîëîõûã ìýäñýí õºðø ã¿ðí¿¿ä ìîíãîëûí äîòîîäûí àðñàëäààí
ìàðãàëäààíûã õàðàí áàéæ öàãèéí ýãçýãèéã òààðóóëàí ìºíººõ ÿñàà õàÿí ºã÷
áàéñààð õàòñàí àäñàãà ìýò íóòàãòàà àìàð ò¿âøèí ñóóæ ÷àäàõàà áîëüñîí
Ìîíãîë÷óóäûã ýëýã áàðèí äîð ¿çýõýä õ¿ð÷ýý. Äîð ¿çýãäýõýä õ¿ðñíýý
ìýäýõã¿é õîîñîí ñ¿ð áàäðóóëàã÷ èõýñ äýýäýñ ñ¿¿ëäýý áàé÷èõààä òóñ
òóñûí àëáàò àðäûã ìºëæèí ñóóõààñ öààøã¿é áîëæ èõ áîãä ×èíãèñèéíõýý
áàéãóóëñàí òóëãóóð òºðèéí ãîëîìòûã ñàìðàõàä õ¿ð÷ýý. Àé þóòàé
õººðõèéëºëòýé, þóòàé õàðóóñàëòàé! Ìàíäóõàé öýöýí õàòàí, Áàòìºíõ äàÿí
õààíû ¿åýñ íýãýí õî¸ð æàðíû òºäèéä Ìîíãîëûí óëñ ãýð òºâõíºí áàéòàë ìºíººõ
èõýñ äýýäýñ ýìñ, îõèä, àëò ìºí㺺 áóëààëäàëã¿é äýìèé óäààí ñóóëàà
ãýñýí øèã áèå áèåíèé óðäààñ áîñîí í¿ä í¿ä óðóóãàà ÷è÷èëöýõèéã ÿñ
õàÿã÷èä ñîõîð áèø òóëäàà õàðàëã¿é ÿàõñàí áèëýý. Õàëõûí äºðâºí õààä,
äºðâºí îéðäûí õààä íî¸ä òýðã¿¿òýí òèéíõ¿¿ ìóíõàã çàíãàà òàòàæ ÿäàí áàéõ
öàãò öàñòûí îðíîîñ áóðõíû øàøèí äýëãýð÷ Õàëõ òýðã¿¿í áîãä Çàíàáàçàðàà
çàëààä àëàëäàõ äàéñàãíàõààñ ýõëýýä øóíàí õîìãîëçîõ àðâàí õàð í¿ãëèéã
òýâ÷èí àðâàí öàãààí áóÿíû çàìààð îðîõ ýíýðýë íèã¿¿ëñëýë, ÿëãóóñàí
ýíõæèíãèéí öàã èðâýý ãýòýë îéðäûí Ãàëäàíáîøèãò ëàì äýýëýý òàéëàí õóÿã
ºìñºæ î÷èðîî îðõèí èëä äàëàéæ Õàëõûíõàà õààä áîãäñûí ººäººñ äàéòàí
öóñàí çàì òàòóóëæ èðýõýä ×èíãèñèéí àëòàí óðãèéíõàí ãýãääýã Ò¿øýýò
õàíûõàí Áîãä Çàíàáàçàðòàéãàà óíäóé ñóíäóé ä¿ðâýí ìàíæèéí õàðúÿàíä
õýäèéí îðñîí ºâºðëºã÷èéí çàõûí õîøóóäàä òîëãîé õîðãîäñîí ãýíýì. Òèéíõ¿¿
Õàëõ Îéðä õî¸ð ýâäðýëöýí äàéòñàíààð ìºíººõ èõ ã¿ðíèé õîé÷èéã
çàëãàìæëàã÷èä ãîëîìòîî ñàìðàõàä õ¿ðñýí õýðýã áºë㺺. Åð人 ñàÿõàí áóþó
öàõðûí Ëèãäýí õààí, Õàëõûí Öîãò õóíòàéæèéí ¿åä Õÿíãàíû íóðóóíû õîðìîé
Ìàíæóóð äàãóóðûí íóòàãò ãàí ãýõ íîõîéã¿é, ãàçàð ãèøãýõ ìàëã¿é øàõàì
ÿâñàí àí÷èí ãºðºº÷èí ìàíæ íàð Íóðõà÷èéí ¿åä ãýíýò óóëãàëàí äàéð÷
õÿòàäûí õîéä íóòãèéã ýçëýí àâàõàä ìîíãîëûí ñ¿ð õ¿÷íýýñ ñ¿íñ çàéëòàë àéõ
àéäàñ ÿñ ìàõàíä íü øèíãýñýí õÿòàäóóä ìîíãîë ãýäýã óëñ áàéäàã ýñýõèéã
áàðàã ìàðòñàíàà ãýíýò ñàíàí Ìîíãîë Ìàíæ õî¸ðûã ÿëãàí ÿäàæ òèéíõ¿¿ àí÷èí
ãºðºº÷èí ìàíæ íàðûí ýðõøýýëä îð÷èõñîí íü ¿íýí ÷àíàðòàà ìóóñàéí ìàíæ íàð
Ìîíãîëûí íýð ñ¿ðýýð Õÿòàäûã ñ¿ðä¿¿ë÷èõñýí õýðýã áàéæýý. Òýãñýí õîéíî
äààí èõ óäàëã¿é ºíººõ Õàëõ, Îéðä àëàëäàí òýìöýëäñýýð ìàíæ õÿòàä õî¸ðûã
áàñ ÿëãàõàà áàéãààä øàøíûã òýòãýã÷ èõ Õóàíäèéí èâãýýëä îðëîî ãýñýí
163

÷èíü õî¸ð çóóí æèëèéí òóðø ºìíºõ èõ ã¿ðýí Ìàíæ Õÿòàäûí ýðõøýýëä
òàð÷ëàí õîéä õºðø Îðîñûí óëàì õ¿÷èðõýã ò¿ðýìãèé áîëîõûã õàðàí ñóóõààñ
ººð àðãàã¿éä õ¿ð÷ýý. ×èíãýýä ìîíãîë, ìîíãîë íýðíýýñ öààøã¿é ìºíººõ èõýñ
äýýäýñ íü àëáàò àðäàà øóëàí ìàíæèéí õààíä àëáà ºðãºäºã, Õóàíäèéí îðäîíä
î÷èæ òîëãîé áºõèéí ìºð㺺ä õýðãýì çýðýã îëëîî ãýæ ìàëãàé äýýðýý ÷óëóóí
æèíñ, òîãîñûí ºä õàäñàíàà èõýä áîäîí ìààäàã ìààäàã àëõàöãààæ, ¿ð
õ¿¿õäýý õ¿ðòýë áàðüöààíä ºãäºã, Ìàíæèéí õààíû òàòâàð ýìñèéã ã¿íæèéí
íýðýýð àâ÷ èðýí äýð íèéëäýã àð÷ààã¿é àìüòàñ áîëîí õóâèðñíûã ÿàõ âý!
Øàøíûã ºðãºí òýòãýã÷ íýðò Ìàíæèéí õààä Òºâäèéí äàëàé ëàì Áàí÷èí
áîãäñûã òýíãýðò òóëòàë ºðãºìæëºõ人 áóðõàíä ¿íýíõ¿¿ ø¿òäýãòýý,
òºâä¿¿äýä ñàéíäàà áèø ìîíãîë÷óóäûã
óðüäûí ñ¿íñ ñ¿ãíèéõýý äóóäëàãûã ãýíýò ñîíñîæ çîðèã ñàíàà íü ñýðã¿¿çýé
ãýñýíäýý øàøíû íîìëîëûí äîð íîìõîí õ¿ëöýíã¿é áàéëãàõûã ë áàéäãààðàà
õè÷ýýõäýý ººðñ人 ÷ òýð áóðõàä áîãäîñòîî ìºðãºí çàëáèð÷ òýðã¿¿í áîãä, II
áîãäîîñ áóñàä çóðãààí áîãä ëàìûã òºâ人ñ çàëæ ñàÿ áîëòîë õººðõèé
ìîíãîë÷óóä áèäíèéã òºâä¿¿äýä ìºðã¿¿ëæ áàéñàí íü þóòàé ãóòàìøèã. Èéì ë
áàéäëûí äóíä õàëóóí äóëààí îðíû îðä õàðøèíäàà ñóóã÷ õîðãîé òîðãîí äýýëò
ìàíæ õÿòàäûí èõýñ äýýäýñò õºäñºí äýýëò ìîíãîë÷óóä áèä õ¿éòýí ñýð¿¿í
îðíûõîî ýä áàÿëãèéã ººðñ人 òîíîí ºã÷, õýä ãóðâàí õ¿ðýý õîòîä ñóóã÷ àíáàí
ñàéäóóäàä íü òîëãîé áºõèéí õî¸ð çóóíûã òóóëñàí áèø ¿¿? ×èíãýõýýð
Èíæèíàøèéí õýëñíýýð óãñàà èøýý ìàðòàõ ìààíü ÷ àðãàã¿é, ñ¿ð ñ¿ëäýý
óíàãàõ ìààíü ÷ àðãàã¿é áèç ýý. Îäîîãèéí ìàíàé æàíæèí ñàéäóóä ¿¿íèéã
ìýääýã ñàíàäàã áîëîâ óó? Ñàíàäàã íü öººí, ñàíàõã¿é íü îëîí ãýâýë
õèëñäýõã¿é áèçýý. Ìîíãîëûíõîî ò¿¿õèéã ñàéòàð ìýäýæ íýâòýðñýí Àìàð ñàéä,
Æàìúÿí ã¿í áàãø íàð ë ãýõýýñ ìèíèé ìýòèéí øàâðàé áàíäè íàð çàõ çóõààñ
íü ìýäýâ÷ òýð á¿õíèé ó÷èð õîëáîãäëûã ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ ñºõººã¿é àæýý.
Îäîî ìàíàé Ìîíãîë ÿìàðõàí õººðõèéëºëòýéã õýëýâ÷ áàðøã¿é. Ò¿¿õèéí åðººë
òàâèëàí ãýæ áàéäàã áîë òýð ë åðººë òàâèëàíãààðàà, óëñ ã¿ðíèé ¿éëèéí
¿ð ãýæ áàéäàã áîë òýð ë ¿éëèéí ¿ðýýðýý ìàíàé ìîíãîë ýíý äýëõèéí º÷
òº÷íººí îðîí ã¿ðíèé äóíäààñ õàìãèéí õ¿íä õýö¿¿ íü õî¸ð èõ ã¿ðíèé äóíä
õàâ÷óóëàãäñàíààðàà ÷, Àçè òèâèéí ÷óëóóí äàãç áîëñíîîðîî ÷ èæèëã¿é
áèëýý. Õàä ÷óëóóí äýýð óíàæ òîðñîí ìîíãîë÷óóä áèä á¿ä¿¿ëýã ÿäóóãàà
äóóäóóëñàí ÷ Õÿòàäûí ñóóðèí àðäòàé ¿ëãýðëýâýýñ ºâñ èääýã èëæèãíèé
164

äýðãýä ìàõ èääýã áàðñ áºãººòºë ýíãèéí àðäûí íîìõîí äîðîé íü õýòðýýä áàðñ
áèø ìîëòîã÷èí òóóëàéí ä¿ðòýé áîëæ õàðèí èõýñ äýýäýñ, íî¸ä ñàéä íàðûí
èõýìñýã ìóíõàã íü òîãëîîìûí öààñàí áàð ìýò áîëñîí áàéæýý. Áóðõíû øàøíû
ñóðòàëä íîìõîðñîí áîëîîä õîøóó íóòãààñàà õàëèí ãàðàõ íü õîâîð, äýëõèé
åðòºíöººñ òóñãààðëàãäìàë ýíãèéí àðä ºðãºë ìºðãºë õèéõýýð Èõ õ¿ðýý,
Ýðäýíý çóó õ¿ð÷ ÷àäâàë äýýäèéí çàÿà, õààÿà íýã ìºðãºë÷èí æèí÷èí
Óòàéã¿ìáýí, Áýýæèí, Áàðóóíçóó çýðýãò õ¿ðâýýñ ¿ëãýð äîìîã áîëãîí ÿðüäàã.
Óðüäûí öàãò äºðâºí äàëàé õ¿ð÷ áàéñàí ìîðüòîí ìîíãîë ÿìàðõàí áîãèíî õºëòýé
àìüòàñ áîëñîí ãýõ âý. Òèéì áîëîõîîð ë õî¸ð òàëûí èõ ã¿ðíèéõýí ìîíãîëîîð
æèéðýã õèé÷èõýýä ìîä÷èí òàðèà÷èí èðãýä íü áèäíèé ìîíãîë÷óóä øèã ÷óëóóí
äýýð áèø øèìòýé íîéòîí õºðñºí äýýð óíàæ òºðäîã òóë õàòóó ãàçàð àìüäðàõ
÷àäâàðã¿éã ìýäýýä ìîíãîëûí ìàëûí ìàõ, ãàçðûí áàÿëãèéã ººðñ人ð íü 纺ëãºí
àâ÷ õàðèóä íü öàé òàìõè, äààëèìáà äààâóóõàí ºãººä ñóóõ áîäîëòîé àæ.
Òèéíõ¿¿ ìàíæ ÷èí óëñûí èõýñ äýýäýñ òºâäèéí áàí÷èí, äàëàé ëàì íàð, îðîñûí
õààä íî¸ä áîëîîä õÿòàä îðîñûí õóäàëäàà÷èí íàéìàà÷èí ýòãýýä åðòºíöèéí
÷óëóóí äàãç äýýðõ ìàíàé ìîíãîëûã àÿòàé 纺ëºâ÷ æèéðýã ãýæ ¿çýýä
õàâàðòàà óëààí õóé ñàëõèàðàà, ºâºë人 õîëä¿¿ õºð öàñààðàà øóóð÷
áàéõàä "õàé ìàíàé ãàçàð 纺ëºí äóëààí âàà"ãýæ ìºð õàâ÷èí ñóóíà. Òèéí
àòàë óðàãøàà ò¿ìýí ãàçðûí èõ öàãààí õýðýì, õîéøîî Áàéãàë äàëàé õ¿ðòýë
ìîíãîëûí íóòàã áàéñíûã õýäýí æèâàà àðä, ìàëòàé íü òàñäàæ àâààä, õýðâýý
íèéò ìîíãîë òóóðãàòàí óëñ ã¿ðíýý ýâäýæ õàìõëàëã¿é á¿òýí á¿ëýýí áàéñàí
áîë õýíýýñ íü ÷ äóòàõã¿é èõ ã¿ðýí áàéõ áàéñíûã ñàíàõ á¿ðäýý ÿñ
õàâòàéí Áîãä õààíò óëñûí ¿åýñ õîðèîä îíû ýõýí õ¿ðòýë íàðìàé ìîíãîëûí ¿çýë
ãýã÷ áîñîí èðýõýä èõýä ñàíäðàí, òèéì ¿çýëòíèé àìûã òàãëàæ àâààä îäîî
òàñ øóâóóí ìýò òîëãîé ýðãýëä¿¿ëýí õàðæ áàéíàì. Òýð íàðìàé ìîíãîëûí
¿çýëòýí æàíæèí ñàéäóóä ìààíü Áîãä õààíò ìîíãîë óëñûã áóëøëàõ ãóðâàí
óëñûí ãýðýý ãýã÷èä îðîëöîõîîñ ººð àðãàã¿é áîëñîí íü õººðõèéåý. Àðâàí
íýãýí îíä õî¸ð çóóíû ýçýðõèéëýë äîðîîñ ÿìàð ÷ ãýñýí òóóðãà òóñãààð ãàð÷
õîðèí íýãýí îíä àðäûí õóâüñãàëààð ãàìèí, Áàðîíû äýýðýì÷èíã õººí òîíèëãîîä
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Á¿ðýí ýðõò Óëñàà ìàíäóóëñàí ìààíü õººðõèé áèäíèé
ìîíãîë÷óóäàä îëäñîí ÿìàð öàãëàøã¿é àç çàâøààí áèëýý. Ãîëîìòîî á¿ðýí
ñàìðóóë÷èõààã¿é, áàñ ÷ óðüäûí èõ ã¿ðíèé ñ¿ð õ¿÷èí îð ìºðã¿é õèéñýí
àðèëààãóé, ýðõ ÷ºëººã õóñýìæëýõ íü òóéëäàà õ¿ðñýí ìîíãîë÷óóä åðòºíöèéí
165

áàéäàë õóâèð÷, öàãèéí í¿¿ð öààø õàðñíûã îëæ õàðàõ í¿äòýé, òýìöëèéí
ìîðèíä äºðººëºõ òýíõýýòýéãýý ¿ç¿¿ëñýí íü þóòàé ãàéõàìøèã. Òèéíõ¿¿ ìîíãîëûí
øèíý æàðàí ýõýëñíèéã áèä á¿ãäýýðýý óõâàðëàí áóé àâààñ öààøèä óëñ
ãýðýý õýðõýí òîõèæóóëàõûã ýðõáèø ñàíóóøòàé. Àðäûíõàà òºëºº ºð
ºâäºõã¿é áîë ýðõòýí ìýäýëòýí ãýæ ÿâñíû îãòûí õýðýãã¿é áºãººä óãñàà
èøýý ¿ë ìýäýã÷èéã àäãóóñàíòàé ç¿éðëýñýí Èíæèíàøèéí óãèéã ñàíàâàë,
áèäíèé ¿åèéíõýí õýðâýý óðüäàõàà ìýäýõã¿é áîë õîéòîõîî ìýäýõã¿é ãýäãýý
¿ë óõâàðëàí äýìèé õóâüñãàòë ÷ ¿ãñ öàöëàí ãàíö òèéø õàðæ áóé íü áàñ
ãàøóóäàëòàé. Ãàíö õîéøîî ÷ áèø áàñ ãàíö óðàãøàà ÷ áèø äýëõèé
åðòºíöèéã àðàé óóæóó õàðæ õî¸ð èõ ã¿ðíèé äóíä õàâ÷èãäñàí õàëèóíû
çóëçàãà ìýò ìîíãîëîî ººäëºí äýãæèõ çàìä øóëóóòãàí îðóóëàõûí òóëä ìàíàé
æàíæèí ñàéä íàð óëñ òºðèéí íàðèéí óõààí çàðàõ öàã áîëñîí áóñ óó?
×èíãèñèéí èõ ã¿ðýí áóóðàí ìºõñºí çóðãààí çóóí, Ìàíæ õÿòàäûí ýðõøýýëä
îðñîí õî¸ð çóóí, òóóðãà òóñãààð áîëñîí õóâüñãàëò ¸ñíû ýíýõýí áàãà
õóãàöààíä äýëõèé åðòºíö òýð ÷èãýýðýý ¿íýõýýð òºðºë àðèëæñàí ìýò
áîëñíûã ýðãýö¿¿ëýí áîäâîîñ îäîî áèäíèé õººðõèé ìîíãîë÷óóäûí ¸ñòîé ë çàÿà
çàâàãò ãýñýíòýé àäèë áîëîõ áóñ óó? Èéì öàãò áèä íýãýýõýí ÷
öàëãàðäàæ àëäàæ áîëîìã¿é áèëýý. Öàëãàðäàæ àëäñàíàà èë øóëóóí
õýëýëã¿é óëààí õóâüñãàë÷èä õýìýýõ æàíæèí ñàéä áèä íàð óðüäûí
ìóíõãèéã äàâòâàë ¸ñòîé ë àðâàí õàð í¿ãëèéí çàìààð îðîõîîñ ººðöã¿é. Áîäîî,
Äàíçàí íàð ìýòñ òýð ë ìóíõãèéí çàìààð îðæ æóðìûí íºõºä人 õºíººëãºñºí íü
áàñ ë ìàíàé ìîíãîë÷óóäûí óðüäûí ýâäðýë õÿìðàëûí óëáàà ìºð àðèëààã¿éí ë
ãýð÷ õýìýýëòýé. Öààøèä ýíý ìýòýýð áàéâàë ºíººõ ë òàñ øóâóó ìýò
òàðõèà ýðãýëä¿¿ëýí õàðàã÷ íàðûí í¿äýíä ºðòºõîºñ öààøã¿é áîëíî.
Õóâüñãàë÷èä áèä ÿñ õàÿõàä ø¿¿ðýí àâàã÷ íîõîä ìýò áîëâîë þóòàé
ãóòàìøèã. Ìàíàé äýýäñèéí àðàíøèí áóþó ºâºð õîîðîíäûí àòàà æºòººíººñ áîëæ
óëñàà áóòàëñàí áàãà õààäûí ¿åèéí îëèãã¿é çàí ºíººãèéí áèäýíä
óëàìæëàãäààã¿é ãýõ ãàçàðã¿é.
Åðòºíöèéí õ¿í àðäààñ õîë õîöîðñîí ãýãäýõ áèäíèé ìîíãîë÷óóä ãàãöõ¿¿ øèíý
öàãèéí áîëîâñðîëä îðæ, äýìèé íýðýëõ¿¿ çàíãàà îðõèí ìóó ìóóõàéãàà áàãà
çýðãèéí ñàéí ñàéõíààð õó÷èæ íóóëã¿é èë ãàðãàí ø¿¿ìæëýýä òèéí
ø¿¿ìæèëñíýýðýý ºí óäààí àðõàãøñàí õóó÷ ºâ÷íººñºº ñàëàõ íü ëàâ. Òýðõ¿¿
õóó÷ ºâ÷èí þó âý õýìýýâýýñ äàðóé ýíãèéí àðä, ýâýðòýí ñ¿¿ëòýí ÷
166

ÿëãàëã¿é íîìõîí áîîëûí çàíä îðñîí ÿâäàë õýìýýëòýé. Ýíãèéí àðä íü øàøíû
ìóíõðàë, íî¸äûí äàðëàëä àâòàí ¿ðãýëæ àëáàò áîîëûí õóâèéã ýäëýõ ¿éëèéí
¿ðòýé õýìýýí äàëàéñàí ãàçàð äàëä îðæ, äàëàëñàí ãàçàð èë ãàðàõ íü
õººðõèéëºëòýé, íî¸ä äýýäýñ íü õýäèéãýýð ìºíººõ äîðä àðä áîëîîä ººð õîîðîíäîî
ÿìààí îìîã ãàðãàõ áîëîâ÷ ìàíæ õÿòàäûí ºìíº áîëîõîîð òýðã¿¿í ãóäàéõ íü ìºí
áîîëîîñ ÿëãàëã¿é. Óðüä ãýðèéí õÿòàä áîîëòîé áàéñàí óëñ õîæèì õÿòàäûí
áîîë áîëñîí ãýâýë þóíàà õýòðýõ àæ. Òèéìýýñ îäîî õàìãèéí ò¿ð¿¿íä òýðõ¿¿
áîîëûí àðàíøèíãàà òàÿãäàí õàÿõ ¸ñòîé áèëýý. Ýä¿ãýý ìîíãîë÷óóä áèä
ïðîëåòàðè àíãèéí õóâüñãàë ÿëñàí õîéä õºðøºº õàðàí ñóóãàà ìààíü ç¿éí
äîòðîõ õýðýã áºãººä ãàíöõàí ç¿¿íèé íóãàëàà ìýòýä îðñíîî ýðãýí ñàíàâààñ
áàñ ÷ ººðèéí îíöãîé áàéäëûã ñàéòàð õÿíàí øèíæèæ ÷àäàëã¿é áóñäûã
ñàðìàã÷èí ìýò äóóðèàõ íü áóðóó áóñ óó? Îäîî áèä ÿàâ÷ óëñ ãýðýý àâ÷
ÿâàõ õ¿íä à÷àà íýãýíò ¿¿ðñýí òóë óëñ òºðèéí ñ¿ðõèé áîäëîãîòîí áîëæ ýñ
÷àäëàà ãýõýä íýãýí ñàíàëòàí, æèíõýíý æóðìûí íºõºä áàéæ ÷àäâààñ óðüäûí
ãàøóóäàëò ÿâäëûã äàõèí äàâòàõã¿é áóþó ëóóãèéí àìíààñ ãàðààä
áààâãàéí õºëä ãèøãýãäýõã¿é áèçýý. Òýãýâ÷ æèøýý íü Áîäîî, Äàíçàí íàðûí
õýðýã ìýòèéí áóäëèàí ñàìóóí ãàð÷ èðýõã¿é ãýõ áîëçîëã¿é. ×îéáàëñàí
æàíæíû õýëñíýýð ñàõàëò áàãø ãàäààä äîòîîäûí äàéñíààñ ñýðýìæëýõèéí
òóëä àéõàâòàð õàòóó ¿çýë áàðèìòëàõ áîëñîí çýðýã öàã òºðèéí áàéäëûã
ñàéòàð öýãíýí º÷¿¿õýí ÷ õàçãàé ãèøãýâýýñ õàð í¿õýíä óíàæ áîëîõ öàã
èðæýý. Ýä¿ãýý áèäíèéã óðàãø óäèðäàí àâ÷ ÿâàõ õ¿í Àìàð ñàéä,
×îéáàëñàí æàíæèí íàð ìºí áîëîõîä ýðãýëçýõã¿é ãýëýý ÷ áèäíèé ñàéí ìýäýõ
Äàíçàíòàé ñàíààíä îðîìã¿é ìóóõàé ÿâäàë ¿¿ñãýñýí áàéõ íü ºíººõ ë ìîíãîëûí
ÿñ ìàõàíä øèíãýñýí ãýìýýð àòàà õîðñîë òèéì óõààíòàé ýðäýìòýé áàñ ÷ åð
áóñûí ãýìýýð õ¿íèéã áóñíèóëàã÷ áóðóó ¿çýëä õºòëºí ÷àäàõ íü
àþóìøèãòàé. Èíãýõýýð ìèíèé ìýòýñ ìàø õÿíàìãàé ýñ ÿâáàë ãàé çîâëîíä ÷
óíàæ ìýäýõ áºãººä ýíý ñàéõàí õ¿íòýé æàðãàë ìèíü çóóðäûí òºäèé áîëâîë
þóíû õýðýã áèëýý... èéí áè÷ýýä õàéðò ñàéõàí õ¿í íü ãàíöààðàà óíòàæ
áóéã ãýíýò ñàíàõ ìýò ¿çãýý îðõèí ãýðëýý óíòðààãààä Öýâýëìààãèéíõàà
õàæóóãààð õýâòýæ õàëóó ä¿¿ãñýí áèåèéã íü òýâðýýä àìàðõíàà óíòàâ.
* * *

167

Îíîí, Áàëæèéí õºíäèéä ºâëèéí ñàð ãàðàíãóóò èõ öàñ óíàëàà. Ñàëõèã¿é
òîãòóóíä íîéòîí öàñ ÿàðàëã¿éõýí ìàëãàéëàí îðæ á¿òýí ºäºð øºíèéã õàãàñëàí
ñàÿ íàìäààä òýíãýð öýëìýõýä òýð õàâèéí óóë õºíäèé ñýâñèéñýí öàãààí
öàñàíä íýâñèéòýë äàðàãäààä ºâºë溺 çóñëàíãèéí õîîðîíä ÷, àëñàä çîð÷èõ
ãîë èõ õàðãóéä ÷, ¿õýð ìàëûí æèì öóâöàíä ÷ áèò¿¿ öàãààí õó÷ëàãàòàé,
ãàíö Òýíãýëèã ãîðõèí õàð çóðâàñ òàòàí áàéòàë ¿õýð ìàë èéø òèéø
öóâàí, òýðýãòýí ÷àðãàòàí íààø öààø õºëõºí çàì ãàðãàæ Äàäàëûí õîéä
òàëûí óóë õºâ÷èéí øèëì¿¿ñýý ãºâæ äóóñààã¿é íýâñãýð èõ îéä ìîäîäûí
ãèø¿¿ ìº÷èð íîéòîí öàñàà äààëã¿é òàñ íÿñõèéí õóãàð÷, ãºðººñ
æèã¿¿ðòíèéã ¿ðãýýí õºëã¿¿ëæ áàéëàà. Áàçàð Áóä õî¸ð Øóâóóòûí
ºâºë溺íèéõºº ç¿¿í õÿíãà äýýð ºäºðæèí íààäàâ. Ò¿ð¿¿÷èéí öàñ àíãóó÷èä
áîëîîä áàãà÷óóäûí áàÿð, Áàçàð Áóä õî¸ð ýíý æèë íýã ºâºë溺íä áóóæ
áàðàã ë øèíý àìüäðàë ýõýëñýí ìýò áîëæýý. Áàçàðûí õóâüä áîë åð ºíãºðñºí
õàâðààñ õîéøèõ çóí íàìðûí ñàðóóä óé ãàøóó, áàÿð õººð ýýëæèëñýí,
õîðâîîãèéí ÿâäëûã õàð ÷ òàëààñ íü öàãààí ÷ òàëààñ íü òàíèóëñàí,
áàë÷èðõàí óõààíä íü ýëäâèéã áîäîãäóóëñàí, ¿íýõýýð ë åð áóñûí ñàðóóä
áàéëàà. Ýíýõýí õýäýí ñàðä ýýæèéãýý ¿õ¿¿ëæ, ààâûãàà àëäàõ øàõàí,
ýã÷òýéãýý Óëààíáààòàð îðæ, Áóääàà çºí人 áýëýãòýé èðæ, øèíý
ºâºë溺í人 í¿¿ñýí çýðãýý ñàíàõàä åð õ¿í ãýã÷ ç¿ãýýð Áàëæèéí ãîëîîñ
çàãàñ áàðüæ, òóðëèàõ øààãèñàí ãóðâàí óëèàñàí äîð ñóóãààä ààâûíõàà
èðýõ çàìûã õàðóóëäàõ, õàøèí õ¿ðíýý óíààä öººí õýäýí ¿õýð ìàëàà
õàðèóëàõààñ ººð ýëäýâ þì ¿çýæ òèéíõó¿ àìüäðàëûí àëàã ýðýýíèéã ¿çýõ
çàìä îðñîí áîë óõðàëò áóöàëò ÷ ãýæ áàéäàãã¿é áîëîëòîé. Ýýæ íü
òºð¿¿ëýýä ºíãºð÷ ºí÷èí õîöðîîñîí íÿëõ ä¿¿ íü îäîî ìºëõºæ ÿâàà áààöãàð
õººðõºí àìüòàí ºâºº ýìýýãèéí õ¿¿õýä áîëæ äóóñààä öàõèóð öàãààí
ø¿äõýíýýðýý ýâýð óãæíûõàà àðüñàí õºõºëòèéã òàñ õàç÷èõäàã ãºëºãõºí
áîëæýý. Áàëæèéí òîõîéãîîñ ºâºë溺㺺 çîîæ Äàìäèí áààâàéíõàà ýíý äàíàãàð
ºâºë溺íèé Ẻðºíä òºâõíººä ààâ, ýìýý ãóðâóóëàà áîð ãýðòýý áîãä, õàð
ãýðòýý õààí ãýã÷ýýð õî¸ð èäýõã¿é ÷ õîîñîí õîíîõã¿é áîëîîä ë áàéíà.
Àìóðîâ Öýðýí ãýã÷ èíýýä àëäñàí, ÷àíãà öîëãèîè äóóòàé áóä¿¿í õàð õ¿íòýé
Ëàìûí õ¿ðýý õ¿ðòýë õÿòàä æîëîî÷òîé à÷ààíû ìàøèíààð èðæ òýíäýýñ íóòãèéí
íýã ºâãºíèé òýðãýíä äàéãäàí ãýðòýý èðýõýä ìóó ààâ íü õ¿¿ãýý ñàíàñàí
ãýæ æèãòýéõýí "Ìèíèé õ¿¿ èéì ãî¸ áîë÷èõ ãýæ" õýìýýí ýõíýðýý àëäñàíààñ
168

õîéø èõ ë ñóëõàí áîëñîí íóëèìñàà àð÷èí, ìàíü Áàçàð ÷ ààâûíõàà öýýæèíä
òîëãîéãîî íààãààä ààâûãàà ñàíàõäàà ýýæ ìèíü áàéäàã ÷ áîëîîñîé ãýñýí
ãàøóóäàë ç¿ðõýíä íü íóóãäàí áàéñíûã ãýíýò ìýäðýýä ó÷èðã¿é ýõýð òàòàí
óéëñàíñàí. Èíãýýä ÿìàð ÷ ãýñýí ýðèéí õóãàðõàé õîéíî ºâºë溺㺺 ÿíçëàí
áóé ààâäàà òóñàëæ Áàëæèéí òîõîé, Øóâóóò õî¸ðûí õîîðîíä õóó÷èí
ºâºë溺íèéõºº ¿ëäýãäýë ãóàëèí øóðãààãõàíûã ãàíö ìîðèí òýðãýýð 纺æýý.
Òèéíõ¿¿ òºðñºí áóóö, óõààí îðñîí öàãààñ èæèë äàñàë áîëñîí ãóðâàí
"àëòàí" óëèàñàíäàà äàõèí õýçýý ÷ ýðãýæ èðýõã¿é þì øèã ãàøóóäñàíûã
õýëýõ ¿¿. Áàëæèéí ãîëîîð íàìàðòàà óðóóäàæ, õàâàðòàà ºãñäºã ºíººõ îëîí
òóë çýâýãí¿¿ä ÷ äàõèí ¿çýãäýõã¿é.
- Èæèéíõýý íàñ áàðñàí áóóöàä õîðãîäîîä ÿàõ âý ãýæ ààâûíõàà õýëýõýä
- Èæèé áóóöäàà íàñ áàðààã¿é àéìãèéí ýìíýëýãò íàñ áàðñàí áèø ¿¿?
ãýõýä ààâ íü,
- Ýíý áóóöäàà ë ä¿¿ãèé ÷èíü òºð¿¿ëýýä áèå íü ìóóä÷èõñàí ãýñýí. Òèéí
ëóñûí õîðëîëòîé áîëñîí ãàçàð áèç ãýñýí. Òèéíõ¿¿ ëóñûí õîðëîëòîé áóóöàà
îðõèæ øèíý ãàçàð òºâõíººä ãàíö ãýðýýðýý áàéñíûã áîäâîë õºëòýé
õºãæèëòýé áîëñîí ÷ ìºíººõ ãóðâàí óëèàñ íü õààÿà ç¿¿äýíä íü îðæýý.
Ýýæèéíõ íü íàñ áàðñàí õàâðûí ä¿ðýýðýý ñàÿ íàõèàëààä õºãëèéí
ñýðèéëäýõ ãèø¿¿ ìº÷èð äýýð íü õàð áààðöàã òóðëèàõ ñóóãààä îðèëîëäîí
øààãüæ áóéãààð ç¿¿äëýíý.
Áàçàð Áóä õî¸ð ºã뺺 òýíãýð öýëìýíã¿¿ò ¿õðèéí áààñ 纺äºã ÿâãàí ÷àðãàà
àâ÷ ºâºë溺íèéõºº ç¿¿í õÿíãà äýýð ãàð÷ áàõàà õàíàòàë ãóëãàí òîãëîñîîð
¿ä õ¿ðãýýä ýýæ ýìýý íàðààðàà äóóäóóëàí áàéæ óíä óóãààä äàõèí ãàð÷
òîãëîí áóé íü ýíý. Òýð õî¸ð ÷àðãàíäàà ñóíäëàí óóëûí ýãö óðóó õàð
ýð÷ýýðýý ãóëñàí çàðèìäàà îíõîëäîæ öàñòàé õóòãàëäàí ºíõðºõ人 äýýð äîîðîî
îðîëöîí õàð ìîä öóóðèàòòàë èíýýä õººð áîëöãîîíî. Òèéí óóë ººä ÷àðãàà
÷èð÷ ÿäðàõäàà õÿíãà õÿðûí õàäàí öîõèîí äýýð ñóóæ òýðòýý ºìíºõ Òýíãýëèã
ãîðõèíû õºíäèé, Äàäàë óóëûí áýëèéí õàðãóéãààð öààø íààø çîð÷èã÷äûã
àæèí ñîíèðõâîë ºã뺺 áèò¿¿ áàéñàí öàãààí öàñàí äóíäóóð õàð çàì æèì¿¿ä
ãàðãàõ íü öàãààí öààñàí äýýð õàð áýõýýð çóðààñ òàòñàí ìýò. Íàð
ýýíã¿¿ò ýíãýð íàì ãàçðûí öàñ àìàðõíàà õàéëìàãòàí òèéíõ¿¿ ãàíö õî¸ð ìîðüòîí
òýðýãòýí ÿâæ ºíãºðñºí ìºðººð äààí èõ óäàòã¿é õàð çóðààñ òàòíà. Õî¸ð
õ¿¿ äóðàí àâàé øèã õóðö í¿äýýðýý Ëóóçàí õàìèíàãàí äºðâºí øàð òàéãàíàà
169

äàãóóëàí áàðóóí óóë óðóó øîãøèõ, Èõ àìò õýìýýõ Ñàìáóó áààâàé ºíäºð
õàð ã¿¿ãýý óíààä øîâãîð ìàëãàéíõàà ÷èõýâ÷èéã ñàëáàãàíóóëàí ç¿¿í àéë
óðóó öîãèóëàõûã àíäàõã¿é òàíèâ. Ëóóçàí õàìèíàãàí ÿàãààä ÷ þì ãºðººíä
õýòýðõèé îðîéòîí ãàð÷ õàðèí Èõ àìò áààâàé íýãýíò àì õàëàìöààä àðõèíû
àíä ìîðäñîí íü èëýðõèé øîäîí ñ¿¿ëò ÿíõèãàð õàð ã¿¿ãýý áàðóóí ç¿¿íã¿é
òàøóóðäàí öîõèõ íü ìîí ÷ èõ ÿàðñíûõ. Ìàíü õî¸ðûí òîãëîæ áóé õÿðûí áýëýýð
õºíäëºí ãàðäàã çàìààð ÷àðãàíä ºâñ à÷ñàí õî¸ð õ¿í ãàð÷ èðëýý. Íýã íü
ÿâãààð ìîðèî õºòºëæ íºãººäºõ íü ÷àðãàòàé ºâñºí äýýðýý ñóóæýý.
- Äóëñàé õºãøèí Õàíäìààòàéãàà ºâñºº ÷èð÷ ÿâíà. Õàíäìàà íü ìîðèî õºò뺺ä
èæèé íü ºâñºí äýýðýý ñóóíõàé. Òèéì áàéãàà áèç? ãýæ Áóä õýëýâ.
-Òèéì ë áàéíà. Õàíäìàà áºãñºº ãàðòàë õîðìîéãîî øóóíõàé.
- Àà ÷è ñàäàí ñàìãàäûí áºãñèéã õàðäàã áîëñîí óó?
- ¯ã¿é äýý. Õîòûí ñàìãàä õîðìîéãîî øóóâàë ¸ñòîé øèâøèã.
- Õà òèéì ¿¿? Òýä ÿìàð öàñàí äóíäóóð ºâñ ÷èðýõ áèø
- Õîòûí çàðèì õ¿¿õí¿¿ä áèåý áàðüñàí áàíçàëòàé ÿâäàã.
- Áàçàð ÷è áàñãàäûí þìûã ìýäýõ ¿¿?
- ¯ã¿é. Áè ìýäýõã¿é. ×è ìýääýã áîëñîí þì óó?
- Ìýäýëã¿é ÿàõ âý? Ààâ Õ¿ðýí øóãóéí Æàìúÿí ãýâøèéí áàñãàí Äîëãîðûã
ìèíèé ýõíýð áîëãîæ àâ÷èðíà ãýñýí.
- Îäîî þó?
- ¯ã¿é äýý. Òîì áîëîõîä ìèíü
-Òýãâýë ÷è õààíààñ áàñãàäûã ìýääýã áîëñîí þì.
- Ìýäýëã¿é ÿàäàã þì. ßäàõ þì áàéõã¿é. Çóí Òýíãýëèãò îðæ áàéõàä íü
ãýòýæ î÷îîä õàð÷èõã¿é þó?
-Òýð ìóóõàé þìûã õàðààä ÿàäàã þì.
- ×è õàðààã¿é áàéæ ìóóõàéãèé íü ÿàæ ìýäñýí þì. Õàðæ ë áàéãààðàé.
Ààâ ÷èíü óäàõã¿é ýíý Õàíäìààã ãýðòýý àâ÷ðàíà äàà. Ààâ Õàíäìààã àâ
ãýæ áàéõûã áè äóóëñàí. Òýãýýä ÷è òýíýã Õàíäìàà ýýæòýé áîëíî.
-Õóäëàà á¿¿ õýë. Áè ýýæòýé áîëîõã¿é.
- Õàðæ ë áàéãààðàé. Íýã ë ºäºð Õàíäìàà ãýðò ÷èíü èð÷èõñýí Áàçàð àà
ìèíèé õºâ¿¿í ãýýä ñóóæ áàéíà.
- Áèòãèé óíãà! Òýãâýë áè Öýâýëìàà õýýòýéõýíäýý õîò ÿâ÷èõ þì ÷èíü.
- Öýâýëìàà ÷èíü ìèíèé òºðñºí ýã÷ áîëîõîîñ ÷èíèéõ áèø
170

- Óíãààä áàéãààðàé! Öýâýëìàà õýýòýéõýí ä¿¿ã íü ºðãºæ àâíà ãýñýí.
Òýãýýä áè ÷àìààñ ÿëãààã¿é áîëîõ þì ÷èíü.
- Çà ÷è áèòãèé äýýã¿¿ð çàí ãàðãààä áàé! Òýíýã Õàíäìàà ýýæòýé
áîëîõîî ë ìýä.
- Áè ýýæòýé áîëîõã¿é! Áè ýýæèéãýý... ãýýä Áàçàð óéëàí ÷àðëàæ
Áóäûã çààìäàæ àâàâ. Áóä ÷ ÿàæ ìº÷ººãºº ºãºõ áèëýý. ªâä㺺𺺠ñàëòàà
ðóó íü ¸âðîí òàâèóëàõ ãýñýí áîëîâ÷ ÷àäñàíã¿é. Õî¸óë áàðüöàëäààñòàé
õýâýýðýý öàñàí äýýã¿¿ð ºíõðºâ. Áàçàð Áóäûíõàà äýýëíèé çàõûã áàðüæ
àâààä õîîëîéãèé íü øàõàõàä õýëýý ãàðãàí õÿëàëçñàíàà ìóóõàé îðèëîîä
ãàðûã íü õàçàæ îðõèâ. Ãàðûã íü àëäóóëààä òîëãîéãîîðîî ìºðãºæ îðõèõîä
ìàíü Áàçàð òýðòýý øèäýãä÷èõëýý. Ãýâ÷ Áóä ãàçðûí äîîä òàëä áàéãàà
òóë ºíõºð÷ î÷îîä õî¸ð õºëíººñ íü òýðèéòýë òàòàæ óíàãààä äýýð íü ìîðäîõ
ãýòýë Áóä õî¸ð õºëºº ¸äîãíóóëààä áîëñîíã¿é.
- Ààâä õýëæ ÷àìàéã àëóóëíà äàà! ãýæ áàéíà. Áàçàð þóíä ÷ þì èõýä
ãîìäîí öàñàí äýýð ñóóæ í¿¿ðýý äàðààä ýõèð òàòàí óéëàâ. Áóä áîñîæ
öàñàà ãºâººä æààõàí ãýìøñýí ÿíçòàé,
- Áàçàð àà áèòãèé ÷àíãààð óéë ë äàà. Ààâ ìýäâýë õî¸óëàíã ìààíü
íàí÷èíà ãýõýä Áàçàð óëàì ÷àíãààð óéëæ,
- Íàí÷èã ÿàäàã þì! ×è òýð õºðºº, ìàøèí õî¸ð áóöààæ ºãººðýé ãýâ. Õºðºº
ìàøèí õî¸ð áóöààæ ºãíº ãýäýã áîë Áóäûí õóâüä ¸ñòîé íºõºãäºøã¿é ãàðç.
Òèéíõ¿¿ Áóä àðãàäàõààñ ººð àðãàã¿é áîëîí áóóæ ºã뺺.
- Çà çà, áè õóäëàà õýëñýí þì. Òýð òýíýã Õàíäìààã õýí àâäàã þì.
Áèòãèé óéë. Õàðàà÷! Ìàíàéõàíä õî¸ð ìîðüòîé õ¿í èðæ ÿâíà ãýõýä Áàçàð
àðàé íàìäàæ õóðóóíûõàà çàâñðààð ãýðèéí ç¿ã õàðàí ìýãøèæ ñóóëàà.
Èéíõ¿¿ Õàíäìààãèéí òóõàé ÿðèà ýýæèéí òóõàé ÿðèà áîëæ õàäóóðñíààñ ë
áÿöõàí õýð¿¿ë ãàðàõ íü òýð. Áàçàðûí ºí÷èí ñýòãýë ººíòºã÷. Áóä åðººñ
æààõàí äýýðýëõ¿¿ øàðàëõóó çàíòàé, äàíäàà òîìöóóëûí àìûã ÷àãíàæ ÿâäàã
çîëèãèéí àìüòàí áîëîõîîðîî Õàíäìààãèéí òóõàé õýëñýí íü îðã¿é ÷ áèø. Ìàíü
õî¸ð ýâëýðýýä ãýðòýý èðýõýä Öýâýã àõ íü íýã õîëûí áîëîëòîé òàíèõã¿é
õ¿íòýé èð÷èõñýí ìàõ ÷àíóóëààä äóãàðàà áàðüæ ñóóâ. Áóäûí ýýæ,
Öýâýëìàà ýã÷ ÷èíü õîòîîñ þì ÿâóóëæýý ãýýä çºíäîî ÷èõýð áîîâ, àëèì
äýëãý÷èõæýý. Çóí Áàçàð ç¿ãýýð ë õàòñàí àëèì ÷àâãà èäýæ ¿çñýíýýñ
áèø æèíõýíý àëèì èäýæ ¿çýýã¿éñýí. Îäîî Áóä õî¸óëàà ìºíººõ àëäàðòàé àëèì
171

ãýäýã óëààí Ẻðòýé áºìáºã øèã òîì æèìñèéã àëãàíäàà áºìáºð¿¿ëýí ø¿äýý
øèãòãýõýä øèðòõèéõèéí ñàöóó àìàíä íü èñãýëýí áºãººä ÷èõýðëýã ø¿¿ñ
óðñàí îðîõ íü ãàéõàìøèãòàé. ¨ñòîé ë äèâààæèí ãýäýãò íü èéì ÿíçûí àìòòàé
æèìñ óðãàäàã áèç. Áàëæèéí øóãóéä óðãàäàã ¿ðýë ìîéë ýíý àëèìíû äýðãýä
åð人 ë æèìñíèé îðîíöîã àæ. Àëèìàà àìòàðõàí èäýæ òîì÷óóëûí ÿðèàã
÷àãíàâàë Ñîíðîâ àõûí àæèë òóí èõ, ÷ºëºº îëäîõã¿é áàéãàà ó÷èð Öýâýëìàà
ýã÷ íü ìºä人 èðæ ÷àäàõã¿é õîéøëîí áóé ãýíý. Õýðýâ Ñîíðîâò çàâ ÷ºëºº
îëäîõã¿é áîë á¿ð ºâºë òèéøýý þì óó ìàãàäã¿é îí ãàðãààä ÷ èðýõýý
ÿäàõã¿é áîëîëòîé. Ààâ ýýæ íü ¿¿íä íýã èõ ñýòãýë çîâñîí ÿíçã¿é,
Öýâýëìààãààð äóòñàí áèø öààä õ¿íèéõýý ë àÿñààð áîëíî áèç ãýöãýýâ.
Áàçàð íýãýíò ààâòàéãàà óóëçàæ ýëýã äýâòñýí òóë Öýâýëìàà ýã÷èéíõýý
èðæ õóðèìàà õèéñýí õîéíî íü äàõèàä ë äàãàæ õîò îðíî õýìýýí ãîðüäîõ òóë
ýíý ¿ãèéã ñîíñîîä æààõàí ãîíñîéâ.
Äàìäèí áààâàéí õîòîíä èéíõ¿¿ àéë÷èíòàé, õººðºë人íòýé áàéõàä ßíäàã ºã뺺
ýðòëýí ÷îíûí ìºð õàðàõààð ãàð÷ ºäºðæèí óóë õºâ÷ººð õýðýí õýñýýä áóöàæ
ÿâëàà. Òóæ ã¿í öàñ òóóëàí ÿâñàí òóë ìîðü íü èõýä ñóëüäæýý. ªã뺺
ýðò Àð ãîðõèíû ýõíèé øèðýíãýíèé çàõàä ãóðâàí ÷îíûí ìºð îëæ ìºðäºí õýäýí
ìîä ãàçàð õºâ÷èéí èõ áàðòààã òóóëàí á¿ä÷¿¿ëñýýð àëäààä õîð íü
õºäëºõ人 õîéøîî èõ íóðóóíä ãàð÷ ãóó æàëãà, ñóäàã ñóæààã á¿õíèéã
íýãæèí ººä óðóóãàà õè÷íýýí ÿâàâ÷ òóóëàé õýðýìõýí òààðàõààñ áèø òóðàã
àìüòíû áàðàà õàðàãäñàíã¿é. Õàíãàé äýëõèé õàðàì÷àà õºäºëâºë õàìàã
àìüòàí íü í¿õ ñ¿â á¿õýíäýý øèãäýæ íóóãäàâ óó, öàñ ìºñºí人 ÷ äàðàãäàæ
ñ¿éðýâ ¿¿? ãýìýýð èéì ýëü õóëü áîëäîã àæ. Åð þì á¿õýí ºäðººðºº.
Ñàíàñàí õýðýã á¿òýõýýð áîë àìüä õ¿íèéã äàãóóëæ àâàà÷ààä ÷ àëæ
áîëäîã, á¿òýõýýðã¿é áîë ñîõîð õóëãàíà ÷ àëàãäàõã¿é. ßíäàã òèéì çýðëýã
õºâ÷èéã ºäºðæèí íýãæýýä ººðºº ÷ ºëñºæ öàíãàí ìîðèî ÷ òóéëäóóëààä
Áàéãàë äýëõèéä ãîìîðõîí õàðààíû ãàçàð òààðàëäñàí ãàíö ãóðûã àëàõ ãýæ
áàéäàã ñóìàà õèé òàâèí îé òàéãûã öî÷îîãîîä ãýðèéí ç¿ã ýðãýæýý. Íàð
óóëûí òîëãîéä î÷ñîí áàéëàà. ßíäàã òýðõýí ¿åñ îð÷èí òîéðîíä íü ëàâ ë àðàâ
õîðèí ìîä ãàçàð àéë àìüòàí áàéõã¿é áºãë¿¿ çýë¿¿ä áèò¿¿ õàð õºâ÷èä
ÿâààãàà òºäèé ë ñàéí óõààðñàíã¿é. غíºäºæ ãýðòýý äºõºõèéí òóõàéä áîë
àíõ óäàà õºäºº õýýð ÿâàà áèø áîëîõîîð þóíäàà ÷ íýã èõ ñàíäðàõ áèëýý.
ªäºð öàñ õàéëìàãòàí îé òàéãûí ã¿íä ÷èéã õîðãîñîí ó÷èð íàð øèíãýíã¿¿ò
172

æèõ¿¿í çýâ¿¿í îðãèâ. ªäºðæèí ã¿í öàñ òóó÷èæ ìàöñàí ìîðü íü ñóëüäñàí
òóë øàâäàæ äàâøèõ òóõàé ñàíàõûí ÷ õýðýãã¿é. Òèéí àëü áîëîõ öàãààí
ãàçðûã õàðàí ãàëãèóëæ íýëýýäã¿é äààð÷ æèõ¿¿öýí ººðèéíõºº áîëîîä
Áàéãàë äýëõèéã õàðààí ç¿õýæ ÿâàâ. Òýðòýý ñóóæ áàéõã¿é ÿìàð çîëèãîî
õèéæ óóë õºâ÷èä ìàöâàà. Óéäààä ë òýð. Åð íü ÿàñàí óéòàé õîðâîî ãýã÷
âý! Äóíãàðìàà ãýæ þì îõèíîî Ẻöèéëºõººñ ººð þì ìýäýõã¿é, íýã áîë
òýðíèéãýý òýâýð÷ öàãèðàãëààä õýâò÷èõíý, ¿ã¿é áîë àéëûí õ¿¿õí¿¿äòýé
äýìèé áàëàé ÿðèà äýëãýýä ñóó÷èõíà. ßäàõäàà í¿ä õóæèðëàõààð îëèãòîé
õ¿¿õýí ¿çýýä ºãüå áàéõã¿é. Õýðâýý Öýâýëìàà áàéñàí áîë... Ñàéâãàíóóð
÷èíü á¿ð ýöýã ýõ íóòàã îðíîîñîî óðâàæ àðèëñíààñ çàéëàõã¿é. Îäîî á¿ð
õîòûí õ¿¿õýí áîëæ äýýäñèéí äóíä ýðãýëäýæ ñàéâãàíàæ ÿâàà. Äààí÷ óðàí
õàëóóí çîëèã äîî. Áè ãýæ ýíý. Òóí èõ óéäâàë òýíýã ïýíäãýð Õàíäìààä
î÷èõîîñ ººð þìã¿é. Òýãýýä ÷è îäîî þóãàà õ¿ëýýæ ÿâíà âý? Öàã íü èðñýí
þì áèø¿¿? Îäîî Äàøèéã àëãà áîëñîí ãýäýãò õýí ÷ ýðãýëçýõã¿é. Öóóðõàë
äýëãýðäãýý äýëãýðýýä ìàíàé õàìãààëàõûíõàí ÷ ýðãýëçýõ þìã¿é áîëñîí. Îäîî ë
äýýø íü ÷èìýý ºãäºã õýðýã. Öýâýëìàà ÷èíèé ýðãýæ èðýõ èðýõã¿éã ¿çíý,
òà íàðûí ÿàõûã ¿çíý. Îäîî... ë. Ãýíýò ìîðèíûõ íü õºë äîîðîîñ òîì õàð øóâóó
ñ¿ð ïàðõèéí íèñýõýä ìîðü íü õîëáè ¿ñðýí, áèåý ñóë òàâüæ ÿâñàí ßíäàã
ã¿í öàñàíä øèãäýí óíàëàà. Åð人 ÿàñíàà ÷ ìýäýõã¿é ýýã! ãýæ äóóãàðààä
ë æîëîîãîî àëäàæ áóóíûõàà àìààð ãàçàð øààí, òàðõè ä¿éðòýë ëàãõèéí
óíààä ìîðèíûõîî õîéíîîñ ñàðâàéí áîñîõ ãýòýë ºíººõ ãàçàð ****** áóóíäàà
òàòàãäàæ õîéø ñóó÷èõàâ. Èíãýæ áîéòîãëîõ ãýæ áàéõ óó? Ìîðü íü èõýä
¿ðãýæ æèãøñýí òóë ãºë캺 äàëáàãàíóóëñààð îéðõè òºãëèéí öààãóóð
àðèëæ ºãºâ. Ìàíü ýð äýìèé íýã õàøãèðààä õîöîðëîî. Ýõëýýä òýð ÷óõàì
ÿìàðõàí õýö¿¿ áàéäàëä îðñíîî òºñººëñºíã¿é. Á¿ðýíõèé õàðàíõóé áîëîõ
áîëîîã¿é áàñ íýëýýä õîëûí áàðàà õàðàãäàõààð çàäãàé ó÷èð þóíäàà ÷ íýã
èõ àéæ ò¿ãøèõ áèëýý. Òýð áîñîîä öàñàà ãºâæ áóóíûõàà àìàíä ÷èõñýí
øîðîîã àðèëãààä á¿ñýí äýõ äàéçòàé ñóìàà ¿çòýë àëãà. Óíàñàí ãàçðûíõàà
öàñûã óõàæ ¿çëýý áàéñàíã¿é. ªíººõ ãºðººñ áóóäàæ áàéõäàà ãýý÷èõñýí
áîëîëòîé. Îäîî òèéøýý ÿâàëòàé áèø. Îðîñ âèíòîâûíõîî çàìãèéã òàòàæ ¿çâýë
õ¿õýýíä íü ãàíöõàí ñóì ¿ëäæýý. Æààõàí ñàíäàð÷ ýõýëëýý. Õàð ã¿éõýýðýý
òºãëèéã òîéðîí õàðâàë ìîðü íü îé øèðýíãýíä øèãäñýí þì øèã îð ñóðàãã¿é.
Íàð øèíãýñýí õîéíî õ¿í àìüòíààñ õîë õºâ÷ òàéãûí ã¿íä õºð öàñàí äóíä
173

ÿâãàðíà ãýäýã àéìøèãòàé. Ìàíü ýð õîðìîéãîî øóóæ àâààä àëõëàà. "ßìàð
àçã¿é þì áý öóñààð òýýãýë! ßäàõäàà ñóìàà ãýý÷èõäýã ìèíü þó âý äýý.
Òýð ãàíö ìóó ãºðººñ ÿàõ ãýæ áóóäàâ àà! Ãóðèíõàòñàí ÷îíî äàãàâàë ãàíö
ñóìòàé ÿàíàà!" ãýæ ñýòãýë ò¿ãøèí àëõëàâ÷ åð ãàçàð õîðîõ ÿíç àëãà.
Õî¸ð óóëûí çàâñðûí íàì ãàçàð òóë öàñ ºâä㺺ð òóëàì, áàñ ºìíº íü ìîäòîé
ºíäºð õºíäºëñæýý. ªâäºãòºº öàñ òóó÷èí õàãàñ äóòóó õºëäñºí ãàçðûí îâîí
òîâîíä á¿ä÷èí õýñýã ÿâààä àìüñãààäàæ õàëóóöàæ ýõëýâ. ¯äøèéí á¿ðýíõèé
áóóæ ýõýëëýý.
"Àçã¿é ìóó íîâø! ×è õ¿í àëñíûõàà ...." ãýýä ººðèé㺺 õàðààòàë ººðºº
áèø õàðèí õàæóóíààñ õýí íýãýí áýýð øèâíýí õàðààõ ìýò ñàíàãäàí õàìàã
áèå íü çàðàñõèéâ. ªºðèéí ýðõã¿é àð òèéøýý ýðãýæ õàðëàà. Àéõàä
àðãàë õºäëºíº ãýã÷ýýð õàæóó òàëûí íýã õºãëºãºð íàðñíààñ óðò õàð þì
ä¿¿æèãíýæ áàéõ øèã. Çóí Øóâóóòûí äàâààíä áîîæ ¿õñýí ìàòãàéã¿é ̺íõ
ãýíýò ñàíààíä íü îðîâ. Ìàíü ýð àéñíàà áóëàõ ñàíààòàé äàõèàä íýã
õàøãèðëàà. Óã ñàíàà íü áîë ìîðèíäîî ÷èìýý ºã÷ áàéãàà íü òýð. Ãýòýë ìîðü
íü ýçíèéõýý ÷èìýýãýýð èðýõ íü áàéòóãàé ¿ðãýæ äàéæààä àëãà áîëñíîîñ
çàéëàõã¿é. ªìíº íü Ẻí õàð òîðëîã õºíäºëñºâ. Òîéð÷ ãàðúÿ ãýñíýý áèò¿¿
õàð îé ðóó îðîõîîð øèéäýæ òèéøýý ÿâëàà. Øèðýíãýíýýñ ãàð÷ îé
ðóó îðæ ÿâàõäàà þóíä ÷ þì ýðãýæ õàðòàë òýðòýý äîð íýã þì ñ¿¿òýãíýõ
øèã. Ìîðü ìèíü ÿâæ áàéíà áèø ¿¿ ãýæ ãîðüäîí àæâàë ìîðü áèø ººð íýã
àìüòàí àæ. Áààâãàé ñàíààíä íü îðîîä ÿâ÷èõëàà. Ãýòýë öààíà íü áàñ íýã
àìüòàí ñ¿¿òýãíýâ. Õºâ÷èéí õºõ ÷îíîíóóä ä¿ðýýðýý ìºí! Ãóðâàí ÷îíî öàñàí
äóíäóóð ãóëæèãíàëäàí àéñóé. ßíäàãèéí ç¿ðõ áóëãèëæ ãàðëàà. ªã뺺
ìºð人ä îëäîîã¿é ÷îíîíóóä îäîî ººðèéã íü ìºðäºæ ÿâàà íü ýíýý! ßíäàã
õàøãèðàõ ãýòýë õîîëîé íü çàíãèðààä îëèãòîé äóó ãàðñàíã¿é. Ãàíö
ñóìààðàà áóóäàõ ãýñíýý àðàé ë ãîõîî äàð÷èõàëã¿é õóðóóãàà òàòëàà.
Àìèíä òóëñàí öàãò õîîñîí áóóòàé áàéæ áîëîõã¿é ãýæ ãýíýò ñàíàâ. Ò¿ð
àìñõèéëýý. Ç¿ðõ îâîëçîîä àìüñãàà äàðàãäàæ ºãºõ þì áèø. Õàëóóöàæ
áàéñíàà áàé÷èõààä á¿ð äàãæèí æèõ¿¿öýõ ÿíçòàé. ªíººõ ãóðâàí ÷îíî ãýíýò
ãàð÷ èðñýíòýéãýý àäèë ãýíýò àëãà áîëîâ. ×óõàì õààøàà îðñíûã íü ìàíü ýð
àæèãëàæ àìæñàíã¿é. ßìàð ÷ ãýñýí íýã äóóãàðàõ áóóòàé, õóòãà,
ø¿äýíçòýéãýý á¿ðòãýí æààë òàéâøèð÷ îéðõè õÿðûí îðîé òèéø ÿàðàí ìàöàâ.
Íýëýýä äýýð ãàðààä ñèéðýã îéí çàâñðààð õàðâàë ºíººõ ãóðâàí ÷îíî åð人
174

çóóãààäõàí àëõìûí çàéòàé èð÷èõñýí ìîääûã ñ¿ëæèí, ñ¿¿ìýãíýëäýæ áàéõ íü
òýð. ßíäàã áóóãàà ìºðíººñºº ìóëòëàí íýãèéã íü ÷èãë¿¿ëýí áóóäàæ îðõèëîî.
Õàðóé á¿ðèéí îé òàéãàä óäààí ãýã÷ öóóðàé õàäàâ. ßíäàãèéí èéíõ¿¿
õºãëºæ ÿâàõàä Öýâýã àéë÷íàà ààâûíäàà ñîãòîîí óíàãàæ àâààä, ººðºº ÷
óëààí çýýðä áîëæ ìîðäîí ãýðòýý õàðüñíàà ãýíýò Ïóíñàëä î÷èõîîð øèéäýæ
äýýëèéí òîðãî ÷èõýð áîîâ òýðã¿¿òýí, õîðøîî äàðãûí áýë çààñàí áýëýã
ãàíçãàëæ àâààä Òýíãýëèãèéí àäãèéí àéëóóä ðóó äàâõèâ. Íàìðààñ õîéø
òýäíèéõýýð äàõèí î÷îîã¿é áîëîâ÷ íýãýí óäàà ñóìûí òºâä èðýýä ÿâæ áàéõàä
íü òààð÷ õýäýí ¿ã ñîëüñîí. Ïóíñàë òýãýõýä áýëýâñýð÷, ÿäàðñàí àìüòàí
ãýãäýõýýñ çàéëñõèéõèéã õè÷ýýñýíäýý ÷ þìóó àëü óé ãàøóóãàà îðõèñîí ÷
þìóó öýâýð ñàéõàí õóâöàñëà÷èõñàí, áóóðàë äýëòýé íàðèéí õóë ìîðü óíààä
æîðîîëóóëæ ÿâëàà. Òèéí Öýâýãýýñ äýëã¿¿ð õîðøîîíä ÿìàð øèíý ñîíèí áàðàà
òóðóó èðñíèéã àñóóí "×è íàäààñ þóíäàà ¿ðãýæ äºëººä ÿâàà þì? Ò¿ð¿¿í
î÷èõäîî ÿíçûã ìèíü ¿çýõ ãýýã¿é áàéñàí þì áîë îðæ ãàð÷ ÿâàà÷. Òºðõºì人
áóöàõ, áîëèõîî
÷ ìýäýõã¿é ÿâæ áàéíà. Áàò àõ Äàøèéí ñóðàã ãàð÷ þó ìàãàä ãýæ Õàëõ
íºìðºã ÿâààä óäàæ áàéíà" ãýñýí. Òýãýâ÷ íýãä Öýâýã íàìðûí èõ àæèëäàà
äàðàãäàæ, õî¸ðò, ò¿ð¿¿í î÷èõäîî ñýòãýë íýã ë õèðòýíãýõýí ãàðñàí òóë
òîéðñõèéãýýä ÿâæýý. Öýâýãèéí èðòýë Ïóíñàë èëò áàÿðëàí óãòàæ ýã÷äýý
õàíü áàðàà áîëæ áóé ä¿¿ îõèíîîðîî ìºðèéã íü àðãàìæóóëàí õîîë óíä õèéæ,
àâäðààñàà îðîñûí õàð àðõè ãàðãàæ äàéëàâ. Óðüäûí ÿâäëûã ÷ äóðñàæ
çîâëîí æàðãàëàà ÷ õýëöëýý. Òèéíõ¿¿ Öýâýã Ïóíñàëûíä æàðãàæ õýâòýõýä
ßíäàã àðàé ÷¿¿ àìèí ãîëòîé ãýðèéí áàðàà õàðæ, ¿ä áîëòîë óíòààä, áîñîæ
öàé óíäàà óóâ. Òýðýýð ìºíººõ ÷îíîíóóäûã áóóäàæ ¿ðãýýãýýä, õàæóóãèéí
îéã òóóëòàë àøã¿é çàìòàé çîëãîí õîîñîí áóóãàà òóëààä àëõàæ ÿâàõäàà
ýðãýëòã¿é øèéäñýí ¸ñîîðîî äîòîîäûã õàìãààòàõûí ãàçàð äýëãýðýíã¿é ìýä¿¿ëýã
áè÷èâ. Õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ÷ ÷îíûí ñ¿ðýãò ýýð¿¿ëýí áóé ìýòýýð ºøèðõºõ
ñýòãýë çàíãèðàí àâàé.
* * *

Ìîíãîëä öºâ¿¿í öàã èðæýý. Òýð íü ÷óõàì õýäèéä ýõýëñýí áý? XV æàðàí,
öàã òºðèéí èõ ¿éìýýíýýð äóóñàæ, øèíý æàðàí ãàðàõóéä ìºíººõ õîéä ãàçàð
èõ õóâüñãàë ãàðñàí ìîãîé æèë ãàëààð òóðãèí, íýðýíäýý èõýä çîõèðîí
175

õóâèëãààí ìýðãýäèéí ýðòýýñ øèíæèí ºã¿¿ëñíýýð áóðõíû øàøèí ìºõºæ, õàìàã
àìüòíû öàãëàøã¿é ãàñëàíãèéí ýðèí ãàëàâ öºâ¿¿í öàã ýõëýõ òàâèëàíòàé
þìñàíæýý. Èõ Õ¿ðýýíèé õàìáà öîðæ íàð èéí àéëäàæ áàéâ. Ìîíãîë ãàçðûí
àëü ë äàãøèí ñàéõàí óóë óñíû í¿äèéã îëæ ìºíººõ õàðàíõóé á¿ä¿¿ëýã
áºãººä àäóó ìàë äàãàõààñ ººð ýðäýìã¿é ãýãäñýí í¿¿äýë÷èí àðäûí ãàðààð
á¿òýýãäñýí õýäýí çóóí îðîí õèéä, ãàãöõ¿¿ õÿçãààðã¿é ñ¿ñëýë áèøðýëýýñ
áîëîîä ñ¿ñëýë áèøðýë òºð¿¿ëýõèéí èä õàâààð àìèëñàí ãàéõàìøèãò áàÿí
òàíñàã ñ¿ì õèéä¿¿ä áóðõàí ø¿òýýí, òàõèë ìàíäëàà ìºíõ¿¿ áóðõäûíõàà
ãóíèãò í¿äýýð øèðò¿¿ëýíõýí õîîñîð÷ ýõëýâ. Òèéíõ¿¿ îëîí çóóíû òóðøèä
öîãöîëñîí ìîíãîëûí ñóó á¿òýýë äýýã¿¿ð ¿õýýðèéí õàð õýðýýí¿¿ä ýðãýëäýí
áóðõäûí áîëîîä ò¿ìýí îëîí øàâü íàðûíõ íü í¿äèéã óõàõààð àñàðëàñàíõàí
äýýâýðò ñ¿ì õèéäèéí àëòàí óðèà áîëñîí ãàíæèð öàöðóóäûã íü õîðëîíò
õóìñààðàà ñàìàðäàí ñàìàðäàí àâàé. Òýð õàð ¿¿ëýí õýðýýí¿¿ä õààíààñ íèñ÷
èðñýí áèëýý? Áóðõíû øàøíû ýñðýã íýãýí öàãò áîñîîä äàðàãäñàí ëàíäàðìóóä
äàõèí õààíààñ ºíäèéæ èðýâ ýý? Ýíý òóõàé Ìîíãîë äàÿàðàà øèâíýëäýí áóé.
Õîîñîðñîí õèéäèéí ÿäàðñàí ëàì íàð øàðûí æàí÷àà õàðûí äýýëýýð ñîëüæ
àðäûíõàà áîð ãýðò òîëãîé øóðãóóëàí, ñàíâààðàà òýíãýðò ºðãºæ, ÷îéãîî
ãàçàðò áóëààä ìºíººõ õýðýýí¿¿ä õýçýý í¿äèéã íü óõàõûã õ¿ëýýí ñóóöãààâ.
Áóðõíû îðîí áàéñàí Ìîíãîë õóâüñãàëûí îðîí áîëñíîîð òèéíõ¿¿ öºâ¿¿í öàã èðýâ
ãýëöýíý. Ãýâ÷ áàéãóóëúÿ ãýñýí áóðõíû îðîí ÷, ºíººõ ýíä òýíä îðîí õèéääýý
õ¿ñëýí áîëãîæ óðëàí òàâüñàí äèâààæèí øàìáàëûí îðîí íü ÷ ñ¿ñëýë
õ¿ñëýíãèéí õ¿÷ýýð ¿¿äñýí õèé ¿çýãäýë òºäèé áàéæ. Áóÿí íèéã¿¿ñëýëèéí
àóãàà íîìëîë ñóðãààë òýð ãàíöõàí õèé ¿çýãäëèéã áèé áîëãîîä æèíõýíý
¿çýãäýëä äàðàãäàí ìºõºõ ¸ñòîé áàéæ óó? ¯¿íèéã õýí ÷ ¿ë ìýäíý. Õàìáà,
öîðæ íàð ÷ ýñ ìýäíý. Ýðýãñýíãîìáûí õóâèëãààí äàëàé ëàì Äàðíàäûí
õóâèëãààí áîãäîñ ÷ ýñ ìýäæýý. Ìýäñýí íü ãàíö öºâ¿¿í öàã áàéëàà.
Õ¿ì¿¿íèé ãàé áàðöàä äààãäàõàà áàéãààä àòàà õîðñîë, øóíàë òà÷ààëäàà
óõààíàà óëàéëãàñàí õ¿í àðààòàíãóóä øàìáàëûí äàéí ¿¿ñãýæ ìºõºõ, þ¿ëñýí
ãàëàâûí åðýíäýã ¸ñîîð áîëîõ ýíýõ¿¿ öºâ¿¿í öàã èðñíèéã ë ìýäýí, øèâíýëäýõ
àæ. Òèéí øèâíýëäýã÷äèéí íýã íü õ¿ðýýíèé èõ õàìáà ëàìòàí áàéëàà. Èõýä
ìîíãîëæñîí òºâä¿¿äèéí íýã òýð ºâãºí õàìáûí èòãýëò øàâü ìºíººõ ç¿¿í
õ¿ðýýíèé öîðæ ëàì áèëýý. Àâòàé ñàéí õààíû ¿åýñ òºâä¿¿ä ìîíãîë ãàçàð
Çîíõîâûí øàøíû íýð í¿¿ðýýð áàäàð÷ëàí èðöãýýõ áîëæ ñ¿¿ëä õàëõûí Öîãò
176

õóíòàéæèéí ìîíãîë òèéø õàëèí îäîæ Àíäóó òºâäèéí áóþó õàëõ÷óóäûí
õýëäãýýð öàñòûí îðíîî óëààí øàðûíõíû õîîðîíäûí èõ ñàìóóí òýìöýë ¿¿äýõýä
ìºíººõ Öîãò õóíòàéæèéíõàí áîëîîä îéðäûí ÿø õààíûõàí õî¸ð òàëä òàëöàí
ìîíãîë öóñàà àñãàðóóëàí áàéæ òºâä¿¿äèéã òîõèíóóëñàí õîéíî Õàëõ òèéø
çîð÷èõ çàì íýýãäýæ íóòàã îðîíäîî áàãòàõàà áàéñàí òºâä ãýëýí ñàíãàñâàà
íàð Àëøàà, Öàéäàì, Äýýä ìîíãîëîîð äàìæèí èðöãýýæ ªíäºð ãýãýýí
Çàíàáàçàðûí ¿åä õàëõûí èõ õ¿ðýý õèéä¿¿äýä óëààí øàðààðàà õàìààã¿é
øèíãýí ñóóöãààæ ìîíãîë ýõíýð àâöãààí ìîíãîëæèæ ºíººõ ìóó íýðòýé ìàíæ
õÿòàäóóäûí äýðãýä ëàì õóâðàãûíõàà íýð ñ¿ðýýð ñ¿ðõèé ò¿ðýý áàðüöãààí
Õàëõûí áóÿíààñ õ¿ðòýöãýýñýýð áèëýý. Ìîíãîë÷óóä òºâä¿¿äèéã åð èëæèã
ìèëæèã ãýõã¿é áºãººä áóðõíû îðíîîñ èðýãñýä òýíãýðëèã ÿçãóóðò îðîéí äýýä
Î÷èðäàð Äàëàé ëàìûí øàâü íàð õýìýýí ñ¿ñëýíý. Õàëõûí øàøíû òýðã¿¿í
Áîãäæàâçàíäàìáûí õóâèëãààíû çóðãààí ä¿ð íü òºâä ãàðàëòàé õîéíî õàëõûí
õ¿¿õí¿¿ä íî¸ä ñàéäûí îõèä ýõíýð¿¿ä öºì òºâä¿¿äýä ìóóã¿éãýýð áàðàõã¿é
òýäíèéã àéõàâòàð õóâèëãààí øèäòýí, ýðýìãèé äàäàìãàé àìüòàñ õýìýýí
áèøèðäýã, òýðíèéã íü ºíººõ ãýëýí ñàíãàñâàà íàð àíäàõã¿é òóë "óóæ èäýõ
óëààí õîîëîé, óðóóãàà óíæèõ óëààí ìàõ" õî¸ðîîð íýã èõ ºëñºõºä ¿ë
õ¿ðãýíý. Òèéí õ¿ðýýíèé Õàìáà, Öîðæ õî¸ð õî¸óë æàíæèí ñàéä
íàðûí îõèä õ¿¿õí¿¿äýýñ ºðãºë áàðüö àâàìòãàéí äýýð ñ¿ñýëñýí õ¿íäýý áîë
á¿ð ÷ àì çàäãàé áîë ÷ çàäãàé, ýíãýð çàäãàé áîë ÷ çàäãàé òýäíýýñ
çàñàã òºðèéí àëáàí õààã÷èä äýýð äîîðã¿é þóã õèéæ áóé áàéòóãàé þóã
áîäîæ áóéã õ¿ðòýë ìýäýæ ñóóíà. Ìîíãîë ãàçàð õýäýí çóóíû òóðø ¿íýíõ¿¿
ýðýã õºâººã¿éãýýð ìàíäàí äýëãýðñýí øàðûí øàøèí ìºõëèéí õàð çàìä îðñîí íü
ìºíººõ ãàãöõ¿¿ öºâ¿¿í öàãèéí ñóðãààë ¸ñîîð áîëñîí ãýýä õàðæ ñóóõ óó
ýñâýë ýñýðã¿¿öýí òýìöýõ ¿¿ ãýäýã íü õàìáà, öîðæ íàðò õàìàà ÷ ¿ã¿é
áèø. Õàðèí øàøèí íîìûíõîî àðãààð óó àëü õºíººë çàíàëûí àðãààð óó ãýäýã
íü ººð õýðýã. Òèéíõ¿¿ ìîíãîëæñîí òºâä¿¿ä ¿¿ðãýâ÷ýý ¿¿ðýýä Öàñòûí îðíîî
áàðààäàõ öàã èðýâ ¿¿ ÿàâ õýìýýöãýýíý. Õàëõûí õîîñîðñîí õ¿ðýý
õèéä¿¿äýýñ òýä èõ Õ¿ðýý òèéø òýì¿¿ëýí òºâäèéí õîðîî óëàì ÷ ºíºð ºòãºí
áîëñîîð áèëýý.
Èõ õàìáûí äýðãýä Õºõ ãýã÷ íýãýí åð áóñ õ¿í áèé. Òýð õà÷èí õ¿í
õ¿ðýýíä ¿çýãäñýýð óäààã¿é áºãººä õààíààñ èðñýí õýí ãýã÷ áîëîõûã õàìáà
ººðºº ÷ ìýäýõã¿é ãýëöäýã. Öóó ¿ãýýð áîë æàãàðûí îðíû ñàðìàã÷èí áàéñíàà
177

öàñòûí îðîíä õ¿í áîëñîí, òàíãàä ìîíãîë òàâàí õýëòýé, ãàéõàìøèãò èä øèä
ø¿ãýëñýí, ºíºº õ¿í áàéñíàà ìàðãààø íü íîõîé ÷ áîëâîë áîëäîã, åðäèéí ä¿ð íü
áîë ºäºð õ¿í, øºíº ñàðìàã÷èí, îð÷èí öàãèéí ýðäýì òºãññºíººðºº áîë çàñàã
òºðèéí òîìöóóëòàé íîì õàÿëöàâ÷ äèéëäýøã¿é, èëáý æàòãààðàà áîë ñàéí ìóó
äóðòàéãàà õèéæ ÷àääàã áóðõíû áîëîîä ëóñ ñàâäãèéí õ¿÷ òýíö¿¿ òóë
àâðàõ õîðëîõ àëèí íü ÷ ñàíààíû çîðãîîð ãýëöýíý. Òýðáýýð íýã ºäºð ëàì
õóâöàñòàé, íºãºº ºäºð ýíãèéí õóâöàñòàé ñ¿éõ òýðãýíä çàëàð÷, ìîðü óíàí
æîðîîëóóëæ, ãåðìàí äóãóé óíààä æèéæ ÿâíà. ªíºº õîòîä ìàðãààø õºäººä.
Òýð ÷ áàéòóãàé òèéíõ¿¿ íîõîé ñàðìàã÷èí áîëäãîîðîî ÷ þì óó àëü õ¿íýýñ
àíãèä õóðäëàí ã¿éõ èä øèäýýðýý ÷ þì óó ºíºº Óëààíáààòàðûí ãóäàìæ
÷ºëººíä ÿâæ áàéñàí õ¿í ìàðãààø íü ªíäºðõààíä ýñâýë Öýöýðëýãò î÷÷èõñîí ë
ÿâäàã ãýíý. Ýíý á¿õýí íü ¿íýí õóäëûã áàòëàí õýë÷èõ õ¿í ¿ã¿é àòàë òýð
Õºõººñ çàðèìóóä èìýýí ñýæèãëýæ çàðèìóóä ø¿òýí áèøèðíý. Ýëäýâ
õóâèëãààí øèäòýí, ëóñ ñàâäàãò ø¿òýí áèøðýõ íü äýëãýð õîéíî òýð íü
ãàéõàëã¿é áºãººä åðººñ õ¿í ãýã÷ àìüòàí áóðõàí áóã ÷ áîëîõûí ó÷èð Õºõ
ìýò íü õààíààñ èðñýí õýí ÷ áàéõûã ¿ã¿éñãýõ àðãàã¿é. Õºõèéí æèíõýíý
ä¿ðèéã áóþó áèå öîãöñûã íü ¿çýæ ìýäñýí õ¿í òîîòîéõîí ãýëöýíý. Åðººñ
ò¿¿íèé òóõàé ÿðèà ¿¿äýõýä òýð òýãñýí ýíý èíãýñýí ãýõýýñ áóñ ºíººõ íîõîé
ñàðìàã÷èí áîëæ õóâèëàõûã íü í¿äýýðýý ¿çñýí áóþó õóâöñûã íü òàé÷èæ
ÿìàð íýã åð áóñûí øèíæ òýìäãèéã íü õàð÷èõñàí õ¿í ãàðàõã¿é. Õàðèí
õ¿¿õí¿¿äèéí òóõàéä áîë ò¿¿íòýé õàâèð÷ õà÷èí æèãòýéãèé íü ìýäñýí ãýõ
íü öººíã¿é. Åð õ¿¿õí¿¿äèéã ýçýìäýõ òýðíèé óâèäàñûã ãàéõàí øàãøèíà.
Ñàâñàã ýð÷¿¿äòýé àäèë ýëäýâ àëáèí ààø, íàðèéí àðãà ìýõ, ò¿ðýìãèé
øóíàìõàé áóþó íààääàìõàé àëèíààð ÷ ò¿ðýý áàðèëã¿é ç¿ãýýð ÷èìýýã¿éõýí
áàéæ áàéãààä íýã ìýäýõýä ýíãýð çºð¿¿ë÷èõñýí áàéíà. Òýãýõäýý áàñ
øèëíý. Ñ¿¿ëäýý õ¿ðýýíèé öóóòàé õ¿¿õí¿¿ä áàðàã öºìººð ë ò¿¿íèé ãàðààð
îðñîí þì øèã áîëæ ÿðèãäñààð òýð õ¿¿õí¿¿ä íýãýí ç¿éëèéí àòààðõàëä àâòàí
áèå áèåñäýý èòãýõýý áîëèí òýð ¿ë èòãýõ áàéäàë íü õàðèí ýðãýýä Õºõèéí
èä øèäýíä èòãýõèéí öîíäîí áîë÷èõæýý. Òýð òýã¿¿ëñýí áîë áè ¿çýõýä ÿàäàã
þì ãýæ ñîíèó÷ çàí õºä뺺ä îðõèõûã ÿàíà. Òºðõã¿é ÷ àìüòàä áîëäîî.
Õºõèéã ñàéõàí ãýõèéí àðãàã¿é. Í¿¿ðíèéõýý áàðàã òýí õàãàñò õºõ
õóóçòàé, óíæóó øóëóóí õàìàðòàé, íàðèéõàí ìàãíàéòàé, ýëýýíèé í¿ä øèã ¿ë
öàâ÷èã÷ äóâ äóãóé õàð í¿äòýé, òàðâàãàíû ø¿ä øèã æèæèãõýí öàãààí
178

ø¿äòýé, ¿íýõýýð ñàðìàã÷èíä õóâèëàõàä äºõºì ãýìýýð óðò ãàðòàé
áºãòºðä¿¿ íóðóóòàé ºíäºð òóðàíõàé õ¿í. Àëõàõ ãèøãýõ íü õºíãºí öîâîî.
Ò¿¿íä åð íü ÷ ñàðìàã÷íû òºðõ èëò áèé. Ãàðûí àëãà ñàðâóó, õºëèéí
òàâõàéíààñ áóñàä áèå íü íýë ¿ñýýð á¿ðõýãäñýíèéã ò¿¿íòýé õàâèðñàí
õ¿¿õí¿¿ä ìýäýõ áºãººä òýð èõ ¿ñò áèå ýðõòýí òýðã¿¿òýí åð áóñ íü
àéäàñ òºð¿¿ëýõ àòëàà áàñ ÷ ñîíèðõîëòîé ãýëöýíý. Õºõ áîë òèéíõ¿¿ àéäàñ
äóð àëü àëèíûã õ¿ðãýõ óâèäàñòàé àæ. Òýðáýýð õ¿ðýýíèé õàìáà öîðæ
íàð äóíä õýñýã ýðãýëäýýä íýã ìýäýõýä äîòîîäûã õàìãààëàõûí àæèëòàí
áîë÷èõñîí áàéëàà. Õàìáûí ãýðò áàéõàä íü ò¿¿íèéã ëàì õóâðàãóóä áîëîîä
õºíäëºíãèéí õ¿ì¿¿ñ õýí þó áèëýý? ãýæ íýã èõ ñîíæèæ õà÷èðõäàãã¿é,
áàðëàã çàðö ÷ ãýõýä áèø, äîíèð ñîéâîí ÷ ãýõýä áèøèéã ¿ë ìýäýã÷ýýí
áîëîîä ñ¿¿ëäýý ÷ ç¿ãýýð ë áàéõ ¸ñòîé íóóöãàé õ¿í ÷ þì óó õóâèëãààí ÷
þì óó òýðáýýð íýã öàãò ÿìàð íýã èä øèäýý ¿ç¿¿ëýõ ë áàéõ ãýæ õàðçíàí
áàéòàë òýð èä øèä íü îãò ñàíààíäã¿éãýýð èëýð÷ äîòîîäûã õàìãààòàõûí
áàãà êîìèññàðûí ä¿ðýìò õóâöàñ ºìñ÷èõººä Ãàíäàí, Ç¿¿í õ¿ðýýãýýð ãåðìàí
äóãóéãààð ñ¿ëæèí äàâõèæ "Áè èéì áîëñîí þì ø¿¿-Òà íàð õàðöãàà!" ãýõ
ìàÿãèéí ñ¿ðèéã ¿ç¿¿ëæýý. Òèéíõ¿¿ Õºõ êîìèññàð ñ¿¿ëèéí ¿åä ìºíººõ äîòîîä
ÿàìíû óðò áàéøèíãààð ä¿¿ðñýí õàëèìàã áóðèàä íàðûí äóíä ýðãýëäýõ áîëîâ.
Òýãòýë ò¿¿íèéã Æàãàðûí îðíîîñ áèø, õàðèí Èæèë ìºðíèé òîðãóóä áóþó
Õàëèìàãèéí íóòãààñ èðñýí íóóöãàé ÷óõàë õ¿í áàéæýý õýìýýí öóóðõààä
ÿâ÷èõëàà. Áàñõ¿¿ äîòîîäûã õàìãààëàõàä Õºõ øèã èä øèäòýé õ¿í àñàð èõ
õýðýãòýé áîëñîí öàã ãýëöýíý. Òèéí áàéòàë æàíæèí ×îéáàëñàí óëñûí ìàðøàë
ºðëºã æàíæèí öîë ãýíýò ºðãºìæëºãäºæ àñàð äóóëèàíòàé ÿâäàë áîëëîî.
Ìîíãîëä óðüä õîæèä äóóëäààã¿é öîë õýðãýì áóþó äýëõèé íèéòèéí ãýãääýã
ìàðøàë öîëûã æàíæèí Äýìèä, ×îéáàëñàí õî¸ð óëñûí áàãà õóðëûí çàðëèãààð
çýðýã õ¿ðòýõýä îëîí äàÿàðàà, áàñ ÷ óëñ îðíû íýð òºðèéã ºðãºõ áýëãý
äýìáýðýëòýé ¿éëñ áîëîâ õýìýýí áàÿðëàí áàõäàõ íü ç¿é. Ýíýõó¿ áàÿð
áàõäëûí äóóëèàí íàìæààã¿é áàéòàë óëñûí ìàðøàë ºðëºã æàíæèí ×îéáàëñàí
äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíû ñàéä áîë÷èõëîî. Ãàíö òýð ÿàìíû ÷èã áèø åðºíõèé ñàéäûí
íýãä¿ãýýð îðëîã÷ ìºí ãàäààä ÿâäëûí ÿàìíû ñàéä äàâõàð áîë÷èõäîã áàéãàà.
Ýíý áîë Õºõ ìýòèéí ÿìàð ÷ õóâèëãààí øèäòýíòýé ç¿éðëýìã¿é åð áóñûí
õóâèëàë áóþó óëñ ã¿ðíèéã òýð ÷èãýýð íü ºíäãºñõèéõýä õ¿ðãýñýí ¿íýõýýð
òºð ò¿ìíèé õýðýã ìºíººñ ìºí. Òèéíõ¿¿ ìàë òàðèàëàíãèéí ÿàìíû ñàéä ãýëýý ÷
179

õóó÷íààðàà æóðàìò öýðãèéí æàíæèí íýðýýð íýðë¿¿ëæ ÿâñàí ×îéáàëñàí îäîî
óëñûí õî¸ð ãîë ÿàìûã òîëãîéëñîí æèíõýíý ºðëºã æàíæèí áîëîõ íü òýð. Íýãýí
öàãò ºðëºã æàíæèí áîëîõ áàéòóãàé õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õýðýãò ñýðäýãäýí
ºíººõ ë äîòîîäûã õàìãààëàõûí îðîñ ñóðãàã÷ íàðûí ãàðò îðæ ãýíýò àëãà
áîëîîä òèéí ãýíýò àëãà áîëñîí òóõàéä íü ýëäýâ öóó ¿ã òàðäãààðàà
òàðààä Ìîñêâàãèéí ãÿíäàíä ýð¿¿ä¿¿ëýí áàéöààãäàæ áàéíà ãýíý ãýëöýæ
áàéòàë õýäýí ñàðûí äàðàà áèå ýðõòýí á¿òíýýðýý áàðàõã¿é óãèéí ýðø¿¿ä
ñîðòîîò àðàíøèí íü á¿ð ñýðãý÷èõñýí õ¿ð÷ èðñýí áèëýý. ¯¿ãýýðýý áîë èä
øèäòýé õýìýýãäýã÷ Õºõººñ ÷ õàâüã¿é äýýã¿¿ð áîëîõûã ÷ õýí ýñ õ¿ëýýíý.
Ýñ õ¿ëýýã÷èä áàéñàí áîë îäîî õàìðàà öîõèóëëàà. Åð ñ¿¿ëèéí ¿åä æàíæíû
¿éëñ ¿íýõýýð îäòîéõîí øèã áàéëàà. Òèéí íýã ìýäýõýä Ñîíðîâ ×îéáàëñàíãèéí
øóóä óäèðäëàãàíä îðîâ. Ñîíðîâ ÷ óãààñ ò¿¿íèéã èõýä áèøðýí õ¿íäýëäýã
áºãººä òºð çàñãèéí øèíý çàëóó õ¿÷èí õýìýýãäýã÷ àðàé õîæóóõàí ¿åèéí
ñýõýýòíèé õóâüä áîë àðäûí õóâüñãàëûã ãàðäàí õèéñýí æóðàìò öýðãèéí
æàíæèí. ìîíãîëûí àíõíû õóâüñãàë÷äûí íýã Ñ¿õáààòàðûí õàìòðàí ç¿òãýã÷ ýíý
õ¿í áèøðýãäýõýýñ ÿàõ âý. ×îéáàëñàí öîë õýðãýì íýìñíýýñ õîéø õýä õîíîãèéí
äàðàà Áîðòîëãîé Öýâýëìààã ãýðòýý àâàà÷æýý. Çóí Áîãä õàí óóëûí Èõ
òýíãýðèéí àìàíä áîëñîí íàéð çóãààëãàíààñ õîéø Öýâýëìààä ×îéáàëñàíòàé í¿¿ð
òóëãàðàõ òîõèîë äàõèí òîõèîãîîã¿é áºãººä áèò¿¿õýíäýý áîë á¿¿ òîõèîãîîñîé
ãýæ áîäîâ÷ Ñîíðîâòîî ÷ ãýñýí òýð òóõàé èë õýëýõã¿é ë ÿâíà. Æàíæíû
òèéíõ¿¿ öîë õýðãýì ãýíýò íýìæ øóóä óäèðäàõ áîëñîíä íü Ñîíðîâ íýã èõ
áàÿðëàñàí áóþó òýýðøààñàí àëü íü áîëîõîî ìýä¿¿ëñýíã¿é. Åðººñ òýð àëáàí
õýðýã ¿éëñèéíõýý òàëààð ãýð îðíûõîíäîî îëíûã ýñ ºã¿¿ëýã÷ áºãººä Öýâýëìàà
÷ ãàíöõàí õàéðûã ýãýýðõýýñ ººðèéã ¿ë ñýòãýíý. Ò¿¿íä èõñèéí çàí
íààëäàõ äààí÷ áîëîîã¿é áàéëàà. Òýãýýä ÷ õîòûíõîíä õºíãºí õºâñºëç¿¿ð áóþó
õýðýãò äóðòàé, çóãàà íàðãèàíä øóíàìòãàé ìýòýýð ¿çýãäýõýýñýý èõýä
ýìýýíý. Ãàíöõàí Áîðòîëãîé õ¿¿õíèé óðàí íààëèíõàé ààø óðàí äýãæèí ÿíç
áàéäëûã ººðèéí ýðõã¿é øîõîîðõîõ òóë ò¿¿íýýñ ÿàõèí çóãòààíà. Òýãýýä ÷
õîòûí ¸ñîíä ÷, äýýäñèéí ¸ñîíä ÷ í¿äèéã íü íýýõ ýðäìýýðýý áààõàí
ãàéõóóëäàã õ¿ðýý çàíãààðàà Áîðòîëãîé Öýâýëìààã èâýýëäýý àâñàí õýðýã
áºãººä õààÿà öîðæ ëàìä áàðààëõàõ, íàéìàà äàíæààä íàðò ç¿ñ ¿ç¿¿ëæ,
ãî¸ë çàñàë õèéëãýõ, øèé æ¿æãèéí ãàçàð äàãóóëàõ òýðã¿¿òýíä õàíü
òàòíà.
180

Áîðòîëãîé Àìãàòàíáààòàðûí ãýðòýý Öýâýëìààã àâàà÷èõàä äîòîîäûã
õàìãààëàõûí êîìèññàðûí õóâöàñòàé õà÷èí ÿíçûí öàðàéòàé õ¿í áàéñàí íü
ìºíººõ Õºõ àæýý. Áîðòîëãîé õÿòàä òîãîî÷èéí õèéñýí ÿíç á¿ðèéí õîîë, àðõè
äàðñààð äàéëàâ. Õºõ êîìèññàð õÿòàä ãàíçàà õè÷íýýí óóâ÷ ñîãòîõã¿é íü
õà÷èí. Õóóçíûõ íü õóéõ æààõàí óëàéñõèéãýýä, í¿ä íü óëàì ä¿ãðýãëýæ
þóíä ÷ þì æààõàí òýñýæ ÿäàõ ÿíçòàé ñóóäàëäàà õàâü÷èõààñ ººð õýë àì
íü õýâýýðýý. Öýâýëìàà ò¿¿íèéã öîðæèéíä íýã óäàà çýðâýñ õàðñàí áºãººä
õ¿¿õí¿¿äèéí ÿðèëöäàãèéã ñàíàí áèò¿¿ àæààä ºíãºðñºí. Õàðèí äîòîîäûã
õàìãààëàõûí êîìèññàð þì ãýäãèéã ñàÿ ìýäýæ ãàéõàñõèéâ. Õºõ ×îéáàëñàí
æàíæíû øàäàð áàéæ ãýð á¿ë, îéð òîéðîíãèéí õ¿ì¿¿ñèéã íü ýëäýâ ãàé
ò¿éòãýðýýñ ñýðãèéëýí õàìãààëàõ ¿¿ðãèéã õýí íýãíýýñ àâñàí áºãººä òýð íü
åðººñ ò¿¿íèé óãèéí õ¿ñëýí ìºðººäºë áàéñíàà ýä¿ãýý àìüäðàëûí ãàíö óòãà
ó÷èð áîëîâ ãýíý. Åðººñ òýð ãàíöõàí òºðèéí òºëºº ñýòãýë çîâíèõîîñ ººð ààð
ñààðõàí á¿õíèéã ñýòãýë áîäëîîñîî òàÿãäàí õàÿñàí õ¿í áîëîëòîé. ªíººõ ë
õóâèëàí òºðºõ åð áóñûí óâèäàñ íü òýð áèç. Òýðýýð èéí ºã¿¿ëýâ:
- Áè òà õî¸ðò ë ãýæ íýãèéã õýëüå. Ìàíàé ìîíãîëä õî¸ð ìàðøàë ãàðñíààð
á¿õ þì ººð áîëîõ áîëëîî. Îäîî ýíý õî¸ð ºðëºã æàíæèí ë óëñûã àâ÷ ÿâíà.
Òýðíýýñ áèø ÿìàð ÷ Ãýíäýí, Äîãñîìóóä àâ÷ ÿâæ ÷àäàõã¿é. Ìîíãîëä èéì õî¸ð
ìàðøàë áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã Ñòàëèí áàãø ñàíóóëæ õýëñýí. Åð íü îäîî ìàíàé
óëñ ãàíöõàí Ñòàëèíû çààâàð ñóðãààëààð ÿâàõ ¸ñòîé. Õàìáà, öîðæ íàð
òîíèëîõ öàã èðëýý.
- Ýíý ÷èíü áàñ Ñòàëèíû çààâàð ñóðãààë óó? ãýæ Áîðòîëãîé àñóóâ.
- Òèéìýý, Øàøèí õóâüñãàë õî¸ð ýâëýð÷ áàéäàã öàã ºíãºðñºí ãýõ Ñòàëèí
ìàíàé æàíæíóóäàä õýëñýí ãýíý.
- Õàìáà öîðæ íàðûã ÿàæ òîíèëãîõ þì áîëîî?
- Õóâüñãàëò õóóëü öààçûí õ¿÷ýýð
- Áèä öºìººðºº ë ìºðãºæ ø¿òñýýð áàéãàà ø¿¿ äýý. Òà ÷ ãýñýí ñàÿ
áîëòîë õàìáûí èòãýëòýé õ¿í áàéñàí.
- Îäîî áè æàíæíû èòãýëòýé õ¿í, òà íàðûí èòãýëòýé õ¿í. Áèä öºìººðºº
õóâüñãàëò íýðòýé õóâèðàã÷ öàãèéí õóâèðàã÷ õ¿ì¿¿ñ.
- Ýý áóðõàí ìèíü! Áèä íýýðýý ë õóâèðàã÷ íàð ÷ þìóó, óðâàã÷ íàð ÷
þìóó, õà÷èí ë áîëæäýý ãýýä Áîðòîëãîé ø¿¿ðñ àëäàæ ñóóâ. Õºõ Ñîíðîâòîé
òàíèëöàõ ãýñýí íü èëò áîëîâ. Òýð ñàíààãàà íóóñàí øóâóóí í¿äýýðýý
181

Öýâýëìààã áàéí áàéí øèíæèí õàðæ áàéñíàà ãýíýò õà÷èí õàëóóí íîéòîí
ãàðààðàà ãàðûã íü ø¿¿ð÷,
- Áîðòîëãîé ýã÷ áèä õî¸ð òàíàéõààð î÷íî ø¿¿. Ñîíðîâ äàðãàòàé òàíèëöàæ
íàéçàëìààð áàéíà ãýõýä Öýâýëìàà:
- Ìàíàéõààð î÷îîðîé ë äîî ãýæ äóðàìæõàí õýëæýý.
* * *
ªâëèéí ñàð ãàðñíû ýõíèé æàâàðò ºäð¿¿äýä Äàäàë, Áàëæèéíõàí ¿¿öýý
óðàëäàí õèéëýý. Òèéíõ¿¿ Îíîí, Áàëæèéí õºíäèéä õýäýí ºäðèéí èõ óëàé
äýëãýõ íü òýð. Àéë á¿õýí òóñ òóñûíõàà áýë ÷àäëààð ¿õýð, àäóó
óíàãàñàí íü õýäýí çóóä õ¿ð÷ýý. Äàìäèíãèéíõàí íýã ºäºð äºðâºí áîä
óíàãàëàà. Äàìäèí Áààâàé, Öýâýã, Áàëäàí ãóðâóóë íýã àäóó, ãóðâàí ¿õýð
ºâñíèé õîðîîíä õààæ õîíîîä, ºã뺺 ýðò ñàéòàð õóðöàëñàí òîì, òîì
õóòãàíóóäàà àãñàí ãàðöãààæ, ìºíººõ äºðâºí àìüòíàà ñ¿õäýí óíàãàõ áîëîâ.
Àìüòíû àìü òàñëàõ õàìãèéí í¿ãýëòýé àæèë íîìîîðîî Áàëäàíä ë íîîãäëîî. ªã뺺
ýðòëýí èõ ãýðò îðîõîä º÷èãäºð ñóìûí òºâººñ èðñýí Öýâýã õýäèéí áîñ÷èõñîí,
óíä óóæ, ºâãºí õóòãàíóóäàà áèë¿¿äýæ ñóóñíàà:
-Òà õî¸ðûí õýí ÷èíü öîõèõ þì? ãýõýä Öýâýã ò¿ð¿¿ëýí
- Áàëäàí àõ ë öîõèõîîñ, áè ÷àäàõã¿é. Íîäíèíãèéí ¿¿öýýð ºíººõ õºãøèí
øàðãûã àëäàæ öîõèñíîîñ õîéø ìîðèíû í¿ä ð¿¿ ãàð äàëàéõ ç¿ðõã¿é áîëñîí.
Áàëäàí àõ ë...ãýõýä ºâãºí Öýâýãò äóðã¿é íü õ¿ðñýí áîëîâ÷,
- Õî¸ð ¿¿öèéí õîîðîíä æèë áîëîî áèø¿¿? ßàñàí óäààí ñàëãàëäàã ç¿ðõòýé
þì. Ìàõàíä èë¿¿ äóðòàéãààðàà Áàëäàí ÷è ë öîõèõ áîëæäýý ãýâ. Ìàíü ýð
àõûíõàà õýëñíýýñ çºðºõ áèø. Òýãýýä ìàõàíä Öýâýãýýñ èë¿¿ äóðòàé õ¿í
áîëæ òààðààä ñàðìàé äýýëèéíõýý õîðìîéã øóóæ, ò¿ëýýíèé òîì ñ¿õ
áàðèõààñ ººð ÿàõ âý. Ýðèéí öýýíä àðàé ÷¿¿ õ¿ðñíýýñ õîéø" õý÷íýýí
àìüòíû äóõûã öîî öîõèâ äîî. Ýð õ¿íèé õèéäýã ë àæèë. Ýõëýýä àäóóãàà
öîõèâ. Îíîíû óðä áèåèéí ìîíãîë Öýíäýä õèéæ ºãñºí òýðýãíèé íýìýðò àâñàí
áàéäñàà õàøààíä áàéãàà ¿õýð ìàëûí í¿äíýýñ äàëä ãàçàð õºòëºí àâ÷èð÷
í¿äèéã íü áîîãîîä Öýâýãýýð áàðèóëæ áàéãààä Ìºíººõ õ¿íä ñ¿õýý íýã èõ
äàëàéëã¿é öîõîí äýýð íü îãöîìõîí òîíøèæ îðõèõîä áàéäàñ ÷ öàñàí äýýð
òýðèéí óíàâ. Ãýðýýñ àâãàé õ¿¿õí¿¿ä, Áóä, Áàçàð íàð ò¿ìïýí ñàâàà
õàðæèãíóóëàí ãýäýñ àð÷èëöàõààð õ¿ð÷ èðýâ. Áàéäàñ áîë Áàëäàíãèéí
õóâü. Îäîî Äàìäèí áààâàéí ãîë ¿¿ö áîëîõ óõàà ç¿ñìèéí äºíºí øàðûã öîõèõ
182

áîëîâ. Çààí øèã òîì àìüòàí òóë ç¿ðõøýýìýýð. Áàëäàí, Öýâýã õî¸ð ò¿¿íèéã
õîðîîíîîñ íààø íü õºòëºõºä öîõèóëàõ áîëñíîî ìýäñýí þì øèã îìðóó íü íóãàëàðñàí
á¿ä¿¿í õ¿ç¿¿ãýý õºøèëä¿¿ëæ, õºëºº öàõëààä ÿâæ ºãñºíã¿é. Áàçàð, Áóä
õî¸ð áóðãàñ, øèéäìýýð í¿äýí ãóÿäàæ, ÷èð÷ ãóëäðàí àðàéõèéí äºõ¿¿ëýõäýý
ìàíü Áàëäàí íýëýýä áýðõøýýæ õàëøèðëàà. Ãýâ÷ áè ÷àäàõã¿é íü ãýëòýé
áèø Ñóðàí àðãàìæààð íîãòëîí, óðä õî¸ð õºëèéã íü òóøèæ, õ¿ç¿¿ öýýæýýð
íü îðîîí õ¿ëæ, õîøóóã íü õààíä íü íààëäòàë òàòààä öîõèõîä áýëýí áîëãîâ.
Ìàíü Áàëäàí ãàðòàà íóëèìæ áàéãààä ñ¿õýý äàëàéñàí áîëîâ÷ í¿ä íü
á¿ðýëçýýä áîëñîíã¿é.
- ¯ã¿é ÷è ÿìàð ¿õñýíäýý! ãýæ áààâàé íü õàøãèðàõàä äàõèí äàëàéãààä
øàðíû ýðã¿¿ëýãäñýí ¿ñòýé ºðãºí ìàãíàé äýýð áóóëãàæ îðõèâ. Øàð
óíàñàíã¿é. Ç¿ãýýð ë ë¿ãõèéõ ÷èìýý ãàðààä øàðíû óóö íóðóó ã¿ðäãýñõèéí
íóìëààä èðýõ íü òýð.
- ¯ã¿é ÷è! ßìàð... ãýæ áààâàé äàõèí õàøãèðàõàä Áàëäàí áàéäàã
õ¿÷ýýðýý àëäàã îíîã õýä áóóëãàæ îðõèâ. Äóõíûõàà ÿñûã öºì öîõèóëàí
òàðõè íü ãîîæèõ øàõñàí øàð ºíººõ íóìàëñàí íóðóóãààðàà ãàçàð ñàâæ
óíààä, àìü òýìöýí òèé÷èãíýëýý. Äàìäèí áààâàé õàðààë òàâèí, ¿éñýí èøòýé
óðò õóòãààðàà øàðíû îìðóó ðóó øààæ, ãýäýñ àð÷èëöàõààð óðèãäàæ
èðñýí Õàíäìàà ò¿ìïýí òîñîæ, öóñûã íü àñãàæ öóòãàí ñàÿ íýã þì àìèéã íü
òàñëàõ÷ààí áîëîâ. Èéíõ¿¿ Áàëäàíãèéí èäýø áàéäàñ ã¿¿, áààâàéí èäýø
äºíºí øàð õî¸ð ¿õýõ æèíãýýðýý ÷ ãýñýí ººð áàéõ íü àðãàã¿é. ¯ëäñýí õî¸ð
¿õðèéã öîõèõ òýíõýý Áàëäàíä ¿íýíäýý àëãà áîëæýý. Òèéí ìàíü ýð íýã
õýñýã ÷èìýýã¿é øóóõèòíàí áàéäñàà ºâ÷èæ ãàðëàà. Äóëñàé õºãøèí
Õàíäìààòàéãàà ¿¿öýý õèéæ áóé àéëóóäàä çàëàãäàí ãýäýñ àð÷èæ,
õÿðàìöàã õèéëãýõ áºãººä øàíä íü áóðèàäóóäûí çýìñ ãýæ íýðëýäýã õóâü
àâ÷ èäøèíäýý íýìýðëýíý. Ýýæ îõèí õî¸ðûí ºâºë溺 Äàìäèí áààâàéíõòàé
ñààõàëò ó÷èð ¿¿öýý ãàðãàõ ºäðèéã ÿàõèí àíäàíà. Òýãýýä ÷ Õàíäìàà
áàéñõèéãýýä ë Áàëäàíãèéíõààð îðîîä èðäýã áîëæ. ªíººõ Áóä õºâã¿¿í
Áàçàðûã òýíýã Õàíäìàà ýýæãýé áîëíî ãýæ õýëñíýýð ë àðàé òýãýìã¿é.
Äóëñàé õºãøèí Áàëäàíãèéí "ñóëàðñíûã" àøèãëàõ ñàíààòàé áàéæ áîëîõ.
Äàìäèí àõ ¿íýõýýð õàãàðõàéãàà õàòãóóëàõ õ¿íòýé áîëîã ãýýä ÿâóóëëàãà
õèéæ áàéæ ÷ ìýäíý. Áàçàð ýýæèéãýý ¿ã¿éëýí ñàíàõ íü ààæìààð õîëäîí
á¿äãýðýõ áîëîëòîé áºãººä Õàíäìààã çàëóóñ òýíýã ìààíàã ãýæ øîãëîõ áîëîâ÷
183

õºãøèä áîë ¿éëèéí ¿ðýýð ÿäóó ç¿ä¿¿, ºí÷èí ºðººñºí ÿâàà ýõ îõèí õî¸ðûã
ºðºâäºí Äóëñàé ãàíö Õàíäìààãèéíõàà õ¿÷ýýð ýíý çýðãèéí àìüæèðãààòàé
ÿâíà, ìóó ýðýýñ ÷ äóòóóã¿é ÷àäàë òýíõýýòýé, þó îëäñîíûã ãîëîõ øèëýõ
çàíã¿é, õººðõèé áºíäãºð íü áºãë¿¿ä¿¿ ÷ ãýñýí çàðèìäàà óõààíòíààñ äýýð
óõààí ãàðãàäàã ãýõ çýðãýýð Õàíäìààã ñàéøààõûã äóóëñàí áîëîõîîð íýã èõ
í¿ä ¿ç¿¿ðëýõ øàëòàã áàéñàíã¿é. Ãàíöõàí Áóäàä øîãëóóëàõààñ ë ýìýýíý.
Áóä áîë Öýâýëìàà ýã÷òýéãýý Óëààíáààòàð îðæ ÷àäààã¿éíõýý õîð øàðûã
Áàçàðò ãàðãàõ øàëòàã äàíäàà ýðíý. Òèéíõ¿¿ Õàíäìààãèéí èðýõ áàðààíààð
Áóä õýäèéíýý ë õàæóóä íü õýë àìàà ãàðãàí çîëèãòîõ íü öààíàà ë
äààæèíòàé. Äóëñàé àâãàé Õàíäìààòàéãàà º÷èãäºð ¿äýø èðýõýä ìàíü
Áàçàð çààâàë õîíîã òààðóóëæ èðäýã íü þó þì ãýæ äîòðîî äóðã¿éëõýâ÷
ìàðãààøèéí èõ óëàé ¿¿öíèé àæèëä òóñëàõààð èðñýí àéë÷íàà ÿàõèí
õàæèãëàõ áèëýý. Àøã¿é íýëýýä îðîé áîëñîí áîëîîä ÷ òýð¿¿, àëü Äàìäèí
áààâàé ÿâóóëààã¿é þó, Áóä èðñýíã¿é. Áàçàð Áóä õî¸ð òóñ òóñûíõàà
èäøèéã ºâ÷èõºä òóñëàí ãàðàà áààõàí öóñòëàà. Ýíäýýñ áàðü, òýíäýýñ òàò
ãýõýä áèå áèåíýýñýý äóòóóã¿é òóñòàé õ¿í áîëîõ ãýæ áàðüñíàà àëäàæ
øèâøèã áîëîõã¿éã õè÷ýýöãýýíý. Øèíýõýí öàãààí öàñàí äýýð õî¸ð áîäûí èõ
óëàé äýëãýãäýæ õîëõîí
àâàà÷èæ àñãàñàí ñýâñ áààñíààñ óóð ñàâñàí, íîõîé øóâóó øàâààðàëäàõ,
õîðìîé õîòîî øóóæ, õàíöóé øàìëàí õóòãà áàëèóñ áàðüñàí àðâààä õ¿í
àðçàãàíàõ íü áàñ ÷ õºëòýé áýëòýé àéëûí øèíæ ãýëòýé. Áàëäàí áàéäñàà,
áààâàé Öýâýã õî¸ð øàðàà äîîðõíî íü ºâ÷èæ äàðààãèéí õî¸ðûã óíàãàõ ýýëæ
áîëîâ. ¯ëäñýí õî¸ð íü äóíäûí íººöíèé íýã ñóâàé ¿íýý, õîðøîî äàðãà Öýâýãèéí
èäýø áîëîõ áàñ íýã òîì óëààí øàð. Öýâýã ÿìàð ÷ ãýñýí ººðèéíõºº øàðûã
óíàãàõ ë áîëæ. Ãýòýë ìàíü ýð íîäíèíãèéí ¿¿öíýýñ õîéø ñàëãàëñààð áóé
áÿäóóõàí ç¿ðõòýí áîëîõîî äàõèí õàðóóëæ,
- Ààâàà áè íýã ë... Áàëäàí àõ ÷àäàõã¿é áîë öîõèõîîñ äîî ãýæ ìºõºñäºõºä
Äàìäèí áààâàé ìàíü õî¸ðûã äààæèãíàí,
- ¯õñýí õîéíîî ýð÷¿¿ä áîë. Ýíý Õàíäìààãààñ è÷ýý÷! Õàíäìààãààð
öîõèóëàõààñ áèø äýý ãýòýë Õàíäìàà æèøèì ÷ ¿ã¿é,
- Äàìäèí áààâàé òàíàé õî¸ð ýë áèø ýì. Áè ýíý õî¸ë ¿õëèéã ÷èíü íàì
öîõèîä ºãüå! ãýëýý. Áàëäàí Öýâýã õî¸ð øèâøèãýý õóòãàõ íü òýð. Áàçàð
Áóä õî¸ðò ë õàðèí áàõäàëòàé ÿâäàë áîëîõ íü ýý.
184

- Õàíäìàà öîõèõ ë äîî. Õîíü ìàë ãàðãàõàä ýð÷¿¿äèéã ãóéäàãã¿é ø¿¿ äýý
ìàíàéõ ãýæ Äóëñàé àâãàé õýëýâ.
- Õàé ìýäýõã¿é. ¨ñòîé øèâøèã áàéãàà äàà. Áè öîõèõîîñ ãýæ Áàëäàí
õàøãèðàíãóé äóóãàðëàà.
- Ñàÿ ÷è ìàíàé øàðûã ÿàæ çîâîîñíîî ìýäýý÷! Àëèéâ Õàíäìàà! Ýíý õî¸ðò
¿ç¿¿ëýýä ºã! ¯õýð ÿàæ öîõüäîãèéã òà õî¸ð õàðæ àâ! ãýæ Äàìäèí
áààâàé íºãºº õî¸ðîî öààøëóóëàõàä.
- ¯õýð óëàíãàñóóë÷èõâàë... ãýæ Áàëäàí áóâòíàâ.
- Àëèé òà íàð ¿õðýý íààø íü! Þóíäàà àíãàéëäààä çîãñ÷èõîâ îî! ãýæ
áààâàéí çàíäðàõàä ìàíü õýä õî¸ð ¿õðýý àâ÷ðàí áàðüæ ºã뺺. Õàíäìàà
áàðàã ë èíýýä àëäàõ íü õîëã¿é ãàìáàãàð áºãñºº ãàðãàí õîðìîéãîî øóóæ,
ãàðòàà íóëèìæ áàéãààä ñ¿õýý äàëàéõàä Áàëäàí Öýâýã õî¸ð ººðèéí
ýðõã¿é í¿äýý àíèâ. Ãýòýë ñ¿õ ÷ øàðûí äóõ äýýð ò¿ñõèéí øàð ÷ öàñàí
äýýð ïèäõèéí óíàëàà.
- Õàðàâ óó? Èíãýäýã þì. Õàíäìàà ÷è ìàíàé õî¸ðûí øèâøèãýý õóòãàñíûã
ýíý ãîëîîð íýã òàðààãààä ºãººðýé ãýæ áààâàéí õýëýõýä Õàíäìàà äàðóó çàí
ãàðãàæ,
- Áàëäàí íàäàä ñàéí áîëñîí. Öýâýã äàðãûã õýëýõýýñýý àéæ áàéíà ãýæ
øàðëàà.
Äàìäèí áààâàéíõ èéìýðõ¿¿ ë õºãæèëòýé õºãòýéãýýð ¿¿öýý õèéæ òîãîî
ä¿¿ðýí ìàõ ÷àíàí ¸ñòîé ë íýã àìààðàà ãàðòàë èäýöãýýí ñ¿¿ëä íü øàðûíõàà
ñýýðèéã öîõèæ íààäààä òàðöãààëàà.
Ýõ îõèí õî¸ð á¿òýí òàìïóó ìàõ õÿðàìöãàà, Öýâýã øàðûíõàà ìàõûã òóñ òóñûí
÷àðãàíä à÷ààä õàðüöãààæýý. Öýâýã íàð øèíãýæ áàéõàä ãýðòýý èðæ
ìàõàà àìáààðòàà õèéãýýä õóâöñàà ñîëüæ, ñýýð íóðóó, ºíäºð õàâèðãà
òýðã¿¿òýí, çýìñ ÷èõýð áîîâ áîãöîíä õèéãýýä à÷ààíû ÷àðãàà ñóóäëûí
êîøåâîé ÷àðãààð ñîëèîä Áàëæèéí Õ¿ðýí øóãóé îðîõîîð õîäëºâ. Ïóíñàë õ¿¿õýí
òºðõºì人 õàðüñíààñ õîéø íýã òóõòàé î÷íî ãýñýýð ºíºº õ¿ðñýí áºãººä ºã뺺
¿¿öýí äýýð Õàíäìààã õàðñíààñ ÷ þì óó ãýíýò íýã ÿíçûí ñýðýë òºðæ
"Áàëäàí àõ Õàíäìààòàé, áè Ïóíñàëòàé. Òýãâýë áîëîî þì áèø ¿¿ äýý" ãýæ
áîäîîä øàðíûõàà ìàõûã ÷èðýýä ãýëäýð÷ ÿâàõäàà "Áè ÷èíü îäîî áîëòîë åð
ÿàãààä èíãýæ ãàíöààðàà ÿâàõ õóâüòàé õ¿í þì. Áàé÷èõààä Õàíäìààä ýëýã
áàðèóëàõ íü. Áàëäàí àõ áèä õî¸ðûã øàðëàà ø¿¿ ãè÷èé ÷èíü. Áàëäàí
185

íàäàä ñàéí áîëñîí ãýíý ãýý÷. Òýíýã àìüòíààñ ÷èíü þó îëæ èäýõ âý äýý.
Õàíäìàà ÷ ãýñýí õàíèéí ìºðººäºë áîëæ ÿâäàã. Òýãýõýä Ïóíñàë íýãýíò
öºõðºí㺺 áàðààä òºðõºì人 áóöñàí áàéæ áàéäàã. Ýðèéí õ¿ñýë áîëîîã¿é
ãýõ ¿¿? Õà÷èí æèãòýé øèì ø¿ëò áÿëõñàí õ¿¿õýí íàìàéã èðýýñýé ãýæ
õýâòýý þì áèø ¿¿? Òýãýõýä áè ãîí áèå ãîçîí òîëãîé, õýíäýý èä¿¿ëýõ ãýæ
øàðûí ìàõ ÷èð÷ ÿâàà áèëýý? ¯õðèéí äóõ òîíøèõ ÷ ç¿ðõã¿é, Õàíäìààãèéí
äîîã áîëæ ÿâàõ ãýæ" ãýõ ìýòýý𠺺ðèé㺺 çýìëýòýë åðººñ ýíý ë ºäºð òýð
ë ÷èãýýðýý Ïóíñàëä î÷èõîîñ ººð çàìã¿é ìýò áîëñîí.
ßã ýíý ºäºð ßíäàãèéíõ áàñ ¿¿öýý õèéæýý. Íýã òàðãàí ñóâàé ¿íýý, àäóó
õî¸ðûã ÿíçëààä ¿äøýýð òîì øèðìýí òîãîîíä ÷àíàñàí ìàõàà õî¸ð ìîäîí òýâøèíä
ãàðãàæ íýãèéã íü ààâûíäàà îðóóëæ ºãººä, ýõíýð îõèí ãóðâóóë ï¿íõèéñýí
äóëààí ãýðòýý õºíãºí íèìãýí õóâöàñòàé, òóõòàé íü àðãàã¿é õîîëëîæ ñóóòàë
àéìãèéí äîòîîäûã õàìãààëàõ õýëòñèéí äàðãà øàð Ýðýíöýí ãýã÷ ãýíýò îðæ
èðýâ. Ñ¿¿ëèéí ¿åä õýä õýäýí òàãíóóë õóëãàé íàðûã èëð¿¿ëñýí ãýæ
ñ¿ðõèé ìàãòàãäàí õàìãààëàõûíõíû äóÿä íýðä ãàð÷ ÿâàà ýð, äóíä íàñíû
öîâîîëèã áºãººä àãäàãíóóð øàð õ¿í òèéíõ¿¿ ãýíýò îðæ èðýí ñàíäàðãàñàíäàà
áàõ íü õàíàõ ÿíçòàé èíýýä àëäàí.
-Ä¿¿ õ¿¿ ãîäõèéí áîñîîä öýðýãæèëòýé ë áàéíà äàà. Á¿¿ ñàíäàð! Áóã ÷
áèø áóðõàí ÷ áèø íºãºº ìóó Ýðýíöýí ÷èíü áèåýðýý áàéæ áàéíà ãýõýä
ßíäàã ò¿¿íèéã òàíèíãóóòàà õóòãàà õºñºð øèäýæ õàðàéí áîññîíäîî è÷èõ øèã
áîëîîä,
- ªº, òàíûã îðîîä èðýõ þì äààí÷ ñàíàñàíã¿é. Çà ñàéí ÿâæ èðýâ óó?
Òàíûã èðâýë ìàøèíòàé ë èðíý ãýæ ñàíààä ãýõýä Ýðýíöýí íýëýýä ö¿íäãýð
àðüñàí ö¿íõýý ìºðíººñºº àâ÷ õîðìîéíûõîî ìºíãºí áîîëòûã òàéëæ, àð òèéø íü
õàÿñàí ëîîâóóçàà àâ÷ òàâèàä,
- Ñàéí èðëýý. ªã뺺 ªíäºðõààíààñ ãàðààä äîëîîí ºðòºº äºðºº ìóëòëàëã¿é
õèéñãýëýý ø¿¿.
- Áîëñîí õîîë äýýð áóóäàã àøã¿é äýý. Çà Äóíãàðìàà õ¿¿õýí ñàéí óó?
Îõèí ñàéí óó? ßíäàã ÷è ÷ ÿàõàâ æàðãàëäàà ë òàøóóð÷ ñóóãàà áèç.
պ人íèé ÷åêèñò øèã æàðãàëòàé õ¿í ìîíãîëä áàéõã¿é. Çà óðüäààð ñàéõàí
öàé óóíà. Äàðàà íü í¿¿ð ãàðàà ñàéõàí óãààíà. Òýãýýä òàðãàí ìàõ öîõèíî
äîî ãýæ ýðýýëõýæ íýðýëõýõèéã ìýääýã¿é õ¿íèé ¸ñîîð ÿíãèð äîòîðòîé õºõ
ìèí÷¿¿ äýýëýý òàéëàõàä äîîðîîñ íü äîòîîä ÿàìíû àõëàõ êîìèññàðûí àëòàí
186

óòàñò òýìäýã á¿õèé ãî¸ õóâöàñ ãàð÷ èðëýý. Öàìöíûõ íü ýíãýðò öóñàí
ãàâúÿàíû îäîí, ÷åêèñòèéí òýìäýã ãÿëòãàíàíà. Åð õºäëºõ ààøëàõ íü
ãÿëàòçóóð ñîðòîîòîé õ¿íèé øèíæ èëýðõèé Äóíãàðìàà ýíý õ¿íèé òóõàé
íºõðèéíõºº áèøðýíã¿é ÿðèàã íýã áóñ óäàà ñîíññîí òóë ÷èíãýëýãíýýñ øèíý
ãàäàðòàé ãóäàñ áàðóóí îðîí äýýðýý äýâñýæ äîîðõîí íü øèíý öàé ÷àíàæ,
õîòîîñ àâ÷ðààä õàäãàëæ áàéñàí ÷èõýð áîîâîîðîî òàâàã çàñàí õºë àëäàâ.
Èíãýýä àéë÷èí öàéëæ òóõëààä òèéíõ¿¿ óëàà íýõýí äîâòîëãîæ èðñýí õýðýã
çîðèãîî ìýä¿¿ëýí ÿðèàãàà ýõëýõ áîëîõîä Äóíãàðìàà äîòîîäûã õàìãààòàõûí
õ¿íèé ýõíýðèéí äàäñàí çàíãààðàà îõèíîî àâààä õàäìûíäàà óíòàõààð ãàðàâ.
Ýðýíöýí ÿëàíãóÿà çàõèðàãäàãñàäòàéãàà åðººñ áàéöààëòûí æóðìààð ÿðüäàã
õ¿í. Òýð õàëààñàí îõü íýã òàãøèéã óóæ, öàäàõààñ õýòð¿¿ëæ èäñýí
òàðãàí ìàõàà äàðóóëààä, - ßíäàã ÷è Äàøèéí ÿàñíûã õýë÷èõ! ãýæ ãýíýò
òóëãàëàà. ßíäàã àðàé ë àð òèéø ñàâ÷èõñàíã¿é. ßäàõäàà ãýð ä¿¿ðýí
ëàà àñààñàí òóë öàðàé õóâüñõèéñíýý ÷ íóóæ ÷àäñàíã¿é.
- ¯ã¿é òà ... Òà àðàé ÷ äýý! Áè Äàøèéí îðãîñîí òóõàé ìýäýãäñýíýýñ
áèø... ãýýä äýìèé ë õÿëìàëçëàà.
- Õàðèí ÿàãààâ. Îðãîñíûã íü ÿàæ ìýäñýíèéã ÷èíü àñóóæ áàéíà. Ñàíäàð÷
áàëìàãäààä áàéõ þó áàéñàí þì.
-ªº, áè... þó ãýõ íü âý ãýæ áîäîîä ë...
- Ìèíèé þó ãýõ òîäîðõîé. ×èíèé ìýä¿¿ëãèéí òàëààð òºâä òîì ÿðèà äýãäýõ
ãýæ áàéíà. Àñóóäàë ìàðøàë ×îéáàëñàíä õ¿ðñýí. Èíãýõýýð ÷è áèä õî¸ðò
ìàø èõ õàðèóöëàãà òóëãàðëàà. Äàø ÿïîíû òàãíóóë áàéñàí, åðººñ òàíàé
áóðèàäàä õýçýýíèé òàãíóóë, îðãîäëóóä áàéñàí ãýäýãò áè îãòõîí ÷
ýðãýëçýõã¿é áàéíà. Àãà áóðèàä ¯ðæèí Ãàðìàåâ ãýã÷ öàãààíû îðãîäîë
êâàíòóíû àðìèéí ãåíåðàë áîë÷èõñîíûã þó ãýõ âý?
- ªº, á¿ð ãåíåðàë áîë÷èõîî þó?
- Òýãýæ. Ìàíàé õàëõàä ìàðøàëóóä áèé áîëæ öàãààíû îðãîäîë áóðèàäóóä
ãåíåðàë áîëæ áàéíà.
- ×èíèé ìýä¿¿ëãèéí òàëààð òîì ÿðèà ãàðàõ ¸ñòîé ë äîî.
- Çà ÷è á¿¿ èõ îíãèð.×åêèñò õ¿í äàðóó áàéõ ¸ñòîé.
- Îíãèðñîí þì àëãà. Óëñ ã¿ðíèé õóâü çàÿàòàé õîëáîîòîé ç¿éë ìýäýãäñýíäýý
èòãýæ áàéíà.
- ×è ìàíäíàà. Ãàäààäûí òàãíóóëûí ¿¿ð óóðõàéã èëð¿¿ëñýí áàéâàë ÷åêèñò
187

áîëãîíä òààðäàã ÷ àç áèø. ×è àçòàé áàéíà.
- Àçòàé ÷ þó áàéõàâ äýý. Ñýðýìæòýé ë áàéñàí ãýõ ¿¿ äýý ãýæ ßíäàã
äàðóó çàí ãàðãàâ.
- Çà ÷è ãàíöààðàà ñýðýìæòýé áàéñàí ãýæ ã¿éâýë äýìèé áîëíî ø¿¿.
- ßàëàà ãýæ. Áè òàíû òîëãîé äýýã¿¿ð õàðàéâàë àëäàñ áîëíî.
- Àà, òýãâýë ÷è õàðàéñàí ë áàéíà ø¿¿ äýý.
- ßàëàà ãýæ. Õýðâýý õàðàéõ áàéñàí áîë áè òàíä çàõèäàë áè÷èõã¿é
ø¿¿ äýý.
- ßàìàíä ìýä¿¿ëýã, íàäàä çàõèäàë. Òýð õî¸ð ÷èíü ÿëãààòàé.
- ¯ã¿é äýý. Òà íàäàä èòãý. Ãîë õàðèóöëàãûã áè õ¿ëýýõ íü çºâ ãýæ
áîäñîí þì. Óðüä òèéì àþóëòàé þìûã ìýä¿¿ëæ áàéñàí áèø. Àñóóäàë
ýýäðýýòýé, îðîîöîëäîîòîé áîëîõ íü ëàâ. Òýãýõýý𠺺𺺠òîëãîéãîîðîî
õàðèóöààä, á¿õ þì õºäºëãºîíä îðìîãö öààøèä ÿàõûã çàéëøã¿é òàíû
óäèðäëàãûí äîð øèéäíý ãýäãèéã áè ñàéí áîäñîí.
- Àà òèéì ¿¿? Áè ÷ ÷àìä èòãýæ áàéíà. Ýð õ¿í ýð õ¿íäýý èòãýõ ¸ñòîé.
Äàøèéí òóõàé öîõèæ àñóóõäàà áè ÷àìä èòãýýã¿éäýý áèø, Äàø îðãîñîí
îðãîîã¿é ÿëãààã¿é ãîãöîî íü ýíä ÷ þì óó õàà ÷ þì áàéõ ¸ñòîé ãýäýãò áè
ººðºº èòãýäãýý ëàâøðóóëæ áàéãàà þì. ×èíèé õýëñíýýð óëñ ã¿ðíèé õóâü
çàÿàòàé õîëáîîòîé þìàíä ýðãýëçýý òýýíýãýëçýý áàéæ áîëîõã¿é. Ýõýëñýí áîë
äóóñãàõààñ ººð çàìã¿é. Áèäíèé õýí íýã íü ýõëýõ ë ¸ñòîé áàéñàí. Õàðèí
÷è ýõýëëýý.
- Ýõëýõ ÷ þó áàéõàâ äýý. Èëð¿¿ëæ ë ÷àäëàà.
- Þóíû ÷èíü èëð¿¿ëýõ. Ýõýëñýí ãýæ õýë. Òýð Äàø ÷èíü õàà íýãòýý
¿õýýä ÷îíûí õîîë áîëñîí ÷ þì áèë¿¿. Ìàíü ßíäàãèéí öàðàé äàõèàä ë
õóâüñõèéâ. Ãýâ÷ Ýðýíöýí îãò àæèðàõ ÿíç àëãà.
- պ뺺𺺠àëãà áîëñîí õ¿íèéã èëð¿¿ëýõ þó áàéõàâ ãýæ òà õýëæ áàéíà
óó?
- Òýãæ áàéíà. ßïîíû òàãíóóë ìàíàéä º÷ òº÷íººãººðºº áàéãàà ãýäãèéã áèä
äýýð äîðã¿é ìýäýõ ìºðòºº òýäíýýñ ñýðýìæëýí õàìãààëàõ àæëàà ýõýëæ
÷àäàõã¿é áàéãààã áè õýëæ áàéíà.
- Òàíû õýëäýã çºâ. Áè ñýæ¿¿ðèéã íü ãàðãààä ºãñºí ãýâýë îíãèðñîí
áîëîõã¿é áèç.
- Ñýæ¿¿ð ãàðãàõûã ÷ ãàðãàñààí. Îäîî òýðíýýñ ÷èíü ÿàæ áàðèõàà ë
188

íàðèéí áîäîõ õýðýãòýé.
- Òàíû ë óõààí ... Òàíûã ë ò¿øýýä áîëãîíî äîî ãýæ ßíäàã èëýðõèé òàë
çàñàí õýëýõýä Ýðýíöýí ìºí èëýðõèé áàÿðëàí ìºðºí äýýð íü ãàðàà òàâèàä
- Ä¿¿ ìèíü ÷è áèä õî¸ð ¿íýõýýð èõ àæèë ñýäýæ, õ¿íä õàðèóöëàãà
¿¿ðëýý ø¿¿. Ýâò øààçãàé áóãà áàðèíà ãýã÷ýýð ñàíàà íýã áîë àëçàõã¿é.
Ãàíöõàí øàíòàð÷ áóöàæ ë ÿàñàí ÷ áîëîõã¿é. Òèéì ¿¿? ãýæ
ëàâøðóóëàõàä ßíäàã ÿíàã ÿëäàì ààø ãàðãàõ íü õîëã¿é ãàðûã íü èëáýõ
àÿäààä,
- Òèéì áàéëã¿é ÿàõàâ. Áè òàíûõàà óäèðäëàãààð, òàíûãàà ò¿øýýä ãýõýä
Ýðýíöýí á¿¿ð óÿð÷,
- ßíäàã ìèíü ÷è áèä õî¸ð èõ àæèë ñýäëýý ø¿¿. Ìàðãààøíààñ õýäýí
àéëààð îðíîî õºº. ßìàð ÿíçûí áîäîë ñàíààòàé, ààø àðàíøèíòàé óëñ áàéäãèéã
ìýäýæ àâúÿ. ¯¿öíèé öàãààð èðñýí õ¿í òàíàé áóðèàäûí øàõìàëûí ººõºíä
ïîëîãòîæ ¿çüå ë äýý. Áóðèàäûí áàñãàäûã áàñ õàëóóõàí ãýäýã áèçäýý?
ãýýä õà õà èíýýâ.
ßíäàã Ýðýíöýí õî¸ð èéíõ¿¿ ÿðèëöàæ, Öýâýã Ïóíñàëûí õàëóóí ºâºðò
æàðãàæ, Áàëäàí ýýæ õ¿¿ õî¸ðîî óíòóóëààä çóóõíû àìàíä äýýëýý õýäðýí
ìîäîí ãààíñàíäàà äýýð äýýðýýñ íü òàìõè íýðýí òàòàæ ãàíöààðäàë ãèå¿ðýëä
àâòàí, óíòàõ íîéðã¿é áîëñîí Æàìö áààâàé îðîíäîî õºëáºðºí, îòãîí õ¿¿ãèéíõýý
ÿàñíû òóõàé ýöýñ òºãñãºëãóé áîäîëäîî ýýðýãäýí ç¿ðõ øèìøèð÷, Äàìäèí
áààâàé åð ç¿¿ä çºíã¿é àìãàëàí íîéðñîæ áàéõàä Îíîí, Áàëæèéí ìºñ õàäààëàí
òàñ òàñõèéõ ºâëèéí öýëìýã øºíèéí òýíãýðò îääûí öàãààí õóìõè íýë òàðõàí,
äîîðîîñ äýýø õººðºõ øèíý öàñíû ñýð¿¿í öàãààí àìüñãàëòàé ñ¿ëýëäýæ
òèéíõ¿¿ ãàçàð òýíãýð õî¸ðûã íºìºðñºí øºíèéí õàð öàãààíû àëü íü ÷ äèéëæ
ÿäàí áàéõ ìýò òýðõ¿¿ õàð öàãààíû ºðñºë人íò àãóó åðòºíöºä õ¿ì¿¿íèé
ÿâäàë îãòõîí ÷ õàìààã¿é ãýìýýð àòàë, õÿçãààðã¿é îð÷ëîíãèéí ò¿ìýí ò¿ìýí
îäîä æèðýâ æàðàâ ãÿëòàãíàõûí çàâñàð ýíä òýíä öàãààí çóðàà òàòóóëàí
óíàõûã ¿çñýí øºíèéí àÿí÷èí áîë ººðòºº õàìààðóóëàí ñàíàæ "ìèíèé îäîí áèø"
ãýæ øèâíýõ áºãººä õ¿íèé óõààí ãýã÷ ë áàéñíààñ ýíý õîðâîîãèéí õàìàã
æàðãàë çîâëîí á¿ðýëäýí ø¿ãëýæ, ºíºº íýã íü òºðºâ÷ ìàðãààø íýã íü ¿õýæ,
ºíºº íýã íü æàðãàâ÷ ìàðãààø íºãººäºõ íü çîâæ áàéäàã íü ýíý õîðâîîãèéí
æàì ãýòýë ãàíö õî¸ðõîí õ¿íèé ñàíààíààñ áîëîîä óëñ ã¿ðýí õÿìàð÷, îëîí
ò¿ìíýýðýý õýëìýãäýí ñ¿éðýõ òèéì öºâ¿¿í öàã èðýõèéã õýíèé óõààí
189

òºñººëºõñºí áèëýý. Ãàãöõ¿¿ îð÷ëîíãèéí óõààí ãýæ áàéäàã áîë ýíýõ¿¿ Îíîí,
Áàëæèéí õºíäèéä õóéâàëäàõ, ãàíñðàõ, ÿíàãëàõ, ãàíöààðäàõ àëü á¿õíèé
äýýð òèéíõ¿¿ ºâëèéí øºíèéí õàð öàãààíû äóíä ÿìàðõàí íýã àëóóð÷íû àëìàñàí
ñ¿õ äàëàéãààñòàéã îëæ õàðàõñàí áèç. Ãýâ÷ õààÿàõàí ÿðãèí õóöàõ õîòíû
íîõîä þóíä õóöñàíàà ìýäýõýýñ öààøã¿é àìãàëàí äýëõèé åð þó ÷èã áîëîîã¿é
áóþó áîëîõã¿é þì øèã íîéðñîí àâàé.
* * *

Óëààíáààòàðûí öýíãýëèéí öººõºí ãàçðûí íýã íü Õÿòàäûí Áýýæèíãèéí äóóò
æ¿æãèéí ìàÿãòàé æ¿æèãëýëèéã õ¿ðýýíèé óäàìòàé áýëòýé äàíæààä íàðûí
àâúÿàñëàã çàëóó÷óóä ¿ç¿¿ëäýã, ìºí õÿòàä íàðèéí õîîë óíä õèéäýã
ãóàíçòàé õÿòàä Øèé ÿàíç þì. Ýíä íèéñëýëèéí äýýõí¿¿ð òóøààëûí àëáàí
õààã÷èä, óðëàã ñî¸ëûí öóóòàíãóóä, èõ ãàðûí ïàíç íàð íóãëàðàõ äóðòàé.
Öýâýëìàà òºðõºì人 àéë÷ëàõ áýëòãýëýý áàçààæ äóóñãààä, Ñîíðîâ àæëûí
äàëèìààð Îíîí òèéø ÿâàõ çºâøººðºë äýýðõ íºõ人ñ àâ÷ á¿ð äîòíûõîíäîî áîë
Öýâýëìààãàà ýõíýð áîëãîí àâàõ ¸ñ òºðèéã ã¿éöýòãýõýý õýëæ, áóðèàäûí
õóðèì íàéðûí ó÷èð íà÷èðûã ìºíººõ Àìóðîâ Öýðýíãýýð õýë¿¿ëýõ çýðãýýð
õýðõýíäýý ë õºë áîëæ áàéâ. Òèéí Îíîí òèéø îäîõîä áýëýí áîëñíû óðüäàõ
ñàéí ºäºð Ñîíðîâ Öýâýëìàà õî¸ð áàãà ¿ä áîëòîë õýâòýýä áîñîæ öàéãàà óóõ
çóóð ºíººõ áàðóóí Ñýëáèéè õàëóóí óñíû ãàçàð î÷èõ, Öýðýíãèéí óðüñíààð
øàõìàë øàðûí õàâèðãà èäýõ, ýñâýë Øèé ÿàíçàíä æààõàí äàðñ óóæ, íàðèéí
õîîë èäýõ àëü íü äýýð áîëîõûã õýëöýí áàéòàë ñóóäëûí óðò õàð òýðýãòýí
äàâõèæ èðñýí íü Áîðòîëãîé, Õºõ êîìèññàð õî¸ð àæ. Õºõ åâðîï ìàÿãèéí
äýãæèí õóâöàñ ºìñ÷èõñºí þóíä ÷ þì ñýòãýë èõýä õººðñºí áóþó ààçãàé íü
õºäºë÷èõñºí áîëîëòîé ýíä òýíä ¿ñ÷èí èíýýä àëäààä íýã ë áèø. Åðººñºº
ñ¿¿ëèéí ¿åä ÷óõàì ÿìàð ä¿ðäýý õóâèð÷ áóéã ìýäýõ¿éåý áýðõ ýëäýâòýé
äýýðýý ýëäýâòýé, õîëáèðõîé äýýðýý õîëáèðõîé áîëñíûã øàãøèëäàíà. Ñîíðîâ
ò¿¿íèéã õàðàíãóóòàà "ßã ë àëàã øààçãàé äàà. Èíãýýä ãîäîãíîæ áàéñíàà
øààçãàé áîëîîä íèñ÷èõ íü ÷ ãàéõàëã¿é ø¿¿" ãýæ áîäîâ. Õºõ êîìèññàð
öàãààí ñóäàëòàé õàð äààâóó òàâüäàã ºìä, øºâãºð õîíøîîðòîé ãÿëòãàð õàð
øààõàé, óðò ìèíæèí çàõòàé îãîòîð õ¿ðýì, ìºí äóãóé îðîéòîé áóëãàí ìàëãàé
ºìññºí íü ãåðìàí þìóó ôðàíö óëñàä ñóðãóóëü ä¿¿ðãýæ èðñýí õîòûí öººí
çàëóóñààñ äóòàõ þìã¿é, òàíüæ ìýäýõã¿é õ¿í áîë "ýíý ìààíü ÿìàð ãýý÷èéí
190

îþóòàí ñýõýýòýí áèëýý?" ãýìýýð. Öýíõýð ¿éòýíõóàð ãàäàðòàé õàð õóðãàí
äýýë, äºðâºí òàëòàé áóëãàí ìàëãàé ºìñºæ óðò õàð ãýçãýíäýý ñóâäàí
äàðóóëãà ãÿëàëçóóëàí áýëõ¿¿ñ íóðóó ãîîëèãõîíîîð íàõèéæ, õîíäëîé õîéø
õàÿñàí Áîðòîëãîé õ¿¿õýí ñ¿¿ëèéí ¿åä ýíý Õºõ êîìèññàðààð õàìãààëóóëàõ
áîëñîí ãýëöýõ áºãººä ºðëºã æàíæèí óëñûí ìàðøàëûí ãýðãèé ÷ þì óó àëü
óðüä öàãèéíõòàé àäèë óëñûí ýõ äàãèíàñ ÷ þì óó ãýòýë õàðèí ç¿ãýýð ë
æàíæèí ñàéäûí òýðãèéã çàéäëàí íàéð öýíãýë õýñýã÷ äóó÷ õ¿¿õýí ÷ ãýâýë
ãýìýýð, ãîëöóóõàí íàéìàà õîòûí õÿòàä ìîíãîë äàíæààä ïàíç íàðûí äóíä
ýðãýëäýíõýí ýñâýë õ¿ðýýíèé õàìáà öîðæ íàðò ºðãºë áàðüö áàðüæ õýí
íýãíèé òºëºº àâðàë ýðýõ òýðã¿¿òýí íýã ë äýë ñóëõàí ÿâäàëòàí ìýò áîëîîä
õ¿ðýý õîòûí õ¿¿õí¿¿ä òýð òóõàé õîøóó õîëáîí øèâãýíýëäýõýýñ öààøã¿é òóë
¸ñòîé ë "íàìàéã õýí õýëýõ âý íîõîéã õýí ñààõ âý" ãýñýí øèã òîëãîé
äýýã¿¿ð ÿâíà. Õýçýýíèé ë òîëãîé äýýã¿¿ð õ¿¿õýí ñàíæ.
Åð õîòûíõíû çàí àðàíøèí ãýíýò õà÷èí õóâèðëàà. Íàì çàñãèéí àëáàí õààã÷èä
äýýð äîðã¿é áààõàí îìîã ò¿ðýõ ÿíçòàé, èõýíõäýý îðîñ áîëîîä áàðóóí åâðîïûí
îðíóóäàä ñóðãóóëü ä¿¿ðãýæ èðýõ çàëóóñ ñ¿¿ëèéí íýã õî¸ð æèëä èõýä
îëøèðîí òýäí¿¿ñ áîëîâñîí ñî¸ëä íýâòýðñýí õ¿í ãýæ ººðèé㺺 ¿çýõ áóþó
¿ç¿¿ëýõèéí òóëä õóâöàñëàõ, öýíãýëäýõýýñ ýõëýýä ýòãýýä ñîíèí ÿíç ìàÿã
ãàðãàæ, òýðíèéã äóóðàéãñàä ìºí èõýä îëøðîí õóó÷èí õ¿ðýýíèé áóþó õÿòàä
Íàéìàà õîòûíõíû íºëººíä îðñîí õîòûí áîð÷óóäûí äýãæèðõýõ ãàíãàðàõ ÿíç åâðîï
ÿíçòàé õîñëîí áóé íü èéíõ¿¿ æèíõýíý õ¿ðýýíèé õ¿¿õýí Áîðòîëãîé, äóóðèàìàë
íü õýòýðñýí Õºõ êîìèññàð õî¸ðûí áàéäëààñ èëýðõèé õàðàãäàíà.Òýãýýä ÷
õîòûíõíû ààø çàí ýâäýðñýí òóõàé õºãøäèéí áîëîîä øàøíû ëàì íàðûí ÿðèà
õººðºº îðòîéãîîð áàðàõã¿é åð ìºíººõ ÿìàð ãýý÷èéí öàã èðýõ íü þì áîë ãýñýí
áèò¿¿ ò¿ãø¿¿ð, ìºíººõ ìºõëèéí öàãàà çºãíºñºí îðîí õèéäèéí õºíäèé õºì㺺ð
ýðãýëäýí åðººñ õóó÷èí á¿õíèéã ãîëæ ãîî÷ëîõ íü øèíý öàãèéí àðàíøèí áîëñíîîð
áàðàõã¿é ººðñäèé㺺 õóâüñãàë÷, áóðõàíã¿é÷ õýìýýí òîîöîã÷èä õýí áîëîâ÷
øàøíûã óñòãàíà, êèðèëë þì óó ëàòèí áè÷èã àâíà, åâðîï ¸ñûã äýëãýðó¿ëíý,
ýð ýìèéí ÿëãààã àðèëãàíà, ìîíãîë äýýëèéíõýý íóäðàãûã òàéðíà ãýõ õ¿ðòýë
õýëýõã¿é, äàâøëàõã¿é þì ãýæ áàéõã¿é. Òèéíõ¿¿ ýíý ìýò ÿðèàíäàà
õººð÷èõñºí çàëóóñ ààã îìãîî ÷óõàì þóíä ãàðãàõàà îëæ ÿäàí áàéõ íü
àðãàã¿é. Ñîíðîâ Õºõèéí òóõàé öóó ÿðèàíä íýã èõ èòãýäýãã¿é ãýëýý ÷
ýðõýäã¿é æààõàí ñýæèã òºðæ õîëõîí ë ÿâáàë äýýð õ¿í ãýæ ¿çíý. Ãýâ÷
191

èéíõ¿¿ øóóä íààëäààä èðýõýýð õººæ òóóëòàé áèø. Òýãýýä áàñ þóãààðàà
÷ þì ×îéáàëñàí æàíæíû èòãýëèéã îëæ äîòîîä ÿàìíû ìºíººõ íóóö äàëäûí
àæèëòàé õ¿ì¿¿ñèéí íýã áîë÷èõñîí áîëîëòîé áºãººä ãýð îðíîîð ýðãýëäýí
ÿëàíãóÿà Áîðòîëãîé õ¿¿õíèé ñ¿¿äýð ìýò áîëñîí íü ãàéõàëòàé. Ñîíðîâ óãààñ
õàæèã, çîæèã çàíã¿é õ¿í áºãººä àæèë àëáàòàé íü ýñ õóòãàëäâàë
Áîðòîëãîéã æàíæíû ìààíü õàíü. Õºõèéã õàðàíõóé õ¿ì¿¿ñò èòãýãäñýí æààõàí
ñîëèîòîé ÷ þì óó ýëäýâòýé ýð ãýõýýñ öààøã¿é. Òýãýýä ÷ æàíæíû õàíü
ãýõäýý ãýðãèé ãýñíýýñ àðàé ººðººð, Õºõèéã æàíæíû øàäàð ãýõýýñýý
áàðëàã ãýõ ìàÿãààð ¸æëîí áîäíî. ªíºº èéíõ¿¿ æàíæíû õàíü áàðëàã õî¸ð
äàâõèí èðýõýä æààõàí òýýðøààñàí ÷ õÿëàëçàæ õàæèãëàõ ÿíç
¿ç¿¿ëñýíã¿é. Áîðòîëãîé Õºõ õî¸ð Øèé ßàíçàíä áîëîõ äîòîîäûã õàìãààëàõûí
äàðãà íàðûí öàéëëàãàíä àâàà÷èõààð èðëýý ãýâ. Þóí öàéëëàãà
áàéäàã áèëýý? ãýõýä Ñýñýýðèéí äîòîîä ÿâäëûí àðäûí êîìèññàðûí òóñãàé
òºëººëºã÷ èðñíèéã ìàíàé ÿàìíû äýýä òóøààëûí äàðãà, ñóðãàã÷ íàð
õ¿íäýòãýí öàéëàõ þì ãýëýý. Òèéí äºðâ¿¿ë áîëæ àâààä õÿòàäûí ºðãºí ÷ºëºº
ãýã÷èéí áàðóóí ¿ç¿¿ðò áàéäàã ìºíººõ Øèé ßàíçàíû óðò õºõ áàéøèíä
èðýõýä çóóøíû ãàçðûí ºíäºð ºíäºð öîíõòîé öýëãýð òàíõèìä äîòîîäûã
õàìãààëàõûí õîðèîä òîìîîõîí äàðãà ñóðãàã÷ íàð ýõíýð¿¿äèéí õàìò íàéðëàæ
áàéâ. Ñýñýýðýýñ èðñýí òóñãàé òºëººëºã÷ ãýäýã íü í¿äíèéõ íü àÿãàíä ã¿í
øèãäñýí ã¿éìõèé íîãîîí í¿äòýé, òýð í¿äýí äýýð íü íýâñèéñýí õà÷èí ºòãºí
óëààí õºìñºãòýé, ºíäºð òóðàíõàé îðîñ àæ. Ñîíðîâûã îðæ èðýíã¿¿ò
õàìãààëàõûíõàí èõýä õ¿íäýòãýí áàÿðëàõ ÿíçòàé ñóóäëààñàà áîñîí
õàðàéëäàæ ãàðûã íü óðàëäàí áàðüöãààæ :
- Ñîíðîâ äàðãà èðëýý! Ñîíðîâ äàðãà íààøàà ñóó! Äýýøýý ñóó! Òà
õ¿ðýýä èðäýã ÿàñàí ñàéí õýðýã âý! Õºõ òà íàðûã äàãóóëààä èðäýã
ñ¿ðõèé ñàíàìãàé õ¿í þì. Äóðã¿éöýõã¿é áîë äàãóóëààä èðýýðýé ãýñýí þì
ãýõ çýðãýýð øóóãèëäàí ºíººõ òóñãàé òºëººëºã÷òýé òàíèëöóóëàâ. Ýäí¿¿ñ
õýäèéí àì õàëàìöñàíäàà ÷ þì óó àëü ¿íýõýýð äàðãà ñàéäûí õ¿ñýë áîëäîãòîî
÷ þì óó þóíäàà èíãýæ õºõèëäºí áóéã ìýäýõ¿éåý áýðõ. Óëààí õºìñºãò îðîñ,
Õºõ êîìèññàð õî¸ð ýíãèéí õóâöàñòàéã ýñ òîîöâîë Ñîíðîâ èéì îëîí íîãîîí
ìàëãàéòíû äóíä îðæ èðñýíäýý áýðãýæ áèø¿¿ðõìýýð àæ. Òàíüäàã öàðàé
áàðàã õàðàãäñàíã¿é. Çàðèìûíõ íü ýõíýð¿¿ä áîëîëòîé õýäýí çàëóó õ¿¿õýí
Áîðòîëãîéí õîðìîé õîòîîñ ç¿¿ãäýõ íü õîëã¿é õ¿ðýýëýýä àâëàà. Ãó÷ààä îí
192

ãàðñààð äîòîîäûã õàìãààëàõûíõàí õîòûí àëü ÷ çàëóó ñàéõàí õ¿¿õí¿¿äèéí
øîõîîðõëûã òàòàõ áîëñîí, òèéíõ¿¿ øèëýãäýõ áîëñíîî ìýäýõäýý ýíý ìýòèéí íàéð
íààäàìä õýí íü ýõíýðòýéãýý, õýí íü íóóö àìðàãòàéãàà ÿâààã ÷ òààõàä
áýðõèéí õàæóóãààð åð øèíý öàãèéí áóþó áóðõàíã¿éí ¸ñîí ñ¿ðõèé äàâøèí
èðñíèé à÷ààð ÿëàíãóÿà õ¿ðýý õîòûí õ¿¿õí¿¿ä ìºíººõ ìîíãîëûí öýâýð è÷èìòãèé
ãýã÷ýý áàëðûí ¿ëäýãäýë ãýõ íü õîëã¿é, á¿ñ òýëýý èõýä ñóëàðñàí íü
äîòîîäûã õàìãààëàõûí áîëîîä öýðãèéí äàðãà íàðò "ñàìóóí æàðãàëûí" ¿¿äèéã
íýýñíèé㠺㿿ëýõ þóí. Ãýõäýý ë ýíý õàðèëöàí æàðãàõûí öîíäîí òóë õýí íü
õýíèéãýý ÷ àä øîî ¿çýõ áèëýý äýý. Èíãýýä ë øèíý öàãèéí õ¿ðýýíèé
õ¿¿õí¿¿äèéí ýðõ òàíõí, ãîî ¿çýñãýëýí áîëîîä ýð÷¿¿äòýé ýðõ òýãøèéí áýëãý
òýìäýã áîëñîí Áîðòîëãîéã õ¿ðýýëýõ íü ýíý õ¿¿õí¿¿ä õàíãàë õàëèóí áóãûíõàà
äóóäàí óðàìäàõ äóóíûã ÷èõýý ñîðòîéëãîí õ¿ëýýã÷ íàìðûí ñîãîî àäèë.
Çîîãèéí ãàçðûí òàíõèì öààíàà íýã í¿íæèãòýé í¿ðãýýíòýé. Õÿòàäóóä õýíèé
òààøààëûã þóãààð õºäºëãºõ áóþó õýíä þó èä¿¿ëæ óóëãàõàà àíäàõ áèø.
Òàíõèìûí ãîëä ºìíº îðíû ýòãýýä ñîíèí óñ óðãàìàë, æèã¿¿ðòýí øóâóó
òýðã¿¿òèèé àëàã ýðýýí çóðàãòàé á¿òýýëãýýð á¿òýýñýí ºðãºí áºãººä óðò
øèðýý çàñàæ íàéðëàãñäûã äàãçààðàà ò¿øèõýýð ºíäºð ò¿øëýãòýé,
òîõîéâ÷òîé óóæèì 纺ëºí ñóóäàëòàé øàð ñàâõèí á¿ðýýñò ñàíäëóóäàä
ñóóëãàæ øèðýý ä¿¿ðýí àðõè äàðñ èäýý áóäàà ºðæ, àðààíû ø¿ëñ àÿíäàà
àñãàðóóëñàí ÿíçûí òààøààëò ¿íýð òàíàðòàé ç¿ñýí ç¿éëèéí íàðèéí õîîë
óãñðóóëàí òàâüöãààíà, Ãàë òîãîîíîîñ õîîë äàìæóóëàõ í¿õýýð õýí íýã íü "Àé
ëþçà õóé! Ãóþóðî! ãýæ äóóäàí õàøõèðàõàä õîîë 纺ã÷ õóæàà "Àé
õàé!" ãýæ õàðèó õàøõèðàí õàéâàãíàí ã¿éæ î÷îîä ìºíãºí òàâèóð äýýð ºíººõ
õîîëíóóäûã óóð ñàâñóóëàí àâ÷èð÷ íýðèéã íü ìºí ºíäºð äóóãààð äóóäààä
"Èäâàà, óóâàà" ãýæ ìýõýëçýõ íü öààíàà íýã äàäàìãàé áºãººä óðèàëãàõàí.
Õîîëíû àìòûã ààøíû àìòààð íýìýðëýõ õÿòàä çàíä ìîíãîë÷óóä á¿ð ÷ èõ
ìààäàé÷èõäàãèéã ýä íàð ÿàõèí àíäàõ áèëýý. Ýíý Äî ÿàìíûõàí áîë õÿòàäûí
çàíã àíäàõã¿é òóë õóóðãàíû àìòûã õóóðìàã ìýõýëçëýëýýð õà÷èðëàñàí
õà÷èðëààã¿é àìò ÷àíàðûã íü öýãíýõòýéãýý àæ. Òýãýýä ÷ õÿòàäóóä
¿íýõýýð ãàðàà ãàðãàæýý. Ñîíðîâ õýäèéãýýð çàñàã òºðèéí õýìæýýíèé
èõýýõýí íàéð íààäàì, äàéëëàãà öàéëëàãàíä íýã áèø óäàà îðîëöäîã ãýëýý ÷
Øèéÿàíçíû çîîãèéí ãàçàð èéíõ¿¿ æèíõýíý áàÿí äàíæààäûí ¸ñîîð öàéëëàãà
õèéõèéã óðüä ¿çñýíã¿é. Äîòîîäûã õàìãààëàõûíõàí þó áîëîâ ãýìýýð ìºíººõ
193

ìÿðààí ãèøãýæ øèâíýí ÿðüäàã íü îð ñóðàãã¿é, åð áóñûí äóó äîðãèîí áàÿð
õººðòýé áîë÷èõæýý. Ìàðøàë ×îéáàëñàí äîòîîäûã õàìãààëàõ ÿàìíû ñàéä
áîëñíîîñ õîéø ýäíèéõýí õàðààæààð îìîã ñ¿ð íýð õ¿íä íýìýãäýæ äàðãà íàð íü
îíãîñîí õóâöñàà õ¿ðòýë øèíýòãýæ ºí㺠æàâõàà îðñíû㠺㿿ëýõ þóí.
Ñîíðîâ, Öýâýëìàà, Áîðòîëãîé íàðûã ìºíººõ óëààí õºìñºãò îðîñûí õàæóóä
õ¿íäòýé áàéðàíä ñóóëãàæ ÿíç á¿ðèéí õîîë, àðõè äàðñààð øàõëàà. Õàðèí
Õºõ êîìèññàð èõ ë äàðóó öàðàéëñàí øèðýýíèé òýðòýý ºíöºãò íü ñóóæ
õàðàãäàíà. Ñîíðîâ ýõëýýä ÷óõàì õýíèé óðèëãààð, þóíû ó÷èð ýíä èðñíýý íýã
èõ áîäñîíã¿é. ×îéáàëñàí äîòîîä ÿàìíû æàíæèí ñàéä áîëñíîîñ õîéø ýíãèéí
ãàçðààð ¿çýãäýõ íü õîâîðäñîí áºãººä çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààí äýýð ãàíö
íýã òààðàëäàæ ìýíäëýõ òºäèé㺺ð ºíãºðñºí òóë äîòîîä ÿàìíûõàí ººðèéã íü
ñîíèðõîõ áóþó òàë òàòàõ òóõàé ñàíààíä ÿàõèí îðîõ áèëýý. Áîðòîëãîé Õºõ
õî¸ð ç¿ãýýð ë ñàéí ºäðèéã çóãàà öýíãýëýýð ºíãºðººõ øàëòàã ýðæ ÿâààä
òàíèë ò¿íø¿¿äèéíõýý íàéð íààäàìä óðüñàí õýðýã áèç. Ñîíðîâûí ç¿¿í ãàð
òàëä óëààí õºìñºãò îðîñ, áàðóóí ãàð òàëä õóó÷èí ç¿ñ òàíèõ àõëàõ
êîìèññàð Áàäàì ãýã÷ õèæýýë õàð õ¿í ñóóæýý. Ýíý Áàäàì áîë äîòîîäûã
õàìãààëàõûí íýðä ãàðñàí ç¿òãýëòí¿¿äèéí íýãýí áºãººä ãó÷èí õî¸ð îíû ëàì
íàðûí ýñýðã¿¿ áîñëîãûã äàðàëöàõàä ãàâúÿà áàéãóóëæ öóñàí ãàâúÿàíû
îäîíãîîð øàãíóóëñàí õ¿í. Àðõàíãàéä äîòîîäûã õàìãààëàõ õýëòñèéí äàðãààð
àæèëëàæ áàéãààä ñàÿâòàð ÿàìàíäàà äýâøèí èðæýý. Òîìîîòîé äóóã¿é
öàðàéëñàí õ¿í. Óëààí õºìñºãò àðõè ãýäãèéã óóñàí øèã óóæ ÷àääàã ýð
áîëîëòîé ìºíººõ îëîí ÿíçûí õîîëíîîñ àìòàðõàí èäýæ òîìîîõîí áîëîð æ¿íçýíä õàòóó
øàð àðõè õèéæ ºãñíèéã õºíòºð÷ îðõèîä ÿíç á¿ðèéí äàðñàí íîãîî øàíöàé
ñýðýýäýí ºëñãºëºí ìîðü øèã øèðä øèðä çàæëàõ íü áàõòàé. Òýð ýõëýí
ÿðèà ºä뺺.
- Áè òàíûã äóóëñààí. Åð íü áè ìîíãîëûí äàðãà íàðûã ìóóã¿é ìýäíý. Òàíàé
óëñ ñàéõàí äàðãà íàðòàé áîëæ áàéíà. Äàðãà íàð ñàéí áîë óëñ ñàéí áîëíî.
Ìàðøàë ×îéáàëñàíòàé äîòíî áèç äýý? ãýæ àñóóõàä Ñîíðîâ "þóíä èíãýæ
àñóóâ?" õýìýýí çýðâýñõýí áîäîîä,
- Äîòíî áàéëã¿é ÿàõ âý ãýæ ººðèéí ýðõã¿é òàë çàñàí õýëýâ. Íîãîîí í¿äýò,
- Ìàðøàëûã áè ñàéí òàíèíà. Ìîíãîëä õîâîðõîí õ¿íèé íýã äýý. Òèéì
óäèðäàã÷èäòàé áàéäàã òàíàé àç ø¿¿. Òèéì ¿¿? ãýæ ìºí ãýíýò òóëãàí
àñóóâ.
194

- Òèéì ýý ãýæ Ñîíðîâ õàðèóëàâ÷ "ÿàãààä ýíý ÷èíü áàéöààãààä óíàâ àà"
ãýæ äóðã¿é õ¿ðýýä íîãîîí í¿ä ð¿¿ íü õàðòàë òýðýíä íü õºë÷¿¿ãèéí øèíæ
îãò ¿ã¿é, õàðèí íýã ÿíçûí äýýðýëõ¿¿ ÷ ãýõ þì óó äààæèíòàé èíýýä
"íîãîîðîí" áàéëàà. Ñîíðîâ õ¿íä äóðã¿é íü õ¿ðñíýý ìýäýãäýõã¿é ãýõäýý
õàðöàà íóóõ ãýýä ÷àääàãã¿é. Ò¿¿íäýý æààõàí áàíòâàë á¿ð ýãöëýýä
øèð¿¿õýí "ãàë àñàà÷èõäàã" çàíãààðàà øèðýâ òàòààä
- Òà á¿õíèé áàéöààõ ìýðãýæèë þóõàí äýýð áîëîâ÷ ãàðààä èðäýã íü
àðãàã¿é þì äàà ãýýä ìóóõàí ìóøèëçàâ. Ãýâ÷ íîãîîí í¿äýò õàðèí õºãæèëòýé
èíýýä àëäàí,
- Òà ÷èíü õàðèí õºãæèëòýé õ¿í øèã. Óó÷ëààðàé. Áè ÷èíü øóëóóí
çàíòàé ¿õýýð áàéãàà þì. Îðîñûí øóëóóí çàíã òà þó ýñ àíäàõ âý. Çà
õî¸óëàà æèíõýíý ¸ñîîð òàíèëöúÿ. Íàìàéã Ëåâ Àëåêñàíäðîâè÷ ßíêîâñêèé
ãýäýã. Ïîëüø åâðåé îðîñ ãóðâûí õîëüö. Àëòààð þì áîë õîâîðõîí ñîðüöûíõ
ãýìýýð ãýýä Ñîíðîâûí ãàðûã ø¿¿ðýí àòãàæ ñýãñðýâ. ×èíãýýä ãýðýë
öàöàðñàí îëîí àëòàí ø¿äòýé àìàà èõýýð àíãàéæ ÷àíãààð èíýýëýý.
- Òà ìàðøàë ×îéáàëñàíòàé äîòíî ãýñýí áàéõ àà? ãýýä äàõèàä ë áàéöààæ
ýõëýâ.
- Íýã èõ äîòíî ÷ þó áàéõàâ äýý. Áèä á¿õíèé ë õàéðòàé õ¿íäòýé õ¿íèé
íýã. Òýð ìèíèé ýõíýð, ìàðøàëûí ãýðãèé õî¸ð ñóóæ áàéíà ãýæ Öýâýëìàà
Áîðòîëãîé õî¸ðûã çààõàä íîãîîí í¿äýò ¿ñðýí áîñîîä,
- Þó ãýñýí ¿ã âý! Òà íàð ÷èíü ÿàãààä õýëäýãã¿é íºõä¿¿ä âý.
Ìàðøàëûí ãýðãèé èð÷èõýýä áàéõàä õýëäýãã¿é îëèãò¿é õ¿ì¿¿ñ þì ãýý÷!
Ýíý ÷èíü á¿ä¿¿ëýã ÿâäàë ø¿¿ òà ìèíü! ãýæ õàøõèðààä õàðàéí î÷èæ
Áîðòîëãîéí ãàðûã ø¿¿ðýí ¿íñýõýä òýð íü òèéíõ¿¿ ãàð õóðóóãàà îëíû ºìíº
¿íñ¿¿ëæ ¿çýýã¿é òóë,
- Ϻºõ ÿàíàà! ãýæ äóó àëäààä òàñ òàñ õºõºð뺺. Öýâýëìàà ìºí ãàðàà
¿íñ¿¿ëæ í¿¿ðýý óëàéëãàâ.
- ßìàð ñàéõàí õ¿¿õí¿¿ä âý! Ìîíãîëûí äàðãà íàð èéì ýõíýð¿¿äòýé ÷
áàéëã¿é ÿàõ âý ãýõýä Ñîíðîâ îð÷óóëæ ºãâºë Áîðòîëãîé õýçýýíèé õýýã¿é
çàíãààðàà,
-Òàíàé îðîñûí äàðãà íàð áàñ äàíäàà ãî¸ ýõíýð¿¿äòýé áèç? ãýëýý.
- Òèéì ø¿¿. Æèøýý íü ìàíàé Èîñèô Âèññàðèîíîâè÷ ìàø õººðõºí ã¿ðæ
ýõíýðòýé ãýâ.
195

Çîîãèéí ãàçàð èíýýä õººð èõñýí äàíæààä íàð ºíººõ òºãñãºëã¿é îëîí ÿíçûí
õîîë çóóøàà 纺ñººð áàéëàà. Íîãîîí í¿äýò àðõèà õºíòºðñººð àâ÷ ýð¿¿ë
õàðöòàé õýâýýðýý. Òýð ìîíãîë õ¿¿õí¿¿äèéí ÿíàãëàõ ýðäìèéã õ¿ðòýë õýñýã
àñóóí øàëãààãààä íýã ìýäýõýä ëàì íàðûí òóõàé ÿðèàíä îðñîí áàéâ.
- Òà íàð ýíý ëàì íàðààñàà ò¿ðãýõýí ñàëàõã¿é áîë áîëîõã¿é ø¿¿. Ìàíàéõ
á¿õ õàð ëàì íàðàà õººõèéã íü õººæ, ¿ã¿é õèéõèéã íü ¿ã¿é õèéãýýä ñ¿ì
äóãàíóóäûã íü îðâîíãîîð íü íóðààæ áàéíà. Ìàíàé æèøýýã äàãàõ õýðýãòýé.
Èîñèô Âèññàðèîíîâè÷ ýíý òóõàé ñàíóóëñàí óäààòàéã ìýäýæ áàéãàà áèç
äýý?
- Ìýäýæ áàéãàà
- Òàíä ë ãýæ õýëýõýä áè ýíý àæëûí òàëààð òàíàé äîòîîäûã
õàìãààëàõûíõàíä çºâëºõººð èðñýí. Îäîî òàíàéä õóâüñãàëûí ýñðýã òîëãîéãîî
ºíäèéëãºõ õ¿÷èí áîë ãàíöõàí ëàì íàð. Ãýòýë òàíàéä øàøíû íºëºº àñàð
õ¿÷òýé õýâýýðýý áàéíà. Öàã èðâýë ëàì íàðûíõàà õîéíîîñ äàãàõ õ¿í ìÿíãà
ò¿ìýýðýý ãàðíà. Òà íàð ãó÷èí õî¸ð îíû ÿâäëààñ ã¿éöýä ñóðãàìæ àâààã¿é
ë áàéõ øèã ñàíàãäàíà. Òà ¿¿íèéã þó ãýõñýí áîë?
- Ãó÷èí õî¸ð îíä õóâüñãàëûí õàòóó ãàðò äàðàãäñàíàà ëàì íàð ìàðòàõã¿é
áîë óó.
- ßàñàí ãýíýí õýðýã âý! Õýðâýý ìîíãîëûí äàðãà íàð á¿ãäýýðýý èéì ãýíýõýí
áîäîëòîé áàéãàà áîë àþóëòàé ø¿¿! Óó÷ëààðàé. Òà çàëóó õ¿í áîëîõîîðîî
þìûã ºðøººíã¿é õàðàõ ãýýä áàéíà. Îäîî õýò ºðøººíã¿é çàí ñàéí þìàíä
õ¿ðãýõã¿é. Òóðøëàãàòàé õàòóóæèëòàé ÷åêèñòèéí ¿ã ãýäãèéã á¿¿
ìàðòààðàé. ßëàíãóÿà ìàíàé îðíóóäûí ãàäààä áàéäàë àþóëòàé õóðöàäñàí èéì
öàãò, ýý äýý, ãýíýí ñàíàà ñàíàâàë ¿õýëòýé àäèëõàí ø¿¿.
-Òà ýíý á¿õíèéãýý ìàíàé ýíý íºõä¿¿äýä ñàéòàð îéëãóóëíà áèç äýý.
- Îéëãóóëíàà. Ýä íàð îéëãîõ ÷ ¸ñòîé. Áè ýíý á¿õíèéã ìàðøàë ×îéáàëñàíä
èëòãýæ á¿ðýí äýìæëýã àâñàí. Îäîî òà á¿õýí ëàì íàðûíõàà ýñðýã äîâòîëãîîíä
îðîõ öàã áîëëîî. Òºâäèéí áàí÷èí Áîãä óðä õèë äýýð ÷èíü èð÷èõýýä áàéæ
áàéíà.Òýð ëàâ ç¿ãýýð èðýýã¿éã ÷åêèñò¿¿ä áèä ìýäíý. Òà ¿¿íèéã ìýäñýí
¿¿?
- ¯ã¿é. Áè òàíààñ ë äóóëëàà.
- Íàì çàñãèéí óäèðäàõ íºõä¿¿ä èéì þìûã ìýääýãã¿é íü ìóó ë áàéíà äàà.
- Áèäýíä ÷èíü òýð áîëãîí ìýäýãäýõã¿é þì áàéíà ø¿¿.
196

- Ñîíîð ñýðýìæ òààðóóõàí ÷ííü òýð. Ýý äýý, ñîíîð ñýðýìæ èéì öàãò àìüòàé
àäèëõàí ø¿¿. Àëèâ õî¸óëàà íýã òóëãà÷èõ óó? Ìîíãîëûí ñàéõàí õ¿¿õí¿¿äèéí
òºëºº! Òàíàé ýõíýð ÷èíü æèíõýíý ãîî á¿ñã¿é áàéíà. Õîòûí á¿ñã¿é þó
õºäººíèéõ ¿¿?
- Îíîí ãîëûí áóðèàä õ¿¿õýí.
- Àà, ìàíàé áóðèàäûí ººäºñ òàñàðõàé øèâ. Áè áóðèàäóóäûã ìýäíýý.
Õààÿà èéì íýã õººðõºí õ¿¿õýí òààðàëääàã þì. Òà ÷ ¿íýõýýð ñîðûã íü îëîîä
àâ÷ýý. Ìýðãýí ë ýð þì! ãýýä ìºíººõ àëòàí ø¿äýý ãÿëàëçóóëàí ÷àíãààð
èíýýõ íü íýã ë ¸îçã¿é. Ñîíðîâ ýíý íàéðíààñ ýðõã¿é òýýðøààæ ýõýëëýý.
"Ýðòõýí õàëóóí óñ óðóó ÿâ÷èõñàí áîë àøòàé þó. Áîðòîëãîé Õºõ õî¸ðûã
èðýõ þì ãýæ äààí÷ ñàíàñàíã¿é. Õàëóóí óñàíäàà î÷ñîí áîë ýíý îðîñò
áàéöààëãàõûí îðîíä æàðãàæ õýâòýõã¿é þó. Ëàì íàðûã äîâòëîõ àæèë
ãàðàõ íü ýý. Ýíý íºõºð ÿàâ÷ ç¿ãýýð èðýýã¿é. Òýãýýä ýíý á¿õíèéãýý
íàäàä þó áîëîîä ÿðèàä áàéíà âý! ¯ã äóóëàõ ë ãýñíýýñ çàéëàõã¿é. ¯ë
ìýäýã÷ýýí áîëîîä ë ºíãºðººñºí íü äýýð. Ñàíààòàéãààð òàãíàõ ÷ ¿ã¿é ãýõ
ãàçàðã¿é. Íàéð íààäìààð õàëõàâ÷ õèéäýã íü ýäíèé ¸ñ. Õ¿íýýñ ¿ã
àëäóóëäàã øàëãàðñàí àðãàà ë õèéöãýýæ áàéãàà íü ýíý áèç. Åð íü ýäíèé
öàã èðëýý. Áîîõîé áîðîîíîîð ãýã÷ýýð áèä õîíü, ýä ÷îíî ë ãýñýí ¿ã. ¯¿ë
á¿ðõýæ áàéæ ÷ ìýäýõ ë þì. Ãó÷èí õî¸ð îí äàâòàãäàõã¿é ãýõ ãàçàðã¿é
ãýýä óðüä÷èëàí ñýðýìæ÷ýõ ÷ ãýõ þì óó ò¿ð¿¿ëæ öîõèõ áîäëîãî
ÿâóóëàõûã áèäýíä çîâëîõîîð èðñýí áàéõ íü. Áèäíèéã ãýíýí ìóíõàã ãýõ íü
áàéíà. Áóñäààð óõààí çààëãàõ öàã èðñýí þì áèç. Óõààí çààëãàõ ÷ þó
áàéõàâ åðººñ áîëîõ ¸ñòîé þì ¸ñîîðîî ë áîëíî. ªºðººð áàéõ çàìã¿é. Ãàíöõàí
îãò áîäëîãîã¿é ñàðìàã÷èí çàí ãàðãàæ ãàé òàðèõã¿é ë þìñàí. Áèä öºìººðºº
Õºõ øèã ñàðìàã÷èí- êîìèññàðóóä áîëâîë ýíý óëñ æèíõýíý ìºõëèéí çàìààð ë
îðíî.."
- Ñîíðîâ äàðãàà òà îéðäîî ñóóðèí áàéõ óó? àëü èéø òèéøýý ÿâàõ óó?
ãýæ Áàäàì èõ ë íóõàöòàé ÿðèõûã õè÷ýýäýã õ¿íèé çàíãààð ¿ãýý 纺í
àñóóâ.
- Îéðìîãõîíîîñ Õýíòèé àéìàã óðóó àæëààð ÿâàõ ñàíààòàé.
- Àà, ìàíü Ýðýíöýíãèéí àéìàã. Õýëòñèéí äàðãà Ýðýíöýíã òàíèíà áèç äýý?
- Ñàéí òàíèõã¿é ø¿¿.
- ×àíãà ýð áèé äýý.
197

- Àà òèéì ¿¿? Åð íü òàíàéõàí ÷èíü ÷àíãàõàí óëñ áèç äýý. ×àíãà ë
áàéõ õýðýãòýé ãýæ ñàíààíäã¿é àëáàðõóó õýëýâ. Áàäàì äóóëãàâàðòàé íü
àðãàã¿é òîëãîé íàõèñõèéí,
- Ìýäëýý äàðãàà ãýõ íü öýðãèéí õ¿íèé äàäñàí ¸ñ àâ÷ èíýýäýìòýé ÷ þì
øèã. Ñîíðîâ ýíý íàéðàíä èðñíýý äàõèàä ë õàðàìñàâ. "Æààõàí õ¿éòýí øàð
àéðàã çàëãèëààä Öýâýëìààãèéíõàà õàëóóí áèåèéã òýâðýýä ãàíòèã ö¿íõýýë
äîòîð ñóóæ áàéäàã áàéæ çîëèã ãýæ! Ýíý ìóóõàé Õºõ þó ãýæ íàìàéã
õóëãàé í¿äýýðýý õàðààä áàéíàà. Í¿ä íü öîã øèã ¸ëòîãíîîä ¸ñòîé ë
ñàðìàã÷èí. Ìîíãîë÷óóä áèä óëààí îðîñûã äóóðèàñàí áààõàí ñàðìàã÷èíãóóä
áîëæ ë õóâèðàõ áèé âèé äýý. Ýíý íîãîîí í¿äýò ÿã ë ãýðòýý áàéãàà þì
øèã, õýðâýý õ¿í ãýã÷ ñàðìàã÷èí ãàðàë óðóóãàà ãýíýò ýðãýëýý ãýæ
áîäâîë ìóóñàéí íîìõîí ÿäóó àìüòñûí ñ¿ðãèéã çàõèðñàí õ¿÷èðõýã òîì ñàðìàã÷èí
øèã ë áàéíà. ¯ñ õºìñºãèéã íü õàðàõã¿é þó. Èéì õà÷èí íýâñèéñýí
õºìñºãòýé õ¿íèéã ¿çýýã¿é þì áàéíà. Åð íü îðîñò ýíý íîãîîí í¿äýò ìàíàéä Õºõ
ãýýä ýíý äîòîîäûã õàìãààëàõûíõàí ÷èíü ÿíçûí àìüòàä öóãëàðñàí þì øèâ äýý.
Àðãà ÷ ¿ã¿é áèç. ×àíãà ýð÷¿¿ä àðõè óóãààä ñîãòîõã¿é íü ÷ ýí¿¿õýíä
õýðýã. Õýí íýãíèéã õàà íýãòýé öààø íü õàðóóëàõ áîëâîë ãàð íü ÷è÷ðýõ
¸ñã¿é. ×èíãýõýýð àäàãëààä ë õ¿¿õí¿¿äýä øóíàìõàé áàñ ò¿ðýìõèé. Àëàõ
ÿíàãëàõ õî¸ð àãààð íýãýí ãýõ ë óëñ. Ýíý ìóóõàé Õºõ ÿàæ ÿâààä
æàíæèíä íààëäàâ àà. Àëàõ ÿíàãëàõ õî¸ð ... ßìàð ìóó ¸ðûí ñàíàà îðæ
èðýâ ýý! Õ¿í ãýäýã àðààòàí ãýæ ÷è ¿ðãýëæ ñàíàà áèë¿¿? Î÷èæ î÷èæ
íàéðàí äýýð èéì þì áîäîõ ãýæ. Ýíý Äàíæààä íàð ÷ ìºí èõ íàëèãíàëäàæ
áàéíà äàà. Åð íü ÿíçûí óëñ þì ø¿¿ äýý. Îðîñ ìàíàéõ õî¸ð äîòîîäûã
õàìãààëàõûí ¿ñòýíã¿¿äýýñýý ýõëýýä íýã áîëæ áàéãààã õàðàíãóóòàà àëü
àëèíä íü òàë çàñààä ë ã¿éëäýæ áàéíà. ÿéëäýöãýý, ã¿éëäýöãýý.
Õÿòàäóóä òà íàð õºíãºí õºëòýé, õºë人 ºìñºõ øààõàéãààð äóòàõ áèø.
¯ã¿é áè ÷èíü àãñàì òàâüæ áàéíà óó? ÿàæ áàéíà? ¨ñòîé íºãºº õîð èäñýí
øààçãàé ãýã÷ýýð õýäýí æ¿íç þìàíäàà àì õàëààä..."
- Øèé ßàíçàíû äóó÷èí õ¿¿õí¿¿ä àÿ áàðüÿ ãýæ áàéíàà! ãýæ õýí íýãýí
çàðëàõàä íàéðëàãñàä õºãæèëäºí àëãà òàøèâ. Í¿ä ãÿëáóóëàì õîðãîé òîðãî
ºìññºí çóðãèéí þì øèã áóäìàë õýäýí õ¿¿õýí õóó÷èð øàíçàà áàðèàä
ñàéâãàíàëäàí õàéâãàíàëäàí îðæ èðýâ. Òýäíýýñ õîîëíû ¿íýðèéã äàðñàí
òàíñàã ¿íýðòýí õàíõèéõ íü á¿ð ààçãàé õºäºëãºì. Íîãîîí í¿äýò ñóóäàë äýýðýý
198

ºíäºëçºí,
- Îî! ¨ñòîé ë æèíõýíý äîðíî äàõèí îðîîä èðëýý! Ëóñûí äàãèíàñ! Ìàíàéõàí
õàðæ áàéíà óó, ãî¸ áàéãàà áèç! ãýýä àëãà òàøèâ. Õ¿¿õí¿¿ä õÿòàä äóó
äóóëæ, õîðãîé òîðãîî íàìèðóóëàí. áÿöõàí õºëººðºº ¿¿ëýí äýýã¿¿ð ÿâàõ ìýò
óðñóóëàí íàéëàíõàé íàìáàòàé á¿æèã õèéëýý. Òèéí Ñîíðîâûí áîäñîíîîð ýíý á¿õ
íàéð íààäàì ìîíãîë îðîñ ÷åêèñò õýìýýõ íàðûí "àëàõ ÿíàãëàõ" õîðõîéã
õºäºëãºñºí ÷ áàéæ áîëîõ áºãººä ýíý ìýòýýð äóóëàõ õóóðäàõ, èäýõ óóõ
óäààí ¿ðãýëæëýí õ¿ì¿¿ñèéí ¿ã ÿðèà ÷ èõýýõýí çàäãàéð÷ èðýõýä Ñîíðîâ
ýäýíòýé íýã èõ ýí çýðýãöýõýýðã¿é ºíäºð òóøààëòàí áîëîõîî ñàÿ ñàíàæ ººð
ãàçàð óðèëãàòàé ãýñíýýð äàðóé "ñóëëàãäàí" ãàðàõàä Áîðòîëãîé Õºõ õî¸ð
ìºí äàãàëäàâ. Ãàäàà íýãýíò ºâëèéí áîãèíî ºäðèéí íàð Ãàíäàíãèéí ñ¿ì¿¿äèéí
öààãóóð äàëäðàí ¿äøèéí æàâàð öàõèëæýý. Ãýð òèéøýý ç¿ãëýõ ãýòýë
Áîðòîëãîé Öýâýëìàà õî¸ð õàìáûíä î÷èõîîð òîõèðñîí áàéëàà. Ñîíðîâ ºíººõ íîãîîí
í¿äíýýñ ëàì íàðûí ýñðýã äîâòîëãîîíû òóõàé ñîíññîíäîî ÷ òýð ¿¿ íýã ë äýìèé
ñàíàãäñàí ãýâ÷ Áîðòîëãîéã ãàíöààðäóóëæ ¿ë ç¿ðõëýí ººðºº ãýðòýý
áóóãààä àðãà áóþó Öýâýëìààã ÿâóóëàâ. Öýâýëìàà Áîðòîëãîéí õýëñíýýñ
ãàæèõ ¸ñîíã¿é áºãººä õàìáà, öîðæ íàðò áàðààëõàõààñ òàòãàëçâàë í¿ãýë
ìýòýýð ñàíàõ òóë õàìáààñ àâðàë ýðýí áàðèõ õàäàã ìºí㺠òýðã¿¿òíýý
àâààä äîòðîî íàìèí÷ëàí ÿâëàà. Óõààí îðñîí öàãààñ áóðõíû îðîí ãýãäýõ Áîãäûí
õ¿ðýýíä çàâøààíààð ààâ, ýýæ àõ ä¿¿ñèéí òºëºº áîëîîä ººðèéíõºº èðýýä¿éí
òºëºº áóÿí ¿éëäýõýýñ ÿàõèí òàòãàëçàíà. Åð íü ýíý õ¿ðýý õîòîä èðñíýýñ
õîéø ÷óõàì þóíû õ¿÷ íºëººãººðèéã á¿¿ ìýä ò¿¿íèé ñ¿ñýã áèøðýë èõýä
íýìýãäýí ãàíöõàí áóÿí ñàíàõààñ äýýð þìã¿é ãýæ òèéíõ¿¿ óðüäûí ÿìàð íýã
í¿ãýë õèëýíöýý íèìãýëýõ õ¿ñýëä ¿ðãýëæ àâòàí áàéõ ìýò, õýðâýý ºãëºã
áóÿí õèéæ í¿ãýë õèëýíöýý áóðõíû ºìíº íàìèí÷ëàõã¿é áîë ñàíààíäã¿é ìýòýýð
íîãäñîí àç çàâøààí, õàéð ñýòãýëýý àëäàõ âèé, ãàé çîâëîíä óíàõ âèé ãýæ
¿ðãýëæèéí àéäàñ áîëãîîìæëîëä çýðýãöýí ëàì õóâðàãà, ñ¿ì äóãàí áóðõàí
ø¿òýýíèé áàðààíààð õàíöóé äîòðîî íàìèí÷ëàí àìàí äîòðîî ìýãçýì óíøèæ àâðàë
îðøîîë ýðíý. Ç¿¿ä çºíä íü ÷ ãýñýí äàíäàà ë áóðõàí ø¿òýýí, ºðãºë ìºðãºë.
Áóðõíû îðîíä èðñýí ìýòýýð ñàíààä ÷ òýð áèç. Õàð áîðõîí àìüäðàëûí äóíä
ºññºí ò¿¿íä ýíý õîòûí àìüäðàë àæ òºðºë, Ñîíðîâûí õàéð õàëàìæ
¿íýõýýð ë òºðºë àðèëæñàí ìýò. Õààøàà ÷ õàðñàí äàãøèí ñàéõàí îðîí õèéä
í¿äíýý òóñíà. Ãèëáýðèéí ãóðâàí ìîäîí äóãàíàà ¿íýíõ¿¿ øàãøâààäûí îðîí ìýò
199

ñàíàæ ÿâñàí íü òóí ñàÿõàí. Òýãòýë ýíý èõ õ¿ðýý áîë ¸ñòîé ë ¿ëãýðèéí
îðä õàðø, ñ¿ì äóãàíû ãàéõàìøèãò ÷óóëãàí áàéâ. Ãàíäàí, Ãîëûí íîãîîí ñ¿ì,
Ç¿¿í õ¿ðýý, ×îéæèí ëàìûí ñ¿ì, Ãýñýð ñ¿ì. Äàðü ýõèéí ñ¿ì,
Äàìáàäàðæààëàí õèéä ãýýä ÿíç á¿ðèéí õýëáýðòýé íàðàí ñàðíû ãýðýë
îéëãîñîí õºõ íîãîîí ïààëàíò äýýâýð íýã íü íºãººãººñºº õóðö òîä ãÿëáàëçñàí º÷
òº÷íººí àëòàíãàíæèð, áîäü ãºðººñ, õîðîë òýðã¿¿òýí, ìºðãºë÷äèéí ãàðààð
òàñðàëòã¿é ýðãýëäýõ òîî òîìøã¿é ìààíèéí õ¿ðä, ñ¿ì äóãàí á¿ðèéí ¿¿äýí
äýõ õ¿ðýë âîéïîðò òàâüñàí ñàíãèéí óòààíû àðèóòãàã÷ ¿íýð, îëíîîð ºðãºë
ºðãºí ºìíºõ ìîäîí âàíäàíãèé íü ìºëèéòºë ñóíàí ìºðãºñºí öàãààí ëàâûí
ñóâðàãóóä, çà òýãýýä òýð á¿õ ñ¿ì äóãàíä îðæ î÷èíãóóò øàøíû íîìûã
óíçàäëàí ä¿íãýíýëäýõ óëààí øàð ìàãíàã òîðãîí ºìñãºëò ò¿ìýí ëàì õóâðàãà,
á¿ðýý áèøã¿¿ð, ãàãëèí, õýíãýðýã öàíãèéí óÿíãàëàí æèíãýíýõ, õàíãèíàí
öàíãèíàõ, íèæèãíýí íèðãýëýõ èõ äóóí. Ýíý á¿õýíä áèøðýõã¿é áàéõûí
àðãàã¿é. Ãýõäýý ýíý á¿õýí ç¿ãýýð ë í¿äýíä òóñàæ, ÷èõýíä ñîíñîãäîõ ºíãºí
òàë íü áºãººä ÷èíõ¿¿ ñ¿ñëýí çàëáèð÷ óõààí áîäëîî ã¿éëãýí ¿çâýýñ öààíà
íü á¿ð ÷ åð áóñûí áóþó ¿íýõýýð ë àâðàë íèã¿¿ëñëýë, àðèóí ñàéõíû îõü
ìàíëàé äàëäûí èõ õ¿÷èò äàëëàãà äóóäëàãà íóóãäàí áàéõ ìýò. Òèéíõ¿¿
Öýâýëìàà ñ¿¿ëäýý íýã ë õà÷èí ÿíçûí, çàðèìäàà ÷ á¿ð àéäàñ õ¿ðýì õ¿ñëýí
òýì¿¿ëýëä ýçýìä¿¿ëýí ò¿¿íýýñ èë¿¿ æàðãàë ÷ ¿ã¿é, áèøðýë ÷ ¿ã¿é ìýò
ñàíàõ áîëîâ. Òèéí ìºíººõ õàëóóí óñíû ãàçàð î÷èæ Ñîíðîâòîéãîî ãàíòèã
õàøëàãàòàé óñàíä øóìáàí íààäàõ, òýðíýýñýý ãàðààä àëü íýã ñ¿ì äóãàíä
î÷èæ ìºíººõ îëîí ëàì íàðûí óíøëàãà, á¿ðýý áèøã¿¿ðèéí äóóí äóíäóóð íàìèí÷ëàí
ÿâñààð îëîí çóë áàäàð÷, õ¿æèéí óòàà àëãóóðõàí ñóóíàãëàñàí òàõèëûí
øèðýýíèé ºìíº çîãñîæ àëòðàí ãÿëáàëçàõ õ¿ðýë, ìºíãºí öîãö ýðäýíýñèéí
ãýðýëò ìàíäàë òýðã¿¿òíèéõýý öààíààñ íýã ë ºðøººíã¿é 纺ëõºí ýñâýë
àéìøèãòàé äîãøèí õàðöààð øèðòñýí íü ÿíç á¿ðèéí ñàõèóñ áóðõäûã
öàðàé÷ëàí ãàíöõàí "ºðøºº íàìàéã! Áóðõàí ìèíü íàìàéã ºðøºº!" õýìýýí øèâíýõ
åð人 ë ýíý ë õî¸ðîîð àìüäðàõ áîëñîí þì øèã òýðíýýñ èë¿¿ àç æàðãàë
õ¿ñýë ìºðººäºë ãýæ ýíý õîðâîî äýëõèéä áàéõã¿é þì øèã. Áóðõäûí ºðøººëò
õàðö ñýòãýëèéã óÿðóóëàí àðèóñãàæ ñàõèóñ äîãøèäûí ñ¿ðëýã õàðö õàìàã
õèð áóðòãèéã íü ¿ëäýí õººæ "ºðøºº, ºðøºº" õýìýýí øèâíýõ òîîëîíãîîð äîòîð íü
óóæèðíà. Òèéíõ¿¿ ìºðãºí çàëáèðñààð í¿äíèéõýý íóëèìñûã ñýì óíàãàí áóðõíû
øèðýýíä ìàãíàéãàà õ¿ðãýýä ò¿ð ÷àãíààðõàõàä ìºíººõ îëîí ëàì íàðûí óíøëàãà,
200

á¿ðýý áèøã¿¿ðèéí äóóí äóíäóóð "í¿ãýëò ýì ÷è ãàíöõàí áóðõàíä ë ìºðãºæ
ÿâ! Ãàíö áóðõàí ÷àìàéã àâàðíà. Õýðâýý ÷è ýíý íàñàíä îëäñîí àç
æàðãàëàà àëäàõã¿é ãýâýë, ãýð õîòëîîðîî á¿òýí á¿ëýýí ÿâúÿ ãýâýë áóÿí
õèé, õàðàì õàòóó ñýòãýëèéã òýâ÷!" ãýæ ººðºº ººðòºº ÷ þì óó ýñâýë
ºíººõ äàëäûí äàëëàãà äóóäëàãà èð¿¿ëýã÷ øèâíýõ ìýò áîëíî. Öýâýëìàà
ÿíàãëàëûí áîëîîä áóðõäûí îðîíä î÷èâ õýìýýí àðàé èòãýýã¿é áàéëòàé. Ãýâ÷
ç¿¿ä íü õ¿ðòýë áàéí áàéñààð íýã ë åð áóñ. Ò¿¿íýýñýý ñ¿¿ëäýý á¿ð
àéìààð áîëîâ. Ñàéí öàãèéí ìÿíãàí áóðõàí öºì ºí㺠ÿëãàðàí àìèëæ òýð
áóðõàíä îëîí ºíãèéí öýöýã äýëãýð÷ çóë áàäàðñàí îðîíä õóðàë íîì õóðàí
á¿ðýý áèøã¿¿ð óÿíãàëàí áàéõ àòàë òýð á¿õíèé í¿äýí äýýð Ñîíðîâòîéãîî
÷àðìàé í¿öãýëýýä ÿíàãèéí õàëóóíä óìáàæ áàéíàì ãýæ ç¿¿äëýýä ò¿¿íýýñýý
è÷èæ öî÷ñîíäîî íîéð õóëæèí ìàðãààø íü Ãàíäàíãèéí íàÿí òîõîé Ìýãæèä
Æàíðàéñàãò î÷èæ í¿ãëýý íàìàí÷èëñàí. Òýð íàÿí òîõîé Æàíðàéñàã áîë
¿íýõýýð õîðâîîãèéí ãàéõàìøèã áàéëàà. Öýâýëìàà çóí ò¿¿íèéã àíõ õàðñíààñ
õîéø ñàâ ë õèéâýë òèéøýý î÷äîã åð áîäîîä áàéõàä õàìãèéí èõ ýíýðýëò
áóðõàí áîë òýð àóãàà ãýãýýí áóðõàí ãýæ ñàíàãäàíà. Åð áóðõàä ººð
ººðèéí çàí àâèðòàé áóþó öàã öàãèéí ä¿ð çóðàãòàé, ñ¿ñýã áèøðýëèéã
õºäºëãºõ ÿíç á¿ðèéí óâèäàñ õ¿÷èíòýé àæ. Òèéí
öàã öàãèéí áóðõäûí ºìíº öàãààíäàà ãàðñàí õ¿í ÿíàãëàë áîëîîä áóðõäûí îðîíä
òºðºâ õýìýýí ç¿¿äëýý áèç.
¯äøèéí õàðóé á¿ðèéãýýð Áîðòîëãîé, Õºõ, Öýâýëìàà ãóðàâ Ãàíäàíãèéí
áàðóóí àéìàã äàõü õàìáûí õàøààíä èðæ èõ äààìàíãèéí õîíõûã òàòàõàä
áÿðóóí ÷èíýý õî¸ð òºâä ãàðç íîõîé íü àðñëàí áàðñ ìýò àðõèðàëäàí, õàìáûí
ñîéâîí çàëóó ëàì íîõîéã õîðüæ óëààí øóíõààð áóäñàí ºíäºð 캺ðòýé èõ
öàãààí ºð㺺íä îðóóëàõàä Õºõ êîìèññàð åð人 õýäõýí ñàðûí ºìíº, Õàìáûí
ãýð òîéðîí ýðãýëäýæ áàéñàí õ¿í äîòîîä ÿàìíû òîéðîíä î÷èæ ýðãýëäýõ áîëñíîî
þìûí ÷èíýý ñàíàõã¿é ÿíçòàé ëàì áàãøòàéãàà òàøàà òóëàí áàéæ ìýíäëýýä
õî¸ð öàãèéí äàðàà õ¿¿õí¿¿äèéã èðæ àâíà ãýýä ÿâæ îäîâ. Õàìáàòàí óã íü
äýýä ìîíãîëûí Î÷èðò Öýöýí õààíûõíû ãàðàëòàé ãýäýã ¿íýõýýð ìîíãîë äóãóé
öàãààí öàðàéòàé, íàñ äàë ýðãýì, í¿ñýð òîì áèåòýé àìãàëàí ä¿ðòýé ëàì,
òºâä õèâñ ºâ÷ äýâñýæ õîéìîðò íü îëîí ñàéõàí áóðõàä òàõèæ çóë ºðãºñºí
øèðýýíýýñ ººð èë¿¿ þìã¿é õàíõàé òîì ãýðèéíõýý áàðóóí õîéíî îëîí äàâõàð
îëáîã äýýð çàëàð÷ýý. ªìíº íü íàðèéí óãàëç ñèéëáýðòýé íàìõàí çàíäàí øèðýýí
201

äýýð î÷èð õîíõ òîãîñûí ºä õàòãàñàí áóìáàòàé ðàøààí, òàðíèéí áàãàõàí
ñóäàð òýðã¿¿òýí áàéíà. Áîðòîëãîé Öýâýëìàà õî¸ð õàìáàä õàäàã ìºí㺠áàðèí
ñºãäºæ àäèñ õ¿ðòýýä ñóóòàë áóðõíû øèðýýíèé õºìºãíººñ íýã àìüòàí
ñ¿¿òýãíýí ãàð÷ èðýâ. Õî¸ð õ¿¿õýí ýõëýýä ò¿¿íèéã íîõîé áîëîâ óó ãýæ
ñàíààä ëàâøðóóëàí õàðâàë àðàé ÷ áèø øèã. Òýð àìüòàí
òàõèëûí øèðýýíèé ñ¿¿äðýýñ ãàð÷ èðýýä îöîéí ñóóæ õ¿¿õí¿¿ä òèéø çóëûí
ãýðýëä ãÿëòãàíàñàí í¿äýýðýý öàâ÷èëã¿é õàðæ ø¿äýý ÿðçàéëãàí "èíýýõýä"
Áîðòîëãîé,
- Ϻºõ! Ýíý ÷èíü þó âý! ãýæ äóó àëäàí Öýâýëìàà àéæ öî÷ñîíäîî çàÿàòàé
ë óõààí áàëàðòñàí¿é. Õàìáà õ¿¿õí¿¿äèéí èíãýòýë öî÷èõûã ¿çýæ èíýýãýýä,
- Á¿¿ àéöãàà, ÿìàð ÷ ãýìã¿é íîìõîí àìüòàí. Æàãàðûí õ¿í ñàðìàã÷èí ãýäýã
÷èíü ýíý. Áèäíýýñ ÿëãààã¿é óõààíòàé àìüòàí. Øèâàà áóðõíû íýã ä¿ðèéã
õàíàìóì ñàðìàã÷èí ãýäýã þì. Òà õî¸ðûã æààõàí øîãëîæ ìàãàäã¿é, á¿¿
àéãààðàé ãýõýä òýð ñàðìàã÷èí õàìáûíõàà õýëýõèéã õ¿ëýýæ áàéñàí þì øèã
ìàíü õî¸ð ëóó èõ ¿ñòýé ìàéãà õîëîîðîî àëöàãàíàí èðýýä øóóä Öýâýëìààãèéí
àðààñ õàëöãàé ýâýðëýã àëãàòàé ñàâðààðàà òàòàæ îðîîíû íîõîé ìýò
áèò¿¿ëýã äóóãàðàâ. Öýâýëìààãèéí í¿ä á¿ðýëçýýä ÿâ÷èõëàà. Ñàðìàã÷èí
ÿìàð íýã óõààí áîäëûí õàÿëãàòàé ãýìýýð ãÿëòãàð í¿äýýðýý øèðòýíý.
"Õºõèéí í¿ä ÿã ìºí áàéíà ãýæ Öýâýëìàà àéõ áîëèõûí õîîðîíä áîäòîë
ñàðìàã÷èí ãýèýò óõàñõèéí öýýæýýð íü òýâðýýä àâëàà. Òýãñíýý óðò óëààí
õýëýý ãàðãàæ í¿¿ð í¿äèéã íü äîëîîæ ãàðàâ. Öýâýëìàà í¿äýý òàñ àíèàä
äóó ÷ ãàðñàíã¿é, õºäºëæ ÷ ÷àäñàíã¿é. Òèéí ñàðìàã÷èí áààõàí ø¿ëñäýæ
àâààä îäîî áîëîâ ãýñýí øèã Öýâýëìààã îðõèæ Áîðòîëãîéã òýâðýí àâàõàä
"ﺺõ ïààõ" ãýýä ò¿ëõñýí ÷èíü óóðëàí àðõèðààä ¿ñíýýñ íü çóóð÷èõàâ.
Õàìáà "õîéø áàé!" ãýæ çàíäðàõàä ñàðìàã÷èí ¿ñèéã íü òàâèàä õ¿íèéõòýé
íýëýýä òºñòýé îé ãóòàì áýëýã ýðõòíýý óíæóóëñààð òàõèëûí øèðýýíèé
õºíäèé ð¿¿ àëãà áîëîâ. Õî¸ð õ¿¿õýí òèéíõ¿¿ æàãàðûí ñàðìàã÷èíä
øîãëóóëæ, õàìáàä íîì òàâèóëæ áóÿí ¿éëäýýä õàðüöãààâ. Ãýòýë òýð íü
Áîãäûí õ¿ðýýíèé èõ õàìáàòàí ñ¿¿ë÷èéí óäàà íîì òàâüñàí õýðýã áàéëàà.
Ìàðãààø ºäðèéí ¿¿ð øºíº õàãàöàõ ¿åýð Èõ õàìáà òýðã¿¿òýí õ¿ðýýíèé
á¿õèé ë äýýä ëàì öîðæ, àãàðàìáà, øèðýýò, ãàâæ íàðûã äîòîîäûã
õàìãààëàõûí êîìèññàðóóä õîìîðãîëîí áàðèâ÷èëñàí áàéëàà. Ýíý ìýäýý õýäõýí
õîíîãèéí äîòîð ìîíãîë äàÿàð ò¿ðõðýí òàðõàâ. Îíîí, Áàëæ õàâèéíõíûã ¸ñòîé ë
202

õºëã¿¿ëýí õºäºëãºñºí íýãýí ÿâäàë áîëîâ. Áîãäûí õ¿ðýýíä èõ õàìáà
òýðã¿¿òýé äýýä ëàì íàðûã áàðèâ÷èëñàí òóõàé ìýäýý àéëààñ àéë äàìæèí
Ãèëáýð äóãàí, Ëàìûí õ¿ðýýíèé ëàì íàð òýð èõ áàðèâ÷èëãàà õýçýý áèäíèéã
äàéðàõ áîë õýìýýí øèâýð àâèð ãýëöýâ÷ íýãýíò ë öºâ¿¿í öàãèéí ñàíâààðòàí
õîéíî ÷óõàì ÿìàð ãýý÷èéí ãàé áàðöàä èðýõ ºäðèéã õ¿ëýýõýýñ ººð çàìã¿é,
ñàÿ áîëòîë ãàíö ººäºº õàðàí ñóóñàí îðîéí äýýä Î÷èðâààíèéí õóâèëãààä íü
ýðõáèø íýãèéã ñàíàæ õàìàã ë ýðäýì ÷àäàë, èä øèäýý ¿ç¿¿ëýõ áèç ãýæ
áèò¿¿ ãîðèëîí, ÷àääàã ìýääýã ã¿ðýì äîðîì, àéëäàë óíøëàãàà ºäºð øºíºã¿é
óíøèæ, áóðõàí øàøíû ìºõëèéí öàã çàéëøã¿é èðýõ ¸ñòîé áîëîâ õýìýýí ººð
çóóðàà ãàíñðàâ÷ öàãèéí ýðõèéã äàãàõààñ ººðã¿éãýý ìýäðýã÷ ñ¿ñýãòýí îëîí
õààíààñ àâðàë èðýõ áîë ãýñýí øèã ç¿ãýýð ë èòãýë àëäàðñàí áîë
ãîðüäëûí í¿äýýð èéø òèéø õàðàà òàâèí ñóóõààñ áèø ÿàíà. Îíîí, Áàëæèéí
øóãóéä öàí õ¿¿ðãý ñàâñàéñàí æàâàðò ºâ뺺ð ãýíýò ýíý õàâèéí á¿õèé ë
çàì ºðãºë ìºðãºëèéí çàì áîëîõ
þì ãýæ ÷óõàì õýí ç¿¿äëýõ áèëýý. Ãýòýë õàðèí ç¿¿ä çºíä îðîìã¿é ÷
ãýõýýð þì óó ñàíààíäã¿é ÿâäàë ìîíãîë ãàçàð èðýõ ë áàéæ. Õîòîä õàìáà
öîðæ íàð áàðèâ÷ëàãäñàí ìýäýý òàðààä óäààã¿é áàéòàë Îíîíãèéí ºìíºõ òàë
õºíäèé õóó÷èí õºâ÷èéí æîíîí âàíãèéí íóòàã Õóðõûí öýýæèä íýãýí åð áóñûí
ìýðãýí ò¿ðãýí ëàìààõàé ãàðëàà ãýñýí öóó ÿðèà õàâðûí ºâñºíä àâàëöñàí
ò¿éìýð ìýò òàðõàâ. Òýð ìýäýýã ñîíñîíãóóòàà õàìãèéí ò¿ð¿¿íä Äàìäèí
áààâàé õºäºë뺺. Òýäíèéõýí åð õýä õîíîãèéí ºìíººñ èõ ë õºë õººðöºã áîëñîí
þì. Ó÷èð íü Ñîíðîâ õ¿ðãýí Öýâýëìàà áàñãàíûã íü òºðõºìä àéë÷ëóóëæ
õóðèìàà õèéõýýð õýçýý õýçýýã¿é íààø ãàðàõ òóõàé öàõèëãààí óòàñ
öîõüñîíûã Öýâýã àâ÷èð÷ áàÿð õººð áîëöãîîí Äàäàë, Áàëæèéíõíû îéð õàâüä
ìàðòàìã¿é õºëòýé áýëòýé íàéð õóðèì õèéõ àðãà óõààíàà ã¿éëãýí çºâøèæ,
ýä àãóóðñ èäýý áóäààãàà á¿ðòãýí áàéâ. Íóòàã íóãûíõàí áîëîîä ñàäàí
òºðëèéí ñ¿ëáýýòýí ÷óõàì õýíýýñ ÿìàð çýðãèéí äýì ýðýõ áóþó õààíààñ þó
îëæ èðýõ òóõàéä íàðèéí òîîöîî ãàðãàõ õýðýãòýé áàéëàà. Òèéí Äàìäèí
áààâàé íàðèéí íàíäèí þì îëæ èðýõýýð Ëàìûí õ¿ðýýíèé äàíæààä íàðò
õ¿ðýõýýð øèéäýýä ìºí㺺 òîîëæ, ìîðü ÷àðãàà áýëäýæ áàéòàë Ëàìûí
õ¿ðýýíýýñ õîëã¿é Õóðõûí öýýæèä ìºíººõ ìýðãýí õ¿¿õýä ãàð÷ õîë îéðûíõîí
òèéøýý óíäóé ñóíäóé ÿâöãààæ áóé äóóëäìàãö îõèí õ¿ðãýíèéõýý èðýýä¿éí
ÿâäëûã ¿ç¿¿ëæ åð ýäíèéõíèé àìüäðàëûí çàìä ÿìàð ãýý÷èéí ãàé áàðöàä
203

òîõèîëäîæ áîëîõ, ò¿¿íýýñ ÿàõèí çàéöàõûã àñóóí àâðàë ýðýõýýñ äýýð þìã¿é
ãýæ äàðóé øèéäýýä ÿàðàí õºäºë뺺. Õºâ÷èéí æàâàð öàõèëñàí õ¿éòýí
öàãààí íàðòàé òîãòóóõàí áºãººä ñîíîðõîí ºã뺺㿿ð æàâàð ñàëõèíààñ
õàìãààëñàí õàëõàâ÷ äàëàâ÷òàé, êîøåâîé õýìýýõ õºíãºí ÷àðãàíä õîñ ìîðü
õºë뺺ä Áàçàð, Áóä õî¸ðûã ñóóëãàí áàðóóí ç¿ã ãóëñóóëàí øóóãèóëàâ.
Áàçàð, Áóä õî¸ð çóíû àÿíààñ õîéø èéíõ¿¿ øèíý àÿíä ìîðäîõ àç òààðàõ þì
ãýæ ÿàõèí òààõ áèëýý. ªâãºí áààâàéè àÿã ààøèéã óðüä÷èëàí ìýäýõýä
õýö¿¿. Åð àëèâàà þìûã ãýíýòõýí øèéääýã çàíòàé. Ãààíñàà çóóãààä ñóóæ
áàéñíàà ãýíýò ºðâºñõèéãýýä ÿìàð íýãíèéã õèéõ þì óó àëü íýã òèéøýý
ÿâàõ çàðëèã áóóëãà÷èõíà. ª÷èãäºð îðîé äîîä ãîëûí àéëóóäààð îðæ Æàìö
ºâãºíòýé óóëçëàà. Õóðõûí ìýðãýí ëàìààõàéä î÷èæ Äàøèéíõàà òóõàé àñóóõ
ãýíý ãýæ ÿðüæ ñóóñíàà.
- Áóä Áàçàð õî¸ð ààðöàà óóãààä ýðòõýí óíò. Ìàðãààø òà õî¸ðûã ÷èðýýä
òýð ìýðãýí ëàìààõàéä î÷íî. ßìàð ÿíçûí çóðàã òººðºãòýé ìîíüäíóóä þì òà íàð.
Òýð ìóóõàé ýã÷èéí ÷èíü òºëºº, òà íàðûí òºëºº ºðºº ºâòãºæ ñóóõûí çîâëîíã
òà íàð ÿìàð ìýäýõ áèø. Ýíý õî¸ðûí õóâöàñ õóíàðûã áýëä. Ìîíüäíóóäûã
÷èðýýä ÿâíà! ãýæ þóíä íü ÷ þì óöààðëàí õýëñýí. ªâëèéí çàìä ÷àðãààð
äàâõèíà ãýäýã æàðãàë áèëýý. Çóçààí ºâñ äýâñýæ ºâñºí äýýðýý õîíèíû
íýõèé õàÿæ ñóóäàë çàñàæ, ÿìààí äàõààð îðîîñîí öàãò ÿìàð ÷ õ¿éòýí
æàâðààñ àéëòã¿é. Íàìðûí òàðãà õ¿÷ýý àëäààã¿é ìºíººõ çààíû øèíæèò õî¸ð
áîð çóóçàé õîëáîí òàõòàé íàéìàí õºëººðºº çàìûí öàñûã øèäëýí õàòèðóóëàõàä
÷àðãàíû óë õîíãîõíîîð øóóã øóóãõèéí óñàí äýýð õºâºõ ìýò 纺ëíººð
çàéì÷óóëíà. Áàçàð, Áóä õî¸ð ÿìààí òàõíû äîð õàëóó ä¿¿ãýõýä øèë¿¿ñíèé
ãîäîîð î¸ñîí ìàëãàéíóóäàà àâ÷, äàëëàí èíýýä íààä áîëæ ÿâàâ. Ìîðüäûí õºëººð
øèäýãäñýí öàñ õààÿà ÷àðãàíû ýð¿¿íèé õààëòûã äàâàí õàöàð í¿¿ðèéã íü
öîõèõîä á¿ð ÷ Ẻí õºã溺í, øóóãèàí áîëíî. Äàìäèí áààâàé ÷ ãýñýí õî¸ð
õºâã¿¿íèé èéí áàÿðëàëäàõàä áàñ ÷ äîòîð óóæðàí "Èíãýýä ñàéí ìîðüäòîé
æàðãàëòàé õ¿õä¿¿äòýé øóóãèóëæ ÿâàõàä ÷ ÿàõàâ äýý áàñ" ãýæ
óðàìòàéõàí ÿâàâ. Íàñæààä èðýõýýð åð ààø àðàíøèí ãýäýã ãýðýë ñ¿¿äýð
òàñðàëòã¿é ýýëæòýí ¿¿ë í¿¿õ õàâðûí òýíãýð øèã ë áîëäîã àæ. Øàë
äýìèé þìàíä óóð óöààð õ¿ðíý, òýãñýí àòëàà áàãà÷óóëûí èíýýä õººðèéã
ñîíñîîä óÿð÷èõíà. Ìîðèíû ÿâäàë õºíãºíä ñýòãýë áàñ õºíãºðíº. Îðîé óöààð,
ºã뺺 óðàìòàé áàéõ æèøýýòýé. Ýðèéã íàñ, óóëûã öàñ äàðíà ãýäýã ë ýíý
204

áàéõ. Çààí áîðíóóä íü çàìûí öàñûã ìàíàðãàí, ãàí àìãàé çóóñàí àìíààñàà Ẻí
Ẻí óóð õàÿëàí, åð çóóí áýýð õàòèðóóëñàí ÷ ýöýæ öóöàõã¿é ÿíçòàé,
øºðìºñ øàíäàñ íü òàâèð÷, ä¿¿ðýí áºãººä õ¿÷èðõýã ã¿ðâýëçýõ óóö íóðóó íü
æààë õºëðººä, ¿ñýíä íü öàí õ¿¿ðãýíèé ìºíãºí ñîð òîãòîæ ãÿëáàëçàõ íü
áàõòàé. Òèéí Äàìäèí áààâàé õààÿàõàí óðò øèëá¿¿ðýý òàñõèéëãýæ,
- Õèé-ëîî! Õèé-ëîî! ãýæ õàøãèðàõàä ìîðüä íü óëàì ë õàçààð äàðàí
Áàçàð, Áóä õî¸ð,
- Õèé-ëîî! Õèé-ëîî! ãýæ õàíãèíàëäàí èíýýëäýíý. Òýíãýëèãèéí äàâààíû
íààä õîðìîéä ººð íýã ÷àðãàòàí çàì íèéëñýí íü ìºí ë õîñ ìîðü õºëëºæ à÷
íàðàà ñóóëãàñàí Æàìö áààâàé áàéëàà. ªâãºä ìºíººõ ìýðãýí ëàìààõàéä õàìò
î÷èõîîð õýëýëöñýí þì. Æàìö áààâàé îòãîí õ¿¿ãýý íýãýíò áóöàëòã¿éí áóðóó
çàìààð àðèëàí îäñîíòîé ýâëýðñýí ãýâ÷ ¿õñýí àìüäûã íü ìýäýõ þìñàí ãýæ
ñóðàã àæèã òàâüñààð öºõðºí㺺 áàðñàí ÷ ìýðãýí æààëûí òóõàé äóóëààä
ÿàæ ç¿ãýýð ñóóõ áèëýý. Äàìäèí áààâàéã áîäâîë ñ¿æèã íèìãýí ÷ ãýëýý
òýð õà÷èí ñîíèí õ¿¿õýä æèð àìüòàí ÿàâ ÷ áèøýýð áàðàõã¿é Áýðýýâýí íîìóí
õàíû õ¿ðýýíèé èõ ëàì íàðûí çîðèóä ¿çýæ øàëãàñíààð áîë Õ¿¿õýí õóòàãòûí
õîéò ä¿ð þì ãýëöýõýä ¯íýõýýð õóâèëàí òºðñºí õóâèëãààí ÷ áàéæ ìàãàä
ãýæ ãîðüäîîä Ïóíñàëûí òºðñºí ãóðâàí áàíäèéã ÿìààí äàõàíä îðîîæ àâààä
ãàð÷ýý. Ãóðâûí ãóðâàí õ¿¿òýé àéë ãàíöààð õîòîéõã¿é ãýõýä àí÷èí ãîðîî÷èí
àðõè÷èí íàéìàà÷èí ýëäýâòýéí äîòðîîñ àëò øèã ñàéíûã íü àëäàíà ãýæ áàéõ
óó! Òèéí Æàìö áààâàé Äàìäèí áààâàé õî¸ð íýã íü ñàéíààð àëäàãäñàí
îõèíûõîî òºëºº. íºãººäºõ íü ìóóãààð àëäàãäñàí õ¿¿ãèéíõýý òºëºº çàì íèéëýâ.
Òýð õî¸ð ÷àðãàòàí õî¸ð ºðòºº øàõàì ãàçðûã õàãàñ ºäºðòºº òóóëààä
Õóðõûí öýýæèä õ¿ð÷ èðýâ. ¯íýõýýð ë ýãýë áèø ¿çýãäýë ¿çýãäëýý. Òîøèí
õàëüñàí õàðçòàé áóëãèéí õîëèéí äýíæ äýýðõ áàãàõàí áîð ãýðèéã òîéðîí º÷
òº÷íººí îâîîõîé æîäãîð òýðýã ÷àðãà ìîðü òýìýý øàâààðàëäàí, óóð óòàà
ñàâñàõ íü ÿìàð íýã åð áóñûí æèí õºñºã áóóäàëëàñàí ìýò. Ìàíàé õýä ÷óõàì
èéì þìòàé òóëãàðíà, öàñàí äóíä îðîìæ ìàéõàí áàðüæ õ¿ëýýõ áîëíî ãýæ
ç¿¿äëýý÷ ¿ã¿é òóë òýð îëîí àìüòíû ÷àðãûã çàé÷ëàí ìîðüäîî ìóëòëààä ÿàõûã
õýëöýæ äýìèé áàéöãààëàà. Àç áîëîõîä òýíãýð äóëààí. ̺ðãºë÷人ñ òýð
ìýðãýí ëàìààõàéä ÿàæ áàðààëõàõ òóõàé àñóóâàë óã íü èðñýí õ¿í á¿õíèéã
ñààäã¿é îðóóëààä ÿâóóëæ áàéñíàà ãýíýò ìóó ààø íü õºä뺺ä ñ¿¿ëèéí õî¸ð
õîíîãò áààõàí àìüòíûã õ¿ëýýëãýæ øàâààðàëäóó÷èõëàà ãýíý. Ìóó ààø íü
205

ÿàãààä õîäîëñºí þì áîë? Ãýõýä òýð ìýðãýí ìààíü åð人 òàâ çóðãààõàí
íàñòàé àìüòàí, çàëõóó íü õ¿ðñýí áîëòîé ãýíý. ×èíãýýä ë ìýðãýí ëàìààõàéí
çàëõóó õýçýý àðèëæ, ñàéõàí ààø íü õýçýý õºäëºõèéã õ¿ëýýõýýñ ººð
àðãàã¿é áîëöãîîæýý. Ìýðãýí ò¿ðãýíèé õóâüä áîë ÷ á¿ð àéäàñ ãàéõàë
õ¿ðìýýð ÿã ë îðîé óðóó îðòîë õýëäýã, õýëýõ õýëýõäýý ¿õýõèéã ÷ õýëíý,
òºðºõèéã ÷ õýëíý, óðüäàõûã ÷ õýëäýã, õîéòîõûã ÷ õýëäýã ãýíý.
ª÷èãäºðõºí Ëàìûí õ¿ðýýíèé õýäýí òàíõàé áàíäè íàð ìýðãýí ò¿ðãýíèéã íü
ñîíæèõ ñàíààòàé çàìäàà ýëäâýýð áàëàéòàí àì ìýäýí ÷àë÷èöãààæ èðýýä
îðñîí ÷èíü òýãýæ äýìèé áàëàé þì ÿðüñíûã íü òýð ÷èãýýð íü õýëýýä õººæ
ÿâóóëñàí ãýíý.Õýðâýý íýã îðóóëààä ýõëýõ þì áîë åð人 ÿäàæ öºõºõ þìã¿é
þó àñóóñíûã øóëóóõàí õýëýýä ýñâýë áè ìýäýõã¿é, ººð ëàìààñ àñóó ãýýä
ãàðãà÷èõäàã àæ. Íóòãèéí íýã ÿäóó áýëýâñýí àâãàéí ýãýëã¿é õººðõºí õ¿¿,
õýë àì ãýæ æèããýé öýöýí õóðö õàðâààñ àðãàã¿é õóâèëãààí øèíæòýé,
ÿìàð ÷ õàòóó õàðãèñ õ¿í í¿äíèé íü õàðöíààñ äàëüäðàì ãýõ çýðãýýð
øàãøèëäàíà. Õî¸ð ºâãºí ýíý ìýòèéã ñîíñîîä áóöàæ Ëàìûí õ¿ðýý îðîí òàíèë
àéëààñ ìàéõàí ñàâ õîîë óíäíû þì îëæ èðýõýýð øèéäýí ìîðüäîî õºëëºæ
áàéòàë õýí íýãýí,
- Õººå Äàìäèí ãóàé ñàéí áàéíà óó? Õººå Áóä Áàçàð õî¸ð áàéæ áàéõ
÷èíü ýý! ãýæ õàøõèðàõûã õàðâàë ýóí áîð Õóðõûí äàâààíû õîðìîéä òàõëûí
õàðàíòèéíä õàìò îðñîí Àðàéñàí ¿íýãýí ëîîâóóçààðàà äàëëàí.
- Ìîðüäûã ÷èíü õàðàíãóóò òàíèëàà ø¿¿ ãýñýýð ã¿éæ èðýâ.
Áàçàð Áóä õîåð óäààí ñàíàñàí àõòàéãàà ó÷èðñàí ìýò áàÿðëàí äýâõöýâ.
- Òà íàð áàñ ìýðãýí ëàìààõàéä èðýý þó? ãýæ ºâãºíèé àñóóõàä Àðàéñàí
ìààñàéòàë èíýýæ.
-Òýð ìýðãýí æààë ÷èíü ìàíàé Æàìúÿíãàðàâ áàìõã¿é þó! ãýõýä ìàíü õýä
àðàé ë àð òèéøýý ñàâæ óíàñàíã¿é àëìàéðàëäàí àíãàé÷èõëàà.
- Çà ÷è ... ×è íýýðýý... ×è òýãâàë áèäíèéã îäîîõîí äàãóóëààä î÷ ãýæ
Äàìäèí áààâàéí èòãýæ ÿäàõàä Àðàéñàí ìàíü õýäèéã äàãóóëààä ºíººõ ìóó
áîð ãýð ë¿¿ ÿâëàà.
Äàìäèí áààâàé ãýðò îðîí îðòëîî èòãýñýíã¿é. Õ¿¿ ÷ íýýðýý õººðõºí àìüòàí
áàéñàí. Õàðèí ýõ íü ãýæ óðä õîðìîéãîî ãèøãýñýí óíæèãàð õºõ õ¿¿õýí
õóâèëãààí õ¿¿õýä òºð¿¿ëñýí ãýâýë èíýýä õ¿ðìýýð Ẻäèéõºí õººðõèéñºí.
Ãýâ÷ ¿ëãýð ÷ ãýæ áèé, áóðõíû øèä ÷ ãýæ áèé ë õîðâîî äîî. Òèéí ãýðò
206

îðæ î÷âîë ºíººõ Öýöãýý õ¿¿õýí õ¿¿ Æàìúÿíãàðàâòàéãàà ä¿ðýýðýý áàéæ
áàéëàà. Àðàéñàí,
- Ëàìààäààí! ªíººõ, Äàìäèí ºâºº Áóä Áàçàð ãóðàâ ìààíü õ¿ðýýä èðæ
- Õàðàâ óó? ãýõýä çóíûõûã áîäâîë àðàé ºíãºëºã äýýë õóâöàñ ºìññºí
Öýöãýý õ¿¿õýí îðíûõîî õºëººñ áîñîí õàðàéæ,
- Ýý çàÿà íü äýëãýð! Íýýðýý òàíèëóóä ìààíü îðîîä èðëýý ãýý÷! Ýý ýâèé
õººðõèé ìèíü! Çà òýãýýä ñàéí óó äàà òà íàð ìèíü? ãýýä Áàçàð, Áóä
õî¸ðûã ¿íñýí òààëæ ñ¿éä ìàéä áîëîâ. Ëàìààäàí íýðòýé áîëñîí Æàìúÿíãàðàâ
õ¿¿ õýëòãèé çàõòàé óëààí õàìáà äýýë óãàëçòàé ãóòàë ºìñ÷èõñºí ñ¿ðõèé
àìüòàí õîéä îðîí äýýð íýã èõ òîì åýâýí áàðèàä õýâòýæ áàéñíàà òýðíèéãýý
øèäýæ îðõèîä,
- Àà ìèíèé ìîðüä èðëýý! ãýæ èíýýä àëäàí ã¿éæ èðýýä Äàìäèí áààâàé
Áàçàð Áóä ãóðàâò ¿íñ¿¿ëñíýý äîîðõíîî Áóäààð ìîðü õèéæ ãýð äîòóóðàà
äàâõèóëàõ íü òýð. ªíººõ ñ¿ðõèé ìýðãýí õóâèëãààí ìààíü õººðõíººñ õººðõºí
Æàìúÿíãàðàâ õ¿¿ ÿíçààðàà ë àæ. Áóä Áàçàð õî¸ðûã ýýëæëýí óíàæ
æààõàí äàâõèàä äýëãýìýë ãîëäóó óòàà òîðòîãò õýäýí áóðõíûõàà ºìíºõ îëáîã
äýýð î÷èæ ñóóâ. Õóâèëãààí ñóóäàë íü òýð áîëîëòîé. Ýýæ íü ¿íýíõ¿¿ àõ
ä¿¿ñýý ¿çñýí þì øèã áàÿðëàí öàé, ñ¿¿ èäýý áóäàà áîëîâ. Ãýðèéí
òàâèëãà, ýä áàðàà ÿäóóâòàðõàí ãýâ÷ ìºðãºë÷äèéí ºðãºë áàðüöíû èäýý
áóäààãààð áÿëõàæ öàëãèí áóé íü èëò. Èíãýýä ìàíü õýä ºíãºðñºí çóí
Õóðõûí äàâààíû õîðìîéä òàðâàãàí òàõëûí õàðàíòèíä îðæ õýä õîíîñíîî äóðñàí
áàÿð õººð áîëöãîîâ. Æàìúÿíãàðàâûí ýýæ õ¿¿ãèéíõýý ìýðãýí ò¿ðãýí áîëñîí
òóõàé èéí äîìîãëîâ:
-Áèä ÷èíü çóí òà íàðààñ ñàëæ Áýðýýâýí õèéä îðîîä àâãà ëàìûíõàà õàÿàíä
õýä õîíîñîí. Äàâààíààñ õºäºëñíèéõºº ìàðãààø Æàìúÿíãàðàâ Ìààíü ãýíýò
õàëóóðààä áèäíèéãýý àéëãàñíûã õýëýõ ¿¿. Áîãä ìèíü, ºíºº õýö¿¿ íýðò
òóñ÷èõàà þì áîëóó ãýæ óõààí ãàðàõ øàõñàí. Õýëýýä ÿàõàâ ÷óõàì, õ¿¿
ìèíü á¿ð õàìàã áèåä èü ãàë àñàæ áàéãàà þì øèã áîëîîä äýìèéðýýä
ÿâ÷èõëàà. Õýýð áóóãààä óéëàëäàæ ñóóñàí ÷èíü íýã áóÿíòàí òààð÷ àâãà
ëàìä õýë õ¿ðã¿¿ëñýí ø¿¿. Ýý ýâèé ìèíü! Òýãýýä àâãà ëàìûí õàÿàíä î÷èæ
òàí óóëãàñàí ÷èíü àøã¿é õàëóóí íü áóóæ ç¿ãýýð áîëñîí. Àâãà ëàì
õ¿¿ãèéí ìèíü óðüä íü ¿çýýã¿é áàéõã¿é þó çàéëóóë. Òýãýýä ÷àìààñ ÿàæ
èéì õººðõºí õ¿¿õýä òºðñºí þì, ýíý ÷èíü æèãòýé í¿äòýé õ¿¿õýä ãýäýã þì
207

áàéíà. Òýãýýä ë ýíý òýðèéã õººð÷ ñóóñíàà Áýðýýâýíãèéí øèðýýò ëàì õî¸ð
ñàéõàí æîðîî ìîðèî àëäààä õýä õîíîã ýðýë ñóðàë áîëæ áàéíà ãýõã¿é þó,
òýãñýí ÷èíü õàëóóðñàíäàà ÿäàð÷èõñàö õ¿¿ ìèíü øàãàéãààð òîãëîæ ñóóñíàà
õî¸ð óëààí øàãàéã ÿëãàæ õýä îðõèîä áè òýð ìîðüäûã õààíà áàéãààã ìýäíý
ãýäýã þì áàéíà. Òýãýõýýð íü àâãà ëàì ºõººð人ä çà òýãâýë ìýðãýí æààë
ìèíü Øèðýýòèéí õî¸ð æîðîî õààíà áàéãààã õýëýýä îðõè. Òààâàë ÷èíü
áóðàìòàé åýâýí ºãíº ãýäýã þì áàéíà. Òýãñýí õ¿¿ õýëëýý. Åý òýð õî¸ð
æîðîî ÷èíü ãàçàð öºìðººä óíà÷èõñàí àìüä áàéæ áàéíà. ßã ýíý øàãàé øèã
õî¸ð õ¿ðýí ìîðü. Ìàãíàéäàà èæèëõýí ñàðòàé þì áàéíà ãýëýý. Òýãñýí àâãà
ëàì, ¿ã¿é åð íààäàõ ÷èíü ìîðüäûí ç¿ñèéã ÿã õýëæ áàéõ ÷èíü. Õàðèí
ãàçàð öºìºð÷ óíàñàí ãýäýã þó ë áîë. Ãàíãà æàëãàíä óíàñíûã õýëýâ ¿¿?
ãýõýýð íü õ¿¿ ãàíãà æàëãàíä áèø ãàçàð öºìðººä óíà÷èõñàí áàéíà ãýëýý.
Òýãýõýýð íü íýýðýý þó õýëýâ, ÷àìààñ ãàðñàí ãýõýä èòãýìã¿é õººðõºí,
ÿíçûí í¿äòýí, ¿ñòýé õ¿¿õýä, óðüäûí õýí íýãýí ìýðãýí õóâèëãààí òàíàéä
òºðñºí ÷ þì áèë¿¿ ãýýä øèðýýò ëàìä î÷èæ õýëäýã þì áàéíà. Òýãñýí ÷èíü
ìàðãààø íü ºíººõ õî¸ð æîðîî îëääîã áàéãàà äàà. Íýýðýý äýýð öàãò õÿòàäûí
óõñàí óóðõàéíû õºíäèé öºìðººä îð÷èõñîí àìüä á¿òýí áàéæ áàéõã¿é þó.Òèéì
óóðõàéòàé ãàçàð îéðõîí áèé ãýæ õ¿ì¿¿ñ ìýääýã áàéæ ë äýý. Èíãýýä ë
õ¿¿ãèéí òóõàé Áýðýýâýíãýýð íýã ÿðèà áîëîâ äîî. Îëîí ÷ õ¿í ìýðãýë¿¿ëñýí
ø¿¿ áóðõàí ìèíü. Ýâèé ìèíü èíãýýä ë áèä ÷èíü áóÿíàà äýëãýðëýý ø¿¿
äýý. Õ¿¿ ìèíü îäîî Äàìäèí ºâººãèéíõºº àñóóñíûã õýëæ ºã 人. Ãàäíàõ îëîí
àìüòíûã áàñ îðóóëæ ÿâóóëàõã¿é áîë õýö¿¿äýõ íü áàéíà ãýõýä Ëàìààäàí
îëáîã äýýðýý ñóóäëàà çàñàí ñ¿ðõèé òîìîîòîé ä¿ð ¿ç¿¿ëýýä,
- Æà áè àñóóñíûã õàðèóëàõàä áýëýí! ãýæ õýâë¿¿òýâ. Äàìäèí áààâàé.
- Õºâã¿¿í ìèíü áè àéëûíõàà íýã ºâãºíèéã äàãóóëæ èðñýí þìñàí ãýõýä
îðóóë ãýâ. Æàìö ºâãºí ãóðâàí à÷èéãàà äàãóóëñààð îðæ èðýí Ëàìààõàéä
õàäàã áàðüæ ìºðãºâ. ×èíãýýä øóóä àñóóõ ÿàõàà ìýäýõã¿é ò¿äãýëçýõýä
ìýðãýí æààë ãàðààñ íü òàòààä,
- Ýíý ãóðâàí õ¿¿õýä ÷èíü ààâã¿é áîëñîí þì óó? ãýæ ãýíýò àñóóâ. Æàìö
áààâàé ñàíäàðäàãã¿éãýýðýý ñàíäðàâ áîëîëòîé ìàëãàéãàà õóó òàòàí
ìýõèéãýýä,
- Òýãñýí, òýãñýí. Ýäíèé ààâ íü ñóðàãã¿é àëãà áîëîîä äºðâºí ñàð áîëëîî.
¯õñýí àìüäûã íü ìýäýõ àðãà áàéíà óó? õºâã¿¿í ìèíü ãýõýä Ëàìààõàé
208

ò¿ðõýí çóóð í¿äýý àíèâ. Òîîíîîð òóññàí íàðíû ãýðýëä óëààëçàéí äýëáýý øèã
÷àñ óëààí óðóóë íü íýãíèéã øèâíýõ ìýò èðâýãíýí, àëòðàí ãîãöîîðîõ õîíãîð ¿ñ
íü ¿ë ìýäýãõýí ñóãñàëçààä ¿íýõýýð áèøðýëòýé áºãººä ºõººðäºëòýé. Õýñýã
áîëîîä ìýðãýí æààë í¿äýý íýýëã¿é èéí ºã¿¿ëýâ:
- Ýíý õ¿¿õä¿¿äèéí ààâ áóñäûí íóòàãò ººðèéí õ¿íèé ãàðààð àëàãäæýý.
Àëñàí õ¿í õîëã¿é áàéíà. Áóñäûí íóòàãò ººðèéí õ¿íèé ãàðààð ãýæ áàéíà.
Äàìäèí áààâàé "ýíý ÷èíü õýí íýãíèé õýëñíèéã äàìæóóëæ áàéíà áèø ¿¿?
Õýí íýã õ¿í õýëæ áàéíà ãýñýí øèã þì õýëëýý ø¿¿ äýý" ãýæ áîäòîë Æàìö
áààâàé ºâðººñºº áàãàõàí ìºíãºí åìá¿¿ ãàðãàæ õ¿¿ä àòãóóëààä,
- Õ¿íèé ãàçàð ãýâ ¿¿? Õ¿íèé ãàçàð ãýæ àëú ãàçàð þì áîë? ãýõýä
Ëàìààõàé ìºíãºí åìá¿¿ã ºâºðò íü áóöààæ õèé÷èõýýä,
- Ýíý ÷èíü õóëãàéí þì áàéíà áè àâàõã¿é. Õ¿íèé ãàçàð ãýäýã ÷èíü ìàíàé
íóòàã áèø ãýñýí ¿ã. Õàðü ãàçàð áàéíà ãýæ äàõèí áóñäûí ¿ãèéã
äàìæóóëàõ ìýò õýëýâ.
-Òà... õ¿¿ã ìèíü àëñàí õ¿í õîëã¿é áàéíà ãýæ òà þó õýëýâ ýý?
- Õîëã¿é ë áàéíà. Òàíàé áóðèàäóóä öºìººðºº àëóóëàõ þì áàéíà. Óäàõã¿é
àëóóëíà äàà ãýæ äýìèé áàëàé ãýìýýð þì õýë÷èõýýä þóíä ÷ þì èíýýä
àëäëàà.
- Ýý áóðõàí ãîí÷èãñóì? Õ¿¿ ìèíü ÷è þó ãýâ ýý? ãýæ ýýæ íü òýíäýýñ
äóóí àëäàõàä õ¿¿ Æàìö ºâãºíèéã ò¿ëõýýä,
- Çà áîëëîî. ªºð õýëýõ þì áàéõã¿é. Äàìäèí ºâºº þó àñóóõàà õýë? ãýâ
Äàìäèí ºâãºí Æàìöûí îðîíä î÷èæ ñºãäººä ºâðººñºº õàäàã ìºí㺠ãàðãàæ
Ëàìààäàíä áàðèàä òóí ñàÿ àéìøèãòàé ¿ã ñîíññîíäîî äýìèé áàëìàãäàõàä õ¿¿
õàäàã ìºíãèéã àâ÷ îëáîã äîîãóóðàà øóðãóóëààä Áóä Áàçàð õî¸ðûã
õóðóóãààðàà çàíãàí.
- Òà õî¸ð èðæ ñºãä! õýìýýí òóøààâ. Ìàíü õî¸ð ã¿éëäýí èðæ ìàëãàéãàà
àâàí ñºãäºõºä òóñ á¿ðä íü íýã íýã àðüÿàíä¿ã òàâèàä,
- Òà õî¸ð ìàíàéä õîíîíî ø¿¿. Áè òà õî¸ðîîð ìîðü õèéíý ìýäýâ ¿¿? ãýõýä
ìàíü õî¸ð,
- Çà ãýýä äýìèé ë øèëýý ìààæèöãààààà. Òýãòýë æààë ìºí í¿äýý àíèæ
õýñýã áîëîîä,
- Öýâýëìàà ýã÷ ÿàñàí áý? Òýð ÷èíü í¿öãýëýýä ë óñàí äîòîð ñóóæ áàéíà
óó ãýæ ìºí áàëàé þì àñóóëàà. Äàìäèí áààâàé íü ñ¿æèã ÷ äîðõíîî
209

õèéñëýý. Ãýñýí ÷ íýãýíò ë çîðüæ èðñýí òóë áîñîîä ÿâ÷èõàæ áîëñîíã¿é.
- Õ¿¿ ìèíü áè òýð Öýâýëìààãèéí ÿâäëûã àñóóõ ãýñýí þìàà. Õîòîä õ¿íèé
ýõíýð áîëñîí. Õîæìûí ÿâäàë íü ÿìàð ãýý÷èéí õ¿í þì áîëîî? ãýõýä æààë, Áóä
Áàçàð õî¸ðîîð ìîðü õèéæ òîãëîõîîñ ººð þì áîäîõã¿é áàéãàà áîëîëòîé íààäàíãè
öàðàéëàí àðûí ¿õýãíýýñýý öààñòàé ÷èõýð ãàðãàæ ìàíü õî¸ðò àòãóóëààä,
- Öýâýëìàà ýã÷ òýð õ¿íòýéãýý óñàí äîòîð ë ñóóäàã þì áàéíà. Ãýðòýý
áóøóóõàí èðâýë íü äýýð ãýíý. Òýðíèéãýý áóøóóõàí èð ãýý÷. Çà ººð
õýëýõ þì àëãà ãýâ. Òýãýýä Áàçàð Áóä õî¸ðòîé òîãëîõ ãýñýí áîëîëòîé
áîññîíîî ãýíýò õýí íýãíèéã ÷èõ òàâèí ÷àãíààðõààä áóöàí ñóóæ,
- Çà îäîî ãàäààõ õ¿ì¿¿ñèéã ò¿ðãýí ò¿ðãýí îðóóë! ãýæ òóøààâ. Äàìäèí
Æàìö õî¸ð õ¿¿õä¿¿äýý äàãóóëàí ãàðààä äàðóéõàí ìîðüäîî õºëëºæ Ëàìûí
õ¿ðýý îðîõîîð ÿâëàà.
* * *
Øºíº õàãàñëàâ÷ Öýâýëìààãèéí íîéð õóëæààä ýëäâèéã áîäîí çóðàãëàæ
õýâòëýý. Åð èéíõ¿¿ áîäîë øàíàëàëä àâòàõäàà á¿õíèéã äîòîð ñýòãýëäýý
õýëáýð ä¿ðñ ºí㺠áóäãààð íü ÿëãàðóóëàí ¿çýõ áóþó äîòîîä õàðààíäàà
õàðäàã áºãººä õ¿í á¿õýí ë òèéì ãýæ ñàíàíà. Òèéí àëèâààã çààâàë
áèåòýé áîëãîæ áàðèí òàâèí ìýäýð÷ áàéãàà þì øèã áîëâîë ñàÿ ñàíàà
àìàðíà. Óíòàõäàà áóðõäûí òóõàé ç¿¿äëýõ, ñýð¿¿íäýý ãàäààä åðòºíöèéã
èéíõ¿¿ äýëãýí õàðàõ áîëñîí ìèíü õýçýýíèéõ áèëýý ãýõýä òèéì ÷ òîäîðõîéã¿é
áºãººä õàéð äóðëàë, ñ¿ñýã áèøðýëä õýòýðõèé àâòñàíûõ ÷ þìóó çàðèìäàà
áè ÷èíü åð ÿàæ áàéíà äàà ãýìýýð áîëîîä òýð á¿õíýýñýý ò¿ð ÷ ãýñýí
÷ºëººëºãäüå ãýõýä ààíàé ë ÿìàð íýã ä¿ð çóðàã í¿äíèé ºìíº ýðãýëäýýä
ýõýëíý. Ýíý íü óðüäûíõààñ îãò ººð ñîíèí ñàéõàí àìüäðàëûíõ ãýõýä ÷
õààøàà þì. Äýíä¿¿ ýðõ òàíõè, çàâ ÷ºëºº èõòýé. Ñîíðîâò öàã ¿ðãýëæ
íîîëóóëæ ÿíàãëàæ áàéõ ñàíààòàé, äýíä¿¿ õîìãîëçóóð òà÷ààíãóéí ºâ÷èí
òóñàâ óó ãýëòýé. Á¿ñã¿é õ¿íèé èä íàñ èéì íýã æîëîîã¿é, óõààí áîäîë õýò
äýíñýëìýë, ýëäýâò õýò àâòàìòãàé, ààã øèìýý áàãòààæ ÿäñàí ÷ ãýìýýð,
æààõàí ñîëèîòîé ÷ ãýìýýð áàéäàëä õ¿ðãýäýã ÷ áèç. Æàðãàëäàà òàøóóðíà
ãýäýã ÷ ýíý áèç. Ãýâ÷ ÿàëòàé áèëýý. Ñîíðîâ äààí÷ óóæóó òàéâàí,
ÿíàãëàâ÷ óæèã íààëäàöòàé õ¿ëýýöòýé ò¿¿ãýýðýý ÷ ìàãàäã¿é óëàì ë øóíàí
õîìãîëçîõîä õ¿ðãýäýã áèç. Öýâýëìàà åð æààõàí ÷ ¿ã¿é õºäºë÷èõñºí áîëîâ
óó ãýæ ººðèé㺺 õÿíàí ñîíæèõ á¿ð èéíõ¿¿ íýãýíò òºðºë àðèëæñàí ìýò
210

áîëñíîîñ õîéø ººð àìüäðàë ãýæ áàéõã¿é, àëü ë ñàéí ñàéõàí á¿õíýý õàéðò
õ¿íäýý øàâõàí òóøààæ ò¿¿íèéõýý õàðèóã àìñààä í¿ãýë õèëýíöýý ëàì áàãø,
áóðõíû ºìíº íàìàí÷ëàí ýöñèéã ¿çýõýýñ ººð çàìã¿é ìýò. ªºð þóíûã ýãýýðýí,
þóíä øóíàõ áèëýý. Èíãýýä ìºíººõ äîòîîä õàðààíûõàà ò¿ìýí ºíãºíä óìáàí ýð¿¿ë
ñîëèîòîéí õîîðîíä ÿâàõ áîëæ. Ãýâ÷ õýäèé áîëòîë èíãýõ âý! Íîìõðîõ òàéâøðàõ
öàã õýäèéä èðýõ þì áîëîî? Áîäëûí øóóðãàíàà óìáàí õàìàã áèå íýã õàëóó
øàòàæ, íýã õ¿éò îðãèí òýðíèéãýý íóóÿ ãýâ÷ ÷àäàõã¿é, Ñîíðîâ òýð á¿õ
õàëóóí õ¿éòíèé äàâàëãààã íü ìýäýð÷ áàéãàà ýñýõ íü ÷ òîäîðõîéã¿é áóþó
ìýäýðñíýý õýëýõ ÷ ¿ã¿é þì øèã. Ãýâ÷ ººðºº ººðèé㺺 òàìëàí øèéòãýõ íü
çºâ áàéëàà. Òàìëàë íü ùóíàë áîëíî. ×è èíãýýä øóíàæ áàé ãýýä áàéäàã
õ¿÷ýý ãàðãàõàä õàðèí ºíººõ øóíàë òà÷ààë íü óëàì öàëãèõ íü æèãòýé.
Òèéíõ¿¿ ýíý øºíº ÷ ãýñýí Ñîíðîâûãîî ÿäðààæ óíòóóëààä ººðºº ñýâ ñýð¿¿í
áîäëîî ìàíàæ õýâòýíý. Áîäîë ÷ þìóó ç¿¿ä ÷ þìóó áó¿ ìýä. Åð á¿ñã¿é
õ¿íèé øóíàë ãýäýã ¿íýõýýð øóëìàñûíõ ë àæ. Òèéíõ¿¿ ýöýæ òóéëäòàë
ÿíàãëààä õàëóó øàòàæ áóé õýâëèéãýý èëáýí "¿ðòýé áîëîâ óó ÿàâ" õýìýýí
÷àãíààðõàõàä îäîîõîíäîî õààãóóð ÷ þì çîðèí îäîõ áóþó àç äóòààä áàéõ øèã,
õýðâýý íýãýí ºäºð õýâëèéä íü ¿ð òîãòñîíûã ìýäâýë ñàÿ íýã øóíàë òà÷ààë
íü íàìæèõ ÷ áèç ãýæ áîäîãäîíî.
Óëààíáààòàðûí ºâëèéí øºíº õºäººíèéõººñ áîãèíîõîí. Õîòûíõîí îðîé áîëòîë
õîëõèëäîí õàð ¿¿ðýýð öàñ ÷àõðóóëàí ã¿éöãýýæ ýõýëíý. Ìàøèí òýðýã çîãñîî
çàéã¿é õ¿ðæèãíýíý. Õàðèí îäîî øºíº õàãàñëààä ãàäàà ñàëõè óëèãëàõààñ
ººð ÷èìýýã¿é. Öýâýëìàà òàéâàí óíòàõ Ñîíðîâûí øºðìºñëºã õàëóóí áèåèéã
òààòàéÿà ìýäðýí ýíýõýí óäààä ¿ð òîãòîõ "àç äóòñàí" õýâëèéãýý
÷àãíààðõàí áîäëîî áýë÷ýýõýä, õàëóóí óñàíä áàéí áàéí óãààãäñààð õàìàã ë
í¿õ ñ¿â íü íýýãäñýí òîëèãîðõîí áºãººä íàìãàðõàí àðüñûã íü ¿ë ìýäýã
ãè÷èãäýõ ºäºí õºíæèë, áàéøèíãèéí àäàð öºì íýã òèéøýý ñºõºãäºí àëãà
áîëîîä ºíººõ ë ñ¿æãèéã äàãòàñàí îðîí õèéä¿¿äèéí àëòàí ãàíæèðóóä ºâëèéí
øºíèéí îääûí äîð ãÿëòãàíàí òèéíõ¿¿ òýíãýð ãàçàð õî¸ð àëòàí ìºíãºí îääûí
òóÿàãààð õîëáîëäîí íàéðñàæ áàéõ ìýò. Õààÿà íîõîä ÿðãèí õóöàõààñ ººð
àíèðã¿é èõ õàð õîòûí äýýð òýð ë îëîí àëòàí ãàíæèð, õîðîë, áîäü
ãºðººñí¿¿ä 纺ëºí òóÿà öàöðóóëàí àõóéä õýäýí çóóíû òýðòýýãýýñ ìîíãîë
ãàçðààñ õºíäèéðººã¿é áóðõíû àðèóí øàøíû äýýä ñàíâààðòàí, àðèëñàí
ãýãýýðñýí õýìýýãäýõ õàìáà, öîðæ, ãàâæ, ãýâø òýðã¿¿òýí íü Áàòöàãààí
211

õýìýýõ àãóó õ¿éòýí õàð ãÿíäàíä õààëòòàé áºãöèéëäºí ñóóöãààíà. Òýä óã
íü þóíä ÷ õààãäàìã¿é èä øèäòýí ãýãääýãñýí. Ãýòýë îäîî øóíàëò õ¿¿õýí
Öýâýëìàà ºäºí õºíæèë, ìîäîí àäðûã ñºõºí åðòºíöèéã õàðæ õýâòýõýä òýä
ãàíäàíãèéí õ¿éòýí ÷óëóóí õàíàíä àð÷ààã¿é äàðààñòàé, òýíäýýñ á¿õèé ë
øàøèí áóðõàíòàéãàà õàìò õýçýý ÷ ºíäèéõ íàéäâàð áàéõã¿é òýðã¿¿íýý
ýãíýãò óíæóóëöãààæýý. Òýä õóâüñãàëûí äàéñàí áîëæ ãýíý. Õ¿ðýýíèé
ñ¿ì¿¿ä öºì õîîñîí õºíäèé îðãèíî. Ãàãöõ¿¿ ýçýíã¿é áóðõàä àìãàëàí
íèã¿¿ëñýõ¿é í¿äýýðýý áºõºí áºõºí àëäàõ çóëàà ãóíèãòàéÿà øèðòýëöýí,
õýçýý ÷ îãò õºäºëäºãã¿é ìºðò뺺 õ¿íèé ñýòãýëä àâðàë áóÿíûã øèâíýã÷
õ¿ðýë ãóéëàí óðóóëóóäàà æèìèéãýýä åðººñ áóðõàí øàøíû äóóí ìîíãîë ãàçàð
ýãíýãò òàñðàõûí öîíäîí òýð áîëæýý. Ñ¿ì äóãàíàà îðõèæ ãàðñàí ëàì íàðûí
ñóóäàë õýäèé íü õºðººä õýíãýðýã öàí, á¿ðýý áèøã¿¿ð íü îëáîã æàâäàí
äýýã¿¿ð óðóó ººäºº õºíäºëñººä, òàõèëûí øèðýýíèé õºìºãíººñ ºíººõ ìóóõàé
áýëýã ýðõòýíýý óíæóóëæ, ø¿ëñýý ãîîæóóëñàí æàãàðûí ñàðìàã÷èí Õºõ
êîìèññàðûí í¿äòýé àâ àäèëõàí í¿äýýðýý öàâ÷èëã¿é øèðòýõ íü çýâ¿¿í. Åð
îð÷èí òîéðîí çýâãýð çýâ¿¿í îðãèæ ñàâ ñàÿõàí ò¿ìýí ëàìûí óíøëàãà á¿ðýý
áèøã¿¿ðèéí äóóíààð ñ¿ñýã áèøðýëèéã äóóäàí í¿ãëèéã çàéöóóëæ áàéñàí
º÷ òº÷íººí îðîí õèéä õàà õîëîîñ èðñýí ãàíö ìóóõàé ñàðìàã÷èíä ýçë¿¿ëñýí
ìýò. ×èíãýýä íýã ìýäýõýä ºíººõ îëîí ëàì õóâðàãóóäûí îðîíä õýäýí ò¿ìýí
ñàðìàã÷èíãóóä áèé áîëæ á¿ñã¿é÷¿¿äèéã í¿öãýëýí ¿ñò ñàâðààðàà òýâýð÷,
í¿¿ð àìûã íü ø¿ëñäýõ áèç. Öýâýëìààãèéí óõààí ñàíààíä ìºíººõ õ¿í òºðëèéí
øóíàëààñ ¿¿äñýí ñàíñðûí õ¿ðäíèé èõ ýðã¿¿ëýã, ýíý íàñàíä àìñààã¿éãýý
ãàíöõàí ñ¿ñýã áèøðýë, ºãëºã áóÿíû õ¿÷ýýð õîéò íàñàíäàà àìñàæ áîëîõûã
èòã¿¿ëñýí õà÷èí ìîíãîëæñîí áºãººä áàñ ÷ ýãýëã¿é öàðàéëñàí òºâä öîðæ
õàìáà õî¸ð õî¸óëàà åð人 þó íü ÷ ñºõºãäºæ íýýãäýõýýñ ºíãºðñºí õàð
÷óëóóí ãÿíäàíä áýãöèéëäýí "óðüäûí á¿õ þì ìºõºæ òîíèëëîî. Îäîî öºìººðºº çàÿà
òàâèëàíãààðàà áîëîãòóí!" ãýýä õ¿íèéã íýâò øóâò õàðàõ ìýò ñàíàãääàã
àñàí óõààíò í¿äýý ¿¿ðä àíüöãààæ áàéõ ìýò. Öýâýëìàà ãýíýòõýí ìºíººõ
ñýòãýëèéã ñîðîíçäîí áóëààñàí îðîí õèéä Ìàíçóøèðèéí öîã÷èí äóãàíû àëòàí
ç¿ìáýðò óëààí áàãàíóóäûí äóíäóóð ñ¿ëæèí ãýòñýýð õýäýí çóóí çóë ºðâºëçºí
ñºðâºëçºí áàäàð÷, àëò ýðäýíýñýýð ãÿëáàñàí áóðõäûí ºìíº î÷èí ìºðãºæ àõóéä
ÿìàð íýãýí èä øèäýýð ºäºí õºíæèë人 õýâòñýí ÷èãýýðýý òýíä î÷èæ ìºíººõ îëîí
çóëûí ãýðýëä ãèéã¿¿ëýãäýí õóÿë òà÷ààë õºäëºõ ãýæ æèãòýé. Òèéí
212

òýñãýë àëäààä Ñîíðîâûãîî ÷àíãà òýâðýí àâàõàä òýð íü ñýðýõ ÿíçã¿é
íîéðìîãîîð õàðèó òýâðýýä "Æààõàí áàéÿ. Æààõàí..." ãýæ ã¿âòíýõýä îëîí
çóëûí ãýðýë ãèéã¿¿ëýãäýâ õýìýýí áîäñîíäîî ÷ þìóó õàòóó øàòàæ áàéñàí
áèå íü õ¿éò îðãèîä ÿâ÷èõ øèã áîëîõîä õºíæèë人 øóðãààä ñîëèîò áîäòîî
õººå ãýâ÷ ÷àäñàíã¿é. "Ýý í¿òýëò õàð ýì íàìàéã ºðøººæ õàéðëà áóðõàí
ìèíü! Æàðãàëäàà øóíàæ òàøóóðààä ãàëçóó ñîëèîòîé þì øèã áóðõäûí í¿äýí
äýýð í¿öãýëäýã ìóóõàé ýì áîëîâ áè. Ìàíàé áóðèàäûí áàñãàä þóñàí áèëýý.
Õàëõûí íýðòýé õºâã¿¿íä òîîãäñîíäîî áè ñàãààä èéì øóíàëòàé õóðüöàëòàé
áîëîâ óó? ýý, ëàì áàãø ìèíü ºðøºº! Õàðàõ õàðààãèé ìèíü á¿äãýð¿¿ëæ
óíòóóëæ õàéðëà! Þó ãýý÷èèã äàíäàà õàðæ áîäîæ ÿâäàã áîëîâ îî ÷è
÷èíü? ×è ÷èíü ñàÿõàí ë ºíººõ ìóóõàé ßíäàãò ýýð¿¿ëæ íîîëóóëæ ÿâñàí ø¿¿
äýý. ×è åð õýí áîëîõ áàéãàà âý? Ñóðààð òàòñàí õºìºí áîéòîã ÷èð÷,
õîðìîéãîî ààðöäààä õîëòñîí äýýâýðòèéíõýý àð ºâðººð òýíýã õàðöóóëòàé
íààäàã÷ààí áîëæ ë ÿâàõ áàéãàà áèø ¿¿? Õººðõèé äîº, õººðõèé. Ìóó ààâ
ýæèé ìèíü íàìàéãàà ñàéí õàíüòàé áîëëîî ãýæ áàÿðëàæ õ¿ëýýæ ñóóãàà.
Ààâûí ààø õºäºëñíèé ë à÷ààð áè ýíä ýíý ñàéõàí ýðèéã òýâðýýä ºäºí
õºíæèëä äýìèéð÷ õýâòýíý. Õýðâýý ààø íü õºä뺺ã¿é áîë ... íóòãèéíõàà
ìàíãàðóóäûí íýãýíä ºãíº ãýýä ç¿òãý÷èõñýí áîë ºíººõ ë õºìºí áîéòîãòîéãîî ë
ààðö ò¿ðõñýí õîðìîéäîî îðîîöîëäîæ ÿâàà. ͺ㺺 ìóóõàé ßíäàã ÿàæ õýâòýý
áîë. Áè òýðíèé ãàðò îðæ äóóññàí ø¿¿. Îðîîíû íîõîé øèã õàíàæ öàäàõàà
ìýäýõã¿é ìóóõàé àìüòàí. Òýð¿¿íä ¿íã¿¿ëýõýýñ ººð áîëçîî íàäàä áàéñàí áèø.
Åð ÿàãààä áè òèéì ñóë ñóâäàã çàíòàé áîëñîí þì. Á¿ð áàãûíõàà ë òèéì.
Ãóðâàí íóóðò àðâàí çóðãààõàíòàéäàà ë ãýíýò ¿çñýí. Òýðíèé ë ãàé. Ýìèéí
øóíàë ýðò òºðºõººð æîëîîãîî àëääàã ãýæ àâãàéöóóëûí ÿðüäàã ¿íýí áàéæ.
Ãóðâàí íóóð ìèíèé àçûí íóóð. Ñîíðîâ òýíä ÿìàð ñàéõàí ¿ëãýð ÿðüëàà. ßìàð
ñàéõàí ìàíàíòàé äóëààõàí àíèðã¿éõýí áàéëàà. Õàâðûí ãàëóó ãàíãàíààä áèä
ãàíãàíààä. ßíäàã áóçàð îðîîëîí ÷àãíààä õýâòýæ áàéñàí. ßàæ òýñýæ ÿäàæ,
ãàçàð ìýðæ õýâòñýí áîëîî? ¨ñòîé íýã àìààðàà øîðîî ¿ìõñýí. Òýãýýä õîð
øàðàíäàà øàòàõäàà ìóó Áàëäàí àõûã õîéø íü õººõ ãýæ þó áîëëîî? Áè
àõûãàà àâðàõ ãýæ ìóóõàé çîëèãèéí ãàðò äàõèí îðñîí. Õýðâýý Áàëäàí àõ
õººãä÷èõñîí áîë Áàçàð õ¿â¿¿í äààí÷ õººðõèé. Òýð á¿õýí îäîî ºíãºð÷ýý. Îäîî
áè óðüäûí Öýâýëìàà áèø. Áè æàðãàëòàé àçòàé. Ìàðãààø Ñîíðîâòîé
õî¸óëàà Îíîí òèéø ãàðààä ºãíº. Ààâ ýýæ àõ ä¿¿äýý º÷ òº÷íººí áýëýã
213

áàðüöòàé. Ìàíàé íóòãààñ õýçýý õýíèé áàñãàí èíãýæ ÿâëàà. Íàäààñ ñàéõàí
íü ÷ õýí áèëýý? Ñàéõàí òºðñíèéã ìèíü ßíäàã ìýòèéí þìíóóä áèø Ñîíðîâ ìèíü
îëæ, Ñîíðîâûí ìèíü ë àç áîëëîî. ßíäàãèéí îëç áîëîîä ºíãºðñºí áîë ÿìàð
ãóòàìøèã áàéõ âý? Áè íýýðýý òèéì ñàéõàí ãýæ ¿¿? Õºõ êîìèññàð ÿìàð
æèãòýé äóðòàéãààð õàðäàã âý? ׺òãºðèéí õî¸ð í¿äýý óíàãà÷èõ ãýíýý.
Õàìáûí ñàðìàã÷èí õ¿ðòýë ñàéõàí õ¿¿õýíä äóðòàé áàéäàã. Æàãàðûí îðíû
ýðäýìò àìüòàí ãýõ. Îé ãóòìààð. Ãýõäýý ýì õ¿íèé øóíàë õºäëºõººð ÷ºòãºðò
íîîëóóëàõ ÷ äóð õ¿ðäýã áèç. Ýý äýý, ýíý õ¿í ãýäýã. Õîéò íàñàíäàà
ñàðìàã÷èí áîëæ ë òºðºõã¿é þìñàí. Ýíý íàñàíäàà Ñîíðîâòîéãîî æàðãàõààñ ººð
þó õýðýãòýé þì áý! ªºð þó ÷èã õýðýãã¿é ýý. Èéì õàëóóõàí, ÿíàãõàí
ààøòàé. غðìºñòýéõºí ýð ø¿¿ äýý ÷è ìèíü! Òýýð óíòààãààðàà... çà
Íààøàà áîë... èíãýýä... Ìàðãààø õî¸óëàà íóòãèéí ìèíü ç¿ã ãàðààä ºãíºº.
Øèëýí ïîðòîîðîî øóóãèóëààä áóó÷èõíàà. ßíäàã ÿìàð èõ àòààðõàõ áîëîî?
Óðüä óðüäûíõààñ óëàì ñàéõàí áîëñíîî ¿ç¿¿ëíý äýý. Ø¿ëñýý ñàâèðóóëàõûã
÷ííü õàðæ áàõàà õàíãàíà. Õóðèìàà ñàéõàí õèéíý. Äàäàë, Áàëæèéíõíûã
á¿ãäèéã íàéðëóóëæ íàðãèóëíà. Õººðõèé ìèíèé ¿åèéí õ¿¿õí¿¿ä àòààðõàõ ë
áàéõ. Çàéëóóë, Äàìáûí Äàðèéìàà, Ñîäíîìûí Öýðìàà íàð ìèíü èðæ ¸ñòîé
õàíãèíàòàë äóóëàëäàíà äàà. Ìàðøàëòàé òàíèë, Áîðòîëãîéòîé ¿åðõäýã
ãýõýýð ¸ñòîé ë àìàà àíãàéíà äàà. Õ¿íèé àìüäðàë ãýäýã ñîíèí þì äàà.
Èõèéí ãàçàð îëîíòîé òàíèëöàæ ýëäýâ ñîíèí ñàéõàí þì ¿çýæ çàëóó çàíäàí
íàñàà æàðãàëààð ºíãºðººõ ÿìàð èõ àç âý? Õ¿íèé ¿ð ñàéíòàé ìóóòàé,
õîðâîîãèéí ÿâäàë àëàãòàé ýðýýíòýé. Õºõ êîìèññàð øèã ýòãýýä õà÷èí,
öîðæ, õàìáà, ëàì áàãø íàð øèã àðèëñàí õ¿ì¿¿ñ, ×îéáàëñàí æàíæèí øèã
îíöãîé õ¿ì¿¿ñ ÷ áàéõ. Çóí æàíæèí ñîãò÷èõîîä õýö¿¿ áàéñàí ø¿¿. Ñîãòîõîîðîî
áàñ ë øàëèã ýð þì áèëýý. Ýð÷¿¿ä èõýíõ íü òèéì äýý. Òýð ñàðìàã÷èí
òºðõò Õºõººñ ë õîëõîí ÿâúÿ. ¨ñòîé àéìààð áàéõ. Òýãñýí áàéòàë ÷ºòãºðèéã
¿çìýýð ñàíàãäàõ... ººð þó ÷ õýðýãã¿é ýý. Ãàíöõàí Ñîíðîâòîéãîî áóðõíû
í¿äíèé ºìíº ÷ õàìààã¿é... õàéðò ìèíü... õàëóóõàí, øºðìºñòýéõýí... õóðèìàà
õèéãýýä æèíõýíý ýð ýì áîëîîä õàðüæ èðíý. ªíººõ Ãóðâàí íóóðûí àðàë äýýð
î÷èæ ¿çíýý. ªâëèéí íàðñàí îéí äóíä õà÷èí ñîíèí ñàéõàí áàéãàà. Çóíûõàà
ÿâäëûã äóðñàíà. Òýãýýä õ¿¿õýäòýé áîëíî. Íóòàãòàà íèéëýõýä àìàðõàí áîëæ
ìàãàäã¿é. Ò¿ð¿¿í áîë÷èõñîí ÷ þì áèë¿¿ äýý? Äîîðõíîî ÿìàð ìýäðýãäýõ áèø.
¨ñòîé õººðõºí õ¿¿òýé áîëíî äîî. Ìóó õî¸ð ä¿¿ ìèíü, Áàçàð Áóä õî¸ð ìèíü
214

æèãòýéõýí áàÿðëàíà äàà. Þóõàí áàéõàâ õîéòîí æèëèéí ºäèéä ë õ¿¿õýä
ãàðãà÷èõñàí ýýæ áàéæ áàéõ þì ÷èíü. Çóí õàðàíòèéíä õàìò áàéñàí
Æàìúÿíãàðàâ øèã õººðõºí õ¿¿õýäòýé áîëîõ þìñàí. Öýöãýýãýýñ òèéì õ¿¿õýä
ãàðíà ãýõýä èòãýìã¿é. Áèä õî¸ðîîñ ëàâ õººðõºí õ¿¿õýä òºðíº. Áè ÷àìäàà
ÿìàð èõ õàéðòàé âý! Í¿ãýëò ýì íàìàéã òàñäààä ºãºº÷! Ò¿ð çóóðõàí
ñýðýý÷ ! ßàãààä áè èíãýæ õàíàæ íîìõðîõîî áîëèâ îî! ªâ÷èí òóñàâ óó?
Õîðëîë õ¿ðýâ ¿¿? Àðàé ÷ äýý. Æàðãàëäàà òàøóóðààä ë ýíý. ×è ìèíü
íàìàéãàà äýíä¿¿ æàðãààæ áàéíà. Ìóóõàé ºëºã÷èí íàìàéã çàä äýâñýýä
ºãºº÷! Ñîíðîâ ñýðëýý.
- ×è ìèíü ÿàæ áàéíà àà?
- ßàõ âý íîöóóëìààð ñàíàãäààä
- ßíàãõàí ìèíü äýý.
- Õººðõºí ãýã÷èéí õ¿¿òýé áîëíî ãýæ áîäëîî.
- Áîäñîíîîð ÷èíü áîëíîî, Öýåý ìèíü
- Îäîî óíòààä ÿàõ âý.
- Óíòàõã¿é, óíòàõã¿é. ¯¿ð öàéõ äºõºæ. Çàìä ãàðààä ìàøèíä íîéðîî
àâ÷èõíàà.
- ªíºº ¿äýø Øóâóóòûí ºâºë溺í人, òºðñºí ãýðòýý áàéæ áàéíà. ¯ëãýð øèã
þìàà.
- ¯ëãýðèéí äàãèíà ìèíü äýý.
- Ýðèéí ñàéí ýðäýíý ìèíü ýý!
- Áàãà õ¿¿õýä øèã ìàðãààø ÿâíà ãýõýýñ ÷èíèé ìèíü íîéð õ¿ðýõã¿é áàéíà
óó?
- Òýãëýý. Òýãýõäýý óíòàõ áîëèõ, ç¿¿äëýõ ñýðýõèéí õîîðîíä þì øèã
ýëäâèéã áîäîæ ìºðººäºæ õýâòëýý. Ñàíàñàí á¿õýí íóäýíä õàðàãäààä áîëîõ
áèø. Ñîíðîâîî ÷è ìèíü í¿äýíäýý þì õàðäàã óó?
-Õàðàëã¿é ÿàõàâ äýý. Ç¿¿äýý õàðíà, áîäñîíîî ÷ áàñ õàðíà.
- Áè äàíäàà áóðõàí, ñ¿ì äóãàí. õóðàë íîì õàðäàã áîëëîî. Íýã áîäëûí ç¿¿ä
þì øèã íºãºº áîäëûí áèø ÷ þì øèã
- Áîðòîëãîéã äàãàæ õàìáà öîðæ íàðààð ÿâñààð áàéãààä òýð áàéõã¿é
þó. Îäîî òýð õàìáà öîðæ íàð àëãà áîëæ äýý.
-Òýäíèéã íýýðýý ÿàõ þì áîëîî?
- ¯ã¿é õèéõ ë áîëîâ óó?
215

- ßàíàà, áóðõàí ìèíü!
- Öýåý ìèíü, áèä ÷èíü øèíý öàãèéí õ¿ì¿¿ñ. Øàøèí áóðõíû öàã ºíãºð뺺.
- Áè ÷èíü õàð áàãààñàà äààí÷ èõ ñ¿æèãòýé äýý. Îäîî ÿàõ âý?
- Äîòðîî ñ¿æèãëýýä ÿâàõàä þó íü áîëîõã¿é áàéõ âý?
- Õî¸óëàà õîéò íàñàíäàà ÷ ñàëàõã¿é äýý. Òèéìýý?
- Ýíý íàñàíäàà ë ëàâ ñàëàõã¿é.
-Õîéò íàñ ãýäýãò ÷è èòãýäýã ¿¿?
- Áè ÷èíü áóðõàíã¿é íàìûí ãèø¿¿í ø¿¿ äýý.
- Ýý áóðõàí áèäíèéã ºðøºº! ×è ìèíü ìèíèé áóðõàí. Õàìàã í¿ãýë øóíàëûã
ìèíü äàðààä ºã! Ýðèéí ñàéí ýðäýíý ìèíü õîâäîã øóëìàñ íàìàéãàà äàðààä ºã
! Òàñäààä ºã!
Òýð õî¸ð ÿíàãèéí õàëóóíä èéíõ¿¿ çîðãîîð àâòàí ¿¿ð öàéëãààä áîñîæ
º÷èãäºð îðîéæèí áîîæ áýëòãýñýí à÷àà áàðààãàà äàõèí ñàéòàð á¿ðòãýæ
çàìûí õ¿íñýý áýëäýýä ààâûíõàà ãýðò îðæ öàé óíä óóâ. Õî¸ð õºãøèí, õ¿¿
áýð õî¸ðîî ¿äýæ ìîðäóóëàõ ãýæ ìºí õàð ¿¿ðýýð áîñîîä îìãîðõîí áîëîâ÷
öýìöãýðõýí ãýðýý õàëóó ä¿¿ã¿¿ëýí,áóðõàíäàà òàõèë ºðãºë çóë áàðüæ,
áàðàã ë íàéðûí çýðýãò õîîë óíä áýëäæýý. Ýýæ íü õºõºº ºâëèéí õ¿éòíýýð
õîëûí çàìä ñààòàæ ÿäðàõ âèé, õóâöàñ õóíàð äàõ äýãòèéãýý àâñàí óó?
Æîëîî÷ ÷èíü ýíý òýð þìàà ìàðòñàí áàéõ âèé, ýíýý òýðýý ãýæ ¿ãëýõýä ààâ
íü ºäºð ãàðèãèéí ñàéíûã ñîíãîí ãàð÷ áàéãàà õîéíî Þóíäàà àëçàõ âý, àíõ
óäàà àëñûí çàìä ÿâæ áàéãàà áèø, òºðèéí àëáàòàí çîðüñîí õýðãýý çîðèãîîð
ã¿éöýýæ óõààíààð òýíö¿¿ëíý. Åð õ¿¿õä¿¿äèéí ¿éëñ ºëçèéòýé ñàéõàí öàã
èðñýí þì. Ãàíöõàí çàñàã òºðèéíõºº áóÿíûã ë äààõ íóðóóòàé ÿâáàë ñàíàñàí
õýðýã ñýòãýë÷ëýí á¿òíý ãýæ èòãýëòýé ºã¿¿ëýâ÷ áàñ íóóöõàíààð
áóðõàíäàà çà÷áèð÷ ñóóâ. Æîëîî÷ õàð õ¿¿ ÷ ìàøèí áèå õî¸ðîî áààâãàé,
íîõîéí àðüñààð ºâ÷ äóëààë÷èõñàí äàâõèæ èðýýä çàìäàà îðîõîä ýýæ íü
öàöàë ºðãºí ¿äëýý.
ªã뺺íèé íàðàí óðãàæ Óëààíáààòàðûí õýäýí ò¿ìýí àéëûí ÿíäàíãààñ õººðºõ
óòàà óìðûí æàâàð ñàëõèíä óðàãøàà Òóóë ãîë äýýã¿¿ð Áîãä õàí óóë ººä
àâèðàí ñóóíàãëàíà. Îðîñ "ÝÌÊÀ" ãýäýã äóëààí á¿õýýãòýé õóðäàí òýðýã
óòàà óíèàðààñ ñóãàðàí ç¿¿í ç¿ã çîð÷èõ èõ çàìä ãàðëàà. Òýíãýð öýëìýã,
òýðýã õóðäàí, ñýòãýë õºíãºí. Ñîíðîâ ò¿ð¿¿í ààâûíäàà æààõàí ñýðæèì
ºðãºñºí òóë í¿¿ð öàðàé óëàà áóòðààä, øºíº Öýâýëìààä ø¿ãýëñýí
216

"øóëìàñûã" äàðàõ ãýæ íýëýýä íîöîëäîí çàðñàí õ¿÷ýý õýäèéí ñýëáý÷èõñýí,
àæèë õýðýã á¿òýìæòýé àÿíû çàì øóëóóí õèéãýýä ýð õ¿íèé ýäýëäýã ë
æàðãàëûã ýäýëæ ÿâààäàà ¸ñòîé øóíàë íü õýòýðñýí áèðä ë áèø þì áîë
ñýòãýë ä¿¿ðýí áàéõààñ ººð àðãàã¿éãýý õàìàã ìýäðýõ¿éãýýðýý òýãø ìýäðýâ
óðàìòàéõàí ÿâëàà.
Òýðýãíèé ìîòîðûí õ¿ðæèãíýõ ÷èìýý õ¿ðòýë áàÿñãàëàíò õºãæèì øèã.
- Çýý áóðèàäûí õîîëîéòîéõîí áàñãàí ìèíü äóóãàà ãàðãàà÷ ãýõýä Öýâýëìàà
Íàðèéõàí íàðèéõàí øàðãûãàà
Íàðíû ë äóíä ñîéãîîðîé
Íàñàíõàí çàëóó íàìõàíòàéãàà
Íàéðûí äóíä ë çîëãîîðîé ãýýä õàíãèíóóëæ ÿâàâ. ªìíºõ çàì íàðàí äîð
ãÿëáàëçàíà. Òýð ç¿ãèéí òýíãýð ñàéõàí ãýã÷ýýð òýðòýý ç¿¿í ç¿ã Õýðëýí,
Îíîíû äýýðõ àãóó òýíãýð ìàëãàéí ÷èíýýõýí ÷ ¿¿ëã¿é çýíõèéí öýíõýðëýíý.
Òèéíõ¿¿ òîãòîõ òîðîõ þìã¿é øóóìàéëãàñààð õîòîîñ õîëã¿é àíõëàí òààðàëäàõ
àëäàðò Áàÿí äàâàà ººä ºãñºâ. Öàñàí äóíäóóð ç¿òã¿¿ëýõýä àìàðã¿éõýí
õàëüòèðãààòàé ºíäºð äàâàà. Ç¿¿í àéìãóóäûí ÷èãëýëèéí òýýâðèéí òýðýãí¿¿ä
ãóó æàëòàíû õóíãàðò ñóóæ õîíîñîí ÷ õàðàãäàíà. Æîëîî÷ ìàøèí õî¸ðûí ñàéíä
ñààòàëã¿é ç¿òã¿¿ëñýýð äàâààíû îðîé äîõ ºëèéí èõ îâîîíû áàðààã õàðàâ.
Îâîîíû äýðãýä ãóðâàí õºíãºí òýðýã õîò óðóó ÷èãòýé çîãñîõ áºãººä ìàíü
õýäèéí áàðààíààð òýð ãóðâàí òýðýãíýýñ õýäýí õ¿í áóóæ õàðàãäàõ íü
öýðýã õóâöàñòàé àæ. Ñîíðîâ ìàëãàéãààð íü äîòîîä ÿàìíûõàí áîëîõûã òàíèâ÷
ìóó þì îãòõîí ÷ ñàíàñàíã¿é.
-Äîòîîä ÿàìíûõàí ìààíü îâîîíä ºðãºë ºðãºõºº ìàðòààã¿é ë áàéíà ø¿¿ ãýýä
èíýýâ. Ãýòýë òýäãýýð õ¿ì¿¿ñ þóíä ÷ þì çàìûã íü õààæ çîãñëîî. Ñîíðîâûí
æîëîî÷ ãàéõàñõèéí ìàøèíàà çàéäóóõàí çîãñîîâ. Ìºíººõ êîìèññàðóóäûí íýã íü
ìºíººõ Áàäàì áàéëàà. Òýð
- Ñîíðîâ ìàøèíààñàà áóóãààä èð! ãýæ õàøãèðëàà.
- Ýíý ÷èíü þó ãýæ õàøãèðâàà! Þó ãýíý âý Ñîíðîâ ìèíü! ãýæ Öýâýëìàà
ãýíýò ìóóã çºãíºí óéëàãíàâ. Ñîíðîâ ÷ ººðèéí ýðõã¿é õàìàã áèå
àðçàñõèéãýýä ÿâ÷èõëàà..
- Áóóãààä èð ãýëýý ø¿¿ äýý ãýýä ìàøèíààñàà àëãóóð áóóæ òýäýí ð¿¿
î÷èâ. Áàäàì í¿ä áóðóóëàí õàëààñíààñàà ÿìàð íýã áè÷èã ãàðãàæ
ñàðâàéëàà. Ñîíðîâ áè÷ãèéã àâ÷ óíøñàíàà áóöààä ìàøèí óðóóãàà àëõàõ
217

ãýòýë Áàäàì íàãààíàà ñóãàëààä,
- ͺõººð çîãñ! Òýð ìàøèíä ñóó! ãýæ çàíäðàâ.
- Òà íàð áàéç! Áè ýõíýðòýéãýý õýäýí ¿ã ñîëü¸. Öýâýëìàà, õ¿ðýýä èð!
ãýõýä Öýâýëìàà õóíãàðò
òàâàðöàãëàñààð ã¿éæ î÷îîä õî¸ð õºëèéã íü òýâðýí óíààä ýõýð òàòëàà.
- Áîñ áîñ Öýâýëìàà ìèíü! Ýíä¿¿ðýë...ýíä¿¿ðýë áàéëã¿é ÿàõ âý! Ýä íàð
ýíä¿¿ðñíýýñ çàéëàõã¿é. Öýâýëìàà ìèíü áîñ! ãýýä õî¸ð ñóãàíààñ íü ºðãºí
áîñãîæ õàöàð äýýð íü ¿íñýýä,
- Çà Öýâýëìàà ìèíü áèòãèé... áèòãèé ìóóãàà ¿ç¿¿ë! Áè ÷èíü äîîðõíîî,
åð人 ºíºº ìàðãààøã¿é òàâèãäààä èðíý. Áàðèâ÷èë ãýñýí þì áàéíà. Çà
áàÿðòàé. Áèòãèé... çà áèòãèé óéë õàéðò ìèíü ãýðòýý õàðüæ áàé. Ó÷èð
íü îëäîíî. Ýýæ ààâä ¿íýíèéã õýëýýðýé. Ìóóõàé ýíä¿¿ðýë... Çà áàÿðòàé!
ãýýä øóóäõàí î÷èæ ìàøèíä ñóóíãóóò õî¸ð íîãîîí ìàëãàéòàí õàâ÷èí õàðãàëçàæ
àâààä îãëî ¿ñýðãýí õºäºë뺺. Öýâýëìàà ºëèéí îâîîíû õàæóóä öàñàí äýýð
ñºã人ä õîéíîîñ íü äýìèé ë õî¸ð ãàð ñàðâàéí õîöðîâ.

ÖÓÑÀÍ ÌªÐÒ ÕÝÌÝÝÕ
ÄÝÄ Á¯ËÝÃ

Õàâðûí äóíä ñàð äºíãºæ ãàðààä áàéòàë Áàëæèéí õîéä õºâ÷èä èõ ò¿éìýð
ãàðëàà. Åð ýíý æèëèéí öàãààí ñàð ãàðàíãóóò ýðò äóëààð÷ öàñ õàíçðààä
áàéãàëèéí ºí㺺𺺠ë ëàâ öàãààí áèø õàð ñàð áîëñîí. Áàéãàëèéí ºí㺠÷
ÿàõ áèëýý. Óã íü ýðò óðü óíàñàíä ìàë÷èä ñýòãýë òýíèéõ ¸ñòîé ñîí.
Ãýòýë õàðèí ÿàâ÷ øàøèí áóðõàíäàà ñ¿ñëýõ ñ¿æãýý àëäààã¿é õ¿í çîíû
õóâüä ¿íýõýýð ë öàãààí áèø õàð ñàð áîëæýý. ªâ뺺ð Áîãäûí õ¿ðýýíýýñ
ýõëýýä ìîíãîëûí àëü ë íýðòýé äàãøèí îðîí õèéä¿¿äèéí òîì òîëãîé ëàì íàð
áîëîîä õîðèîä îíû ñ¿¿ë÷èéí äàéðàëòààñ ñóãàð÷ ìýíä ¿ëäñýí öººõºí õóòàãò
õóâèëãààäûã öºìèéã õîìîðãîëîí áàðèâ÷èëìàãö òýðòýé òýðã¿é öºâ¿¿í öàãèéí
ýðõýíä æàí÷àà òàéëæ, ÷îéãîî ìîä õàäàíä ºðãºõºä áýëõýí òýãýýä ÷ ÿàâàë
ýðòõýí íýã ýì õ¿éñòýé þìûã áàðààäàæ õýäýí ìàëòàé áîëæ ÿäóó ç¿ä¿¿ ÷
ãýñýí àæ òºðºõ çàìàà ýðäýã áèëýý õýìýýí ñ¿ì äóãàíóóäûíõàà õ¿éòýí
æàâäàí äýýð ºíäºëçºæ, èòãýë ñ¿ñëýë àëäàæ ñóóñàí ÿäóó äîîðä
õýìýýãäýã÷ îëîí ëàì õóâðàãóóä àõ ä¿¿ àéìàã ñàäàíãàà áàðààäàí ÿâöãààæ,
218

ìîíãîëûí õýäýí çóóí ñ¿ì äóãàí óëààí õîøóóò æóíãààíû ¿¿ð áîëæ õóâèðàâ.
Èíãýõýýð ÿìàð öàãààí ñàð áîëîõ áèëýý. Îíîí, Áàãæèäàà ë äèâààæèí
øàìáàëûí îðîí áîëñîí öàìòàé áîë öàìòàé, ìàéäàðòàé áîë ìàéäàðòàé Ëàìûí
õ¿ðýý, Àìãàëàíòûí õ¿ðýý, Ñýð¿¿í äóãàí, Ãèëáýð çýðýã æàëãà æàëãûí
äóãàíóóä ìºí õîîñðîõ òèéøýý õàíäàâ. Åð人 ÿàâ÷ ñóóäàë æàâäàí äýýðýý
íààëäñààð ¿õüå ãýæ øèéäñýí õèæýýë àõèìàã íàñíû öººí ëàì íàð óðüäûí
íèæãýð áàéäëàà àëäàæ õºíäèé õ¿éò îðãèñîí äóãàíóóääàà öàãààí ñàðûí
åðººë õóðñàí áîëîîä òàðöãààæýý. Õ¿ðýýíèé õàìáà, öîðæ íàð äîòîîäûã
õàìãààëàõûíõàíä áàðèâ÷ëàãäñàíûã äóóëààä Ãèëáýðèéí Çóíäóé ãàâæòàí
"Öàã èðýâ" õýìýýí ÷èìýýã¿éõýí ãýðòýý øèãäýí áàéñíàà öàãààí ñàðûí
åðººëä ñóóñíû äàðàà ãýð áàðààãàà äàðæ îðõèîä äîòíû ò¿íø Äàìäèíãèéíäýý
èðæ ò¿ð ñóóâ. Òýð ñ¿¿ëèéí ãóðâàí æèë Áîãäûí õ¿ðýý òèéø ç¿ãëýýã¿é
òóë øàøíû äýýäýñ õàìáà, öîðæ íàðòàé þó þóã¿é õîëáîî ñ¿ëáýýòýé áàéñàí
ãýõýä õýö¿¿ãýý ìýäýâ÷ óãòàà áîë çààâàë òèéì õîëáîî ñ¿ëáýýòýé ýñýõ íü
÷ õàìààã¿é åð人 ë äýýä ìÿíäàãòàí ãýäãýýðýý öºì õàìóóëàõ öàã èðñíèéã
õ¿ëýýõýýñ ººð çàìã¿é. Òýãýýä õýðâýý èõýýõýí çîðèã ãàðãàâàë óãààñ
õàëõàä õàìààã¿é îðîëò õ¿í ø¿¿ áè ãýæ õýë÷èõýýä (õýíäýý ÷ õýëýõ þì
áèë ýý) õîéòîõ áóðèàä íóòàãòàà þì óó õýðâýý óðäàõ ìàíæóóð íóòàã
óðóó îðãîäîë áîñãóóëûí ìàÿãààð ãàð÷èõâàë áîëîõ ìýò ñàíàãäàâ÷ îäîî áîëñîí
õîéíî òèéíõ¿¿ òîéð÷ òýíõðýõ íü äààí÷ óòãàã¿é. Òèéíõ¿¿ þó ë áîëáîë áîëîã
ãýæ õ¿ëýýõýýð øèéäæýý. Öàãààí ñàð õàð ñàð áîëîâ. Àéë àìüòàí ÷
óðüäûí öàãààí ñàðûíõòàé àäèëã¿é õºã溺í øóóãèàí áàãàòàéõàí øèã, ýð
ýìã¿é óé ãàøóóãàà àðõèíä æèâ¿¿ëæ ºíººõ ë áóðèàäûíõàà óéëàëäààíòàé
äóóëààíààð ãýãýëäýí ãèíøèãíýí ºíãºð¿¿ëýâ. Óðüäûí öàãààí ñàðààð þìñàí áîë
àéë àéëûí áààâàé íàð õîñ íü õîñ, äàí íü äàí ìîðü õºëëºñºí êîøåâîé
÷àðãàíäàà õ¿¿õýä à÷ íàðàà ñóóëãààä æàëãà æàëãûíõàà ñ¿ì äóãàí ðóó
óðàëäàí î÷èæ ºðãºë ºðãºí, çóë áàðüæ åðººë àâààä, òýíäýýñ îëóóëàà
íèéëæ àðäàã òàðãàí ìîðüäûíõîî ãàí òàõààð öàñ ìºñ öàöëóóëàí äàâõèæ íýã
äóó ãàçàðò, íºãºº äóó òýíãýðò øèíýëýí çîëãîöãîîæ èäýæ óóõûã ÷ ¿ç¿¿ëýýä
ºãäºãñºí. Ýíý æèëèéí öàãààí ñàð õàðöóóëûí àðõè, õ¿¿õí¿¿äèéí íóëèìñ
õî¸ðò æèâýýä ºíãºð뺺. Ìóó ¸ð õàðöãààñàí áàéæýý, õººðõèé. Öàãààí ñàðûí
øèíýäýýð ãýíýò äóëààð÷ óóë òàëûí öàñ àìàðõíàà õàíçðààä åð áóñûí
õóóðàé õóâõàé õàâàð áîëîâ. Óðüä
219

æèë¿¿äýä áîë öàãààí ñàðûí õóó÷äààð ñàÿ ýíãýð ãàçðûí öàñ öîîõîðòîí
çàëãààä òàë õºíäèéí öàñ õàíçàð÷ èõ ÿí õºâ÷ òàéãûí ¸ðîîë, àð ãàçàð,
àíãàë õàâöëûí öàñàí õóíãàð á¿ð áàðàãäàøã¿é ìýò, õýäýí ò¿ìýí ñàéðàì
ãîðõè áîëîí æèðýëçýæ ìºíººõ öàñã¿é õºíäèé òàëàà óíäààëàí óíäààëñààð
õàâðûí õàâñàðãà ñàëõèéã ÷èéãëýí 纺ëð¿¿ëäýã àñàí. Ãýòýë ýíý õàâàð
ºíººõ õºâ÷èéí èõ öàñ ìºñ õàé÷âàà ãýìýýð åð人 õýäõýí õîíîãèéí äîòîð
õàéëæ óóðøèí àëãà áîëîîä õà÷èí õóóðàé õàð õàâñàðãà òàâüæ ýõëýâ.
Äàìäèí áààâàé ºã뺺 ¿¿ðýýð ãàð÷ øàõìàë øàðíóóääàà ºâñ õàÿæ ÿâàõäàà
õîéä õºâ÷èä ò¿éìýð ãàðñíûã ìýäñýí þì. Õóóðàé áºãººä æèõ¿¿í õàâñàðãà
òàâüæ áàéëàà. Äàìäèí ºâñíèé õàøààíä õàøñàí äºðâºí øàðäàà íóðóóòàé
ºâñíººñ ñýðýýäýí õàÿæ, ãýðèéíõýý ïèéøèíãèéí øèðìýí äýýð á¿ëýýñãýæ
îðõèñîí óñíààñ 纺í óñàëæ, º÷èãäºð ¿äýø Çóíäóé ãàâæààð Öýâýëìààãèéí
òºëºº ã¿ðýì õèéëãýí çîëèã ãàðãóóëæ øºíº äóíä ºíãºðòºë ñóóñàíäàà áààõàí
áóõèìäóó öóõàëäóó ÿâëàà. "ßìàð çàÿàã¿é ºëºã÷èí áý! Á¿ð çóíààñ ë
öààíàà íýã ãàéõààä áàéñàí þì. Þó ñàéíäàà òàõëûí õàðàíòèéíä áîîãäîõ âý.
Õààíààñ ìàíàéä èéì àìüòàí òºðñºí þì. Ìóíõàã ÷ ãýñýí õºâ¿¿í áàéñàí áîë
à÷òàé þó. Õ¿íèé áàñãàäààñ ãî¸ àìüòàí áè ãýæ áîäîîä õàð áàãààñàà
ãîäãîíîæ ñàâèãàíñààð ç¿ãýýð íýã îðîîíû íîõîéí ãè÷èé øèã áîëñíû íü í¿ãýë
áàðöàä äààãäàõàà áàéãààä... Õàëõûí íýã ñàéí õ¿â¿¿íèéã áóçàðòóóëæ
îðõèâ óó. Åð ÿàãààä ìàíàéõíû ¿éëñ èíãýæ óðàãøãóé áîëîâ îî! ªðãºë áóÿí
áàãàäààã¿é áàéìààð. Òºãöºã áîëòëîî õàëõ áóðèàä õî¸ðò áóÿí õèéæ, ýíý
ëàì áóðõàíä ºâäºã òîõîé öîîðòîë ìºðãºëºº. Òýãýýä ýíý. Óðüä íàñíû í¿ãýë ýíý
íàñíû áàðöàä þì áèç. Îäîî ºðãºë ìºðãºë õèéõ ëàì áóðõíàà ÷ áóðñàéëàà.
Òýð Ñîíðîâ íîãîîí ìàëãàéòàíä ãýíýò áàðèãääàã íü õà÷èí àà. Çàñãèéí òîì
àëáàí õààã÷ ÿìàð õàìáà, öîðæ íàðòàé ñ¿ëáýýòýé áàéñàí ãýõ ¿¿? ¯ã¿é
òýãýýä òýð õàìáà. öîðæ íàðàà õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿, ãàäààäûí òàãíóóë
áàéñàí ãýíý ãýõ. ßìàðõàí õàðàíõóé öàã èðýý þì. Öýâýëìàà íýãýíò áýëýâñýí
ñóäàðãàí ýì áîëñîí ìºðòºº þóãàà õèéæ òýð àéëûí õàÿà ñàõèíà âý! Õýðâýý
òýð Ñîíðîâ íü ãàð÷ èðýõã¿é áîë çàìàà àëäàæ íýã ìýäýõýä õîòûí
àâãàé÷óóëòàé õîëáîîðîëäîæ àâààä ÿíõàí áîëæ õóâèðàõ áèé âèé. Õàìàã
¿éëñ íü áóðóóäñàí àìüòàí ÿàæ ÷ ìýäíý. Ãàçàð äýýðõ ãàíö îõèí ìèíü èéì
çàÿàã¿é àìüòàí þì áîë åð ìàíàéõàí ººä뺺 ãýæ ¿¿? Áè þóíû òºëºº ýíý
õýäýí ìÿëçàíãóóäûã ºâºëæèí õàâàðæèí øàõàâ àà. Ìàðãààø þó áîëîõûã
220

ìýäýõã¿é áàéæ. ͺ㺺 ìýðãýí õ¿â¿¿íèé õýëñíýýð íýýðýý áóðèàäóóä áèä
öºìººðºº ¿õýæ ìºõºõ ÷ þì áèë ¿¿. Ìàíàé ºëºã÷èíã óñàíä ñóóæ áàéíà,
áóøóó èðâýë äýýð ãýæ íýýðýý ÿìàð ìóó ¸ðûí þì õýëñýí õ¿¿õýä âý?
Æàìöûí Äàøèéã õ¿íèé ãàçàð àëóóëñàí ãýäýã íü ¿íýí áèç. Òýðíýýñ áèø
ÿäàõäàà ýìýýë òîíîã, õóâöàñ õóíàðûíõ íü ººäºñõºí ÷ îëääîã áàéãàà äàà.
Æàìö áèä õî¸ð òýð Ëàìààäàí àìàíäàà îðñíûã ë õýëæ áàéíà ãýýä òîîãîîã¿é
ìààíü îäîî áîëîõîä îðîé óðóó îðòîë õýëñýí ë áàéõ âèé äýý. Íýýðýý Õ¿¿õýí
õóòàãòûí õóâèëãààí áàéõûã õýí áàéã ãýõ þì. Áèä á¿ä¿¿ðõ¿¿ çàí
ãàðãàæ, íýã ìóó ìîíãîë ñàìãàíû ãýäýñíýýñ òèéì Ẻí ýðäýíý õààíààñ óíàà
àæ ãýëöñýí. ¨ñòîé ¿õýð áóðèàä çàí ìààíü òýð" ãýæ öóõàëäàí áàéòàë
¿õðèéíõ íü ñàðàâ÷èéí àðààñ ÿìàð íýã ãýðýë ãàðàõ ìýò í¿äíèé íü áóëàíä
óëàñõèéâ. Òàëòàé ¿íñýý àñãààä..." ãýæ õàðààë òàâèí àæâàë ñàðàâ÷íû
àðä ÷ áèø á¿ð òýðòýý õîéä íóðóóíû îðîéãîîð òýíãýð óëáàðòààä, àñãà
õàäíû çàâñðààð ãàëûí äºë øèäëýí áàéâ.
- Ò¿é ÷îîðò! Õèëèéí àðààñ ïðèñêèéí ìàíãàäóóä ãàë òàâèà! Îäîî ìààíäûã
õóó øàòààõ íü! ãýæ õàðààãààä ñýðýýãýý íóðóóòàé ºâñºíä çîîæ ãýðòýý
îðîõîä Çóíäóé ãàâæ õýäèéí áîñ÷èõñîí áóðõàíä çóë áàäðààãààä òàõèð ìîäîîð
ìºðºº äàðæ ñóóíà. Äàìäèí áààâàé ãàâæèéí çàëðàõàä õºãøíºº Áàëäàíãèéí
ãýðò îðóóëæ çàé÷ëààä äýâýí äýëõèé áàéòóãàé äýýä äîîä òèâèéí ÷
ÿâäëûã õ¿¿ðíýõ õ¿íòýé áîëñîí. Õàæèã çîæèã áîëñíûã íü ¿ðãýëæ ãàéõàã÷
÷àâãàíöààñàà òèéíõ¿¿ ò¿ð ÷ ãýñýí ãýð òóñãààðëàæ, ýðäýìò ëàìòàé
õººðºëäºæ ñóóõ àøòàé þó.
- Áàëæèéí õîéä õºâ÷èä ò¿éìýð ãàðàíõàé. Ìºíººõ ìàíãàäóóä ìààíü áèäíèéãýý
øàòààõààð øèéäýæ äýý ãýõýä ãàâæ,
- Ýý ýíý èõ õóóðàé õàâñàðãàíààð àþóëòàé äàà. Õàâàð áîëãîí õîéíîîñ ãàë
òàâüäàã ìóóõàé ÷ ìàíãàäóóä äàà õýìýýí äýýëýý õýäðýí õî¸óë ãàð÷ õàðàâ.
Òýíãýðèéí õîéä õàÿà ýíãýýðýý íºæºðñºí óëààí òóÿà òàòæýý. Õºâ÷èéí èõ
õàãä ºâñ øèðýíãý òîðëîãò àâàëöàí Áàëæèéí ãîëûí õîéä òàë óëñûí õèëèéã
äàãàñàí ä¿íõýãýð óðò íóðóóíû àðûí îé ìîäîíä íýãýíò äýëãýðñýí íü èëýðõèé
ò¿éìýð åð人 ë õýäõýí õóâèéí äîòîð èéíõ¿¿ íºæèí óëààí ãàë äàâàëãàà
øèäëýí ýõëýâ. Òýíãýðò õàð óòàà áàãëàðàí çàíãèð÷ õ¿÷èò ñàëõèíàà
õóéëðàí áóöëààä äîîðîîñ ºðâºëçºõ äºëíººñ òàñàðñàí î÷èñ òýð óòààí äóíäàà
óëáàñ óëáàñõèéí, óòàà äºë õî¸ð õîîðîíäîî õýìõ÷èëäýí íîöîëäîõ ãàëçóó ëóó
221

ìýò. ¯¿ðèéí õàð õàâñàðãà óëàì óëàì ÷àíãàð÷ ãàøóóí õÿðâàñ õàìàð öîðãèíî.
- Ãàéòàé þì áàéíà äàà. Ò¿éìýð öîõèõ ãýæ ñàíæèãíàëäàõ áîëîâ ãýæ
Äàìäèí áààâàé õÿðâàñ ¿íýðòýí ºëºëçºõºä Çóíäóé ãàâæ ÿìàð íýã óíøëàãà
ä¿íãýíýòýë óíøèæ ò¿éìðèéí ººäººñ ÷àãæàà÷àí çîãñîâ. Äàìäèí "ãàâæ ìèíü
ãàë äàðäàã òàíü ÷ ºíãºðºº áèé âèé" ãýæ äîòðîî äààïààëààä ÿàãààä ÷ þì
õèëèéí àðààñ ãàðñàí ò¿éìýð áîëãîíû áóðóóòàí ãýãääýã ìàíãàäóóäàà
õàðààñààð Áàëäàíãèéíõíûã ñýðýýæ ò¿éìýðò ÿâàõ òóøààë èðýõ íü
çàéëøã¿é òóë áýëòãýëòýé áîäîëòîé áàéÿ ãýëýý. Ò¿éìðèéí áàðààíààð ñóìûí
òºâèéíõºí óíäóé ñóíäóéõàí áîñöãîîæ çàõèðãààíûõàí, ºðòººíèéõºí áèå áèåý
ñóðàãëàí øóóãèëäàæ èéø òèéø íü òàõàð çàðëàãà ìîðäóóëàâ. Ñóìûí
çàõèðãàà Áàëæèéí õîéä áèåèéí õî¸ð áàãèéí òàíàãòàé ÷àäàëòàé á¿õíèéã
ýð ýì ãýëòã¿é öºìèéã ò¿éìýð öîõèõîä ìîðäóóëàõààð øèéäýæ öóãëàðàõ
ãàçðûã çààí õ¿í á¿õýí ãóðâààñ äîîøã¿é õîíîãèéí õ¿íñòýé, õºðºº ñ¿õ, àö
õ¿ðç àëü áàéäãààðàà çýâñýãëýí èðñ¿ãýé ãýæ çàðëèã áóóëãàâ. Ñóì
áàãèéí äàðãà íàð ÷óõàì íóòàã æàëãàíäàà ë õàìãèéã ìýäýã÷ õààä òóë õýí
àéìøèãã¿éãýýð òóøààë çàðëèãèéã çºð÷èíº. Ñóìûí äàðãà íàð þóíû ò¿ð¿¿íä
õîðøîî äàðãà Öýâýãèéã õºñºã õºäºëãºí ò¿éìðèéí ãàçàð öàé òàìõè àâ÷ î÷
ãýõ ãýñýíä ìàíü ýð îëäñîíã¿é. Ò¿éìðèéí ºã뺺 Öýâýã Ïóíñàëûí ºâºðò
õýâòýæ áàéëàà. Òýðáýýð öàãààí ñàð ãàðñíààñ õîéø áàéñõèéãýýä ë
Õ¿ðýí øóãóé ðóó õàðãóéëàõ áîëñîí þì. Ïóíñàë õ¿¿õýí Äàøèéíõàà ñóðãèéã
ãàðãàõ ãîðüäëîãî áàðàã òàñðàâ÷ Öýâýãèéã íýã èõ íààëäóóëñàíã¿é.
Ìàðòàãäàõ øàõñàí óðüäûí ÿâäàë, ãàíöààðäëûí óé ãàøóóí äóíä àÿàð
àÿàðõàí ñýðãýõ ãýýä áàéâ÷ íýãä õ¿í àìüòíû õýë àìíààñ áîëãîîìæëîí, õî¸ðò
õ¿¿õä¿¿äèéíõýý ýöãèéí äóðñãàëûã áóçàðëàíà ãýæ èõýýð áîäîõã¿é ÷ ãýñýí
¸ñ àëäàæ, ¸ð õàëäààõûã ýðõáèù òýâ÷èí, öàã óëèðàõûã õ¿ëýýñýí øèã
áàéëàà. Öàã óëèðàõ òóòàì ñýòãýëèéí ýðãýëçýý òýýíýãýëçýý íèìãýðýõ ë
õîéíî äîî, òèéí äîòîð ñýòãýëä íü öàã ¿ðãýëæ áîëîîã¿é áóþó áîëîõã¿é ãýñýí
äàëä øèâíýý ñîíñîãäîîä íààøòàéõàí ãàíö ¿ã õýëäýã ÷ þì áèë¿¿ äýý ãýòýë
àìàí äýýðýý ãàðãàæ èðýýä áóöààí çàëãè÷èõíà. Öýâýã ÷ ¿¿íèéã íü ìýäýæ
õ¿ëöýí ÿâëàà. Ñóðàã àëäàðñàí õ¿íèé òýð äóíäàà ¿åèéíõýý íºõðèéí
ýõíýðèéã ç¿ãýýð ë ýçýíã¿éäýæ ñóëðàâ õýìýýí çóãàà ãàðãàõ ìýò ìóó
ìóóõàéã ñàíàñàí áîëîõ âèé, åðººñ òèéì ñàíàà òºðºâ¿¿, ÿàâ ãýæ ººðººñºº
ñýæèãëýõ óõààíàà àðàé àëäñàíã¿é. Ãýòýë áàñ ÿàãààä ÷ þì Äàøèéã
222

ìàíæóóð ðóó ãàð÷ îäñîí ãýäýã öóó ÿðèàíä îãòõîí ÷ èòãýõã¿é õàðèí õàà
íýãòýý îñîëäñîí, òýð ÷ áàéòóãàé õýí íýãýíä àëóóëñàí áàéõ ãýæ ¿ðãýëæ
áîäîãäîíî. Æàìö áààâàéí õºâã¿¿ä äîòðîîñ ÷óõàì àëò øèãèéã íü ë ¿õëèéí
àþóë çàëãèõààñ áèø, æèøýý íü Áàòûã íü ÷ þìóó Ñîäíîìûã íü ¿ë òîîìñîðëîõ
þì øèã. Ñàéõàí õ¿íä àòààòàí îëîí ãýæ ñàíàãäàíà. Öýâýã ººðºº õîðã¿é ÷
ãýñýí õîëûí á¿äýãõýí àòàà æºòººíä õýìë¿¿ëæ ë ÿâñàí. Ïóíñàëûã ñàíààíäã¿é
àëäñàíäàà ë òýð, ãýòýë òýð áîë ¿íýíäýý ººðèéíõ íü õîõü áàéëàà. Äýýã¿¿ð
çàí ãàðãàæ, æàðãàëäàà òàøóóð÷ ÿâñààð õ¿íèé ñàéõíûã, ìºí ñàéõàí õ¿íä
àëäñàí. ×èíãýýä Ïóíñàëä ò¿ðýìãèé çàí ãàðãàõ ýðõ ¿íýíäýý áàéñàíã¿é.
Ïóíñàë ÷ öàãààí ñàð ãàð÷, æèë óëèðàã ãýñýí øèã áèò¿¿ ¿ã õýëýõäýý
åð óðüäûí òàíèëûí õóâèàð îðæ ãàð÷ ÿâàõàä áîëîõã¿é þó áàéõàâ ãýõ
ìàÿãòàé áàéâ. Ãýâ÷ öàãààí ñàð õàð ñàð áîëñîí íü Ïóíñàëûí óé ãàøóóã
óëàì ëàâøðóóëæ ýðèéí ò¿øèã ýðýõýä ÷ õ¿ðãýñýí áèç. Öýâýã ÷ øèíèéí
íýãýíä áýëýãòýé, áýëòýéõýí î÷èæ çîëãîîä òýäíèéä õîíîæ õýí õýíèéõýý
ýðãýëçýë òýýíýãýëçëèéã òàéëñàíñàí. Öýâýã º÷èãäºð îðîé íýëýýä õýòð¿¿ëæ
óóñàí òóë øàðòàíãèòààä ºã뺺 íàð áèò¿¿ãýýð ñýðæ, Ïóíñàëûã áîñãîæ
æààõàí þì õàëààëãàæ óóãààä áèå òàâèðàí õýâòòýë ãàäàà ìîðüòîé õ¿í
äàâõèí èðæ ñàíäàðãàâ. Ìàíü ýð õ¿¿õíèé ºâðººñ ñóãà ¿ñðýí õîéìðûí îðíû
ºìí¿¿ð õàÿñàí øèðäýã äýýð äýýëýý òîëãîé äýýã¿¿ðýý íºìðºí ãóëäàéòàë, ºíººõ
ìîðüòîé õ¿í ãàäíààñ,
- Õººå õîðøîî äàðãà Öýâýã áàéíà óó? Öýâýã ÷àìàéã ñóìûí äàðãà áóøóó
èð ãýæ áàéíà. Õîéä õºâ÷èä ò¿éìýð ãàðààä áàéíà, äóóëàâ óó! ãýõýä ýíä
áàéãààã ìèíü ÿàæ ìýäýâ ýý ãýæ èõýä ãàéõàí áàíòàõäàà,
- Çà çà îäîîõîí! Ìýäëýý! ãýæ õàøãèðààä õàðàéí áîñîâ. Öýâýãèéí õààíà
áàéãààã ßíäàã ìýäýæ áàéëàà. Òýð õî¸ð õîíîãèéí ºìíº àéìàã îðîîä îíöãîé
äààëãàâàðòàé èðæýý. Îäîî ë á¿õ þì æèí òàí. Ñîíðîâûí õýðýã ãýã÷èéí ä¿ð
çóðàã äîòîîä ÿàìíûõàíä á¿ðýí á¿ðäýæ ßíäàã, Ðýíöýí íàðûí ºäºð øºíºã¿é
õ¿ëýýæ áàéñàí òýð ë îíöãîé øèéäâýð, ìàãàäã¿é óëñ îðíûã òýð ÷èãýýð íü
äîíñîëãîæ øèíý öàãèéí ýõèéã òàâèõ öººõºí áºãººä õàòóó ¿ãòýé õýí ÷
çºð÷èøã¿é øèéäâýð èðýõ ë ºä𺺠èðñýí áàéâ. Îäîî àéìãààñ äîòîîäûã
õàìãààëàõûí äàé÷ëàí áàðèâ÷ëàõ õýñýã Îíîí, Áàëæèéí õºíäèéä äîâòîëãîí èðíý.
Õàìáà, öîðæ íàðûí õýðãèéí èõ äóóëèàí îëíû ñàíàà áîäëûã ìàøèä äîíñîëãîñîí.
×èíõ¿¿ ÿñ ìàõàíäàà òóëòàë ñ¿ñýãëýí áèøèð÷, ýíýõ¿¿ çàìáóóëèí äýýð îëäñîí
223

áîëîîä îëäîæ áîëîõ á¿õíýýð äààòãàñàí áóðõíû øàâü íàð íü àðäûí äàéñàí
áàéæ ãýõýä èòãýõ¿éåý áýðõ ãýâ÷ ÿìàð áóçàð ìóóõàé ñàíàà ºâºðëºí, ÿìàð
àþóìøèãòàé õýðýã ñýäýæ àãñíûã õóâüñãàëò õóóëèàð èëð¿¿ëýí áàðèí
òàâèì áàðèìò íîòîëãîîãîîð ºäºð øºíºã¿é òàíèóëàí õýëñíýýð èòãýõ áîëèõûí
õîîðîíä òººðºëäºæ õîöðîâ. ßìàð ÷ õàðàíõóé, õý÷íýýí ÷ ä¿ëèé àìüòàñ áàé
á¿õ íèéòèéã õàìàðñàí òýð èõ äóóëèàí øóóãèàíû õààãóóð ãàðíà. Òèéí îëíû
÷èõíýý ò¿ãø¿¿ðèéí õàðàíãà íýãýíòýý äýëäýí àðäûí äàéñíóóäûã õàéð ãàìã¿é
ñºíººí äàðàõ àëáàòàí, îíöãîé äààëãàâàðòàí ìîðèíäîî äºðººë÷èõñºí áàéëàà.
ßíäàã àéìãààñ èðñýýð ìîðü ýìýýëòýé, çýâñýã çýõýýñòýé áàéâ. Ýð õ¿íèé
ñàíàñàí õýðýã á¿òíý ãýäýã ë ýíý. Òýð ºíãºðñºí çóí Äàøèéã öààø
õàðóóëàõäàà ººðèé㺺 çºâõºí õóâèéí àòàà õîðñëûí ¿¿äíýýñ õ¿íèé àìèíä
õ¿ðñýí áèø ãýæ çºâòãºõ áîëèõ òóõàéãàà ñàíàà ÷ ¿ã¿é, íýã ºäºð òèéí
çºâòãºõ øàëòàã ãàð÷ èðýõ þì ãýæ òààãàà ÷ ¿ã¿é, ãýõäýý òýð ¸ñòîé ë
ºíººõ ÷åêèñòèéí çºí㺺𺺠÷ þìóó þóãààðàà ÷ þì ãàíö õ¿íèé àìèéã õîðîîõ
áàéòóãàé, þìûã çºâòãºõ òèéì õàòóó øèð¿¿í òýìöýë ÿâóóëàõààñ ººð çàìã¿é
îíöãîé öàã äààí èõ óäàëã¿é èðíý ãýäãèéã ìýäñýí. Ýíý ñàíàà Óëààíáààòàð
äàõü äîòîîä ÿàìíû óðò áàéøèíãààð õýçýýíèé òýí¿¿÷èëæ áàéñàí áèëýý.
Õàìáà, öîðæ íàðûí õýðýã áàéõàä Ñîíðîâûí õýðýã, ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áóðèàä
íàðûí õýðýã ÿàãààä áàéæ áîëîõã¿é áèëýý. Ýíý òóõàé äýýä ãàçðààñ óäàà
äàðàà ñýðýìæë¿¿ëæ áàéñàí. ßíäàã Ñîíðîâûí áàðèâ÷ëàãäñàíûã ìýäýíã¿¿òýý
õàìàã ýðãýëçýýãýý òàÿãäàí õàÿñàí. Îäîî æèíõýíý òóëàëäààíä ìîðäîõ öàã
èðæýý. Èë äàëä á¿õèé ë äàéñíûã èëð¿¿ëýõèéí òóëä õýíèéã ÷ õàéðëàõ
¸ñã¿é. Õýí íü õýíèéãýý âý ãýõýýñ ººðöã¿é òýìöýë òóëààíû öàãò õàòóó
çîðèãîîð àìüäðàõààñ ººð çàìã¿é. ßíäàã ¿¿íèéã ë ººðòºº öàã ¿ðãýëæ
òóøààí ñàíóóëíà. Çàìä íü òýýãýëñýí õýíèéã ÷ ºðøººõã¿é. Ñîíðîâûí
áàðèâ÷ëàãäñàíûã ñîíñîîä Öýâýëìàà áóöàæ èðýýñýé ãýæ áîäîãäîæ áîëîõ
áàéñàí áîëîâ÷ åð人 ë áàõ íü õàíààä ºíãºðñºí. "Õîõü ÷èíü äýý, õîõü ÷èíü!
×è äýýã¿¿ð çàí ãàðãàæ òýð ýñýðã¿¿ã äàãàæ ã¿éãýýã¿é áîë ààâûíõàà
ãýðò áàñãàí ä¿ðýýðýý ÿâæ áàéõñàí. ×è îäîî õàà÷èõ âý äýý. Òºðõ캺
áàðààäàæ èðýõýä ÷èíü á¿õ þì îðâîíãîîðîî ýðãý÷èõñýí áàéíà. ßàõûã ÷èíü
¿çíý äýý" ãýæ äîòðîî ç¿õýýä òèéíõ¿¿ õîõèð÷ õóâèðñàí àð÷ààã¿é
Öýâýëìààã òºñººëºõºä áàõòàé. ßíäàã ýíý øºíº óíòàæ ÷àäààã¿é. Àéìãààñ
îíöãîé äààëãàâàðòàí ÿã ºíººäºð õ¿ðýëöýí èðýõ òóë íýãýíò õàð äàíñàíä
224

áè÷ýýñòýé ñýæèã á¿õèé õ¿ì¿¿ñýýñ ÷óõàì õýí íü õààíà ÿâààã àíäàõã¿é
ìýäýõ ¸ñòîé, ìýäýæ ÷ áàéëàà. ª÷èãäºð îðîé Öýâýãèéí íýã òèéøýý ìîðäñîíûã
óðüäààð òàâüñàí òàãíóóëààñàà ìýäýíã¿¿ò Áàëæèéí Õ¿ðýí Øóãóé îðîõ
÷èãèéã õàðæ, ÷óõàì õýíèéä áàéõûã íü òààæ îðõèñîí. Áàñ Æàìöûíõàí èéø
òèéøýý õºä뺺ã¿éã ìýäýæ áàéëàà. Ñ¿¿ëèéí ¿åä Ñîíðîâòîé ÿìàð íýã òàëààð
õîëáîîòîé áàéñàí õ¿ì¿¿ñýýñ í¿ä ñàëãàõã¿é áàé ãýñýí òóøààëûã áèåë¿¿ëæ
öºõºõ þì áàéñàíã¿é. Õàðèí ãýíýò èõ ò¿éìýð ãàð÷ çîí îëíûã áóæèãíóóëàõ
þì ãýæ ÿàõèí òààõ áèëýý. ¯¿ðýýð íîéð õóëæèí, õ¿¿õýä ãàðãàñíààñ õîéø
óëàì èõ óíòààõàé áîëñîí ýõíýðèéíõýý ãèíøèãíýí õóðõèðàõààñ òýýðøààæ
õºð⺺æ õýâòýâ. "Ýý äýý, íýã èéì óíòààõàé õ¿¿õýíòýé íàñûã áàðàõ ë
áîëæ ÿàíà ãýõ âý, ãýð á¿ëèéí òàëààð òîãòâîðòîé, íàìûí õ¿íèé ¸ñîîð ÿâäàã
öàã. Îäîî àæ òºð뺺 ë áîäú¸, íýðòýé òºðòýéõýí øèã ÿâáàë äýýøýý ÷
ãàðàõ þó ìàãàä, èðýõ æèëýýñ óðò àëàã áàéøèíãèéí àëü íýã òàñàëãààíä
ñóóäàëòàé áîëîõûã õýí áàéã ãýõ þì, íàäààñ çàëóó þìíóóä ãàíö òàãíóóë
èëð¿¿ëñýí íýðòýé îäîíãîîð øàãíóóëñàí, íààä çàõ íü îíö ÷åêèñòèéí öîëòîé ë
ÿâäàã. Õ¿í ÷èíü íýð òºðèéã óõààí îâñãîîãîîðîî ë îëäîã þì áàéíà. Íýã èõ
ìºðºº õàðæ òîìîîòîé çàí ãàðãàâàë èíãýýä ä òºëººëºã÷ íýðòýé òºðèéí çàðö
ÿâñààð íàñûã áàðíà. Áè åð íü óõààíààðàà ÷ îâñãîîãîîðîî ÷ õýíýýñ äóòàõ
þì. Ýíý õýðãýý ýöýñò íü õ¿ðãýõýä, çà òýãýýä õàìãèéí ãîë íü ÿàìíû
áàéøèíä ñóóäàëòàé áîëîõ ë áàéíà. Ààâûí õºâã¿¿äèéí õèéäãèéã õèéõýýñ
þóíä íü øàíòðàõ âý ãýõ çýðãýýð áîäîæ õýâòòýë ñóìûí òºâººð íýã õ¿ì¿¿ñ
øóóãèëäàí, íîõîé õóöàæ, ¿õýð 캺ðºëäºâ. "Þó âý ýíý ÷èíü. Ìàíàéõàí èéì èõ
ñ¿ðòýé îðæ èðýâ ¿¿?" ãýýä äýýëýý íºìðºí ã¿éæ ãàðâàë òýíãýðèéí õîéä
õàÿà íýë óëààí ãàë áîë÷èõñîí áàéëàà. Ò¿éìýð öîõèã÷äûã ìîðäóóëàõ ãýæ
Ẻí øóóãèàí ñàíäðààí áîëîâ. Ò¿éìðèéí ãàëûã ÿã ë Îíîí, Áàëæ õàâèéí
õýëõýëäñýí èõ óóë íóðóóä óðóó äîâòëóóëàí òóóõ ÷èãòýý õàâðûí õàð
ñàëõèíä àìüñãàà äàâ÷äóóëñàí ºòãºí áºãººä ãàøóóí óòàà ãàçàð òýíãýðèéã
õîëáîí õàõààä òýð óòààí äóíäóóð õýñýã ìîðüòîíãóóä ýíä òýíä Ẻãíºðºí
ò¿éìðèéí ººäººñ äóðòàé äóðã¿é ÿâöãààíà. Òèéí ìóíãèíàæ áàéòàë ¿ä äóíäûí
àëäàä Ðýíöýí êîìèññàð òýðã¿¿òýé îíöãîé äààëãàâàðòíû áàã áóó ñýëýì
àãññàí àðâààä õ¿í ñóóëãàñàí à÷ààíû ìàøèí áàñ íýã õîîñîí ìàøèíòàé ìºíººõ
ºòãºí õºõ óòààí äóíäóóð äàâõèæ èðëýý. Øóóãèàí ñàíäðààí óòàà óíèàðã¿é
æèðèéí ºäºð þìñàí áîë íîãîîí ìàëãàéòàíãóóä èéíõ¿¿ áººíººðºº áóó çýâñýã
225

àãñàæ èðñíèéã àéë àìüòàí äàðóé ìýäýí ñýæèãëýæ ÿíç á¿ðèéí öóó ÿðèà
àìíààñ àì äàìæèõñàí. Ãýòýë ò¿éìýð óíòðààëöàõ öýðýã èðæýý ãýæ õýí
íýãýí ìýäýìõèéðñíýýð ºíãºðºâ. Ðýíöýí íàð ÷ õàðèí èéíõ¿¿ ºíãºëºí äàëäëàõ
øàëòàã ãàðñíûã àøèãëàõààð øèéäýýä ñóìûí äàðãà íàðûã äóóäóóëàí
õààíààñ õýçýý ò¿éìýð ãàðñàí, ò¿¿íèéã óíòðààõ àæëûã õýðõýí çîõèîí
áàéãóóëæ áóé çýðãèéã àñóóæ, çàðèì õ¿ì¿¿ñèéã áàéöààí øàëãàõ
àæèëòàéãàà ìýäýãäýí òóñãàé ãýð áàðèóëæ òóõëàâ.
Öýâýã Õ¿ðýí øóãóéãààñ äàâõèí èðæ õîðøîîíûõîî õî¸ð õ¿íýýð ãàíçàãûí
õóäàëäàà à÷óóëàí ÿâóóëàõ áîëîîä Øóâóóòûí ºâºë溺 õàâèéíõàí ààâûíä íü
öóãëàðàí õºäëºõººð òóøààãäñàí òóë òèéøýý î÷ñîíä Õàíäìàà íàðûí äºðºâ
òàâàí õ¿¿õýí àðâààä õàðöóóë íýãýí ãàë áîëæ öóãëàðààä õºäëºõ ãýæ
áàéâ. Òèéí ààâûíõààñàà õýä õîíîãèéí õ¿íñ, õºíæèë äýâñãýð òýðã¿¿òíýý
áýëäýæ àâààä õºäºë뺺. Òýä óëàì ºòãºðºí áàãëàéõ óòààí äîîãóóð øóðãàí
ÿâñààð Áàëæèéã ãàð÷ áàðóóí ç¿¿íýýñ èðýãñýäòýé íèéëýí õýíèéõýí õààíà
õ¿ð÷ ò¿éìýð öîõèõ áóþó ãîëûí õºíäèéä àëäàõã¿é áîîõ çýðýã çààâàð àâààä
Öýâýãèéí óäèðäñàí õýñýã ãàëûí ò¿ð¿¿÷ äàâàí èðæ áóé Æàðãàëàíò óóë
óðóó ÿâöãààâ. Æàðãàëàíòûí áàðóóí áîîìûí òîðëîãò ä¿ðýëçýí àâàëöñàí ãàëä
òóëæ èðýõýä íàð áàðóóíàà õýâèéãýýä óòààí äóíä íýã ë õ¿éòýí çýâ¿¿íýýð
ÿãààðàí ¸ëòîéíî. Ñàëõè ò¿éìðèéí ãàëûã ÿã ë òýð òîðëîãò õàâöëààð íàì
äîîð õºíäèéí èõ õàãäàíä àëäóóëàõ ÷èãòýé àæ. Ãàëûã õàâöàëä áîîæ
àâàõààð øèéäýöãýýí òîðëîãèéã õýñýã ãàçðààð òàñëàí öóðàì ãàðãàõ ãýæ
íàð øèíãýòýë íîöîëäñîíû à÷ààð ÿìàð÷ ãýñýí íýã óäààä àðàé íààø íü
àëäñàíã¿é. Ãýâ÷ ò¿éìðèéí ãàë Æàðãàëàíòûí îðîéãîîð äàìæèí ººð õýäýí
ãàçðààð õýäèéí óðàãøàà äîâòëîí íýã óóëíààñ íºãººä ¿ñ÷èí àìææýý. Ìàíü
õýä ãàëä á¿ñëýãäýí òýð øºíèéã ºíãºðººëºº. Òèéíõ¿¿ á¿òýí äºðâºí õîíîã íîéð
õîîëã¿é öààø íààø äàâõèëäàí ¿çýëöýýä ò¿éìðèéã õºíäèé òàë óðóó àðàéõàí
àëäàëã¿é îéð õàâèéí õýäýí óóëûí îéä òîãòîîã÷îîí áîëîîä ºëñºæ ÿäðàõûí
òóéëä õ¿ð÷ ãàë ãàëààðàà ýíä òýíä ò¿ð àìñõèéâ. Öýâýã Áàëäàí õî¸ð
Õàíäìààã äàãóóëàààä ò¿éìýð íýãýíò õóéõàëæ ºíãºðñºí ºíººõ Æàðãàëàíòûí
áàðóóí ¿ç¿¿ðýýð òîéð÷ õèëèéí àðä ãàðãà÷èõàâ áèø ¿¿? õýìýýí
õýëýëöñýýð ãàëä øàòàëã¿é ¿ëäñýí îéí çàõ, îðîñûí õóó÷èí çàéìêèéí òóóðèíû
îéðîëöîî áóóæ ìîðüäîî èäýøë¿¿ëýí, öàé õîîë õèéëýý. Ñàëõèíû ÷èã ººð÷ëºãäºí
áèò¿¿ õàð óòàà æààõàí çàìõðààä àìüñãàëàõàä àðàé õºíãºí. Îäîî ãàë
226

ìàíàæ õýä õîíîõûã õýëýõýä õýö¿¿ òóë ìàíü õýä óíòàæ àìðàõ çàâñàð
ãàðñíûã àëäàõã¿é ñàíààòàé ñ¿¿ëèéí ¿åä Áàëäàíã èëýðõèé äàãàõ áîëñîí
Õàíäìààãààð òîãîî áàðèóëæ ýíý òýðèéã õ¿¿ðíýí ñóóâ. Áàëäàí Õàíäìààãèéí
ýíä òýíä ãèøãýëýí øèð¿¿õýí ãàðààð àæèëëàõûã õàðæ ñóóñíàà,
- Öýïèëìàà ìààíü èðýõ áîëîîã¿é þì áàéõ äàà? ãýæ ãýíýò ñàíàõ ìýò
Öýâýãýýñ àñóóâ.
- ßàæ èðýõ þì äýý òýð ÷èíü. Ñîíðîâûãîî íýã òèéø áîëîõûã õ¿ëýýõýýñ ÿàõ
âý.
- ßìàð ÷ þìàíä òýð íü îðñîí áàéäàã þì? Ò¿ðìýä (øîðîíä) îðñíûã áîäîõîä
õýö¿¿ ë þì áîëîî.
- Öýâýã ìèíü åð ÿìàð ãýý÷èéí öàã èðýý þì. Ëàì íàðûã áóëòûã íü áàðüæ
øàðëàà ãýõ. Òýð Ñîíðîâ ìààíü çàñãèéí òîì õ¿í ãýäýã áèç äýý?
- Òèéìýý. Òîì ë äàðãà. Ãýõäýý øàøíû ÷ ãýñýí õàìáà öîðæ ãýýä äàíäàà
òîì÷óóä ðóó äàéðàëò áîëæ áàéíà ø¿¿.
- Õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿, àðäûí äàéñàí ãýæ áàéãàà ë þì áèç äýý?
- Áàéãààä ë òèéì áîëîî áèç
- Áèäíèéã ë òèéì þì á¿¿ äàéðààñàé äàà. Íîäíèí çóíûõààð áîë àéìøèãòàé
ë áàéíà.
- Äýýã¿¿ð áîëæ áàéãàà þì áèäýíä òýð ÿìàð õàìàà áàéíà. ªíãºðñºí þì
ºíãºðºº.
- Öýýïèëìààãèéí õîéíîîñ íýã ìààíü î÷äîã ÷ áàéñàí þì óó? ßàâàë ÿà ãýýä
õàÿ÷èõñàí þì øèã.
- Õàÿõ þó áàéõàâ. Æààõàí õàðæ áàéãààä áîëíî áèç.
- Áàãà õ¿â¿¿íèéã ìèíü àâàà÷ ãýæ Öýïèëìààä õýëáýë ÿàõ áîë ãýæ áîääîã
áàéëàà ë.
- Áàëäàí àõ ìèíü îäîî òýðíèéã ñàíàëòã¿é áîëîî. Òà ýíý Õàíäìààòàé
ñóó÷èõìààð þì äàà. ßìàð ÷ ãýñýí õ¿¿õäýä èõ õýðýãòýé ãýõýä Áàëäàí,
- Õàðèí ë äýý ãýæ ã¿âòíýõýýñ öààø äóóãàðñàíã¿é. Îéí çàõààð ãèø¿¿
ò¿¿æ ÿâñàí Õàíäìàà,
- Õ¿¿å ýý! Ýíä íýã àäóóíû ñýã áàñ ýìýýë áàéíà! ãýæ õàøãèðàâ. Öýâýã
Áàëäàí õî¸ð ã¿éëäýæ î÷ëîî. ¯íýõýýð íýã øèíýñíèé äîð àäóóíû àðàã ÿñ,
îëîíöîã ãºëºì, òýðã¿¿òýí íü èëæèð÷ ¿éðñýí ìºíãºí ÷èìýãòýé ýìýýëèéí
¿ëäýãäýë õºãëºð÷ õýâòýíý.
227

- Ýíý ÷èíü Äàøèéí ìîðü ýìýýë áèø ¿¿ ãýæ Öýâýã äóó àëäàâ
- Ýçíèéõ íü óë ìºðèéã ýðüå ë. Õ¿ì¿¿ñèéã äóóäàæ ýíý õàâèéã
íýãæâýë... ãýæ Áàëäàíãèéí õýëòýë òýðòýý äîð ¿ëäñýí õ¿ì¿¿ñ,
- Öýâýã õààíà áàéíà àà! Öýâýãèéã äóóä! Öýâýã ýý! Öýâýã õààíà
áàéíà! ãýæ ó÷èðã¿é õàøãèðàëäàâ. Öýâýã õºñðèéí ýìýýëýýñ äàðóóëãà,
áààâðûã íü õóó òàòàæ àâààä ìàíü ãóðàâ òîãîî òîðõîî õàìàí ãàíçàãàëààä
ÿàðàí ìîðäîæ äîîøëîâ. Äóóäñàí õ¿ì¿¿ñ äýýð õ¿ð÷ èðâýë òýäíýýñ çàéäóóõàí
áóó ¿¿ðñýí ãóðâàí ìîðüòîí çîãñîæ áàéãàà òèéø ÷èìýýã¿é çààãààä,
- Äîòîîäûã õàìãààëàõûíõàí Öýâýãèéã áóøóó îëîîä èð ãýñýí. Òà íàð óëñûí
õèë çºð÷뺺 ãýæ ààøèëæ áàéíà õýìýýí øèâíýëäýâ. Öýâýã ñàÿ Äàøèéí
ìîðèíû ñýã, ýìýýëèéã ÿã îëëîî ãýæ äýìèé ñàíäàðñàí äýýðýý á¿ð ÷ áàëìàãäàí
òýð òóõàéãàà õ¿ì¿¿ñò ÷ õýëæ ÷àäñàíã¿é. Óðò áóóíóóäûíõàà àìûã
¸ðäîéëãîí öºì íýã ç¿ã õàðààä õºøñºí ìýò õºäºë㺺íã¿é ñ¿ãëèéëäýõ ãóðâàí
ìîðüòíû ç¿ã àéæ õóëãàñààð î÷èõîä òýäíèé íýã íü,
- ßâ íºõººð! ãýæ çàíäðàí óðàãø çàíãàõàä íºãºº õî¸ð íü äóíäàà õàâ÷èí ¿ã
äóóã¿é åðã¿¿ëýí îäîâ. Òèéí øóóä äàâõèñààð ñóìûí òºâ èðýõýä ÷óõàì þó
ãýã÷ áîëæ áàéãàà íü òîäîðëîî. Æàìöûí Áàò, Ñîäíîì õî¸ð áàñ Ïóíñàëûí íàãàö
àõ Äàìäèíæàâ, íîäíèí öýðãýýñ õàëàãäàæ èðñýí Öýâýýíèé Áîëä ãýäýã
çàëóó, Äàäàëûí ñóðãóóëèéí áàãø Öýðýíïèë çýðýã öºì Äàäàë, Áàëæèéí
àðâàí äºðºâ òàâàí õ¿íèéã ìàøèíä ñóóëãàæ äºðâºí ºíöºãò íü áóóòàé
öýðãýýð ìàíóóëààä õºäëºõºä áýëýí áîëñîí áàéâ. Öýâýãèéã òóóæ èðñýí õ¿í,
- Ýíý íºõðèéã õèëèéí àðààñ áàðüæ èðëýý ãýõýä õàð õóðãààð ýìæñýí
õ¿ðýìòýé øàðãèñàí îëîí ãóóëèí ãàðõè îîñîð á¿õèé ìºðºâ÷òýé á¿ñýíäýý
ç¿¿ñýí íàãààí áóóíûõàà áàðèóëûã èë ãàðãàæ òàøàà òóëàí öýýæ ò¿ðñýí
ºíäºð øàð õ¿í,
- Óõàéñ! Õèë äàâóóëààä àëä÷èõààã¿é ÷èíü ÿàìàé äàà ãýæ äààïààëàõ
ìàÿãòàé õýëýâ. Öýâýã ÿàõ ó÷ðàà îëîõã¿é èéø òèéø õàðàà÷ëàõàä àéæ
áýðãýñýí õ¿ì¿¿ñ õàøàà áàéøèíãèéí áóëàíãààð öóõàëäàõààñ ººð þì
¿çýãäñýíã¿é. Ò¿ð¿¿ëæ òýðãýíä ñóóñàí õ¿ì¿¿ñ áàðãàð öàðàéëàí
ãºëºðö㺺íº. Ñóìûí òºâèéí íîõîä ó÷èðã¿é ÿðãèí õóöàæ, ò¿éìðèéí óòààíä
æèâñýí ¿õìýë óëààí íàð áàðóóí õÿð äýýð ñ¿¿ìèéíý. Öýâýã Ïóíñàëä õýë
õ¿ðãýõ óõààí Áàëäàí àõàä áàéõã¿é ë âèé äýý ãýæ áîäîîä ºíººõ øàð
õ¿íòýé øèâíýëäýí áóé ßíäàãèéã ñàÿ àæèí,
228

- ßíäàã àà! ßíäàã ÷àìä õýëýõ þì áàéíà ãýõýä íºãºº õ¿í ãàçàð äýâñýýä,
- Äóóã¿é ìàøèíä ñóó! Áàðèâ÷ëàãäñàí ýòãýýä¿¿ä ñîíñ! Õîîðîíäîî ãàíö ÷ ¿ã
ñîëüæ áîëîõã¿é! Ǻð÷âºë õàòóó öýýðë¿¿ëíý! ãýæ ýð¿¿ãýý øèäýí
öàãíàãàñõèéâ. Öýâýã ãýíýò õàìàã áèå ñàëõèéí ìàøèí ººä àâèðàã÷àà
áîëîõîä õýí íýãýí ñóãàäàí òàòàæ ñóóëãàòàë ìàøèí ÷ îãëî ¿ñðýí õºäëºâ.
Óòààíä õó÷èãäñàí ä¿íñãýð õºõ óóëñ á¿ðýëçýí äàéâàëçàæ áàéëàà.
* * *

Ñîíðîâ äàâ÷óó í¿õýí ãÿíäàíãèéíõàà àëãûí ÷èíýý ñàðààëæèò ãýãýýâ÷ýýð
íàðíû ãýðýë òóñàõàä àÿíäàà ñýðëýý. ªã뺺 á¿ð òèéíõ¿¿ òóñàõ çóðâàñõàí
øàð ãýðýë öàãèéí ñýð¿¿ëýã ìýò áîëæýý. Íàðàí óðãàõ ¿åýñ òýð ãýðëýí
òóóç ãýãýýâ÷ýýð øóðãàí îðæ èðýýä ýñðýã òàëûí õàíàí Äýýð ìºí àëãûí
÷èíýý øàð òîëáî ¿¿ñãýí òýð òîëáî íàðàí õººðºõ àÿñààð àëãóóð äîîøëîí
öàãèéí äàðàà àëãà áîëíî. Òýð ãàíöõàí öàã áîë ãÿíäàíãèéí ãàäíàõ åðòºíö
ýðõáèø íàðòàé ãýðýëòýé õýâýýðýý áàéãààã Ñîíðîâò ñàíóóëàõ òºäèé áèëýý.
Òèéíõ¿¿ öýëìýã ºäºð íàðíû ãýðëèéí òóóç ãýãýýâ÷ýýð îðæ èðýõ ýãøèíã
àëäàõã¿é ñýðíý. Ñ¿¿ëäýý á¿ðõýãò ÷ ÿëãààã¿é ÿã ë
òýð ýãøèíä ñýðäýã áîëæýý. Ãýõäýý òýð ãýðýë òóññàí ýññýíýýð ñýòãýë íü
öýëìýã áóþó á¿ðõýã ìýò áîëíî. Ýíý ãàçàð äýëõèé äýýð õ¿í áîëæ òºðºãñäºä
íàð ãýäýã ÿìàð ÷óõàë ýðäýíý áîëîõûã ãÿíäàíãèéí õàðàíõóéä ÿñ ìàõàíäàà
òóëòàë îéëãîäîã àæýý. Õàíàí äýýã¿¿ð ìºëõºõ íàðíû òîëáîíîî á¿õèé ë íàðò
åðòºíöèéã õàðàõ ìýò áîëíî. Õ¿íèé í¿ä õàðàíõóéä õýäèéãýýð äàñàâ÷ òèéí
íàðíû ãýðëèéí º÷¿¿õýí òàñàðõàéã ýñ õàðâàë ñîõîðòîé àäèëõàí áóþó ñýòãýë
õàðàíõóéëàì áèëýý. Ñîíðîâ õàðàíõóéëñàí ñýòãýëýý òýðõýí øàð çóðâàñ
òîëáîîð º÷¿¿õýí ÷ àòóãàé ãýðýëò¿¿ëýí ò¿ìýí áîäîëä àâòàíà. ªäºð öàãèéí õýì
àëü õýäèé íü àëäàãäñàí áºãººä ýðõáèø õàâàð áîëñíûã ìýäýæ èõ õîëûí
àíèð ÷èìýý, ¿íýð òàíàðûã íü ºíººõ îíèãîð ãýãýýâ÷ýýð ìýäýð÷ áàéëàà. Ñîíðîâ
ñýðýýä äýâñãýðã¿é áàíçàí âàíäàí äýýð õýä õºð⺺í ÷èëýýãýý æààë
ãàðãàâ. Ñ¿¿ëèéí ¿åä õàìàã ìàõ áóë÷èí íü èõýä øóóãäàí òóðàíõàéëæ
ñýòãýë ñàíàà, á¿õèé ë ìýäðýõ¿é íü ýìçýãëýí õºâ÷èëæýý. Ãÿíäàíãèéí ýíý
õàðàíõóé í¿õ, äýâñãýðã¿é õàòóó âàíäàí, õºãö õàíõàëñàí õ¿éòýí ÷óëóóí
øàë õàíà òýðã¿¿òíýýðýý º÷íººí õîíîã ñàðûí òóðø èæèë äàñàë áîëëîî ÷ ãýñýí
õàíà øàëíûõ íü îâãîð òîâãîð, âàíäàíãèéí ìîäíû øèðõýã òýð ÷ áàéòóãàé ºíººõ
229

íàðíû òóóÿàíä ãÿëòãàíàí áóæèãíàõ òîîñíûõ íü òîî øèðõýãèéã õ¿ðòýë ìýääýã
øèã áîëñîí àòàë òýð ë á¿õ èæèë äàñëààñ óéäàõûí çîâëîí õàìãèéí õýö¿¿
áàéëàà. Ãýâ÷ ç¿ðõ íü öîõèëîí ñóäàñ ëóãøèæ, òàðõèíä áîäîë ýðãýëäýí
ýðõáèø õ¿íýý áàé÷èõààã¿éãýýñ õîéø òèéíõ¿¿ íýãýíò àëäàãäñàí ºäºð öàãèéí
õýìíýëèéã äîòðîî òîîëîí áàéõ àæ. Ãÿíäàíãèéí õ¿éòýí ÷óëóó ÷ áîäëûã ýñ
õààíà. ×èíãýõýýð àìüòàéãàà, ìºðººäºëòýé㺺, óóð õèëýíòýéãýý, òýð ÷
áàéòóãàé òà÷ààë ñýðýõ¿éòýéãýý.
Ñîíðîâ º÷èãäºð îðîé òºìºð ò¿ìïýíä õèéæ àâñàí õ¿éòýí õàð öàéíààñ õýä
áàëãàâ. Ýíý öàãààí òºìºð ò¿ìïýíã àìàíäàà îéðòóóëàõ á¿ð íîõîé ñàíààíä îðíî.
"Áè ÷èíü îäîî õ¿í áèø íîõîé ø¿¿ äýý" ãýæ ¿ðãýëæ áîäîãäîîä ººðèéã íü
çîâîîí òàìëàæ áàéãàà õî¸ð õºëòºíã¿¿ä ÷ öºì àðààòàí, ººðºº ÷ òýäíèé ãàðò
îðæ ãèíæëýãäñýí àð÷ààã¿é ìóó íîõîé ìýò ñàíàãäàíà. Òèéí äîòðîî óéëàí
õàéëíà. Óðò ãýã÷ýýð óéòãàðòàé ãàøóóäàëòàéãààð óëèí ãèíøèæ,
íóëèìñã¿é õóóðàéãààð óéëàí ãàñëàõ õýö¿¿. Õ¿íèé ãàñëàí á¿ð õÿçãààð
òºãñãºë áàéõã¿é àæ. Ò¿¿íèé õàæóóãààð ø¿ä çóóíà. Õ¿íèé óóð õèëýí,
ãóòðàë ãîìäîë ÷ ìºí õÿçãààðã¿é. Ãýâ÷ òýð á¿õýí ÿàõûí ÷ àðãàã¿é áàò
áýõýëãýýò ãÿíäàíä õààëòòàé áàéõàä õýðõýõ áèëýý. ªºðºº ººðèéíõºº ìàõ
áóë÷èíã õýìëýæ õýâòýõýýñ ººð àðãàã¿é. Õàâõàíä îðñîí ÷îíî õºëºº òàñ
õàçààä ÿâ÷èõäàã ãýòýë ãÿíäàíä îðñîí õ¿í ñýòãýëýý çóëãààõààñ ººð þìã¿é
íü ãà÷ëàíòàé. Ñîíðîâ õó÷ëàãà äýâñãýðèéíõýý îðîíöãèéã çàñààä ºíººõ íàðíû
òîëáîî øèðòýí áîäëîãîøðîâ. Ãýãýýâ÷ýýð ñàÿ ñî¸îëæ ýõýëñýí íîãîîíû ¿íýð ¿ë
ìýäýãõýí ¿íýðòýíý. ªâºë Áàÿí äàâààíû îðîéãîîñ àÿíûõàà õóâöàñòàé
áàðèâ÷ëàãäñàí òýð ë ÷èãýýðýý òóë õàðèí äààð÷ äàãæèõûí çîâëîí áàãà
¿çæýý. Àç áîëîõîä õºâºíòýé ºìä, çóçààí îéìñòîé òîíîãòîé öàãààí ýñãèé
ãóòàë, ÿíãèð äîòîðòîé äýýë, íîîñîí öàìöòàé ÿâñàí òýð á¿õíýýðýý õó÷ëàãà
äýâñãýð õèéæýý. Áàÿí äàâààíààñ íààø äîòîîä ÿàìíû õî¸ð õàðãàëçàã÷èéí
äóíä õàâ÷èãäàí ÿâæ áàéõäàà "ýíä¿¿ðýë" ãýõýýñ ººð þìã¿é áàðàã ë ºíºº
¿ã¿é ãýõýä ìàðãààø íü òàâèãäàæ Öýâýëìààòàéãàà äàõèàä óóëçàæ, àÿí
çàìäàà îðíî ãýæ áîäîæ ÿâñàí. Ãýòýë ºâºë ºíãºð÷ õàâàð íîãîî ñî¸îëòîë
ãÿíäàíãèéí ¸ðîîëä õýâòýæ áàéäàã. ßìàð ãýý÷èéí ãóòàìøèãò õóâü òàâèëàí
áý! ßìàð ãýý÷èéí ¿çýãäýøã¿é ìóóõàéã "ýíä¿¿ðýë" âý! Òýð Áàÿí äàâààí
äýýð óðüäûí á¿õ àìüäðàë íü ãýíýò òàñëàãäàí ¿ëäýýä òýðíýýñ õîéø ààâ
ýýæ, àìðàã ñàäàí, àæèë òºðºë, óëñ ã¿ðýí ÷óõàì þó áîëñîí íü
230

ìýäýãäýõã¿é, á¿õ þì ¸ðîîëã¿é õàðàíõóé õàð àíãàë óðóó õºìºð÷èõñºí ìýò.
Ãàíöõàí ìýäýõ þì ãýâýë ýíý í¿õýí õàð ãÿíäàí, íàðíû øàð òîëáî, ýöýñ
òºãñãºëã¿é òàìëàëò áàéöààëò. Îãòõîí ÷ ó÷èð óòãàã¿é, á¿ð ãàéõìààð
ñîëèîòîé áè ÷èíü ìîíãîë ãàçàð äýýðýý õ¿íèé äóíä áàéíà óó, àëü ººð õàðü
õîëûí åðòºíöºä Ìîíãîë õýë, ìîíãîëûí òºðõòýé àðààòíóóäûí äóíä áàéíà óó? ãýæ
ýðãýëçìýýð, çàðèìäàà ÷ á¿õ àìüäðàë íü ç¿¿ä çýðýãëýý áàéñàí þì áèø áèç
ãýìýýð áîëíî. Åð þó áîëñîí, þó áîëæ áàéãààä óõààí õ¿ðýõ àðãàã¿é.
Àðâààä óäààãèéí õ¿íä ýð¿¿ ø¿¿ëòèéí ýöýñò ìºíººõ òàìëàã÷èä "¿íýíèéã"
îëæ ÷àäàëã¿é õàÿñàí áºãººä äàõèí áàéöààõûã õè÷íýýí õ¿ëýýñíýý ÷ ìýäýõ
àðãàã¿é áîëæ. ªäºð õîíîã ºíãºðñººð áàéëàà. Äàâ÷óó í¿õíèéõ íü ¿¿äíèé öîíõ
ºäºðò ãóðàâ îíãîéæ ºíººõ
"íîõîéí èä¿¿ðò" íü ãàøóóí õàð öàé, õàð ãóðèëòàé áàíòàí þì óó çóòàí,
õàòñàí òàëõíû ººäºñ õèéõýýñ ººð þìã¿é. Ñîíðîâ òýð öîíõíû òàã òîðõèéõ
áîëãîíä öî÷èí àãõèéæ ÿìàð íýã ººð õ¿í îðæ èðýõ þì óó èä¿¿ð äîòî𠺺ð þì
óíàõ âèé õýìýýí ãîðèëíî. Îäîî ÷ ìºí öî÷èæ õàðëàà. Ãýâ÷ í¿¿ðýý
õàðóóëàëã¿é çºâõºí ãàðàà ñàðâàãàíóóëàí óíä õîîë ºãäºã õàðãàëçàã÷
öàãààí ò¿ìïýíä 纺ãõºí õàð öàé õèéæ, íóäàðãûí ÷èíýý áîð òàëõ òàâèàä
òàãèéã õààâ. Ñîíðîâò þì èäýõ õ¿ñýë îãò áàéñàíã¿é. Ǻâõºí öàíãààãàà
æààõàí ãàðãààä þì èäýõã¿é áàéñààð áàéòàë ºëññºí, áîëüñíîî ìýäðýõ íü
ààæìààð óíòàðäàã àæ. Àíõàíäàà ºãñíèéã íü èääýã áàéëàà. Ãýòýë
ñ¿¿ëäýý åðººñ þì èäýæ óóíà ãýäýã íýãýí àäèë óòãà ó÷èðã¿é áîëäîã àæ.
Àìüäðàë óòãà ó÷èðã¿é áîëñíû áóþó á¿ðìºñºí öºõðºí㺺 áàðñíû øèíæ áèç.
Àäàãëààä ÿëãàäàñíààñàà òýýðøààí òàñàëãààíû áóëàí äàõü óìãàð í¿õýí
äýýð ñóóíà ãýäýã áàñ íýã òàìëàë. Ñîíðîâ ãóòëàà õîëõèíäîãîîð óãëàí î÷èæ
öàéãàà àâ÷ðàí õýä îî÷îîä äàãçààðàà õàíà ò¿øèí áîäîë áîëëîî. "Íîãîî óðãàæ
áàéíà. Ãóðâàí ñàð äóóñàæ áàéãàà áîëîâ óó. Íàìàéã äóóäàëã¿é õîðèîä
õîíîñîí õýðýã. Õààíà íýãòýý ÿàõûã ÿðèëöàæ áàéãàà áèç, ìàðòààä õàÿ÷èõíà
ãýæ áàéìã¿é. Þìûã ÿàæ ìýäýõýâ äýý... ýíä¿¿ðñýí þì áàéíà ÷ ãýäýã ÷ þì
óó, àëü îäîî ò¿¿íèéã òàìëààä ÿàõàâ ÷ ãýäýã þìóó, õýëýõ þìòàé áîë
õýëýõýýð áîëñîí ãýäýã þìóó õýí íýã õ¿í ìàãàäã¿é ×îéáàëñàí æàíæèí þì
õýëñýí áàéâàë... íàìàéã äààí÷ ìýäíý äýý. Äààí÷ äýý, áàñ íýðòýé áîë
íýðòýé ÿâñàí õ¿íèé ¿ðèéã õîðõîé øàâæ øèã õàÿ÷èõìààðã¿é. Í¿¿ð í¿¿ðýý
õàðàëöàæ ¿ã ñîëüæ áàãà ÷ ãýñýí àëáàí àìèàðàà õîëáîîòîé ÿâñàí îëîí õ¿í
231

áàéæ ë áàéãàà ø¿¿ äýý. ßàâ èéâ ãýæ àñóóõ ¿ã¿éäýý òýð ìóó ýñýðã¿¿
ÿàñàí áý? ãýæ õýí íýãíýýñýý ñîíèðõîõ ÷ ãýæ áèé äýý. Òýðíýýñ áèø
Ñîíðîâ ãýäýã õ¿í äóíä íü ÿâæ áàéñíûã ýíý õîîðîíä îð òàñ ìàðò÷èõíà ãýæ
ÿàæ áàéõàâ. Ãàíö áè áèø º÷ òº÷íººí õ¿í áàðèâëàãäñàí áàéëàà ãýõýä íàì
çàñãèéí àëáàí õààã÷äûã õàìáà, öîðæ íàðòàé àäèëõàí õîìîðãîëæ àâñàí
áàéëàà ãýõýä òºð á¿õëýýðýý ýðãýýã¿é ë þì áîë íàìàéã ñàíàæ äóðñàõ õ¿í
öººí ÷ ãýñýí áàéõ ë ó÷èðòàé. Ìèíèé òºëºº ã¿éõýý áàéã ºðºâäºõ ñýòãýë
ãàðãàõààí áàéã. Ãýõäýý õ¿í ¿íýõýýð ÷îíî íîõîéòîé àäèë áîëîîã¿é þì áîë àìüä
õ¿íèéã ãÿíäàíä õàÿàä òýð ÷èãýýð íü ìàðòàìã¿é. Õýí ìýäëýý äýý. Þó
ãýã÷èéí àþóë, ÿìàð ãýã÷èéí õàðäëàãà ñýðäëýã íàìàéã äàéðàâ? Òýíãýð
ìèíü! Õººðõèé ìóó ààâ ýýæ ìèíü èéì çîëã¿é õ¿¿ òºð¿¿ëñýí áàéæýý. Óëñûí
òîì àëáàí õààã÷ ãýõ. Áè ýðòýé ñàéíäàà ÷ þìóó, ìóó çàëü ìýõýýð äýýøýý
ãàðààã¿é. Ãàíö áè áèø îëîí ààâûí õ¿¿õä¿¿ä áèä ýíý óëñûí òºëºº,
õóâüñãàëûí òºëºº ç¿òãýæ, ÿâ ãýñýí ãàçàð íü ÿâæ, õèé ãýñýí àæëûã íü
õèéæ ÿâñàí. Ãýòýë ýíý, ¿ã¿é, ¿ã¿é ýíä¿¿ òàøàà ÿâäàõ õýí íýãíèé õîðëîë
áîëñíîîñ çàéëàõã¿é. Áè äààí÷ ãýìã¿é àìüòàí. Áóðèàäûí îõèíä ñýòãýëòýé
áîëñîí ãýìòýé ë áèø þì áîë. Öýâýëìàà ìèíü, Öýâýëìàà ìèíü. ×è áèä õî¸ð
ÿìàð çîëã¿é õî¸ð áàéâ àà. Áè ÷èíü èíãýýä àìüä õ¿¿ð áîëîîä õýâòýæ áàéíà
ø¿¿ äýý, Öýâýëìàà ìèíü! Åð人 ñàÿ ÷è áèä õî¸ð ÿàæ æàðãàæ áàÿðëàæ
ÿâëàà äàà. Îäîî ãàíö õ¿ñýëäýý, ç¿¿äýíäýý óóëçàõààñ ººð þìã¿é. Íîãîîíû
¿íýð... íîãîî óðãàæ, óñ óðñàæ, Öýâýëìàà ìèíü õàà íýãòýý ãóíèæ ãóòàæ
ÿâàà. Ýíý øîðîí ãÿíäàíãèéí ãàäóóð ýðãýëäýæ ÷ ÿâàà þì áèë¿¿. Íîãîîíû ¿íýð,
Öýâýëìààãèéí ìèíü ¿íýð... îðîîä èðäýã áîëîîñîé. Ãàíö äóó íü äóóëääàã
áîëîîñîé. Áèå íü áèø ãàíö äóó, ¿íýð íü îðîîä èðäýã áîë ... ßìàð åðººëººð,
ÿìàð ãàéãààð ÷è ìèíèé í¿äýíä òóñàæ ñýòãýëèéã áóëààñàí áý! Áè òýð
áóðèàäûí íóòàã óðóó ç¿ãëýõ ÷ ¿ã¿é ÿâáàë ÿâàõ ë áàéñàí. Áóðèàäóóä
íàìàéã áàëëàâ óó? ªíººõ ñàéõàí äóóëäàã Äàøèéã àëãà áîëëîî, ìàíæóóð
òèéø ãàðñàí ãýñýí ÿðèà áàéñàí àðàé òýðýíòýé õîëáîæ áàéãàà þì áèø áèç
äýý? Õýðâýý òèéì áîë øóóä òóëãàæ àñóóõ áàéñàí áèç. Ãýòýë
áàéöààã÷èä áóðèàäóóäòàé ÷, ëàì íàðòàé ÷ õîëáîñîí þìã¿é ç¿ãýýð ë
ººðèéíõºº á¿ëãèéã èë÷èë, ÿàæ õîðëîí ñ¿éòãýõ ãýñíýý õýë, ãàäààäûí àëü
îðíû òàãíóóë áîëîõîî õýë ãýõýýñ ººð ¿ãã¿é. ßìàð ÷ áàðèìò íîòîëãîî ¿ã¿é,
ÿìàð ÷ òîäîðõîé ç¿ã ÷èãã¿é øóóä ë ÿìàð ýñýðã¿¿, õýíèé òàãíóóë ãýäãýý
232

õýë ãýæ òóëãàõ ãýæ äààí÷ äýý. ×óõàì þó õýë¿¿ëýõ ãýñíýý õýëýýä ºãºº÷
ãýõýä ýñýðã¿¿ãýý èë÷èë ãýõýýñ öààøã¿é. Íàìàéã áàéöààäàã òýð Áàäàì
îãò í¿¿ð òàíèõã¿é õ¿í áîë÷èõäîã. Ç¿ãýýð íýã òîìîîòîé öàðàéëñàí õ¿í ãýíýò
ÿìàð ìóóõàé õàðãèñ áîëíî âý! Òàìëàõäàà èíýýä íü õ¿ðäýã. Ýý òýíãýð
ìèíü! Íàìàéã ºðøººãºº÷! Ýñâýë ç¿ãýýð ¿ã¿é õèéãýýä ºãºº÷!..."
Ãÿíäàíä ºíãºð¿¿ëñýí ºäºð õîíîãóóä ãàñëàë øàíàëëûí íýãýí óðò õýëõýý. Íýã
òàñàð÷ íýã íèéëæ ¿ðãýëæèëíý. Á¿õèé ë àìüäðàëàà í¿äíèéõýý ºìí¿¿ð
õºâð¿¿ëíý. Òýð á¿õýí íýã íèéëæ íýã òàñàðíà. Ãýâ÷ ãàíöõàí ç¿éëä ë
õàðèóëò áàéõã¿é. Áàÿí äàâàà õ¿ðòëýõ á¿õ þì òîäîðõîé àòàë ãàíöõàí
ÿàãààä èéì áîëîâ ãýõýýð á¿õ þì õàðàíõóé áîë÷èõíîî. Áàðèâ÷ëàíãóóòàà íýã
÷ ¿ã õýëýëã¿é øóëóóõàí àâ÷ èðýýä ãÿíäàíä õîðü÷èõñîí. Àì àíãàéõàä ë
áóó òóëãààä "Á¿¿ äóóãàð!" ãýæ çàíäðààä íýã ÷ ¿ã õýë¿¿ëýýã¿é. Õî¸ð
õîíîãèéí äàðàà äýýëèéã ìèíü òîëãîé äýýã¿¿ð íºìºð㺺ä ìàë íîõîé ìýò õºòëºí
ÿâñààð ºíººõ áàéöààí òàìëàõ ãàçðàà îðóóëñàí. Òýð íü íýã áóëàíäàà òîì
ïèéøèíòýé ìºí íýã õàíûã õàð õºø㺺ð õàëõàëñàí, áàéöààã÷èéí ñóóõ çîîìîë
øèðýý ñàíäëààñ ººð þìã¿é áºãººä àäðààñ õýäýí òîì ÷èéäýí òóñãàñàí,
öîíõã¿é, ÷óëóóí øàòòàé áèò¿¿ õàíõàé òàñàëãàà áàéëàà. Õàðãàëçàã÷ òýíä
îðóóëààä äýýëèéã íü õóó òàòàí õàð ãºëìºí òºìðººð òºìºðëºñºí ¿¿äèéã õàð
ÿð õèéòýë õààõàä ýñðýã òàëûí ìºí òèéì ¿¿ä ãýíýò íýýãäýí íýã õ¿í îðæ
èðñýí íü ìºíººõ Áàäàì êîìèññàð áàéëàà. Òýð äóõààðàà õàðàí õýñýã
ñóóãààä øèðýýíèé øóðãóóëãàíààñ õàðàíäàà öààñ ãàðãàæ,
- Õýðýãòýí íýð õýí áý? ãýæ çàëõóóðñàí ìýò ã¿âòíýõýä
- Áè Ñîíðîâ áàéíà. ×è ìýäýæ áàéãàà ø¿¿ äýý. Áàäàì ÷è... ãýòýë
äóõààðàà õàðñàí õýâýýðýý,
- Áè ÷àìàéã òàíèõã¿é. Îéëãîâ óó! Àñóóñàí àñóóëòàíä ë õàðèóëæ áàé!
Îéëãîâ óó! ãýæ äóóíûõàà ºíãèéã õóâèðãàëã¿é õýëñýí. Òèéíõ¿¿
"äóõààðàà" õàðäãèéí óæèã õýö¿¿ áàéöààëò ýõýëñýí. Í¿ä ð¿¿ õàðààñàé
ãýõýä ÿàæ èéãýýä ë îãò ¿ð÷ëýýã¿é ìºëèéñºí õºõ äóõ ºìíº íü ãÿëòàéíà.
Õàðöàà çóãòààëãàí íóóæ ÷àääàã íü á¿ð ãàéõìààð. Ñîíðîâ ÷óõàì þóíû
ó÷èð áàðèâ÷ëàãäñàíàà äàðóé ìýäýõ ãýýä ÷àäñàíã¿é. Ò¿¿íä áàéöààëòàíä
õàðèóëàõààñ ººð àñóóõ ýðõ áàéõã¿é ãýäãèéã Áàäàì êîìèññàð ãàíö
õýëýýä ë äóóññàí. Åð òýðáýýð íýã òóøààñíàà äàâòàõ äóðã¿é, õàðèí íýã
àñóóñíàà õýä äàõèí ÷ äàâòàõààñ áóöàõã¿é. Òýðíèé òàìëàë åð áóñûí
233

ãýìýýð áàðàã ë õàòóóãààñ "纺ëºí" íü õýö¿¿ áàéëàà. Åð äóóãàà
õóâèðãàõã¿é "Àà ÷è òýãýæ áàéíà óó" ãýýä èíýýâõèéëáýë äóóñàà. Àíõ
òýð "×àìàéã òýãâýë òîãîñ áîëãîíî" ãýñýí. Òýð òîãîñ ãýäýã ãî¸ íýðòýé
òàìëàë íü õºë ãàçàð õ¿ðýõã¿é ºãçºã áàãòàõã¿é ¸íäãîð ñàíäàë äýýð,
õàëóóí ïèéøèíãèéí äýðãýä ñóóëãààä îðõè÷èõíî. Àíõ òèéíõ¿¿ òîãîñ áîëãîíî
ãýýä ïèéøèíãèéí øèðìèéã óëàéäòàë ãàë ºðä¿¿ëýõýä íü àðàé òºìºð
óëàéñãàæ õàéðàõ þìóó, øèðìýí äýýð ñóóëãàäàã þì áèø áàéãàà äàà ãýæ
ñàíàòàë õàð õºøèãíèé àðààñ ìºíººõ ¸íäãîð ñàíäëàà ãàðãàæ èðýýä òèéíõ¿¿
"òîãîñíû ñ¿¿ë" çàëãà÷èõñàí. Äààí èõ óäàëã¿é õàìàã áèå áàäàéðàí õàð
õºëñ öóòãàæ ýõëýýä "òîãîñíû" ñ¿¿ë ñàíäàë íü äàéâàëçààä ýõëýíý. Õ¿í
þóíû ò¿ð¿¿íä óëàéäìàë øèðýì äýýð óíàõààñ àéæ áèåý áàðèõ òóñàì óëàì
òýíöâýð àëäàí òîëãîé ýðãýæ ýõëýíý. Í¿äíèé ºìíº óëààí öàãèðàãíóóä
ýðãýëäýí, ÷èõ ä¿ëèéðýõ áºãººä õî¸ð õºë áàäàéðàí ìýäýý àëäàæ íýã áîë
óëàéäìàë øèðýì äýýð ýñâýë øàëàí äýýð óíàõààñ ººð àðãàã¿é. Ñîíðîâ
ãóðâàí óäàà "òîãîñ" áîëîõäîî ãóðâàí óäàà ÷óëóóí øàë ìºðãºí óíàæ óõààí
àëäæýý. Òèéíõ¿¿ ÿã ÷óëóóí øàë ìºðãºæ óíàõààð òààðóóëñàí íü äîòîîä
ÿàìíûõíû íýã ýðäýì áàéëàà. Áàäàì õàðèí äóõààðàà õàðæ àñóóëòàà
çàëõóóðñàí ìýò ò¿ìýíòýé äàâòàõààñ ººð ãàð õ¿ðñýíã¿é. ¨ð òýä ãàð
õ¿ðäýã ýñýõèéã á¿¿ ìýä. Áàéöààëòààð èõ òîéðóó áóþó åð ÿàãààä ÷
èéíõ¿¿ áàðèãäàæ øàðàãäàõàä õ¿ðãýìã¿é ãýìýýð ç¿éëèéã õºíäºæ ýõýëñýí.
Íàðìàé ìîíãîëûí ¿çýëòýíã¿¿äòýé Äàãóóðûí çàñãèéí ãàçàð ãýã÷èéíõýíòýé ò¿¿íä
îðîëöîæ ÿâñàí ºâºð ìîíãîë áóðèàäûí ýòãýýä¿¿äòýé ÿìàð õîëáîîòîé áàéñíûã
áàéöààñàí, Ñîíðîâ àðâààä îíû ñ¿¿ë õîðèîä îíû ýõýýð íàñ õîðü õ¿ðýýã¿é
áàíüä áàéæ áàéãààä öýðãèéí àëáàíä òàòàãäñàí ó÷èð òýð íàðìàé ìîíãîëûí
¿çýëòýí íàðòàé ÿìàð ÷ õîëáîî ñ¿ëáýýòýé áàéõ ó÷èðã¿é ãýäãýý õýëýâ÷
òýãâýë ÿàãààä ìîíãîë óëñûã áóñäûí èäýø áîëñîí, æàíæèí ñàéäóóä óëààí
îðîñò óëñàà õóäàëäñàí ãýæ õýëæ áàéñíàà õýë ãýæ øàëãààâ. Ñîíðîâ
ýõëýýä õààíààñ èéì þì ãàðààä èðýâ ýý ãýæ ãàéõøèðàí áàéñíàà ºâºë
áè÷èæ áàéñàí òýìäýãëýëýý ãýíýò ñàíàâ. Òèéí äîòîîä ÿàìíûõàí
áàðèâ÷ëàíãóóòàà ãýð îðíûã íü íýãæèæ õàìàã áè÷èã íàâòàðãûã íü õóðààí
àâñíûã îéëãîñîí. Áàäàì áàéöààã÷òàé ò¿¿õ ÿðèàä íýìýðã¿é áàéëàà. Òýð
íîìã¿é õ¿í àëèâààã ó÷èðëàí òàéëáàðëàí ÿðèõûã åð õ¿ëýýæ àâäàãã¿é
áóþó íîì ýðäìèéí ¿¿äíýýñ þó ÷ ÿðèàä íýìýðã¿é ñàíæ. Ãàíö ¿íýíèéã õýë¿¿ëíý
234

ãýæ, òýð ¿íýí ãýã÷ íü äýýðýýñ õýí íýãíèé çààñàí äààëãàñàí ç¿éë, çààâàë
õýë¿¿ëæ õ¿ëýýëãýæ àâ ãýñýí òýð ë òóøààë
òóëãàëò ãýäãèéã òààæ ÿäàõ þì áàéñàíã¿é. Òèéíõ¿¿ äîòîîä ÿàìíûõàí ìºðäºí
áàéöààã÷ áèø òóëãàí øèéòãýã÷èä áîëñíûã îéëãîõîä ÷ òºâºãã¿é áàéëàà.
Ñîíðîâ èíãýýä ÷óõàì ÿìàð çîðèëãîîð, õýíèé òóøààë çààâðààð èéì õýðýã
¿¿ñãýí áàéöààæ áóéã ìýäýõ ãýæ õè÷ýýâ÷ òîìîîòîé öàðàéëæ äóõààðàà
õàðñàí Áàäàì êîìèññàð ÷óõàì ë òýð õàëóóí òàñàëãààíûõàà òºìðººð á¿ðñýí
¿¿ä øèã öîîðõîéã¿éã ÿàâ÷ íýâòëýøã¿é. Ìºíººõ îëçëîãäñîí òýìäýãëýëèéíõýý ¿ã
¿ñãèéã íýã íýãýíò íýãýíã¿é ñàíàæ Äàíçàíãèéí òàëààð äóðäñàíûã çààâàë
áàéöààíà ãýñíýýð áîëñîí. Ýõëýýä Äàíçàíòàé ÿìàð õîëáîîòîé áàéñíûã àñóóæ
ìºí òýð ¿åä õºäººíèé àéìãèéí çàõèðãààíû àëáàí õààã÷ áºãººä óëñûí äýýä
óäèðäàã÷äûí íýã Äàíçàíãèéí áàðààã ÷ õàðààã¿é ãýñíèéã íü "Àà ÷è òèéì
áàéõ" ãýäãýýðýý íýýëòòýé îðõèîä äàðàà íü ãàäààä ÿìàð óëñûí òàãíóóë
áîëîõîî õýë ãýæ óëàì ëàâøðóóëàí ÿïîíû òàãíóóëûí ÿìàð áàéãóóëëàãàä õýçýý
ýëññýíýý õýë ãýõ áîëñîí. Òèéíõ¿¿ áàéöààëòûí ó÷èð ñàíàà çóãóóõàí áºãººä
áàñ ÷ ñ¿ðõèé äýñëýëòýé òîäîðñîîð áàéëàà. Òîãîñ áîëãîæ øàë ìºðã¿¿ëýí
óõààí àëäóóëààä ë ÿìàð íýã øèíý õýðýã ãàðãààä èð÷èõñýí áàéíà. Ñîíðîâ
÷ ààæìààð òýð çîõèîìîë õýðýãòýý èòãýõ ãýõ þì óó ÿìàð ÷ ãýñýí äýñ
äàðààãèé íü òààâàðëàõ áîëíî. Õàðèí áóðèàäûí àñóóäàë ãýã÷ ãàð÷
èðýõèéã òýð òààñàíã¿é. Òýð íü ìàãàäã¿é ººðèéíõ íü õ¿ç¿¿ãýýð áîéìëîí
àâàõ ãîë ãîãöîî áóþó öàãèéã áîëòîë õàäãàëàí ìºíººõ õîëáîî ñ¿ëáýý ãýã÷èéíõ
íü õ¿ðýýíä îðñîí ýòãýýä¿¿äèéã èëð¿¿ëýíã¿¿òýý ãàðöààã¿é òóëãàõ íººö
çýâñýã íü áàéñàí áèç. Ýõëýýä ÿìàð õýðãýýð óäàà äàðàà Îíîí, Áàëæèéí
áóðèàä íàðò î÷èæ áàéñíûã áàéöààñàí. Õýí õýíòýé òàíèëöàæ ÷óõàì þó ºã÷
àâàëöñàí, àí ãºðºº õèéñýí, Äàäàë ñóìûí õîðøîî äàðãûíä õî¸ð æèë äàðààëàí
õýä õîíîãîîð àéë÷ëàí ä¿¿òýé íü ÿâàëäñàí. Ýöýñò íü ýõíýð áîëãîõ ñàíààòàé
àâ÷ èðñýí, àëü ººð çîðèëãîîð àâ÷ èðñýí ÿàñàí, Æàìöûí Äàø ãýäýãòýé
÷óõàì õààíà óóëçàæ þó ÿðüæ áàéñàí áý? ãýõ çýðãýýð ñ¿¿ëèéí õî¸ð
æèëèéí ÿâäëûã íýãýä íýãýíã¿é àñóóí Öýâýëìààòàé õÿòàäûí õàëóóí óñàíä
õýä õè÷íýýí îðñîí òóõàéã õ¿ðòýë àñóóí øàëãààíà. Ýíý á¿ãäýýñ Ñîíðîâ
¿íýõýýð çýâ¿¿öýí ãàéõàëã¿é ÿàíà. Åð àëõàõ ãèøãýõ á¿õíèéã íü, òýð ÷
áàéòóãàé Ãóðâàí íóóðûí àðàë äýýð õîíîñíûã íü õ¿ðòýë äîòîîä ÿàìíûõàí ìºðäºí
òàãíàæ áàéæýý. Ãàéõàâ÷ áàðøã¿é, óõààí ñàíààíä áàãòàìã¿é. Òèéí ãîìäîë
235

ãóòðàëûí òóéëä õ¿ðýõäýý, àìèí õóâèéíõ íü àìüäðàëòàé äààí ÷ è÷ã¿¿ð
ñîíæóóðã¿éãýýð îðîîöîëäîæ, óëñûí í¿äíèé ºìíº í¿öãýí øàëäàí ìýò áîëãîñíûã íü
ìýäýõýä õàìàã èòãýë àëäðàí, ýíý óëñûí ñàéí ñàéõàí, õ¿íèé ñàéí ñàéõàíä
ÿìàð ãýíýõíýýð èòãýæ ÿâñíàà íýãìºñºí áóëøëóóëàõ ìýò áîëîîä èéìä õ¿ðãýñýí
õàðãèñ õàòóó õ¿ì¿¿ñèéí ºìíº ÿã òýð Áàäàì øèã äóõààðàà õàðàí òàã ÷èã
áîëîõîîñ ººð çàìã¿é ãýæ øèéäñýí. Åð õýðãýý õ¿ëýýõ áîëèõ, ã¿òãýëýã
äîðîìæëîëûã ýñýðã¿¿öýõ íü ãàíöõàí ìº÷èä öºì óòãà ó÷èðã¿é áîë÷èõäîã àæ.
Òèéí Ñîíðîâ ìºíººõ áàéöààëò ãýã÷èä õàðèóëàõ ¿ãýý öýãöëýýä õàðãèñëàí
òàìëàã÷ "Àà ÷è òèéì ¿¿!" ãýýä ø¿ä çóóõàä "Ìèíèé õýëýõ þì äóóññàí"
ãýýä ø¿ä çóóõààð øèéäñýí.
Ãÿíäàíãèéí ñàðààëæèò ãýãýýâ÷ýýð îðæ èðýõ íÿëõ íîãîîíû ¿íýð ãýíýò
äóðäàòãàëûí õóðûã áóóëãàâ. Ýìçýãëýí õºâ÷èëñºí ñýòãýë íàðíû áÿöõàí òîëáî
äóíä óäààí ýðãýëäñýí òýð ë º÷¿¿õýí òàëáàðûã îðõèí Íàðòàé ÷ºëººòýé
äýëõèéä íèñýí îäîõûí öàãò òýðõ¿¿ ãàäààä åðòºíöºä ÿíàã õàéðòàé õ¿íýýñ
íü èë¿¿ õ¿ñëýí ìºðººäëèéí äóóäëàãà ÿàõèí áàéõ áèëýý, "Öýâýëìàà ìèíü !
Áèäíèé æàðãàë õýòýðñýí áàéæ óó? Æàðãàë õýòýðñíèé òºëºº èéì çîâëîí
òàìëàë àìñàõ áàéñàí þì óó, õýí íýãíèé àòàà õîðñîë èéìä õ¿ðãýñýí áàéæ
ìàãàäã¿é ãýæ íýã þì øèâíýýä áàéõ øèã. Ìèíèé óõààí áîäîë ìóõàðäàæ,
ãîìäîë ãóòðàëä ç¿ðõ ìèíü õýìë¿¿ëæ äóóñààä òýð áèç äýý. Ãýõäýý õ¿í
ãýäýã ÷èíü ìóóõàé àðààòàí þì áàéíà ø¿¿. Õ¿íèé ýðýýí äîòðîî ìîãîéí ýðýýí
ãàäíàà ãýäýã ÿàñàí ¿íýí ¿ã âý! Öýâýëìàà ìèíü õàà ÿâàà áîë îî? Àðàé
íàìàéãàà ãÿíäàíä îðõèîä íóòàã ãàçðàà ÿâ÷èõààã¿é áèçäýý? Ìèíèé òºëºº
òýð çîâîõîîñ ººð õààíà ÷ õ¿ðýõ áèëýý äýý. Íàìàéã ë ò¿øèæ ÿâñàí õºäººíèé
ãýíýí öàéëãàí àìüòàí. ßàõ ÷ ó÷ðàà îëîõã¿é ÿâàà. Ãýõäýý Áîðòîëãîéãîîð
çóó÷ëóóëààä ÷ ãýñýí ×îéáàëñàí æàíæèíä õ¿ð÷èõ àðãàà îëâîë îëîõ ë õ¿í.
Ãýýä äýýäñèéí çàí ÿàæ õóâèðñíûã õýí ìýäëýý äýý. Øèðýâ òàòààä òîîõã¿é
áîëñîí áàéæ ìýäýõ ë âèé. Öýâýëìààãàà äàõèæ õàðàëã¿é ýíý õàðàíõóé
í¿õýíä øèíãýæ àðèëàõ öîõ õîðõîé øèã ¿éëèéí ¿ðòýé õ¿í þì ãýæ ¿¿ áè?
Öýâýëìàà ìèíü ÷è ÿàñàí àçã¿é õ¿íèé õàíü áîëîõ áàéâ àà. Èíãýýä áè
äóóñëàà, áèä äààí÷ ñàíààíä îðîìã¿é ãàé çîâëîíä äàéðàãäààä ºíãºðëåº.
Áèäíèéã õýí þóíä èíãýæ õºíººõººð øèéäýâ ýý!...
Ãÿíäàíãèéí õààëãà ãýíýò íýýãäýí áóóòàé ñýðãèéëýã÷ õàðãàëçàã÷ íàð îðæ
èðýýä ãóòàë öàìöàà ºìñºæ, äýýëýý òîëãîé äýýã¿¿ðýý íºìðºõèéã òóøààëàà.
236

Ñîíðîâ îëîí õîíîã õýâòýõ ñóóõààñ ººðººð áàðàã õºä뺺ã¿é äýý ÷ þì óó àëü
åðººñ òýãòëýý ñóëüäñàí ÷ þì óó õºë ãóéâààä áîëñîíã¿é. Õàðãàëçàã÷
òîëãîé äýýã¿¿ð íºìºðñºí äýýëèéíõ íü ýíãýðýýñ ñóðàìãàé ãýã÷ íü õóìüæ
áàðèàä õºòëºâ. Ìºíººõ ìºðäºíãèéí ºðººíä àâàà÷èõíà óó ãýòýë àðàé ººð òèéø
íü ÷èðýõ øèã. Ñîíðîâ áîäîë øàíàëàëä àâòàæ óäòàë ñóóñàí áîëîõîîð õààëãà
ãýíýò íýýãäýõýýñ ýõëýýä ÿìàð íýãýí óðò õîíãèëîîð õºòë¿¿ëýõ õ¿ðòëýý óõààí
ñàíàà íýã ë äýí äóí áîë÷èõ øèã áîëñíîî õýäýí àëõàì ÿâæ õî¸ð õºëòýé õ¿í
ãýäãýý ñàÿ ìýäñýí þì øèã æààë ñýðãýæ ÷àíãàðàâ. Íýã òàñàëãààíä
îðóóëààä íºìºðñºí äýýëèéã íü õóó òàòëàà. Íàðíû ãýðýë ìýëñõèéõýä í¿ä
ãÿëáàæ, òàðõè ìàíàñõèéãýýä àðàé ë ìóóæèð÷ óíàñàíã¿é. ªìíº íü Õºõ
êîìèññàð áèåýðýý ñóóæ áàéâ. Òýð ýíãýðòýý öîî øèíýõýí àëòàí ãàäàñ îäîí
ç¿¿÷èõæýý. Òýð òèéì ÷ àÿòàé ñàíàãäàõààðã¿é ä¿ð òºðõºº èõ ë
çàñ÷èõñàí ÷ þì óó àëü ºíººõ åð áóñûí õóâèðëààðàà õóâèð÷èõñàí ÷ þì óó
õàðèí æèíõýíý òàíèëûí öàðàé ãàðãàí ìèøèëçýæ ìóõàð ñàíäàë òàâüæ ºãººä
- Ýý çîëèãóóä! Òàíûã ÿìàð áîëãîæ õàÿà âý! Àðàé÷ äýý. Àðàé
äýíä¿¿ëñýí áàéíà ãýëýý. Ñîíðîâ ºâ뺺ñ õîéø õàðàãäààã¿é õºõ òýíãýðèéã
òàñàëãààíû öîíõîîð øóíàëòàéãààð õàðæ õýñýã ñóóâ. Äîòîîä ÿàìíû áàéøèíãèéí
ãàäíàõ áàíçàí õàøàà óðóó õàðñàí íàðèéí òºìºð ñàðààëæòàé òîìõîí öîíõ àæ.
Õàøààíû öààíà àìüäðàë áèé. Ñîíðîâ öýâýð àãààðààð öýýæ ä¿¿ðýí
àìüñãàëæ ¿çòýë áèåíýýñ íü õºëñ õºãöíèé ¿ìõèé ¿íýð õàíõèéâ.
- Áè á¿ð àìüäààðàà ºìõèéð÷ ã¿éöæýý ãýæ äóóãàðàõàä Õºõ õàéðöàãòàé
òàìõè ãàðãàí,
- Òà ÷èíü òàìõè òàòäàãã¿é ø¿¿ äýý. Ãýñýí ÷ íýã òàò÷èõ. ¯íýð ÷èíü
äàðàãäàíà. Óñàíä îðóóëàõ ÷ þó ìàãàä áèëýý. Ñîíðîâ òàìõèéã àâ÷
àñààãààä ýâ õàâã¿é ÷ ãýñýí øóíàëòàéãààð ñîðëîî. Õèð áóðòàãíààñàà
ñàëíà ãýäýã þóòàé ÷ ç¿éðëýøã¿é æàðãàë áàéõñàí.
- Àìüäààð ìèíü àëëàà äàà òàíàéõàí. Òàíüäàã õ¿íèé öàðàé õàðàõàä ÿìàð
ñàéõàí þì ãýæ ¿íýíýýñýý õýëýâ. Õºõ øèðýýíèé øóðãóóëãûã òàòàæ íýã þì
õàðñíàà áóöààí ò¿ëõýýä,
- Ýíä Öýâýëìààãèéí çóðàã áàéæ áàéõ þì ãýýä èíýýâ. Ñîíðîâ ¿ç¿¿ëýý÷
ãýõ ãýñíýý áîëèîä,
- Öýâýëìàà, ààâ ýýæ íàð ìèíü ñàéí ë áàéäàã áàéãàà äàà ãýâ.
- Öýâýëìàà ÿàõ âý áàéæ ë áàéãàà ãýñýí. ªíººõ Áîðòîëãîéã ìàðøàë
237

áóöààñàí ø¿¿ äýý. Áè òýäíèéã ¿íýíäýý ìýäýõã¿é áàéíà. Èõ õýðýã ãàð÷
ò¿¿íèé õîéíîîñ ºäºð øºíºã¿é õººöºë人ä àâãàé õ¿¿õí¿¿äòýé óóëçàæ ÿâàõ
çàâ ÷ ¿ã¿é áîëëîî. Çà òýð ÿàõàâ. Õóâèéí àñóóäàë Öýâýëìààã îëú¸ ãýâýë
îëæ áîëíî. Óóëçóóëæ ÷ áîëíî. Õàðèí õýðãýý õ¿ëýýäýãã¿é ÷è ë ìóó áàéíà.
Õýðãýý øóäàðãààð õ¿ëýýãýýã¿é öàãò õ¿¿õíèé õ¿ñëýí áàéòóãàé àìüä ÿâàõ
÷ òàëààð ºíãºðºâ áèé âèé. Óõààíòàé, áàñ äýýã¿¿ð ÿâñàí õ¿í òýð
çýðãèéã þó àíäàõ âý. Áè áàéöààõ ãýæ áàéãàà þì áèø. Ìàðøàëûí
äààëãàâðààð óóëçàæ áàéãàà þì ãýõýä Ñîíðîâûí í¿äýíä ãîðüäëîãûí ãýðýë
ãÿëñõèéëãýýä, ñóóäàë äýýðýý ºíäèéí,
- Ìàðøàë íàìàéã ... æàíæèí íàìàéã ìýäñýí áîë ÿìàð ñàéí õýðýã âý! Äààí ÷
íýã ìýäýý ÷èìýý õ¿ðñýí áàéõ ãýýä... ãýõýä Õºõ ãýíýò òºâ öàðàéëàí,
- Çà èéì áàéíà. Áè ìàðøàëä ºíºº èëòãýõ ¸ñòîé. Ñàéä ººðèéã ÷èíü ìýäñýí
ÿàñíûã á¿¿ ìýä. Áè ìàðøàëûí äààëãàâðààð òàíàé ýñýðã¿¿
á¿ëãèéíõýíòýéãýý óóëçàæ áàéãàà þì. Èíãýõýýð òýð ýíý ãýæ ÿëãàõã¿é.
Òàíèë, áèø íü õàìààã¿é. Òèéì áèç äýý? ãýýä ºìíºõ øóðãóóëãàà äàõèí
òàòàæ ò¿ëõýâ. Öýâýëìààãèéí çóðàã áàéãàà ãýäýã íü õóäàë, ç¿ãýýð ë
äààæèãíàæ áàéãààãèé íü Ñîíðîâ ãýíýò îéëãîëîî.
- Áè ÿìàð÷ ýñýðã¿¿ á¿ëãèéí óäèðäàã÷ áèø ãýäãýý Áàäàì êîìèññàðò
õýëýõýýðýý íýã áîëñîí. Îäîî íýìæ õýëýõ ¿ã îãò áàéõã¿é. Åð þó áîëæ
áàéãààã õýëýýä ºãºº÷! ×àìààñ ãàíö þì ãóéÿ. Õàðàíäàà öààñ ºã. Áè
ìàðøàëä õýäýí ¿ã áè÷üå ãýõýä Õºõ áîñîí õàðàéãààä øèðýýíèéõýý öààãóóð
öààø íààø àëõëàí, ¿ë öàâ÷èã÷ øóâóóí í¿äýý öîã àäèë ãÿëòãàíóóëàí,
- Òýð äýìèé. Òýãæ ÿðèõã¿é. Òàíàé ýñýðã¿¿ á¿ëãèéíõýí îëíîîðîî
áàðèâ÷ëàãäñàí. Îäîî ÷ áàðèâ÷ëàãäàæ áàéíà. Èõýíõ íü õýðãýý õ¿ëýýñýí.
Ãàðöààã¿é áàðèìò íîòîëãîî ãàðààä èðñýí. Ìýäýæ áàéãàà áèç? Áàðèìò
áàòàëãàà ãàðààä èðñýí. Îäîî òà òýð á¿ëãèéí óäèðäàã÷ ãýäãýý ººðºº
õ¿ëýýæ ìýä¿¿ëýãò ãàðûí ¿ñýã çóðàõ ë ¿ëäýýä áàéíà.
- Áè ÿìàð ÷ ãýìã¿é ìºðòºº þóíä ãàðûí ¿ñýã çóðàõ áîëæ áàéíà?
- Þóíä çóðóóëàõàà áèä ìýäíý.
- Çîõèîìîë ç¿éëä çóðóóëíà ãýñýí ¿ã ¿¿?
- Ìýä¿¿ëýãò ÷èíü ãýæ áàéíà ø¿¿ ãýýä Õºõ äóóãàà ÷àíãàðóóëàâ.
- Áè ºãäºã ìýä¿¿ëãýý ºãñºí, íýìæ ìýä¿¿ëýõ þì áàéõã¿é.
- Øèíýýð ìýä¿¿ëýã àâíà.
238

- Õýí àâàõ þì?
- Áè àâíà. Áàäàì êîìèññàðûí àâ÷ ÷àäààã¿é ìýä¿¿ëãèéã áè àâíà. Ñàéäûí
äààëãàâàðòàé ãýæ õýëñýí ø¿¿.
- Õóóðàì÷ ìýä¿¿ëýã àâ ãýæ äààëãààã¿é áàéìààð þì.
- Äóóãàà òàò! Áèòãèé ÷àë÷ààä áàé! ãýæ Õºõ ãýíýò õàøãèðààä ã¿éí
î÷èæ øèðýýãýý øààâ. Í¿¿ðèéã íü íîãòîëñîí õóóç íü ãàë àñàõ ìýò
óëàéãààä, öîãîí í¿ä íü óõàðõàéíäàà öîâõ÷èí ýðãýëäýýä, õóðö öàãààí ø¿ä
íü ÿðñõèéõ íü ÿã ë óóðëàñàí ñàðìàã÷èí. Ñîíðîâûí ºìíº äîòîîä ÿàìíû êîìèññàðûí
õóâöàñ ºìññºí õî¸ð õºëò àðààòàí áóþó õ¿í ä¿ðñò ñàðìàã÷èí çîãñîæ
áàéëàà. Òýð ºíººõ Öýâýëìààãèéí çóðàã áèé ãýñýí øóðãóóëãàà òàòààä
õóóäàñ öààñ ãàðãàí,
- Ìàé ¿¿íèéã óíø! ãýýä ººäººñ íü øèäýâ. Ñîíðîâ áè÷ãèéã àâ÷ óíøâàë:
"Çàñãèéí ãàçðûí îðëîã÷ ñàéä Ñîíðîâ, Õýíòèé àéìãèéí Äàäàë ñóìûí õàðúÿàò
àãñàí Æàìöûí Äàø íàðûí òîëãîéëñîí ýñýðã¿¿ á¿ëãèéí ãèø¿¿äèéí õýðýãò
õàâñàðãàñàí çàõèäëûí õóóëáàð. Ýíýõ¿¿ çàõèäëûã Äàäàë ñóìûí õîðøîîíû
äàðãà Öýâýãýýñ õ¿ðãýí áîëîõ Ñîíðîâò áè÷ñýíèéã äîòîîä ÿàìíû òóñãàé
õýëòñýýñ èëð¿¿ëýí àâñàí áîëíî. Óã çàõèäëûí ¿ã íü: Ýðõýì ñàéä ä¿¿
Ñîíðîâûí àìðûã àéëòãàí áàðüÿ. Òà áèäíèé ¿¿ñãýñýí õýðýã á¿òýìæòýé
áàéíà. Çóí Ãóðâàí íóóðò õýëýëöñýí ¸ñîîð Æàìöûí Äàø ç¿¿í òèéø ÿâààä
ñàÿ áîëòîë ÷èìýýã¿é áàéñíàà àìàð ìýíä õ¿ðñýí áºãººä çîõèõ õ¿ì¿¿ñòýé
õîëáîî òîãòîîæ ÷àäñàí, àâàõ ºãºõ þìàà òîõèðñîí ãýäãýý áèäýíä òýíäýýñ
ÿíàãø àéë÷ëàí èðñýí ¿ë òàíèõ õ¿íýýð õýë¿¿ëñýí áîëíî. Áèä ¿¿ãýýð ñàíàà
íýãòýíäýý öàãèéã èðòýë øèâýð àâèð õèéí ÿðèëöàõã¿é áàéõûã ñàíóóëæ,
òà õýçýý îõèí ä¿¿ã äàãóóëàí áèäýíäýý èðæ õóðèìàà õèéõèéã õ¿ëýýæ
áàéíà. Õóðèìä ñàéí áýëäýæ áàéíà. Òà íàð ÷ áèäýíä èõ áýëýãòýé èðýõ
áèç ýý. Ýðõýì ä¿¿ä çàõèõ íü íàäàä íýã ñàéí àíãèéí áóó áààõàí ñóìòàé
èðâýë èõ áàÿðëàíà. Åð íü ìàíàé áóðèàäûí àíãóó÷ ãºðºº÷ íàðò ñàéí áóó,
àðâèí ñóì õýðýãòýéã ýðõýì ä¿¿ ÿàõèí àíäàõ âý. Õîòûí àõ ä¿¿, øèíý
òàíèëóóäàä ìýíä õ¿ðãýýðýé. Ñàíàñàí õýðýã ñýòãýë÷ëýí á¿òýõèéã åðººæ
¸ñîëñîí àõ Öýâýã ÷èíü" ãýæýý.
- Óíøèâ óó? ãýæ Õºõ óóðòàé àñóóâ. Ñîíðîâ áè÷ãèéã øèðýýíèéõ íü ºíöºã
äýýð òàâèàä,
- Óíøëàà. Ìèíèé ìýäýõ þì àëãà, õýëýõ ÷ þì àëãà ãýâ. "Çîõèîìîë çàõèäàë
239

áàéíà" ãýæ õýëýõ ãýñýí áîëîâ÷ åðººñ ýíý á¿õ ýñýðã¿¿ õýðýã ãýäãèéã
ÿìàð íýã àþóëòàé çîðèëãîîð äýýðýýñ çîõèîí ãàðãàñàí áóþó õýí íýãíèé ýñâýë
á¿ëýã ýòãýýäèéí çîðèóä õàÿæ ºãñºí áàðèìòûã ø¿¿ðýí àâ÷ îëîí õ¿íèéã
íýãýíò õàìðóóëàí ìºðäºí áàéöààõ, òàìëàí òàð÷èëãàõ á¿õèé ë õ¿÷ýý
äàé÷èëñàí þì áàéíà ãýäãèéã òîâ òîäõîí óõààðëàà. Õºõ øèðýýíèéõýý àðààñ
õàðàéí áîñîæ Ñîíðîâûã òîéðîâ. Ò¿¿íèé õóâöàñíààñ ¿íýðòýé óñíû õóðö ¿íýð
õàíõàëíà. "Ýä íàð îäîíãîîð øàãíóóëæ ýõýëñýí áàéíà ø¿¿ äýý. Ýíý õ¿í
ä¿ðñòýé àäãóóñ õààíààñ ãàð÷ èðñýí áý? Õàìáûí îéð áàéñàí ãýõ. Òýãñíýý
æàíæíû äýðãýä èðæ, îäîî äîòîîä ÿàìíû êîìèññàð áîë÷èõñîí áàéäàã. Åð þó
ãýã÷ áîëæ áàéíà àà? Ýíý óëñ õºëººðºº òîëãîé õèéâ áèø ¿¿. Øèé
ßàíçàíû íàéð äýýð íîãîîí í¿äýò îðîñ ëàì íàðûã äîâòëîõ öàã áîëñîí ãýæ
õýëñíèé ìàðãààø þó áîëëîî. Áóðèàäóóäûã äîâòëîõ öàã áîëñîí ãýæ àðàé
õîéíîîñ çààñàí þì áèø áàéãàà äàà. Áè áóðèàäóóäòàé õîëáîîòîé òýäíèé
õ¿¿õýíä ñýòãýëòýé áîëñíîîðîî õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áîëãîõîä õàìãèéí àÿòàé
õ¿í áàéñàí áàéõ íü. ßíäàã íàìàéã ñàëàõã¿é äàãààä ÿâñàí. Òèéì ó÷èðòàé
áàéõ íü... Õºõ, Ñîíðîâûã õýä òîéðîîä àðä çîãñîâ. "ßàòëàà ¿íýðòýé óñ
øèíãýýñýí çîëèã âý!" ãýæ Ñîíðîâûí áîäòîë Õºõ òîëãîé äýýð íü íýã þì
òàâèàä,
- Äóóëæ áàé! Áè àìàí äîòðîî àðàâ òîîëíî. Ýíý õîîðîíä áîäîîä õýë! Õîòûí
øèíý òàíèëóóä ãýäýã ÷èíü õýí áý? Õîòîä áàéãàà õîëáîîòíîî õýë! ãýâ. Ãàð
áóóíû áîëîëòîé õ¿éòýí òºìºð õóéõàíä íü ìýäðýãäýâ. Ñîíðîâ ø¿ä çóóãààä,
- Íàäàä õýëýõ þì áàéõã¿é ãýõýä Õºõ áóóíûõàà ãîë òºìðººð ýð¿¿íýýñ íü
ºëãºí òàòàæ òîëãîéãèé íü öàãíàéëãààä
- Àà ÷è ø¿äýý çóóæ áàéíà óó? Ø¿ä ÷èíü îäîî õ¿ðòýë á¿òýí áàéãàà
õýðýã ¿¿? ãýýä áóóíûõàà áºãñººð ¿¿äýí ø¿äí¿¿äèéã ÿéðòàë äýëñýæ
îðõèâ. Ñîíðîâûí í¿äýíä ãàë ìàíàñõèéõýýñ áèø ºâäñºíºº ÷ ìýäñýíã¿é.
Õóãàðñàí ø¿äí¿¿äýý íóëèìëàà. Óðóóë íü ÿç ¿ñðýýä öóñ ñàäðàâ. Äàõèàä
öîõèõûã íü õ¿ëýýæ í¿äýý àíèâ. Õºõ ¿íýðòýé óñ õàíõëóóëàí ø¿äýý
òà÷èãíóóëæ áàéñíàà õààëãà ñàâàí ãàð÷,
- Õàðóóë! Òýð ýñýðã¿¿ã ãÿíäàíä íü àâàà÷! ãýæ õàøãèðëàà. Ñîíðîâ
áàðèâ÷ëàãäñàíààñàà õîéø àíõ óäàà íóëèìñ ãàðãàæ ýõýð òàòàí óéëàâ.
* * *

240

Îíîí, Áàëæèéí ñàâ ãàçàð õà÷èí óéòãàðòàé õàâàð áîëîâ. Õºâ÷èéí èõ
ò¿éìýð óíòðààä õàãàñ ñàð èë¿¿ áîëñîí àâ÷ óòàà õÿðâàñ íü àðèëñàíã¿é.
Íîãîî çóõóéãààä ãàíäàæ ýõýëëýý. Çóí áîëîõ ÿàãàà ÷ ¿ã¿é àòàë õàëóó
øàòàõ íü æèãòýé. ªâëèéí öàñíû ÷èéãýýðýý ýðò íàõèàëæ ýõýëñýí óëèàñ
áóðãàñíû íàâ÷ íàõèà õàòàí õîð÷èéæ ýõëýâ. Óñíû øóâóóíû ò¿ð¿¿÷ èðæ
ò¿éìðèéí óòààí äóíäóóð ýðãýëäýí øóóãèëäàæ áàéñíàà áóóõ ãàçðàà îëæ
÷àäàëã¿é òººðºõ ìýò ººð ç¿ã íèñýí îäíî. Òýíãýðýýñ áóóæ èðñýí ìýò íýã
ÿíçûí ìóóõàé õ¿ð õîðõîé îé ìîäîîð ä¿¿ðëýý. Õ¿ðýí ÿãààí ¿ñòýé, õóðóó íü
÷èíýý õîðõîéíóóä îéí çàõûí öàãäóóë ìîäíû ìº÷èðò àðçàéòàë àñààä èäýæ
ýõëýâ. Õ¿í çîíû ñýòãýë ñàíàà ÷ óíàíãè óðóóãàà, öàðàé ç¿ñ ÷ õàâàð
øèãýý á¿ðãýð áàðãàð. ßàæ ÷ ººäòýé ºíãºòýé áàéõ áèëýý äýý. Áóðèàä
íàðûí ãàé áàðöàä íèìãýðýõ äààí÷ áîëîîã¿é ñàíæ, ªíãºðñºí çóí äàãààð ýñ
îðîãñîäûã ãàðãàäàã þó ÷èã áèø áàéæ. "Òºìºð ìàøèíû ò¿åðýýíä òèâ íü ÷
ýðãýñýí øèíæòýé áàéíà, òºðñºí íóòãàà ñàíàõàä òºðºë óëèðñàí øèíæòýé
áàéíà" ãýæ ãýãýëçýí äóóëñààð ¸ñòîé ë àìíû áèëãýýñ àøäûí áèëýã
ãýã÷ýýð þì áîëîâ. Ãýõäýý äààí÷èã èíãýæ áóðóóã¿é áóðóóòàí áîëæ áóóíû
àìàíä ñºãäºí, øîðîí ãÿíäàíä õàÿãäàõ ãóòàìøèãò õóâü çîõèîë õ¿ëýýí áóéã
ÿàõèí ìýäíý. Ãýíýò ýõýëñýí áàðèâ÷èëãàà àéë àìüòíûã áºãëºð÷ áºãøòºë
öî÷îîëîî. Àíõàíäàà åð人 ë í¿¿ð í¿¿ðýý ãàéõàí õàðöãààæ àíãàéëäàí õîöðîõîîñ
ººð þì áàéñàíã¿é. Èõýíõäýý ºíººõ ë çîëèãèéí ìºðèéòýé õààðò, çîäîîíòîé
àðõèíû óðøèã ò¿ð çóóðûí ÿâäàë áèç ãýñýí ÷èíü òèéíõ¿¿ áººíººð íü ìàøèíä
à÷èæ ýñýðã¿¿ äàéñàí ãýæ õàðààæ ç¿õýí îäñîíûã ìýäýíã¿¿ò ìýë
ãàéõàöãààâ. Ëàì õóâðàãóóäûã õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿, àðäûí äàéñàí ãýõ
ìýòýýð õàðààí ç¿õýõèéã øàøèí áóðõíûã á¿ðýëãýõ öºâ¿¿í öàãèéí ¸ñ õýìýýí
óõààðàõ ó÷èð áè ÷ ãýëýý åð人 ç¿â ç¿ãýýð ¿õýð ìàëàà àäãóóëæ àí
ãºðºº õèéæ õàìãèéí ìóóã õèéëýý ãýõýä àðõè õààðò, çàâõàé çàéäàíãààñ
öààøã¿é æèðèéí í¿ãýëòýíã¿¿ò òèéí ãýâ ãýíýò õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿, àðäûí
äàéñàí áîëíî ãýäýã óõààí ñàíààíä äààí÷ áàãòàìã¿é. Òèéíõ¿¿ àéë àìüòàí
¿éìýð÷ ñàíäðàí, ýëäýâ äîëîîí öóó ¿ã òàðààí åð áóñûí õóóðàé õóâõàé ìóó
¸ðûí õàâàð Îíîí, Áàëæèéí õºíäèéä ìîðèí ñààðàë çýðýãëýý óðñàí õºâ÷èéí
óóëñò óéòãàðûí öýíõýð óòàà óíèàð òàòæýý.
Áàçàð Áóä õî¸ð áàãà ¿ä áîëòîë óíòààä áîñîæ ç¿¿í òîëãîé äýýðýý ãàð÷
òîãëîõîîð çýõýæ áàéòàë øàðãà ìîðü õºëëºñºí õîäîîã òýðýãòýé õ¿í òýäíèé
241

ãàäàà èðæ áóóñàí íü Æàìö áààâàé àæ. Äàìäèí áààâàé Öýâýã àõûíõ íü
ÿàñíûã ìýäýõ ñàíààòàé õîéíîîñ íü àéìàã îðîîä õýä õîíîæ áóé áºãººä òýãýýä
ë ìàíü õî¸ð ¿ä áîëòîë óíòàõ ýðõ ìýäýëòýé áîëñîí õýðýã. Áóäûí ýýæ
Áàëäàíãèéíõàà ºíººõ íÿëõûã íü õóóðàéëàí óãæèæ, Çóíäóé ãàâæèä óíä õîîë
õèéæ ºãººä ýëýã ç¿ðõ ýìòðýí, óëèãëàæ õàëàãëàõ íü ýöýñ òºãñãºëã¿é.
Çóíäóé ãàâæ äóãàíààñàà äýìèé íýã Äàéæñàí ÷ ãýãýýí íàð õàðæ ÿâàõ
õóãàöàà àõàðëàí, íýã ë ºäºð õ¿÷èíä àâòàãäàæ îäîõîî òààâàðëàí ìºí ýöýñ
òºãñãºëã¿é óíøëàãà óíøèíà. Áàëäàí õî¸ð ãýðèéíõýý àæëûã çàëãóóëæ ÿìàð
ãýý÷èéí öàã èðñíèéã ãàéõàõààñ öààøã¿é. Òýðáýýð áàðèâ÷ëàãäàãñäûí
òóõàé òýð íü òèéì, ýíý íü èéì ãýæ õý÷íýýí ýðãýö¿¿ëýâ÷ ýñýðã¿¿ äàéñàí
áàéõààð õ¿íèéã Äààí ÷ îëñîíãóé. Öýâýã õîðøîî äàðãà óõààíòàé áîëîõîîð õîë
îéðûí ñ¿ëáýý, Æàìöûí õºâã¿¿ä àíãóó÷ ãºðºº÷, àðèëæàà÷ íàéìàà÷èéí óðòõàí
Æîëîîòîé ãýõýä õýí íü òýð çýðãèéí ýëäýâ ààø àðàíøèí, àæèë àìüäðàë
¯ã¿é áèëýý. Áàëäàí òèéíõ¿¿ ãàéõàø òàñðàí Õàíäìààã àâ÷ðàõ áîëèõîî
øèéäýí ÿäàí, õýðâýý Öýâýëìàà õ¿ð÷ èðâýë íýã óõààí çààæ áàãà õ¿¿
Áàçàð õî¸ðûã íü òýòãýæ àâàõñàí ãýæ áîäíî. Æàìö áààâàé óðüäûí ñ¿ð
ñ¿ëäýý á¿ð àëä÷èõñàí àæ. Òýð Áàëäàíãèéíä îðæ èðýýä áóðõíààñ àäèñ
àâ÷ ìýíäëýýä Áóäûí ýýæèéí òàâüæ ºãñºí øèðäýã äýýð õ¿ãëèéòýë õýñýã
÷èìýýã¿é ñóóëàà. Öàé èäýý àìñààä ò¿ðèéâ÷ýý ãàðãàí õ¿¿õä¿¿äýä íýã íýã
àðàâòûí äýâñãýðò ÷èõýð àâ÷ èäýýðýé ãýæ ºãººä.
- Áàëäàí áèä íàð ò¿éìýð öîõèæ ÿâààä Äàøèéí ìîðèíû ñýã, ýìýýëèéã îëñîí
ãýæ Äóëñàéí áàñãàí þó õýëíý âý? ãýõýä Áàëäàí,
-Òèéì ýý. Öýâýã áèä ãóðàâ Æàðãàëàíòûí àðä öàéëæ áàéãààä ìîðèíû ÿñ,
ýìýýë õàðñàí. Äàøèéíõ þì áèø ¿¿ ãýæ õººðºëäºæ áàéòàë äîòîîäûã
õàìãààëàõûíõàí Öýâýãèéã ìààíü áàðèõààð î÷îîä ºíãºðººâ ø¿¿ äýý ãýâ.
- Õèëèéí àðä ãýý áèç äýý?
- Ò¿éìýð öîõèæ ÿâààä ìýäýëã¿é ãàð÷èõñàí áàéñàí. Äîòîîäûã
õàìãààëàõûíõàí óëñûí õèë äàâëàà ãýæ çàãíàñàí.
- Ýìýýëèéã íü ... ýìýýëýýñ íü òàíèãäàõ þì ¿ëäñýí áàéñàí óó?
- úëºì äýâñ íü ¿æèæ áóòàðñíààñ áèø ìîä íü á¿òíýýðýý áàéãàà. Öýâýã
÷èìã¿¿äèéã íü àâ÷ àìæñàí. Òýãýýä ºíãºðºº áèø ¿¿?
Æàìö áààâàé ñàðüñ íü ñýìýðñýí áóëèãààð ãóòëûíõàà õîíøîîðûã øèðòýí
õýñýã áîäëîãîøðîîä äóóã¿éõýí ãàð÷ îäîâ. Ãóðâàí ñàéõàí õºâã¿¿äèéíõýý
242

íýãèéã íü ñóðàãã¿é àëäàæ õî¸ðûã íü õàðàí áàéæ äîòîîä ÿàìíûõàíä
áàðèâ÷ëóóëñàí ºâãºí ãóòëûíõàà õîíøîîðûã øèðòýí ãàéõàøðàõààñ öààø ÿàõ
áèëýý. Áàëäàí óÿàí äýýðýýñýý ºâãºíèéã òýðãýíä íü ñóóëãàæ ºãººä ãýð
òèéøýý ãýëäýð÷ ÿâàõäàà ãýíýò ÿàñíû íü á¿¿ ìýä "Åð人 ºíºº îðîé Äóëñàé
àâãàéíä î÷èõ þì áàéíà. Áàñãàíûã ÷èíü ãóéæ áàéíàâ ãýæ õýëüå", Çóíäóé
ãàâæààñ õàäàã àâààä áóðõàíä íü òàâèàä åð人 øóëóóõàí õýëüå" ãýæ
øèéäýâ. Æàìö áààâàéí ìîðäîíãóóò Áàçàð Áóä õî¸ð ìîäîí áóóíóóäàà àãñààä
ç¿¿í õàäàíä ãàð÷ òîãëîõîîð ÿâàâ. ªã뺺 óðàãø áýë÷ñýí õóðãà òóãàëàà òýð
õàäíààñ õàðóóëäàí òîãëîõîä àëäàõ îñîëäîõûí çîâëîíã¿é. Ìàíü õî¸ðò íýã èõ
ãóíèæ ãóòàõ øàëòàã ÷ þóñàí áèëýý. Òîì÷óóëûí ÿðèàíààñ áîë ãàìøèã
çîâëîíãèéí öàã èðëýý ë ãýíý. Õàâðààð ãàí áîëæ, èõ ò¿éìýð ãàð÷,
¿çýãäýýã¿é ìóóõàé õîðõîé øàâæ òàðõàæ õ¿ì¿¿ñ ó÷èð áèò¿¿ëýã
øàëòãààíààð áàðèâ÷ëàãäàí îäîæ, õ¿í õºëººðºº îð ñóðàãã¿é áîëæ, ñ¿ì
äóãàí ýçã¿éð÷ èíãýñíýýð íýã ìýäýõýä íóòàã îðîí äàÿàðûã íü àþóë çàíàë
íºìðºõ âèé ãýëöýíý. Åð õ¿íèé àìüäðàë, åðòºíöèéí ÿâäàë ãýã÷ òààãäàøã¿é
àæýý. Òîì÷óóë èíãýæ ãàéõàø áàðàí ãàñëàëäàõûã ñîíñîõîä á¿ð ÷ èòãýë
àëäðàì. Áàçàð õºâã¿¿í ýýæýýñýý õàãàöñàí ñýòãýëèéí øàðõ àíü àíüñààð
ãýâ÷ ÿëàíãóÿà èõ ãýðèéíõýíä õààÿà æààõàí øîîâäîðëóóëàõäàà ãóòðàí
ãóíüæ ÿìàð ÷ ¿ã¿é ýëýã á¿òýíäýý ñîðòîîò çàí ãàðãàäàã Áóäûã îðõèîä ìîä
õàäààð ãàíöààðàà õýñ¿¿÷ëýíý. Ñàéõàí ýã÷ Öýâýëìàà íü þó þóã¿é ºíººõ òîì
äàðãà, 纺ëºí ààøò Ñîíðîâòîé õóðèìàà õèéõýýð èðýõ áîëîâ óó õýìýýí
òýñãýëã¿é õ¿ëýýæ áàéòàë áàñ òýð àõ áàðèâ÷ëàãäñàí ãýõ. Òèéí õîò
õºäººã¿é ÿìàð íýã ñ¿ðõèé äîãøèí áàðèàí øàðààí áîëæ áàéãàà áîëîëòîé.
Òèéí áàðèâ÷ëàãäàæ õîðèãäñîí õ¿ì¿¿ñèéã øèéòãýäýã öààçàëäàã ë ãýëöýíý.
Åð îéëãîãäîõã¿é þì çàõààñàà. Ãýâ÷ òýð á¿õíèéã îéëãî¸ ãýýä òîì÷óóëûí
¿ãèéã ÷àãíàòàë òýä ººðñ人 ìóõàðäàæ öºõºðñºí óëñ áàéõ þì. Èíãýõýýð
ÿìàð ÷ ãýñýí õóðãà òóãàëàà õàðèóëæ, òîãëîí íààäàæ ë áàéõààñ ººð ÿàõ
áèëýý. Ìàíü õî¸ð ñ¿¿ëèéí ºäð¿¿äýä ºíººõ ìîäíû õîðõîéíóóäûã öóãëóóëàí
øàòààõ àÿòàéõàí çóãààòàé áîëæýý. Îäîî ÷ áèå áèåñýý áàðèâ÷ëàí òóóæ
íààäàõàä çîðèóëñàí ìîäîí áóóíóóäàà îðõèîä áýýëèé áàðèí õàäàí öîõèîíû
¸ðîîëûí çóëçãàí ìîäíóóäàä àðçàéòëàà àññàí ¿ñò õîðõîéíóóäûã ò¿¿æ
õóóðãàíû òîãîî áîëãîñîí ÷óëóóíû õîíõîðõîéä ä¿¿ðòýë îâîîëîâ. Òýð õîðõîéíóóä
ìîäíû íàâ÷ øèëì¿¿ñýíä îëîí øàð õºëººðºº ç¿¿ãäýýä ¿ë ¿çýãäýõ ø¿äýýðýý
243

èäýæ õóâõàéðóóëàõ øèäòýéãýýñ áèø áàðàã õºäºë㺺íã¿é ìºëõºã÷èä àæ.
Òèéí ÷óëóóíû õîíõîðò îâîîðîí íàâ÷ øèëì¿¿ñíèé îðîíä áèå áèåñýý èäýõ ãýñýí
øèã òýâðýëäýí ìóðèëçàõ íü îé ãóòàì. Áóä õýçýýíèé ñàíàìãàé ñýðãýëýíäýý
ýýæèéíõýý çóëíû òîñíîîñ æèæèã ëîíõîíä áàãòààæ àâ÷èðñíàà "õóóðãàíû
òîãîîíä" îâîîëñîí õîðõîéíóóä äýýð àñãààä ø¿äýíç çóðæ îðõèâ. Õîðõîéíóóä
øàòàõäàà ó÷èðã¿é ÿçãàíàí ïèñ ïèñõèéí õàãàð÷ äîòðîîñ íü ãàðñàí íîãîîí ø¿¿ñ
äîîðõíîî áóöëààä íýã ÿíçûí íÿëóóí ¿íýð ãàðíà. Áóä îäîîõîíäîî òýð õóóðãàà õýí
íýãýíä, æèøýý íü, Áàçàðòàà èä¿¿ëýõ òóõàé ìýðãýí ñàíàà òºðººã¿é íü
ÿàìàé. Òýãýýä ÷ ºâºë òýíýã Õàíäìààãààð ýýæ õèéõ òóõàé ÿðèàíààñ áîëæ
ñàëàì çîäîëäñîíîîñ õîéø ìàíü ýðèéí ò¿ðýìãèé çàí æààõàí äàðàãäàíà.
Õîðõîéíóóäûã øàòààæ ñàíàà àìðààä õàäàí äýýðýýñýý Òýíãýëèãèéíõýý
õºíäèéã õàðàà÷ëàí õýñýã ñóóâ.
- Áààâàé Öýâýã àõûã äàãóóëààä õ¿ðýýä èðýõ áàéõàà ãýæ Áàçàðûí
õýëýõýä Áóä øàòñàí õîðõîéíóóäûã áóðãàñààð õóòãàí,
- Áààâàé õàìãààëàõûíõàíä áàñ áàðèãä÷èõñàí áàéâàë ÿàíà àà? ãýâ.
-Òýãâýë ÷è ààâã¿é áè ýýæã¿é áîëîîä ãàíö ìèíèé ààâ ¿ëäýíý.
- ×èíèé ààâûã áàñ áàðèàä ÿâ÷èõâàë ÿàíà?
- Ìèíèé ààâ ÿäóó õ¿íèéã áàðèõã¿é áàéõ ãýñýí.
- Öýâýã àõûã áàÿí ãýýä áàðüñàí þì óó?
- Õîðøîî äàðãà ÷èíü áàÿí ë õ¿í áèç äýý.
- ×èíèé ààâ Öýâýã àõ õî¸ð ò¿éìýðò õàìò ÿâñàí áàéòëàà íýã íü
áàðèãäààä íºãºº íü òàâèãäààä èðñýí áèø ¿¿?
-Òýãýýä þó ãýæ? ×è ààâûã áàðèãäààñàé ãýæ áàéãàà þì óó?
- Õî¸óëàà õèë ãàð÷ Æàìöûí Äàøèéí ìîðèíû ñýã, ýìýýëèéã õàðñàí áàéíà
ø¿¿ äýý.
- Òýðíèéã õàðñàí õ¿íèéã áàðüñàí þì áîë Õàíäìààã áàñ áàðèõ íü ÿàñàí
þì.
- Ñàìãàí õ¿íèéã áàðüäàãã¿é þì.
- ×è ÿàæ ìýäñýí þì?
- Ñàìãàäûã áàðèâàë ÿàæ ýð÷¿¿äòýé õàìò øîðîíä áàéëãàõ þì.
- Ñàìãàäûí øîðîí ãýæ àíãèäàà áàéäàã. Áè õîòîä áàéõäàà ìýäñýí.
- ×è í¿äýýðýý õàðñàí þì óó?
- Õàðñàí. Öýâýëìàà ýã÷òýé ç¿¿í Ñýëáýä ÿâæ áàéñàí ÷èíü íýã èõ ºíäºð,
244

¿ìõèé ¿íýðòýé õàøààíä îëîí õ¿¿õí¿¿ä øóóãèëäàæ áàéñàí. Õàøààíû
çàâñðààð øàãàéñàí ÷èíü á¿ãäýýðýý àðüñ ýëäýæ áàéñàí. Öýâýëìàà ýã÷
õîðèãäîë õ¿¿õí¿¿ä áàéíà ãýñýí.
-Òýãâýë Õàíäìààã áàñ áàðèõ þì áàéíà äàà. Çà ÷è òýð ÷óëóóíû öààíà
î÷îîä á¿ñýýðýý òîëãîéãîî óðóó íü áîîãîîä ñóóæ áàé.
- ßàæ áàéãàà þì?
- Õàíäìàà áîëîõã¿é þó. Áè õàìãààëàõ áîëîîä ÷àìàéã áàðèâ÷èëíà. ×è þó ÷
ìýäýýã¿é ¿õðèéí áààñ àðèëãààä ÿâæ áàéãààðàé òýãýõýýð ÷èíü áè ãýíýò
ã¿éæ î÷îîä áàðèâ÷èëæ áóóãàà òóëãààä òóóæ ÿâíà. Ìýäýâ ¿¿?
- ¯ã¿é. ×è ººðºº Õàíäìàà áîë
- ªº èíãýýä òîãëîæ ÷àääàãã¿é øàë äýìèé. Ìàíü õî¸ð èéíõ¿¿ ìàðãàæ
áàéòàë óðä ¿ç¿¿ðýýð òîéðîîä ýäíèéõíèé ºâºë溺 óðóó õî¸ð ìîðüòîí àéñóé.
- Áààâàé, Öýâýã àõ õî¸ð èðýâ áèø ¿¿! ãýæ Áóä õýëýâ.
- Áààâàé õîíãîð ìîðèîðîî ÿâñàí. Ýíý õî¸ð ÷èíü áàðààí ìîðüòîé þì.
- Íýã íü áóó ¿¿ðñýí áîëîëòîé, àðä íü íýã þì ¸äîãíîîä áàéíà.
- Õàìãààëàõûíõàí ìàíàéä èðýâ áèø ¿¿!
- ßâúÿ!. ÿéëäüå! ãýýä õî¸óë ãýð òèéøýý óðàëäàâ. Ìºíººõ õî¸ð ìîðüòîí
Áàçàðûí ãýðèéí ãàäàà áóóæ õàðàãäàíà. Áàçàð ã¿éõ õîîðîíäîî "Íýýðýý
ààâûã ìèíü áàðèõààð èðñýí þì áèø áàéãàà äàà" ãýæ çýðâýñõýí áîäîîä
àÿíäàà äîòîð íü áàãëàéãààä ÿâ÷èõëàà. Õàðâàë Áóäûí ýýæ ä¿¿ãèé íü
òýâðýýä èõ ãýðë¿¿ãýý ã¿éæ ÿâíà. Òýãòýë èðýãñäèéí íýã íü ¿íýõýýð óðò
áóó õºíäºëñ¿¿ëýí áàðèàä ýýæèéíõ íü õîéíîîñ èõ ãýðò î÷èæ îðîâ. Ìàíü õî¸ð
õàð ã¿éõýýðýý õ¿ð÷ èðýí òóñ á¿ðèéíõýý ãýðò îðîâ. Áàçàð àìüñãààäñààð
¿¿äýíäýý òóëæ èðýýä ÿàãààä ÷ þì øóóä îðîõîîñîî ç¿ðõøýýí çîãòóñòàë,
- Ìèíèé õ¿¿ îðîîä èð äýý ãýæ ààâ íü ìóóõàí äóóãàðàâ. Áàçàð ¿¿äýý
òàòàæ îðîíãóóòàà õýðýã áèøèäñýíèéã ìýäëýý. Ñóìûí äàðãà Øàðàâ ãýäýã
òîì àëàã í¿äòýé ºíäºð õàð õ¿í áóðõíûõ íü øèðýýíèé ¿õýãèéã îíãîéëãîîä ýíý
òýð þì õºãëºð¿¿ë÷èõñýí ààâ íü ñàíäðàí õóâöàñëàæ áàéíà. Áàçàð
õàòàâ÷èíäàà ñàëõèéí ñóó÷èõàâ. Ààâ íü àìàà æèãòýéõýí ºìºëç¿¿ëýýä,
- Õ¿¿ ìèíü... Õ¿¿ ìèíü íààø èð! Áè ýíýíèéãýý ãàíöààðàíãèé íü... ÿàæ
Ãàíöààðàíãèé íü îðõèõ âý! Ãýõýä ñóìûí äàðãà,
- Îäîî õàðèí ÿàìààð þì. Äàìäèí àâãà íü áàéíà äàà ãýâ. Áàçàð ¿¿íèéã
ñîíñîîä òóí ñàÿ ìóó ¸ðûí þì ÿðüæ òîãëîæ áàéñíààð íü ÿã áîëñíûã ìýäýæ
245

ààâäàà ç¿¿ãäýí,
- Ààâàà! Ààâ ìèíü áèòãèé ÿâàà÷! ãýæ îðü äóó òàâèâ. Áàëäàí ÿàõ ÷
ó÷ðàà îëîõã¿é íóëèìñàà ñóë äóñëóóëàí,
- Ààâ íü ÿàëàà ãýæ... ßàëàà ãýæ ààâûã íü... Ààâ íü óäàõã¿é èðíý.
Çààâàë èðíý. Ìèíèé õ¿¿ áèòãèé àéãààðàé. Ààâ íü èðíý... ßàëàà ãýæ...
õýìýýí äýýëýý ºìñºõ ãýýä õàíöóéãàà îëîõã¿é áàëìàãäàí áàéâ. ªíººõ áóóòàé
õ¿í ãýðèéíõ íü ¿¿äèéã öýëèéòýë íýýãýýä,
- Áóøóóë! Ãàðààä èð! Óíàà ìîðèî áóøóó áýëäýöãýý! Áèòãèé óéëæ
óíæààä áàé ãýæ çàíäðàõàä Áàëäàí àðãà áóþó õ¿¿ãýý îðõèæ ýìýýë
õàçààðàà àâààä ãàðàâ. Áàçàð îðîí äýýã¿¿ð óíàæ óéëàí õîöîðëîî. Çóíäóé
ãàâæ Áóäûí õîíèíû õºãøèí õýýðò ÿíãèà òîõîæ, ãýðèéí ýçýãòýé ¿¿äýíäýý
Áàëäàíãèéí áàãûã òýâðýýä óõààí íü ãàð÷èõñàí áîëîëòîé õºëðºí çîãñîíî. Áóä
õî¸ð ãýðèéí õîîðîíä ã¿éæ áàðèâ÷ëàãäñàí ãàâæ, Áîëäûí àõ õî¸ðûíõîî
õýëñíèéã àâàà÷èæ ºãºí áàéâ. Òèéíõ¿¿ óõààí ìýäðýë àëäàöãààí ñàíäàð÷
áàéæ ñàÿ íýã õºäëºõºä áýëýí áîëîâ. Áàëäàí ìîðèî ýìýýëëýýä,
- Ãýðòýý îðæ õ¿¿õä¿¿äýý íýã ¿íñýýä ÿâæ áîëîõ óó? ãýõýä áóóòàé õ¿í
- Áóøóóë, áóøóóë! ãýæ ñóðä¿¿ëýí îäîî áîëëîî ãýñýí øèã õºíäºëñ¿¿ëýí
áàðüñàí óðò áóóãàà ¿¿ð÷ ìîðèíäîî ìîðäîâ. Áàëäàí ¿¿äýíäýý çîãññîîð áàéãàà
áýðãýí ýã÷äýý î÷èæ áàãà õó¿ãýý ¿íñýýä,
- Õ¿¿õä¿¿äèéã ìèíü ÿàõûãàà òà íàð ìýäýýðýé. Îðü ºí÷èí îðõèëîî.
Öýâýëìààä õýëýýðýé ãýæ ººðèéí ãýðò îðæ äîîøîî õàðààä óéëæ õýâòýý òîì
õ¿¿ãèéíõýý òîëãîé äýýð ¿íñýýä ãàð÷ ÿâàâ. Èéíõ¿¿ õýäõýí ñàðûí ºìíº ºíºð
ºòãºí, èíýýä íààäòàé àãñàí Äàìäèí áààâàéí ãýð õîòëîîð õîîñðîí õîöðîâ.
* * *

Öýâýëìàà ºã뺺 íàðíààð áîñîîä òîëèíû ºìíº õýñýã ñóóëàà. Òýð í¿äíýýñ
ãàð÷ýý. ßàãààä ÷ þì èéíõ¿¿ ºã뺺 áîëãîí ººðèé㺺 Íýã õàðìààð ñàíàãäàíà.
Çàðèìäàà ÷ ýíý ÷èíü áè ìºí ¿¿ áèø ¿¿? ãýìýýð. Òèéí ººðèé㺺 òîëüäîæ
í¿ä í¿äýý õàðàí ñóóõàä äîòîð íü ø¿ãýëñýí ÿìàð íýã õóóëáàð õóâèëáàð øèã
þì ÷è èéì òèéì áàéèà, èíãýõ òýãýõ ¸ñòîé ãýæ ñàíóóëãà ºãºõ ìýò áºãººä
òèéíõ¿¿ ººðèé㺺 õºíäëºí㺺ñ ¿çýæ, ÷àãíààä ñàÿ ÷óõàì ÿàõûãàà
øèéäýã÷ýýí áîëíî. ¯íýíäýý òýð Ñîíðîâ ¿ã¿éãýýð õýí ÷ áèø áàéëàà. Ñîíðîâûí
ààâ ýýæ õî¸ð õºãøèí ãàñëàëäàõààñ öààøã¿é. Õ¿íä õýö¿¿ öàã òóëàõàä
246

äýì òóñ áîëîõ òóëõòàé àõ ä¿¿ òºðºë ñàäàí ÷ ¿ã¿é þì ñàíæ. Ñîíðîâòîé
àæèë òºðëèéí õîëáîîòîé àñàí àíä íºõºä òàíèë òàë íü ÷, çàõèðãààíä íü ÷
áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ÷ öàãàà òóëàõààð õàð òîëãîéãîî õààöàéëààä òàã ÷èã
áàéõ þì ãýæ õýí ñàíàëàà. Ãýâ÷ òýä öºì îëèãã¿é àìüòàñ áîëîîä òýð ¿¿?
Ãýíýò òîëãîé äýýðýý àëóóð÷íû àëìàñàí ñ¿õ äàëàéëãààñòàéã õàðñàí õ¿ì¿¿ñ
íàâòàñõèéí àíèðã¿é áîëîõîîñ ººð çàìã¿é ÷ áèç. Õàðèí òýð ñ¿õ äàëàéñàí
àëóóð÷èí ÷óõàì õýí áîëîõûã õýí ÷ îëæ õàðñàíã¿é. Óëñ ã¿ðýíä èéì
àéìøèãòàé öàã èðæýý. Èéì öàãò Öýâýëìàà ìýò íü þóõàí áèëýý. Òèéíõ¿¿
¿íñýíä õàÿãäñàí øàëç áîëîâ. Ãýâ÷ òýð ÿìàð ÷ àòóãàé óõààíò õ¿í, õàéðò
àìðàãàà ãýíýò áóëààëãàñàí á¿ñã¿é þì õîéíî ÿìàð ÷ çîâëîí àìñàæ, õè÷íýýí ÷
¿¿ä ìºðãºõººñ áóöàõã¿é. Õóâü çàÿàíäàà ãîìäîæ ººðèé㺺 ç¿õýõ á¿ðèéä
õèëýí õîðñîë çàíãèðíà. Ãàçàð äýëõèé ãýã÷ õàðàíõóé òàì, õ¿í ãýã÷ àäãèéí
àðààòàí ñàíæ. Ãýâ÷ òýð á¿õíèé äóíäóóð ¿õýòõèéí óíàòëàà ÿâàõààñ ººð
çàìã¿é. Öýâýëìàà ¿íýíäýý òîëèíä òóñàõ ä¿ðñíýýñ ººð õàíüã¿é îðü
ãàíöààðàà áàéëàà. Òèéí ººðèé㺺 òîëüäîõ áóþó ä¿ðñýý õàíü òàòàõ ãýñýí
øèã ºâ÷èí òóññàí õýðýã. Ãóíèãò ñàéõàí í¿äýý õàðíàì. Ñîíðîâûí ìèíü áàéí
áàéí ìàãòäàã áàéñàí í¿ä ø¿¿ äýý ãýýä àæèí ñóóõàä ººðèéíõºº àçã¿éã
ãàéõàõàä õ¿ðíý. Îõèí ñýâëýãòýé îíãîí íàñíààñàà õàðöóóëä ñàéõàí ãýæ
ìàãòóóëñàí, òýð ñàéõíûã íü îëæ ¿çýýä õàìàã õàéð ñýòãýëýý ºãñºí õîëûí
õ¿íèéã äàãàæ õ¿ðýý õîò ãàçàð èðýýä èíãýæ ºí÷ðºí õàÿãäñàí íü äààí ÷
ç¿õýëòýé. ªºðèé㺺 ÷ áóñäûã ÷ ç¿õýëòýé. Ãýâ÷ èéì çîâëîí ãàìøãèéí öàãò
ÿàõûã ìýäýõã¿é äààí÷ àð÷ààã¿é àìüòàí áàéëàà. Ýðõ òàíõè ºññºíèé ãàé,
ýð÷¿¿ëä óíàìòãàéí óðøèã, ýñâýë óõààí áîäîë áîãèíûõ àëü íü áàéëàà ãýñýí
åðººñ äîðîé áóóðàéãàà ãàéõìààð àæ. Öýâýëìàà Ñîíðîâûí ààâûí ãýðò ºâëèéã
ºíãºðººãººä ñàÿ áàéøèíäàà îðñîí. Áàÿí äàâààíààñ áóöàæ èðýõýä ãýð îðíû íü
õàìàã þìûã ýðã¿¿ëæ óðâóóëàí íýãæýýä àâäàð ñàâûã íü áèò¿¿ìæèëæ
ëàöàäñàí áàéñàí. Õóðèìàà õèéõýýð òºðõºì人 î÷èæ ÿâàà á¿ñã¿éí ¸ñîîð
õàìàã ºíãºòýé ººäòýé㺺 àâ÷ ÿâñàí íü àç áîëæ. Ýëýã ýìòðýí ãàñëàëäàõ
õî¸ð õºãøèíä íýðìýýñ áîëîõã¿éí òóëä àðãà áóþó áàéøèíäàà îðæýý. Íóòàãòàà
áóöàõ òóõàé îãòõîí ÷ áîäñîíã¿é Õýðâýý Ñîíðîâûíõîî øèéäèéã õàðàëã¿é õºäºº
ãýðòýý õàðèõ þì áîë ¸ñòîé ÷èâýëò õàð øóëìàñûí çàí ãàðãàñàí õýðýã áîëíî
áèç. Ñîíðîâûí ààâòàé õî¸óëàà äîòîîä ÿàìíû ¿¿äèéã õè÷íýýí ñàõèæ, äýýø íü
õè÷íýýí ºðãºäºë ãóéëò ÿâóóëñàí áîëîâ÷ õ¿íèé óðìàíä ñýòãýë ãÿëòàéëãàõ
247

ãàíö ¿ã äóóëñàíã¿é. Äîòîîä ÿàìíû óðò àëàã áàéøèíã ºãëººíººñ ¿äýø õ¿ðòýë
òîéð÷ îðñîí ãàðñàí á¿õíèéã ãîðüäîí àæèâ÷ ÿäàõäàà ýíý ÷èíü þóí õ¿¿õýí
áèëýý ãýæ ñîíèðõîæ õàðàõ ÷ õ¿í òààðàëäñàíã¿é. Åð òýð áàéøèíä îðæ
ãàðàãñàä õ¿íèé í¿ä ð¿¿ õàðäàãã¿é áóþó õàðàõ ¸ñã¿é ìýò äàíäàà ÿàðñàí,
øèðýâ òàòñàí õ¿ì¿¿ñ áàéíà. Ñîíðîâûí áàðèâ÷ëàãäñàíû ìàðãààø ìàðøàëûí
ãýðãèé Áîðòîëãîéíä ã¿éæ î÷èõîä ºâëèéí õÿòàä áàéøèíäàà óðüä ¿çýãäýýã¿é
íýã öýðãèéí äàðãàòàé íýëýýä õàëàìöóóõàí. Áýýæèí çóðãèéí õ¿¿õí¿¿äèéí
ìàÿãààð ãî¸÷èõñîí Ñîíðîâûã äîòîîä ÿàìíûõàí õýðõýí áàðèàä ÿâ÷èõñàíûã ìýäýýä
õàðèí þó ÷ áîëîîã¿é þì øèã õà÷èí òîîìæèðã¿é ààø ãàðãàí "Öýâýëìàà ìèíü
áóðõàí ºðøººã! Áè ÷èíü æàíæèíä àëáàíû òàëààð àì àíãàéõ ýðõã¿éãýýðýý
áîë ¸ñòîé øèâýã÷èí ýìýýñ ÿëãààã¿é. Åð íü ÷è áèä õî¸ð ÿëãààã¿é áîëíî
áàéõàà. Ìàíü ìýòýä óëñûí ìàðøàëûí õàíü áàéõ çàÿà áàéõã¿é áèç äýý"
ãýýä ºíãºðñºí. Öýâýëìàà èéì ãýíýòèéí õóâèðëûã ¿çýõýýðýý íýã áîëëîî. Åð
ºíãºðñíèéã áîäîîä áàéõàä Áîðòîëãîé õ¿¿õíèé ÷ ãýñýí, Õºõ êîìèññàðûí ÷
ãýñýí õîëáîî ñ¿ëáýý íü íýã ë æìãòýé òýä ¿íýí õýðýãòýý õýíèé þó áîëîõ íü
íýã ë íóóöãàé, åð äýýäñèéí àìüäðàë ÿâäàë, ààø àðàíøèí, ýðãýí òîéðíûõ íü
õ¿ì¿¿ñ ñàéõíààðàà ÷ ìóóõàéãààðàà ÷ íýã ë ýòãýýä. Õºõ êîìèññàð õààøàà
àëãà áîëñíûã Áîðòîëãîé ÷ ìýäýõã¿é áèëýý. Òèéíõ¿¿ Öýâýëìààãèéí õóâüä
¸ñòîé ë ãàçàðò õýë, ãàçàð õàòóó, òýíãýðò õýë, òýíãýð õîë áîëæýý.
Óéòãàðò ÿäðàíãóé öàðàéãàà òîëüäîí ºíººäºð ÿìàð ºäºð áîëîõ áóþó þó
õèéõýý áîäîâ÷ óõààí ñàíààíä òîäîðõîé þì îðæ èðñýíã¿é. Åðººñ ñ¿¿ëèéí ¿åä
ÿìàð íýã òîõèîëä íàéäàí, õàà íýãòýéãýýñ õýí íýãíýýñ ìóó ñàéí ÷ ãýñýí ¿ã
äóóëàõûã ãîðüäîí ñóóõààñ ººðã¿é áîëæýý. Ýðõáèø ãýð çóóðûí àæèë ãýæ
áàéõ òóë ýíý òýðèéã îðîëäîí, äýëã¿¿ð õîðøîî, çàõ çýýëýýð ÿâæ öàãèéã
áàðíà. Õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèàã ÷èõ òàâèí ÷àãíààðõàíà. Ñ¿¿ëèéí õîíîãóóäàä
õîòûíõíû øèâýð àâèð ÿðèëöàõ ãîë ç¿éë íü ìºíººõ õàìáà, öîðæ íàðûí
õýðãèéã òàñëàí øèéòãýõ óëñûí äýýä ø¿¿õèéí õóðëûí òóõàé áàéëàà.
Òýðõ¿¿ ýñýðã¿¿ ëàì íàðûí õýðãèéã îëíû ºìíº òàñëàí øèéòãýõ þì ãýëöýíý.
Öýâýëìàà ¿¿íèéã ñîíñîîä Áîðòîëãîéí õàìòààð òýð õàìáà öîðæ íàðò íýã áèø
óäàà áàðààëõàæ áàéñíàà ñàíàâàë òýð íü ÿìàð íýã ìóó óðøèã òàðüñàí þì
áèø áàéãàà, Ñîíðîâûí áàðèâ÷ëàãäñàíòàé ÿìàð íýã ¿ç¿¿ðýýð õîëáîãäñîí þì
áèø áèç ãýñýí øèã á¿¿ð ò¿¿ðõýí ñýæèã öóõàëçààä áàéâ. Ò¿¿íýýñ óëàì
ýðãýö¿¿ëáýë ºíººõ Õºõ òýäãýýð õàìáà, öîðæ íàðûí äóíä ÿìàð ó÷èðòàé õ¿í
248

ýðãýëäýæ áàéñíàà ãýíýò äîòîîä ÿàìíû êîìèññàð áîë÷èõñîí ÿâäàã áèëýý?
ßàãààä åð íü òýð õà÷èí õ¿í æàíæíû øàäàð, Áîðòîëãîéí ñ¿¿äýð ìýò ÿàãààä
òýãòëýý Ñîíðîâò òàë çàñàæ íààëäñàí áèëýý ãýõ ìýò ñýæèã ñàíàà ñýòãýë
á¿ð ÷ òººðºëä¿¿ëíý.
Öýâýëìàà öàðàé äýíä¿¿ öîíõèéñíèéã æààë çàñàõ ñàíààòàé õàöàð äýýðýý
æààõàí ÿãààí ýíãýñýã òàâüæ ñóóòàë îéðûí õýäýí ºäºð òàã áàéñàí ðàäèî
íü ãýíýò ïàðæèãíàí öî÷îîâ.
Öýâýëìàà óóëãàì÷ àâãàé øèã áàðüæ áàéñàí þìñàà øèäýæ äóóí àëäààä
áîñîí õàðàéâ. Äóãóé õàð öààñàí òàâàãòàé ðàäèî õîîëîé õýñýã ïàðæèãíààä
íýâòð¿¿ëýã÷ çîðèìîã öîãëîã äóóãààð èéí óíøèâ:
- Àíõààðààðàé, àíõààðààðàé! Óëààíáààòàðûí ðàäèî ÿðüæ áàéíà.
Óëààíáààòàðûí ðàäèî ÿðüæ áàéíà ãýæ õýä äàõèí äàâòààä èéí ºã¿¿ëýâ:
"Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí Äîòîîä ßâäëûí ÿàìíû á¿ðýí ýðõò
òºëººëºã÷èéí ìýäýãäýë. Ìàíàé îðîíä àæèëëàæ áàéñàí ãàäààä îðíû òàãíóóëûí
áîëîîä õîðëîí ñ¿éòãýã÷ áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéñàí õóâüñãàëûí
ýñýðã¿¿ óðâàã÷ ýòãýýä¿¿äèéã ìàíàé ñîíîð ñýðýìæèò ÷åêèñò¿¿ä èëð¿¿ëýýä
ìºðäºí áàéöààæ áàéíà. Ãàäààäûí íýã îðíû õîðëîí ñ¿éòãýã÷ òàãíóóëûí
ãàçàðòàé óðâàã÷ á¿ëýã ýòãýýä¿¿ä õî¸ð æèëèéí ºìíºõ ¿åýñ íóóö õîëáîî
òîãòîîæ ÿëàíãóÿà íèéñëýë Óëààíáààòàð õîò áîëîîä ç¿¿í ç¿ãèéí çàðèì
àéìãóóäàä çàñàã çàõèðãàà, õîðøîî õóäàëäàà, àðäûí öýðãèéí äîòîð
øóðãàëàí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õîðò ÿâóóëãàà ñýì ÿâóóëæ ýõëýýä óëìààð
òîäîðõîé öàãò ýñýðã¿¿ áîñëîãî ãàðãàõ õ¿ðòýë ÿâóóëãà õèéõýýð ñýäýæ
áàéñàí íü õºäëºøã¿é áàðèìòààð íîòëîãäëîî. Òýäãýýð ýñýðã¿¿ ýòãýýäèéí
òîëãîéëîã÷ íàð òóñ óëñûí çàñàã çàõèðãààíû äýýã¿¿ð àëáàí òóøààëä
øóðãàëñàí áàéæýý. Îäîî õóâüñãàëò ¸ñíû õàòóó õóóëü öààçààð òýäíèé
õîëáîî ñ¿ëáýýòíèéã îëæ èëð¿¿ëýõ àæëûã øóðãóó ÿâóóëæ áàéíà. Îéðûí
ºäð¿¿äýä þóíû ò¿ð¿¿íä äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíààñ áàðèâ÷èëñàí ìºí õýñýã
ýñýðã¿¿ äýýä ëàì íàðûí õýðãèéã Óëààíáààòàð õîòíîî óëñûí äýýä ø¿¿õ îëíû
ºìíº òàñëàí øèéòãýõ áîëíî. Ìàíàé îðíû íèéò èðãýä àðäûí öýðýã áîëîîä
äîòîîäûã õàìãààëàõûí íèéò àëáàí õààã÷èä ñóðãóóëèéí ñóðàã÷èä õóâüñãàëò
ñîíîð ñýðýìæýý èõýä ÷àíãàëàí ñàéæðóóëæ ãàäààäûí òàãíóóë áîëîîä äîòîîäûí
ýñýðã¿¿ äàéñíû º÷¿¿õýí ÷ ÿâóóëãûã òóõàé á¿ð èëð¿¿ëýí ìýäýýëæ áàéõûã
äîòîîä ÿàìíààñ óðèàëæ áàéíà."
249

Ýíý ìýäýãäëèéí ¿ã á¿ð Öýâýëìààãèéí ç¿ðõýíä ç¿¿ øèâýõ ìýò øèìøð¿¿ëýâ.
Çàñàã çàõèðãààíû äýýã¿¿ð àëáàí òóøààëä øóðãàëñàí ãýæ õýíèéã õýëñýí
íü òîäîðõîé. Ç¿¿í ç¿ãèéí àéìãóóä ãýæ áàñ þó õýëýâ ýý! Öýâýëìàà ÿàðàí
õóâöàñëààä õîéä çàì äýýð ãàð÷ õÿòàäûí ñ¿éõ òýðýã õºëñ뺺ä Íàéìàà õîò
Áîðòîëãîéíä î÷èõîîð ÿâàâ. Øºíº íîéð õóëüæèí õýâòýõäýý Áîðòîëãîéíä î÷èæ
×îéáàëñàí æàíæèíòàé óóëçóóëæ ºãºº÷ ãýæ ãóéäàã þì áèë¿¿ ãýæ áîäñîí.
Ñàÿ ðàäèî ñîíñîíãóóòàà òèéí çîðèãëîõîîð øèéäýâ. Øºíº õàâðûí áîðîîíû ò¿ð¿¿÷
îðñîí òóë õîòûí ¿õìýë øîðîîíû òèéì ÷ òààòàé áèø ÷èéã ¿íýðòýíý. Öýâýëìàà
ò¿ð¿¿íä Áîðòîëãîéä ãîìäñîíäîî ÷ þìóó ãàéõñàíäàà ÷ þìóó äàõèàä îðæ
ç¿ðõëýýã¿é. ¯¿íèé çýðýãöýý Ñîíðîâûí òºëºº ºð ºâäºæ òóñ äýìæëýã
áîëäîãã¿é þìàà ãýõýä ç¿ãýýð òàíèëûí õóâèàð ÷ ãýñýí ãýð îðíîîð íü íýã
øàãàéõ áîëîâ óó ãýæ ãîðüäñîîð áàéâ.
Íàéìàà õîòûí õÿòàäóóä íîãîîíûõîî ãàçðûí ñóâàã øóóäóóã ÿíçëàí òîíãîëçîöãîîíî.
Äàðü ýõèéí ñ¿ìèéí îéðîëöîîõ õýäýí õºãøèí óëèàñíóóäàä òóðëèàõ øààãüæ
áàéâ. Öýâýëìàà íýãýíò õàâàð õ¿÷èíäýý îðñíûã ýíý ìýòýýñ õàðàâ÷ Áîðòîëãîé
þó ãýõ áîë õýìýýí ãàíöûã áîäñîîð òýäíèé ãàäàà èðýõýä õàøààíû äààìàí
õààëãà íýýëòòýé, õýí íýãíèé õºíãºí òýðýã çîãñîæ õàðàãäàíà. Öýâýëìàà èõ
ë ìºõºñäºí áèø¿¿ðõñýýð îðæ î÷èõîä õ¿ì¿¿ñ øóóãèëäàõ íü áàéøèíä ÿìàð íýã
íàéð íààäàì áîëæ áóé áîëîëòîé. Öýâýëìàà áààõàí òàíèõã¿é õ¿ì¿¿ñ áàéæ
òààðàà ãýýä ç¿ðõ àëäàæ ýðãýëçýí çîãñòîë áàéøèíãààñ íýã ¿ë òàíèõ
çàëóó äàíæààä ãàð÷ èðýýä ñîãòóó í¿äýýð õàðæ,
- Æóóÿàð ìèíü ìîäîí ºìä ºìññºí áèø áîë õºä뺺ä îðîâàà ãýæ èíýýãýýä øýýõ
ãýæ ºìäòýéãýý íîöîëäîõîä Öýâýëìàà ñàíäðàí õàæóóãààð íü ã¿éãýýä îð÷èõîâ.
Ãóðâàí òàíèõã¿é õ¿¿õýí ººð äàíæààä õýä¿¿ë íàéðëàæ ñóóíà. Öààä
ºðººíººñ Áîðòîëãîé ãàð÷ èðëýý. Òýð á¿¿ð òàëèìààð÷ ìàíàð÷èõñàí áºãººä
áàðàã òàøààã íü ºíãºðñºí îíîîòîé õàð òîðãîí äààøèíçàíä áàðèóëñàí áºãñºº
õàÿëàí àðààñàà õýí íýãýíä ãèæèãä¿¿ëñýí þì øèã òàñ òàñ õºõðººä ñàÿ
òàíüæ,
- Õºõºº! Ýý Õºõ! ºíººõ Ñîíðîâûí Öýâýëìàà èð÷èõýæ! ãýõýä öààä ºðººíººñ
Õºõ êîìèññàð áèåýðýý ãàð÷ èðýí.
- Öýâýëìàà õ¿¿õýí ñàéí óó? ×àìàéã ÷èíü àëü õýäèéí íóòàãòàà áóöñàí
ãýæ áîäñîí ø¿¿. Òýãñýí áàéæ áàéäàã. Ñýñýýð ÿâààä èðñýí ÷èíü õàëõàä
àðàé ë òºð ýðãý÷èõýýã¿é áàéäàã þì áàéíà. Òàíàéõàí ÷ ãýñýí ... ãýýä
250

íàéðûí øèðýýíä ñóóâ. Áîðòîëãîé Öýâýëìààãèéí ãàðààñ òàòàæ ò¿¿íèé
õàæóóä ñóóëãààä,
- ×è ÿàãààä ìàíàéõààð èðýõýý áàé÷èõàâ? Áè ÷èíü îäîî æàíæíû áèø
äàíæààäûí. ßã õóó÷íààðàà æàðãàæ áàéíà. Æàðãàëààñ ººð þó õýðýãòýé
þì ãýæ áóäìàë óðóóëàà øèëýìäýí óñàðõàã õàð í¿äíèéõýý ñàéõíûã
ãàéõóóëæ òàëèìààðóóëàõ íü óóñàí àðõèíäàà ÷ þìóó àëü ýñâýë ºíººõ
ãàéòàé òàìõèíäàà ÷ þìóó ìàíàð÷èõñàíû øèíæ. Ò¿¿íèéã õàð òàìõèíä îðæ
ÿâàà ãýëöäýã þì áèëýý. Öýâýëìàà "Áè äýìèé ë èðæ äýý" ãýæ áîäîõ
çàâñàð Õºõ æ¿íçòýé àðõè ãàðò íü áàðèóëààä,
- Ìîñêâàãèéí "ìîðü ñàðëàã" óóíàà. Ãóðâàí æ¿íç óóëãàíà ø¿¿ ãýõýä
Áîðòîëãîé,
- Óóõã¿é áîë ãîìäîíî ø¿¿. Öýâýëìàà ìèíü çîâëîíãîî ìàðòààä æàðãàÿ. Áè ÷
çîâëîíòîé, ÷è ÷ çîâëîíòîé. Õî¸óëàà àäèëõàí óóÿ. Æàðãàæ ë áàéâàë àðõè
äàðñ, àÿòàéõàí ýð÷¿¿ä îëäîæ ë áàéâàë áîëîî, óóõã¿é áîë ãîìäëîî ø¿¿ ãýæ
øàõàâ. Öýâýëìàà ñàíäðàõäàà ÿàñíàà ÷ ìýäýëã¿é óóæ îðõèâ. Ãàäíààñ
õÿòàä òîãîî÷ ÿíç á¿ðèéí õîîë îðóóëæ òàâèëíà. Ãóðâàí òàíèõã¿é õ¿¿õýí îðæ
ãàðàí ààëüã¿éòýíý. Õºõ êîìèññàð öîî øèíýõýí äàðãà õóâöñàíäàà ÿìàð íýã
òàíñàã ¿íýðòýé óñ øèíãýýæ, ýíãýðòýý ìºí øèâ øèíýõýí îäîí ç¿¿æýý. Òýð èõ
¿ñýðõýã ãàðààðàà Öýâýëìààãèéã áýëõ¿¿ñèéã òýìò÷èí,
- Áè äóóëñààí. Ìîñêâà õîòîä õ¿ðòýë äóóëäñàí ø¿¿. Òýð òóõàé ñ¿¿ëä
ÿðüÿ. Ìàé äàõèàä íýã óó÷èõ ãýæ øàõàâ. Áîðòîëãîé àìàíäàà äóó àÿëàí
ºíººõ çàëóó äàíæààäûã õ¿ç¿¿äýýä,
- Ìîíãîëûí ìàðøàëûã õ¿ç¿¿äýæ áàéñàí ãàð ø¿¿ íààäàõ ÷èíü. Õàðèí îäîî òà
íàðûã òýâðýõýýñ ººð þìã¿é áîëîî. Ãýõäýý ìàíæèéí õ¿¿ áàéâàë ìîíãîëîîð
ÿàõàâ ãýýä øàëèãëàí èíýýõ íü ýãä¿¿òýé. Öýâýëìàà íýã ñèéìõèéãýýð
áóøóóõàí ÿâúÿ ãýâ÷ Õºõèéã áàñ þó ãýõ áîë ãýõ ãîðüäîë òºðººä
áîëñîíã¿é. Õºõèéí ñîãòóó ýñýõèéã ÿëãàõàä õýö¿¿. Ñîãòóó ìºðòºº ýð¿¿ë þì
øèã ýð¿¿ë ìºðòºº ñîãòóó þì øèã áàéíà.
Øàõóóëàõûí ýðõýíä ãóðâàí õóíäàãà àðõè óóòàë äîðõíîî òîëãîéä íü
ãàð÷èõàâ. "Åðººñºº áè ÿàõ ãýæ èéøýý èðñýí þì áý! Òýíãýëèã ãîðõèíäîî,
øóâóóäòàà õîðìîéãîî ÷èðýýä ÿâæ áàéõã¿é ÿàõ ãýæ áè èéì àéìøèãòàé
ãàçàð èðñýí þì áý!" ãýæ ºíºº õ¿ðòýë áîäîîã¿éãýý ãýíýò áîäîâ.
- Öýâýëìàà õî¸óëàà áàðóóí áàéøèíä îðæ æààõàí þì ÿðèõ óó? ãýæ
251

Õºõèéí õýëýõýä ¿ã¿é ãýæ ÷àäñàíã¿é.
- Öýâýëìàà òà õî¸ð òèéøýý îðæ æàðãàöãàà. Øèðýý çàñààñòàé áàéãàà
ãýæ Áîðòîëãîé åð æèðèéí ÿâäàë øè㠺㿿ëýýä äàíæààäààð ÿíæóóð
àñààëãàí òàòàâ. Õàøààíû áàðóóí òàëûí çàëãàà áàéøèíãèéí õÿòàä õàíç,
òàâèëãàòàé òîõèëîã òàñàëãààíä öàãààí ãàíòèã ºðòýé óëààí ñóìàí øèðýýí
äýýð ãî¸ ëîíõòîé õÿòàä äàðñ, ÷àâãà òàâèàñòàé. Öýâýëìàà íàéìàà õîòûí
äàíæààä íàðûí öýíãýëèéí òóõàé áèøã¿é ë ñîíññîí. Òýð áîë õîò ãàçðûí ñîíèí
÷ ãýìýýð ýòãýýä ìàÿã àðàíøèí, õýðâýý á¿òýí á¿ëýýí, ò¿øèã æèéðýãòýé
öàãò áîë ¿çýõíýý ÷ ÿàõàâ ãýìýýðñýí. Ãýòýë îäîî Õºõèéí ãàðò ÿàæ îðîîä,
ÿìàð ¿íýýð ñàëàõûã ìýäýøã¿é. Ãýâ÷ Ñîíðîâûíõîî òóõàé ãàíö ¿ã ñîíñîõ íü
áàðàã ë àìüòàé ÷àöóóëàì. Òèéí Öýâýëìàà Õºõèéí ÿàõûã õ¿ëýýæ ñóóëàà.
- ×è èõ çîâæ áàéãàà áèç äýý? ãýæ Õºõ òàë çàñàí àñóóâ.
- ßàõûã ìýäýõã¿é òîîðîëäîæ ã¿éöëýý. Òà þó áîëñíûã íàäàä õýëýýä ºãºº÷.
- Åð íü àþóëòàé þì áîëæ áàéãàà ø¿¿. Ýñýðã¿¿ òàãíóóëûí á¿ëã¿¿ä ýíä
òýíä èëýðñýýð áàéíà. Òàíàé Îíîí, Áàëæèéí áóðèàäóóäààñ ñàÿ òîì á¿ëýã
èëð¿¿ëæ áàðèâ÷èëñàí ãýíý. Öýâýëìàà ¿¿íèéã ñîíñîîä äîòîð çàðñõèéí.
- Ýý áóðõàí ìèíü! Àðàé ìàíàéõûã... ãýæ äóóí àëäàõàä Õºõ,
- ¨ñòîé ìýäýõã¿é. Õîðèîä õ¿í ýõýí óäààä áàðèâ÷ëàãäñàí ñóðàãòàé
- ßìàð àéìøèãòàé âý! Îäîî áè ÿàäàã áèëýý?
- Õàðèí àéõòàð þì áîëæ áàéíà. Ñîíðîâ ñàéäûã òèéì þìàíä îð÷èõ þì ãýæ
õýí ñàíàõ áèëýý.
- Õºõ ãóàé, òà íàìàéã õàéðëàà÷! Ñîíðîâûí õààíà áàéãàà, ÿàñíûã ìýäýæ
ºãºº÷ ! Íàäàä ººð þó ÷ õýðýãã¿é.
- Õýö¿¿ äýý, õýö¿¿. Áè ÷èíü áóäààíû õ¿¿õýä. Òèéì àþóëòàé õýðãèéã
ìàíàé ÿàìíû òóñãàé àëáà õàðèóöäàã. Òýð íü áèäýíä õààëòòàé.
- Òýãýýä áè ÿàõ âý? Òà íàäàä õýëýýä ºãºº÷! Áè òýð õ¿íä ãàé áîëîâ
áèø ¿¿?
- ×èíèé ãàé ãýæ þó áàéõàâ. Ãýõäýý Ñîíðîâ ãàäààäûí òàãíóóë ìºí áîë ìàø
èõ îðîîöîëäîî ãàð÷ èðíý ãýæ Õºõ õýëýýä Öýâýëìààã õà÷èí øóíàëòàé õàðæ,
áýëõ¿¿ñýýð íü òýâðýýä
- ×è ñàéõíààðàà... ÷è åð íü ñàéõàí õ¿¿õýí ø¿¿. Ãýõäýý àþóëòàé... ×è
àþóëòàé õ¿íòýé ó÷èðñàí áàéâàë ÿàíà... ãýõýä Öýâýëìàà õºíäèéðºõèéã
îðîëäîí,
252

- Áè ÿàñàí ÷ èòãýõã¿é. Ñîíðîâ ÿàñàí ÷ òàãíóóë áèø! ãýõýä Õºõ èíýýä
àëäààä,
- Òýð ÷èíü áèäíèé ìýääýã äàíãèéí æà áèø ýý! Áèäíèé èòãýõ áîëèõ ¸ñòîé
ïàäã¿é õýðýã. Çà íààøàà áîë. Áèòãèé çóãòààãààä áàé. Áè òèéì
ñýæèãëýìýýð áàéíà óó? Õ¿¿õí¿¿ä òýãæ ë áàéäàã þì. Ãýõäýý íýã îéðòâîë
ñàëàõàà ìýäýõã¿é ãýýä øàëèãëàí èíýýâ. Ò¿¿íèé èõ õóóçàò õºõ í¿¿ð, öîã
øèã ãÿëàëçàõ õóðö õàð í¿äí¿¿ä íü ÿã ë íýãýí ç¿éë õ¿í ä¿ðñò àäãóóñíûõ.
Á¿ñýëõýýð íü òýâýðñýí ãàð íü õàëóó îðãèí ÷è÷èðõèéëýõ íü òýñýæ ÿäàí
áóé áîëîëòîé.
- ×è ñàéõíààðàà... Áè ÷àìä òóñ áîëú¸ ãýâýë ÷àäíà ãýõäýý...
-Òà íàäàä òóñëàà÷! Ñîíðîâûã ìèíü ìýäýýä ºã. Òýãýýä íàìàéã...
- Òýãæ ÿðèõã¿é. ×è íàìàéã òóñààðàà íàéìàà õèéõ îëèãã¿é àìüòàí ãýæ
áîäîî þó?
- ¯ã¿é, ¿ã¿é áè ÿàõ ó÷ðàà îëîõîî áàéëàà. Òà íàäàä çààãààä ºã!
- Çààæ áîëíîî. Áè ÷àìàéã ìàðøàëòàé óóëçóóëæ ºãñºí ÷ áîëíî. Õàðèí ÷è...
×è ìàðøàëûã ìýäíý. Ýõíýðã¿é áàéãàà ø¿¿, îéëãîâ óó? Ãýõäýý áè ººðºº
Ñîíðîâûí ñóðãèéã ãàðãàõûã õè÷ýýå.
-Òýãýý÷, áè òàíû à÷èéã õýçýý ÷ ìàðòàõã¿é.
- Áàéç áàéç ñàéí áîäú¸, óðüäààð ìàðøàëòàé óóëçñàí íü äýýð áàéæ
ìàãàä. Áè æàíæíû áèå õàìãààëàã÷äûã õàðèóöàõ òóñãàé àëáàíû õ¿í áîëñîí.
Ìàðãààø óóëûí àìàíä áè î÷íî. Ìàðøàë çóíû áàéðàíäàà îðîñ äàðãà íàðòàé
óóëçàíà ãýñýí. Ñèéìõèéãýýð íü ¿çýýä àëäúÿ. ×è ìàðãààø ¿äýýñ ºìíº
òèéøýý î÷îîä õàøààíû ãàäíàõ õàðóóëûí ñ¿¿äðýâ÷ õàâüä áàéæ áàéãààðàé.
Õàðóóë õººâºë Õºõ êîìèññàðòàé óóëçàíà ãýæ õýëýýðýé. Çà èíãýæ
øèéäüå ãýæ ãýíýò òýâðýí àâ÷ óðóóëûã íü îçîîä, õóâöñûã íü òàé÷èâ.
Öýâýëìàà åð ýñýðã¿¿öñýíã¿é.Öýâýëìàà øºíº ãýðòýý èðýýä ¿ñò Õºõºä õ¿í
áóñààð ýäë¿¿ëñýíäýý îé ãóòàí îãèäîñ õ¿ð÷ áàðàã óíòàëã¿é ºã뺺 áîëãîîä
áîñîæ òîëüäîõîä õàìàã õ¿ç¿¿ ìºð íü õºõ íÿö áîëæýý. Òýð óõààí ñàíàà õîâ
õîîñîí ìýò þó ÷ áîäîëã¿é õóâöàñëàí, õºãøäèéí ãýðò îðæ öàéëààä èõ
Òýíãýðèéí àì îðîõîîð ÿâàâ.
Íàðòàé òîãòóóí ºäºð áàéëàà. Êîíñóëûí äýíæýýñ õÿòàäûí ìîðèí òýðýã
õºëñ뺺ä õºäëºõ人 Òóóëûí ç¿¿í ã¿¿ð òèéø î÷èæ, òýíäýýñ çàìûí ìàøèíä
ñóóãààä íóòàã ðóóãàà ÿâ÷èõäàã þì áèë¿¿ ãýæ ãýâ ãýíýò ñàíààä,
253

òýðíýýñýý àðàéõèéí ñàëæ èõ Òýíãýðèéí àìíû çóñëàí õ¿ðýõýý õýëýâ. ßâäàë
ñàéò òîîìñîã ìîðü õºëëºñºí ñ¿éõòýé õÿòàä äàæèãíàòàë õàòèðóóëààä,
Çàéñàí òîëãîé ºìíºõ æàíæíû çóñëàíãààñ çàéäóóõàí áóóëãàâ.
Öýâýëìàà Õºõèéí õýëñíýýð õàøààíû óðä òàëûí õàðóóëûí á¿õýýãò îéðòîæ
èðýýä ÿàõûã ìýäýõã¿é ò¿ð çîãñëîî. Æàíæíû áàéøèíãèéí îéðîëöîî òàâ
çóðãààí õºíãºí òýðýã ýãíýí çîãñîõ áºãººä áàéøèíä áàÿí õóóð õàíãèíàí îðîñ
õ¿ì¿¿ñ õîîëîé ìýäýí äóóëàëäàíà. Äîòîîä ÿàìíû ä¿ðýìò õóâöàñòàé õàðóóëûí
áàãà äàðãà ã¿éæ èðýýä
-Òà Öýâýëìàà ãýäýã õ¿í ìºí ¿¿? ãýõýä, Öýâýëìàà
- ̺í ãýýä óðàãøàà àëõòàë áàãà äàðãà
-Òà áóö! Õºõ êîìèññàð òàíûã áóö ãýæ áàéíà ãýëýý.

* * *

Ñîíðîâ ¿ñò Õºõºä ø¿äýý õóãà öîõèóëààä íýãýíò äóóññàíàà ìýäñýí. Îäîî õýíä
÷ íàéäàõ, õààíààñ ÷ àâðàë ýðýõ áîëîëöîî áàéõã¿é. Ãýòýë ÿìàð ÷ ãýì
áóðóóã¿é áàéæ èéíõ¿¿ òàìëàãäàí äóóñíà ãýäýã äààí÷ õàðàìñàëòàé.
Õýäèéãýýð èä øèä áóðõàí, ø¿òýýíä ýñ èòãýâ÷ òèéíõ¿¿ îãòûí ãýì
áóðóóã¿éí ó÷èð ìÿíãàíòàà ýñýðã¿¿öýâ÷ õ¿íèé óðìàíä õóìñûí ÷èíýý øàëòàã
ãàð÷ ºãºõã¿é õýðãèéí òºëºº àìü àìüäðàëàà á¿ðýëã¿¿ëýõèéí íààíà ãýíýòèéí
óõààðàë ÷ þì óó ºðøººë èðæ þó ìàãàä ãýñýí õîëûí ãîðüäîë ¿ë òàñàðíà.
Ãîðüäîë íü ýöñèéí á¿ëýãò õàìàã ë ýðäýì ÷àäëàà çîðèóëàâ õýìýýñýí ìîíãîë
óëñ, õàð áàãà íàñíààñàà ÿñ ìàõàíäàà øèíãýòýë èòãýí ¿íýìøñýí õóâüñãàëûí
¿çýë ñàíàà, ººðèéí áèåýð îðîëöñîí àæèë ¿éëñ àëü àëü íü áàéëàà. Ãýâ÷
òýð á¿õíèéã íü ãàíöõàí äýâñýëòýýð íÿö äàðàí ¿ã¿é õèéõ òèéì óõààí
ã¿éöýøã¿é àëäàà ýíä¿¿ðýë, õ¿íýý á¿ðìºñºí àëäñàí ã¿æèð ã¿òãýëýã, ýöýñò
º÷¿¿õýí ÷ ºðøººë õàéðëàë ¿ã¿é çýðëýã õàðãèñëàë õààíààñ ãýíýò ãàðààä
èðñýí õýðýã âý? ×óõàì õààíà ÿàãààä èéì àéìøèãòàé õîðñîë õèëýí, àþóë
çàíàë çàíãèð÷ íóóãäàæ áàéñàí õýðýã âý? ßàãààä òóí ñàÿ íààíàäâàë
òàíèë òàëûí õîëáîîòîé öààíàäâàë àæèë òºðºë àëáàí ¸ñíû õàðèëöààòàé
õóóðìàã ÷ ãýñýí õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëæ ÿâñàí õ¿ì¿¿ñ ãýíýò àðààòíû ä¿ðä
õóâèð÷ öóñ íºæèä íü õóòãàæ õàÿõààñ áóöàõã¿é áîë÷èõñîí áàéäàã
áèëýý? Ñîíðîâ ýíý á¿õýíä ÿäàõäàà áàãàõàí ÷ ãýñýí ó÷èð õîëáîãäîëòîé
254

õàðèóëò îëîõ ¸ñòîé áàéëàà.
Õºõ ø¿äèéã íü õóãà öîõèæ õàÿñíààñ õîéø ººð íýã òàíèõã¿é çàëóó ºí溺ä
íýã ìºðäºíãèéí ºðººíä îðóóëæ ñ¿¿ëèéí õî¸ð æèëä õààíà õýíòýé óóëçàæ, þó
ÿðüæ áàéñíûã ýýëæ ºíãºðººõ ìýò àñóóí ìýä¿¿ëýã àâ÷ áàéëàà. Òèéí Ñîíðîâ
àðãà áóþó åðººñ ñ¿¿ëèéí ¿åä õààíà õýíòýé óóëçàæ þó ÿðüñíàà á¿ðòãýí
õýâòýõ áîëîâ. Òèéí áîäîí áîäñîîð, øàíàëàí øàíàëñààð ýöñèéí á¿ëýãò õóâü
çàÿàíû íü õàðãóé çàì áóðèàä çîíû äóíä àâàà÷ñàíààð ÿàõûí àðãàã¿é ýíý
àéìøèãò ýíä¿¿ðýëä õ¿ðãýñýí áóþó öàã òºðèéí áóñàðìàã áóðàíãóé íýãýí
¿åèéí ýõëýëòýé òààðñíûã óõààðàõ ñýæ¿¿ðèéã îëæ àâàâ. Åð áóðèàä íàð
õýí ñýí áèëýý? Ìîíãîëûí ÿñ ìàõíû òàñàðõàé òýä îðîñ ãàçàð ãàðñàí óëààí
õóâüñãàëûí ãàë äóíä õàìðàãäàí äîíñîëñîí îëîí ÿñòàí ¿íäýñòíèé äîòðîîñ áàñ ÷
ãàðñàí ãàðâàë òººðñºí òºð뺺 áàðààäàõ ç¿ã ÷èãòýé, ñýòãýëèéí
äóóäëàãàòàé áàéñíààð õàëõàä àñãàðàí èðñýí. Òýð íü íýã ãýì áîëæýý.
Îêòÿáðèéí õóâüñãàëààñ óðâàí ãàðñàí, öàãààí áàðîíû öýðýãò ÿâñàí
Âàíäàíîâ, Òàâõàéí Äóãàð, Æèãìèä Æàìáàëîí ìýò äýýðýì÷äèéí õàìààòàí ñàäàí
ãýõ áóðóóäàëòàé. Òýãýýä áàñ Ñ¿õáààòàð, ×îéáàëñàí æàíæíóóä àëü àëü
íü õóâüñãàë÷ áóðèàä íàðòàé àõ ä¿¿ àìðàã ñàäàí øèã ÿâñàí ãýõ. Ìàðøàë
×îéáàëñàí áóðèàä áàãøèéí à÷ààð îðîñ ýðäýì ñóðñàí ãýõ. Õóâüñãàëûí
ýõíýýñ Æàìñàðàíû Öýâýýí, Ýëáýãäîðæ, Àìãàåâ íàðûí ëóò ëóò áóðèàäóóä
ìîíãîëûí ëàì òºðèéí òîëãîéä ÿâàëöñàí, ýä¿ãýý ÷ ýðäýìòýé íîìòîé íü áóðèàä ë
ãýëöýõ. Òèéí õàëõûã áàðààäñàí íü áóðèàä íàð îðóóë îðãóóë ãýâýë ÷
áîëîõîîð îðîñûí òàñàðõàé ãýõýä ÷ áîëìîîð àæ. Òèéí ¿çýã÷èä ò¿¿íýýñýý
óëáààëààä áóðèàä íàðûã äîðä ¿çýõ, õàæèãëàí ãàäóóðõàõ èõ õàëõûí
¿çýëòýí ÷ öººíã¿é íü ìýäýýæ. Ò¿¿íèé öààíà îðîñóóä áóðèàäàà
õóâüñãàëààñ îðãîí çàéëñàí ãýäãèéã ÿàãààä ÷ þì ìàðòààã¿é íü èëò
áàéëàà. Õîðèîä îíû äóíäóóð ìºíººõ äýýã¿¿ð àëáàíû áóðèàä íàðûí
õººöºë人㺺ð ìîíãîëûí áóðèàä íàðûã òîõèíóóëàõ óëñûí õóðàë ãýã÷èéã
áàéãóóëæ äàãààð îðóóëàí òàâàí õîøóó áàéãóóëñíààð õýðýã äóóññàí ìýò
áàéñíàà á¿ð ñàÿõàí ãýâ ãýíýò õààíààñ ÷ þì äàãààð ýñ îðîãñîäûã îðîñ
ãàçàð õººí ÿâóóëàõ øèéä ãàð÷ Ẻí õýðýã äýãäñýí. Õýðýâ õóâüñãàëûí
ýñýðã¿¿, ãàäààäûí òàãíóóëóóä áàéâàë Îíîí, Áàëæèéí áóðèàä çîíû äóíäààñ
ë èëðýõ ¸ñòîé áàéæ. Òýä õèëä îéðõîí. Õèë íóóöààð àëõâàë îðîñ ðóó ÷
ãàðíà, ìàíæóóð ðóó ÷ ãàðíà. Òýãýýä ë æèøýý íü ñóðàãã¿é àëãà áîëñîí
255

Æàìöûí Äàø þóíû Ó÷èð áàéí áàéí Õàëõ íºìºðãèéí áóðèàäóóä òèéø
äàâõèñàí áàéõ âý, Õàëõ íºìðºãèéí áóðèàäóóäûí õàìààòàí ñàäàí Õàéëààð,
Õàðáèíãèéí îð÷èì ßïîíû ýçýëñýí íóòàãò áàéæ áàéäàã. ßïîíóóä ç¿¿í õèë
äýýð òóëæ èð÷èõñýí áàéí áàéí õèë çºð÷èæ, òàãíóóë õîðëîí ñ¿éòãýã÷äèéã
îëíîîð øóðãàëóóëæ áàéäàã. Èíãýõýýð áóðèàä íàðûí õóòãàëäààã¿é ñàéí ìóó
þì ãýæ áàéõã¿é. Îðîñóóä íýãýíò ëàì íàðûã äîâòëîõûã ñàíóóëàí çºâëºæ
áàéãàà þì ÷èíü áóðèàäóóäûí ýñðýã äîâòëîõûã ñàíóóëæ ÿàãààä ÷àäàõã¿é
áèëýý. Îðîñûí äîòîîä ÿàìíûõàí ìàíàé äîòîîä ÿàìíûõíûã ¿íýí õýðýãòýý óäèðäàí
æîëîîäîæ áàéãàà. Òýð ÿàìíû àæèëòíû áàðàã ë õî¸ðûí íýã íü èõýíõäýý
õàëèìàã áóþó áóðèàä ñóðãàã÷òàé. Þóíû ó÷èð õàëèìàã áóðèàä ñóðãàã÷
íàð àñãàðàí áóé íü áàñ ë íýã íóóö. Áóðèàä íàðûã àõ ä¿¿ ìýò ¿çäýã
áàéñàí ×îéáàëñàí æàíæèí ñýòãýë õóâèðñàí íü áàñ èëò. Åð íü òýð ìàðøàë
öîë ºðãºìæëºãäºí, äîòîîä ÿàìíû ñàéä áîëîõûí ºìíº Ìîñêâàä á¿òýí ãóðâàí ñàð
áîëîîä èðýõýä ààø àðàíøèí íü òýãòýë õóâèðñíû ó÷èð þó áèëýý? Ààø
àðàíøèè õóâèðàõ íü õ¿íèé ¸ñ ãýòýë ¿çýë áîäîë íü ÷ þì óó åð íü öàãèéí
áàéäëûã õàðàõ õàðàà íü íýã ë äîãøèí, á¿õíèéã áè ãàíöààð ìýäíý ãýõ
ÿíçòàé áîëñîí. Ãýòýë õààíààñ áàñ Õºõ ìýòèéí øèéäñýí àëóóð÷èä ãàðààä
èðäýã áèëýý. Ñîíðîâûí áîäîë óõààíä ýíý á¿õýí ÿìàð íýãýí ñýæèãëýëòýé ä¿ð
çóðãàà îëæ ýõëýâ ÷ òýð íü ç¿ãýýð òîõèîëäëûí àëäàà ýíä¿¿ðëèéí øàëòàã
áîëîâ óó àëü õýí íýãíèé õàà íýããýéãýýñ çîðèóä çîõèîí áàéãóóëñàí öîõèëò
áîëîâ óó ãýäýãò õàðèóëàõàä õýö¿¿ áàéëàà. Òýãýýä ÷ òýð öîõèëò
ººðèéíõ íü òîëãîé äýýð áóóñíûã á¿ð ÷ òàéëøãóé.
Ñîíðîâ ýíý ºäºð ýýëæèò áàéöààëòíààñ ìºíººõ õàíü õàìñààòàí õýìýýã÷äèéí
íýðñ ãàð÷ ýõýëñíèéã áóþó ýñýðã¿¿ õóéâàëäààíä ò¿¿íèé óäèðäëàãààð
îðîëöîã÷äûí çàðèìûã íýðëýæ òóëãàí õ¿ëýýëãýõ øàòàíä îðñíûã òààâàðëàâ.
Õàíü õàìñààòíû äîòîð Äàäàë ñóìûí õîðøîî äàðãà Öýâýã, Æàìöûí Áàò, Ñîäíîì
ìºí õîòîîñ Àìóðîâ Öýðýí íàðûí çýðýã áóðèàäóóä îðæýý. Îëîí õ¿í
áàðèâ÷ëàãäñàí áîëîëòîé. Òýä ìºí áèå áèåñýý èë÷ëýí ìýä¿¿ëýã ºã÷ Ñîíðîâûã
òîëãîéëîã÷äûí íýã áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººðñºí ãýíý. Çàëóó áàéöààã÷ ¿¿íèéã
ñîíñãîîä,
- Îäîî òàíû óðüä÷èëñàí áàéöààëòûã äóóñãàæ ººð õ¿íä øèëæ¿¿ëíý. Õýðãýý
øóäàðãààð õ¿ëýýõã¿é áîë õàòóóõàí þìòàé ó÷èðíà ãýæ ìýäýýðýé ãýæ
òîîìæèðã¿é õýëýâ. Ò¿ð çóóðûí 纺ëºí áàéöààëò äóóññàíûã àíõààðóóëàõ íü
256

ýíýý. Ñîíðîâ í¿õýíäýý òóóãäàæ èðýýä õ¿éòýí õàð öàéãààð àìàà íîðãîîä õàíà
ò¿øèí áîäëîãîøèðäãîîðîî áîäëîãîøðîâ. Þì èäýõýý áàðàã áîëüñîí áºãººä ºëñºõèéã
àëü õýäèéíýýñ ìýäðýõã¿é àâ÷ æààõàí ÿâæ õºäëºõºä òîëãîé ýðãýæ äîòîð
õàðàíõóéëíà. Õýäèéãýýð èíãýýä ¿õüå ãýæ øèéäýýã¿é áîëîâ÷ àìüä ÿâàõ
ñîíèðõîë àÿíäàà óíòàð÷ áàéëàà. Ààâ ýýæ àìðàã õàíèéíõàà öàðàéã õàðàõ
èòãýë ÷ àëäàð÷ ýõëýõ íü àðãà áàéæ óó. "Îäîî äàõèàä òàìëàæ ýõëýíý
áèç äýý. Õàòóó þìòàé ó÷èðíà ãýæ çàíàëàà. Òýð õýðýã ãýã÷èéã íü
õ¿ëýýãýýä äóóñäàã þì áèë¿¿ äýý. Òýðòýé òýðã¿é îëîí àìüòíûã òàð÷èëãàæ
áàéãàà þì áàéíà. Íàìàéã òýäíèé òîëãîéëîã÷ ãýñýí ìýä¿¿ëýã áàòàëãàà ëàâ
àâ÷ýý. Èíãýýä ÿìàð ãýý÷èéí ÿðãàëàë ñýäýæ áàéãàà þì. Íýãýíò ãàäààäûí
òàãíóóë, õîðëîí ñ¿éòãýã÷èä ãýñíýýñ õîéø ¿ã¿é õèéæ ë òààðíà. Èíãýýä áè
ºíãºð뺺. Áóðèàäûí õ¿¿õýíä ñýòãýëòýé áîëñíû ìèíü øàí ýíý. Öýâýëìààä áè
äààí÷ óíàñàí. Çàÿà òàâèëàí ìèíü òèéø íü õººæ ò¿¿íòýé ó÷ðóóëñàí áèç.
Ãàíö Îíîí, Áàëæèéí áóðèàäààð áèø õàëõûíõàà íóòãààð õýñýõýýðýý ë íýã
áîëñîí. Òýñèéí ãîëûí óíàãûã íü ÷, Òýðõèéí ãîëûí õ¿¿õí¿¿äèéã ÷ ¿çýæ ë
ÿâñàí. Ãýòýë ãàíö Öýâýëìààã îëæ õàðèó õàéðûã íü àìññàí. Îäîî ÿàíà ãýõ
âý. Áè ò¿¿íä õàíü áîëæ æàðãàë ºã÷ ÷àäàëã¿é øîðîíãèéí ¸ðîîëä õàÿãäëàà.
Õîõü ìèíü. Áóðèàäóóä ¿íýõýýð áóðóó ñàíàà ãàðãàñàí, òýð¿¿íä íü î÷èæ
î÷èæ áè òààðàõ õóâüòàé áàéñàí áîë õîõü ìèíü áîëæ. Öýâýã, Áàò, Ñîäíîì
ãýýä öºì ë ñàéõàí õ¿ì¿¿ñ øèã áàéñàí. Õýí ìýäëýý. Õýð ñàéõàí äóóëäàã
Äàø ¿íýõýýð ìàíæóóð óðóó ãàðààä ÿâ÷èõñàí ÷ þì áèë¿¿. ßã òýð öàãààð
íü áè òààð÷ äîòîîä ÿàìíûõíû áýëäñýí óðõèíä õ¿ç¿¿ãýý øóðãóóëñàí áèç.
¯íýõýýð áóðèàäûí äóíä õàð áóðóó ñàíààòàí, óðüäûí ºñ õîíçîí ºâºðëºã÷èä
áàéõûã õýí áàéã ãýõ âý. Ãýõäýý ë ýíý á¿õýí äààí÷ ñýæèãòýé. Á¿ãäèéã
çîõèîìëîîð õèéãýýã¿é þì àà ãýõýä ÿìàð íýã äàëèì øàëòàã ýðæ, íàìàéã
òàãíàæ îòîæ áàéñàí íü èëýðõèé. Òýð ßíäàã ÿìàð ÿíçûí ýð áàéâ àà.
Õàðàõ ºíãºíººñ ñàéõàí ë ýð. Íàìàéã ñàëàõã¿é äàãààä áàéñàí.
Öýâýëìààãèéí õîéíîîñ ã¿éäã¿¿äèéí íýã ãýñýí. Öýâýëìààã ãàäàãø íü àëäëàà
ãýæ õîð øàð íü õºäºëñºí áàéæ áîëîõ ë þì. Ãýõäýý àðàé ÷ ýñýðã¿¿
õýðýã ñýäýæ ãàðãàíà ãýæ áàéìã¿é. Õýðâýý ¿íýõýýð
òýãñýí áîë òýð Äàøèéã ¿ã¿é õèéñýí áèç. Ãýýä Öýâýëìàà áèä õî¸ðò
ºøèðõñºí人 õºíäëºíãèéí õ¿íèéã õîðëîíî ãýæ äààí÷ áàéìã¿é. Àìóðîâ Öýðýí
áàðèãäñàí áàéõ íü. Òýð ÷ òîì ãàðûí ïàíç. Îðîñòîé ÷, õÿòàäòàé ÷ õîëáîî
257

ñ¿ëáýýòýé ýð. Àðàé áóðèàäóóä íàäààð áàìáàé õèéñýí þì áèø áàéãàà.
Õýí íýãíèé òºëºº, ýñâýë õýí íýãíèéã òººðºëä¿¿ëýõèéí òºëºº íàìàéã äîòîîä
ÿàìíûõàíä áàðüæ ºãººä çîëèãò ãàðãàâ ãýâ ¿¿? ßìàð ÷ áàéñàí ºíãºð÷.
Öýâýëìààä õàéðòàé ÿâñíûõàà òºëºº, áîãèíîõîí æàðãàëûíõàà õàðèóä èíãýæ
òàìëóóëàõ õóâü òîõèîëäîâ óó? Õ¿íèé àòàà õÿçãààðã¿é. Ãýëýý ãýýä õýí
áèäíèéã èéìä õ¿ðãýõýýð àòàà õîðñîë ºâºðëºñºí áàéõ âý? Íàäàä õýëýý÷
ºãºº÷! Áóðõàí ìèíü íàäàä ¿íýíèéã óõààðóóëààä ºãºº÷! ª÷¿¿õýí ÷ ãýñýí ãýì
áóðóóãàà ìýäýýä ¿õüå. Áóñäàä õàð ñàíàë¿é ººðèéíõºº ¿éëèéã äàãààä
ºíãºðüå! Õóäëàà ø¿¿ äýý! Õóäëàà. Ýíý á¿õýí öºì çîõèîìîë. Òýð àëóóð÷èí
Õºõ, Öýâýãèéí çàõèäàë ãýæ áàðèí òàâèí çîõèîìîë þì óíøèæ áàéíà ø¿¿
äýý. Òà íàð ÷èíü ÿìàð ìóóõàé õàðãèñ õàðàíõóé àìüòàñ âý? ßìàð õ¿íèé
¿íýðã¿é, õóóëü ¸ñîî óëàíäàà ãèøãýñýí ìàëíóóä âý! Áè òà íàðò ÿìàð ãýì
õèéâ ýý! Õýëýýä ºãºº÷!...
Ñîíðîâ èéíõ¿¿ äîòîîä ÿàìíû óðò áàíøèíãèéí ãàçàð äîîðõ øîðîíä ãàñàëæ
ñóóõàä äýýä äàâõðûí íýã òàñàëãààíä ßíäàã òóñãàé õýëòñèéí ñóðãàã÷
õàëèìàã Áîõñîåâ ãýã÷òýé ÿðüæ ñóóâ. Òýð á¿ä¿¿í õàð õàëèìàã äîòîîä
ÿàìíû äàðãà íàðûí äóíä õºãæèëòýé ìàðçíààðàà íýðä ãàðñàí áºãººä îðîñûí
ýëäýâ øàëèã îíèãîîíîîñ ýõëýýä áàðóóí ìîíãîëûí ¿ëãýð òóóëüñ õ¿ðòýë
ìýäýõã¿é þìã¿é äóó äîðãèîí èõòýé ýð. ßíäàã ýíý õ¿í ÿìàð èõ íºëººòýé
òàëòàéí çýðýãöýý áàñ ÿìàð èõ çàëüòàéã ìýäýõ áºãººä äîòîîä ÿàìíû çàëóó
äàðãà íàð ò¿¿íèé ýíý ÷àíàðûã èõýä øîõîîðõîíî. Õ¿íèéã íýã õàðààä
àíäàõã¿é, õààíà àæèëëàäàã õýí áîëîõûã õýäèéí ìýä÷èõñýí õýçýýíèé òàíèë
øèã ìºðèéã íü àëãàäàæ ìààñàëçàíà. Òèéíõ¿¿ äîòîîä ÿàìíûõàíä ñàéõàí çàíò
õàëèìàã ñóðãàã÷ íýðòýé. ßíäàã àéìãèéí õýëòñèéí äàðãà Ýðýíöýí ¸ñòîé
õóíøã¿é çàí ãàðãàñàíä ãîìäîõûí èõýýð ãîìäîîä õºäººã õàÿæ õîòîä ñóóõààð
øèéäýí òèéø øèëæèæ èðýõ àðãà ñààì õàéõûí õàìò òýð ìóóõàé Ýðýíöýíä
ø¿ä çóóñíàà ÿàõèí ÷àíãàðóóëàõàà áîäîëõèéëýí ÿàìíûõàà óðò áàéøèíãààð
ýðãýëäñýýð àæ. Ñîíðîâ íàðûí ýñýðã¿¿ á¿ëãèéã èëð¿¿ëñýí á¿õ ãàâüÿàã
Ýðýíöýí òèéíõ¿¿ áóëààæ àâàõ þì ãýæ ñàíàëã¿é ìàíü ýð ãàíöõàí ãýíýäæýý.
Ýðýíöýí óã íü ÿàæ ÷ ÷àäàõ õ¿í ãýäãèéã ìýääýã õýðíýý èíãýíý ãýæ áàéõ
óó. Ãýòýë ßíäàã ººðèéí ãàâüÿàíû õóâüä ýðãýëçýýã¿éãýýð áàðàõã¿é
Ýðýíöýí ÷ ò¿¿íèéã òýíãýðò ãàðòàë ìàãòàæ îäîíãîîð øàãíóóëàõ ýí¿¿õýíä
õàðèí ÿìàð òóøààëä äýâøèõ òàëààðàà áîäîëòîéõîí áàéãààðàé ãýæ
258

ñàíóóëñíûã ÿàíà. Ãýòýë îäîî áîëîõîä òýð íü åð人 ë
ñàéõàí ìîëèãî áàéæ. ªºðºº õàðèí öóñàí ãàâüÿàíû îäîíãîîð ýíãýðýý
ìÿëàà÷èõààä ãàéõóóëàí õàíõàëçàæ ÿâíà. Ìàðøàë ×îéáàëñàíãààñ ýõëýýä
äîòîîä ÿàìíû óäèðäëàãà Ýðýíöýíã ÿàãààä ãîë áààòàð áîëãîæ ¿çñýí íü ÷
äààí èõ óäàëã¿é òîäîðõîé áîëñîí. ßíäàãèéè òàíèëóóä òàíàé Ýðýíöýí ýñýðã¿¿
áóðèàäóóäûí ¿¿ðèéã ¸ñòîé íýã ÷åêèñò øèã èëð¿¿ëæ äýý ãýæ øàãøèëäàí,
÷èíèé òàëààð òèéì ÷ ñàéíã¿é ìýäýý ºãñºí áîëîëòîé ãýæ àëòàí õîøóó
ºðãºñºí áîëîëòîé, ßíäàãò òýðíýýñ èë¿¿ ãîìäîë ÿàæ áàéõ âý! ¨ñòîé ë
ñàíààíäã¿é áàéòàë àð íóðóó óðóó íü õóòãà ****** õýðýã. Èíãýýä
Ýðýíöýíä ø¿ä çóóæ õàðèóãàà àâàõ õýðýã ãàðàâ. Þóíû òºëºº õ¿íèé àìü
á¿ðýëãýñýí áèëýý? Þóíû òºëºº ýñýðã¿¿ òàãíóóëûí õóéâàëäààíûã èëð¿¿ëñýí
áèëýý? ßíäàã ÿìàð ÷ ãýñýí çºâ ãýäýãòýý èòãýæ áàéëàà. Õýäèéãýýð
õóâèéí ãîìäîë õîðñëûã ýíý á¿õýíä õóòãàëäóóëñàí ÷ öàã òºðèéí áàéäàë
ìàøèä õóðöàäñàí òýãýýä ÷ èéì öàãò îíöãîé ñîíîð ñýðýìæòýé áàéõ ¸ñòîé
àëáàíû õ¿íèé õóâüä íîîãäñîí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä õýí íýã øàâðàé áàíäèéí
àìü íàñûã çîëèîñîíä ãàðãàõ þó ÷ áèø. Íýãýíò ë ýñýðã¿¿ òàãíóóëûí á¿ëýã
áàéñíààñ ë ýöñèéí á¿ëýãò õýðãýý õ¿ëýýöãýýæ áèå áèåñýý èë÷ëýí áàðüæ
ºãñíººñ çàéëàõã¿é. Ëàì íàðûí õýðýã ÷, áóðèàä íàðûí õýðýã ÷ öºì ÿìàð íýã
¿íäýñòýé. Èéì äóóëèàíòàé áóäëèàíòàé õýðãèéí õºëä ãýìã¿é õ¿ì¿¿ñ
¿ðýãäýæ ÷ áîëíî. ßìàð áîëîâ÷ óõðàõ çàì îãò áàéõã¿é, óõàðâàë ¿õýëòýé
àäèë. Àìüäðàë ãýäýã òýìöýë þì áîë õýðâýý æèíõýíý ýð õ¿í þì áîë çàìä
òààðàëäñàí ñààä òîòãîðûã õàéð ãàìã¿é òàÿãäàí õàÿõ ¸ñòîé. Õóóðìàã
ºðºâ÷ ñýòãýë ãàðãàâàë Ýðýíöýí ìýòèéí õàòóó õ¿ì¿¿ñèéí äýðãýä õýí ÷ áèø
áîëíî. Ãýòýë òýð Ýðýíöýí áàé÷èõààä ãàâüÿàãèé íü áóëààæýý. Äýýã¿¿ð
òàíèëòàéãàà àøèãëàí õýðâýý õ¿ñâýë ò¿¿íýýñ ÷ íýã þì õèéõ ë õ¿í.
Èíãýõýýð îäîî ÿàæ èéæ áàéãààä ÿàìàíä ÿìàð íýã ñóóäàë îëæ àâààä áîëæ
ºãâºë äýýøýý àâèðàõààñ ººð çàìã¿é. Þìûã ÿàæ ìýäýõ âý àç ó÷ðàë
òààðâàë Ýðýíöýí ìýòèéí çàëüõàéíóóäûí òîëãîé äýýð ñóóõûã ¿ã¿é ãýõ
ãàçàðã¿é. ßíäàã èéí áîäîæ øèéäýýä ÿàìíûõàà ýâýðòýí ñ¿¿ëòýíã¿¿äýä í¿¿ð
òàë îëæ àâàõûã õè÷ýýí ÷óõàì ÿàæ õºëä íü ñóóâàë äýýð áîëîõûã òàãíàí
òóðøèæ áàéëàà. Ýíý á¿ä¿¿í õàëèìàã áîë íºëººòýé áºãººä íàéçòàé ýð
ãýäãèéã þóíàà àíäàõ áèëýý. Ãýâ÷ ßàíäàã ÷óõàì àëü òàëààñ íü ÿàæ õºëä
íü ñóóõàà ìýäýõã¿é ìºõºñäºâ. Õîîñîíã¿é èðñýí ãýäãýý þóíû ò¿ð¿¿íä
259

ìýä¿¿ëýõ ¸ñòîé áàéëàà. Òèéí òºðºõã¿é àòëàà çîëèãèéí àæèã÷ ÿíçòàé õîíèí
áîð í¿äèéã íü õàðèóëñõèéãýýä ö¿íäãýð àðüñàí ö¿íõýý ºâºð äýýðýý òàâüæ,
-Òàíä æààõàí íóòãèéí þì àâ÷èðñàí þìñàí ãýõýä õàëèìàã åð æèøèì ÷
¿ã¿é,
- Áóðèàäûí àðàêè ÷ õàòóó ø¿¿. Áàëãà÷èõààð í¿äíýýñ ãàë ãàðíàâ ø¿¿
ãýýä àëòàí ø¿äí¿¿äýý ÿðàëçóóëàí èíýýâ. Åð ýíý õ¿íèéã ãýðýë öàöðóóëñàí
àëòàí èíýýìñýãëýëòýé ãýâýë çîõèíî.
- Àðõè áèø ýý ãýýä ßíäàã ö¿íõýý óóäëàõàä,
- Çà òýãâýë íîãîîí õóðãàíû àðüñ íîãòðóó øóâóóíû õîäîîä. Òàíàé áóðèàäààñ
ãàðàõã¿é þì áàéõã¿é ãýæ ¸æëîõ ìàÿãòàé õýëýâ. ßíäàã ö¿íõíýýñýý äºðâºí
ñàéõàí áóëãà ãàðãàæ ñýãñðýõýä öîíõîîð òóññàí íàðàíä ìºíãºí ñîð íü àëòðàí
ãÿëáàëçàâ. Õàëèìàã,
- Þó ãýý÷èéí! ãýýä öî÷èõ ìýò îâãîñõèéâ.
- Áàéãàë äàëàéí áàðãàæèí íóòãèéí áóëãà. Áè òàíä ç¿ãýýð íºõðèéí ¸ñîîð
ãýýä... ßíäàãèéí áàðèõàä ñóðãàã÷ áîñîæ õî¸ð ãàðäàí àâààä,
- Þó ãýýã÷èéí... ×è áàÿí áóðèàä øèã çàãíàæ áàéíà. Çà ÿàõàâ ìóóãèéí
¸ñ áèø ìîíãîëûí ¸ñ ãýýä àâúÿ. ×è ÷åêèñò õ¿í èéì þìûã õî¸óëõíàà ìýäýëöýýä
ºíãºðäãèéã ñàíàíà áèç ãýâ. Àðüñíóóäûã íàðàíä ñóãñðóóëàí ¿çýýä òîëãîé
ñýãñýð÷ øèðýýíèéõýý øóðãóóëãàíä õèéãýýä àëòàí èíýýìñýãëýëýý öàöðóóëàí,
- ¯íýíèéã õýëýõýä áè ÷èíèé òóõàé ñàéí ìýäýõã¿é. Ñîíðîâûí õýðãýýñ
÷àìàéã óëàì ñîíèðõñîí. ×è àéõàâòàð òîì õýðýã íýýõýä ãîë õ¿í áîëñíîî ìýäýæ
áàéãàà áèç äýý? ãýæ 纺ëºí àñóóâ.
- Ìýäýõýýð áàðàõ óó. Ãýñýí ÷... íàìàéã íýã ë.,.
- Àà áè îéëãîæ áàéíà. ×àìàéã æààõàí ãîìäîîñîí. Ãýõäýý áîëîîã¿é. Õýðãèéí
ýýäðýý á¿ðýí øèéäýãäýýã¿é áàéíà. Îëîí õ¿íèé àìü íàñòàé õîëáîîòîé àþóëòàé
õýðýã äýãäñýí ãýæ ìýä! ãýñíýý ãýíýò í¿ä ð¿¿ øèðòýæ äóõàéñõèéãýýä,
- ßíäàã ÷è ñîíñ! Òàíàé òýð Ýðýíöýí ýñýðã¿¿ áóðèàä íàðààñ ÿìàð ÷ º÷èã
àâ÷ ÷àäàõ ýð ø¿¿. ×è îéëãîæ áàéíà óó? ãýõýä ßíäàã ººðèéí ýðõã¿é í¿ä
áóðóóëàí,
- Òèéìýý. Ýðýíöýí äàðãà õàòóóõàí õ¿í. Ãýõäýý äààí÷ íàìàéã... ãýæ
áóâòíàâ.
- ×è èõ ãîìäîìòãîé ýð þìàà. ×åêèñò õ¿íä òààðàõã¿é çàí ø¿¿. Ãýõäýý áè
÷àìä òóñàëæ ÷àäíà. Îäîíãîîð øàãíóóëíà ãýæ àìëàõã¿é ãýõäýý òóñàëæ
260

÷àäíà. Þó õýðýãòýéãýý õýë! ãýõýä ßíäàã ñàíäëàà ÷èðýí îéðòîîä,
- Òà íàìàéã ÿàìàíä àæèëëóóëæ ºã. Áè... áè òàíû à÷èéã õàðèóëæ
÷àäíà. Åð íü îäîî áè íóòàãòàà ¸ñòîé ñ¿ðýã ÷îíûí äóíä îðñîí õîíü øèã áîëëîî
ãýõýä õàëèìàã àìàà èõýýð àíãàéí èíýýãýýä,
- ßàíà ãýíýý, ¿ã¿é ÷è áàñ öóñòàé íåêåð þìàà. Õîíü ãýíý ø¿¿. ×è ÷èíü
õàðèí ¸ñòîé ÷îíî! ×è ÷èíü õàðèí ñ¿ðýã õîíü áàðüñàí ÷îíî áàéõã¿é þó!
Öóñòàé íåêåð þìàà! ãýõýä ßíäàã àðãà áóþó ìóóõàí èíýýãýýä,
- պ人 àæèëëàõàä íýýðýý õýö¿¿ áîëíî ë äîî ãýâ
- ×è ìèíü ÿìàð ýñýðã¿¿ íàðûã èëð¿¿ëñýí áîëîõîîñ áèø ê¿í àëæ ê¿ðýý
òàëñàí áèø þì áàéãàà áèç äýý? ãýõýä ßíäàã öî÷èí îâãîñõèéãýýä,
- ¯ã¿é ë äýý. Ãýõäýý ë... ãýæ èëýðõèé áàíòàõàä õàëèìàã äàõèí í¿ä
ð¿¿ íü øèðòýæ,
- Çà áèä ÷àìä òóñëàõûã áîäú¸. Ãýõäýý Ýðýíöýí ÷èíèé òàëààð ñàéäàä
ñàéíã¿é ìýäýý ºãñºí áàéæ ìàãàäã¿é. ×èõíèé ¿ç¿¿ðò íýã òèéìýðõ¿¿ þì
äóóëäñàí. Ãýâ÷ áè ÷àìä òóñëàÿ. Õàðèí íýã èõ òîì àëáà àìëàæ ÷àäàõã¿é
ø¿¿ ãýõýä ßíäàã áàÿðëàõààñàà ãóòðàí ò¿¿íèéãýý íóóæ ýñ ÷àäààä,
- Áè ÿìàð îäîí áóëààöàëäñàí áèø äýý. ×èí ¿íýíèéã õýëýõýä áè Ýðýíöýí
äàðãàä á¿õ þìíû ãîãöîîã ãàðãàæ ºãñºí ø¿¿ äýý ãýýä áîñîõîä ñóðãàã÷ ãàð
ñóíãàí,
- Çà áàÿðòàé. Òà íàð ýð óëñ ò¿¿ãýýðýý ó÷ðàà îëíî áèç. Õàðèí ÷è
àæëàà ë ñàéí õèéæ áàé. Áè ºíºº ìàðãààøäàà áèø ãýñýí ÷ ÷àìàéã ÿàìàíä
ñóóëãàõ àðãà îëíî ãýâ.
ßíäàã ÿàìíû áàéøèíãààñ ãàðààä òîëãîé õàçàéñàí òèéø ÿâëàà. Òýð ãýâ
ãýíýòõýí ç¿ã ÷èãã¿é áîë÷èõ øèã. Èíãýíý ÷ ãýæ ¿íýõýýð áîäîîã¿é. Ýðýíöýí
ç¿ãýýð íýã îäîí áóëààãààä çîãñîîã¿é áàñ ÿìàð íýã ìóó ìóóõàéã ñýäýæ
òýðíýýñ ýñ þì õèéõýýð øèéäñýí áîëîëòîé. Ìàðøàë ×îéáàñàíä ÿàâ÷
ººäòýéãýýð èëòãýñýíã¿é. Ãýòýë í¿¿ðýí äýýðýý áîë ÿìàð èõýýð ìàãòàí
ñàéøààæ, ÿìàð èõèéã àìëàæ áàéëàà. Áàðàã ë õóóðàé àõ ä¿¿ áîëîëöú¸
ãýõ íü õîëã¿é, ÷è áèä õî¸ð èõ õýðýã ¿¿ñãýëýý ãýõäýý ýíý áîë ìèíèé
ñàéíûõ áèø, ÷èíèé ñàéíûõ, ÷àìä îäîí ìýä¿¿ëíý, öîë òóøààë äýâø¿¿ëíý
ãýñíèéã ÿàíà. Ãýòýë îäîî áîëîõîä ìîëèãî ¿ìõ¿¿ëñíýýð áàðàõã¿é áàé÷èõààä
çîëèãò ãàðãàõ ÷ ñàíàà òºðñºí áàéæ ìàãàäã¿é íü. ßíäàã Ýðýíöýíã àëü
õýäèéíýýñ ìýääýã àâ÷ öààíàà ÷óõàì ÿìàð õàÿëãàòàé, ÿìàðõàí ìºñòýé õ¿í
261

áîëîõûã ÿàõèí ã¿éöýýæ íýýõ áèëýý. Ò¿¿íèé øèéäýìãèé çàí, ýðýìãèé ñîðòîîò
ä¿ð áàéäàëä íü àòààðõàæ ÿâñíûã õýëýõ ¿¿. Ãýõäýý áàñ Äàøèéí îðãîñîí
òóõàé Ñîíðîâ ò¿¿íòýé áîëîîä áóñàä áóðèàäóóäòàé ÿìàð íýã õóéâàëäààí
õèéõ áàéæ ìàãàäã¿é òóõàé ñàíààã àíõ ñýäýõýä íü Ýðýíöýí áàðàã ë
áàõäàëòàéãààð ø¿¿ðýí àâ÷, öààøèä ÿàõûã çºâëºí ñóðãàìæèëæ áàéñíûã
ñàíàõàä òýð õý÷íýýí ÷ ýðýìãèé ò¿ðýìãèé áàéëàà ãýýä á¿õíèéã ººðèéí
áîëãîæ áóëààõ òèéì õóíøã¿é ýòãýýä ãýõýä àðàé ÷ èòãýìã¿é. Õàðèí õîæìîî
òóéëûí àþóëòàé óðøèã òàðüæ áîëîõ
õºíººëò õýðãèéí òóõàéä áîë òýð Ýðýíöýí õý÷íýýí ÷ ãÿðõàé, õý÷íýýí ÷ ìóó
ñàíààòàé, òýð áàéòóãàé õý÷íýýí ÷ øèäòýé áàéëàà ãýýä íóóöûã îëîõ óõààí
õ¿ðýõã¿é íü ìýäýýæ. Òýãýýä ÷ ýöñèéí á¿ëýãò á¿õ õýðýã ÿâäàë áóöààæ
æîëîîäîõûí àðãàã¿é ýðã¿¿ëýãò íýãýíò îðñîí íü èëýðõèé òóë îäîî õýíä þóã ÷
òóëãàí õ¿ëýýëãýæ áîëîõûí çýðýãöýý ýíý õýðýãò õàìààòàé õ¿í á¿õýí õ¿ç¿¿
õîîëîéãîîðîî õîëáîîòîéã àäãèéí ìóíõàã ÷ îéëãîõ íü ãàðöààã¿é. ßíäàã èíãýæ
áîäíî.
Òýð çîðèëãîã¿é ÿâñààð íýã ìýäýõíýý áàðóóí äàìíóóð÷íû ã¿¿ðýýð ãàð÷
õÿòàäûí õºëñíèé òýðýãíèé çîãñîîëä èð÷èõæýý. Ýíý áîë õîòûí õàìãèéí èõ
øóóãèàíòàé ãàçðûí íýã. Ýíäýýñ õ¿ì¿¿ñ ñ¿éõ òýðýã õºëñëºí òàë òàë òèéø
ÿâöãààíà. Ýíý õàâèéí ãóäàìæ ÷ºëººíä º÷ òº÷íººí ÷óëóó÷èí, òºìºð÷èí, ñàéâàí,
èíæààí, ãýðýë çóðàã÷èí, àâñ÷èí õÿòàäóóä òóñ òóñûíõàà ¿¿ð îðîìæèíä çàâ
çàéã¿é àæèëëàöãààíà. Áàñ º÷ òº÷íººí ãóàíç, èäýø óóøíû ìóõëàãóóäàä
õ¿ì¿¿ñ òàñðàòãã¿é îðæ ãàðíà. ßðãà÷èí õÿòàäóóä òºìºð ìîäîí öàõíààñ
ºëãºñºí ¿õýð, õîíèíû ìº÷ ìàõíóóäààñ õýí þó äóðòàéãàà àâúÿ ãýñíèéã òîì òîì
áàëèóñààð ÷àäàìãàé ãýã÷ íü îãòëîí æèíë¿¿ðèéí òàâàã äýýð í¿ä èðìýõèéí
çóóð øèäýýä õýìæýý ¿íèéã äóóäàí õýëíý. Åð õÿòàäóóä Äà õ¿ðýý áóþó
Èõ õ¿ðýý ãýäýã Óëààíáààòàðûí ýíý òºìºð÷èí, äàìíóóð÷èí ãýãäýõ çàõ çýýëä
õýçýýíèé ¿¿ðýý çàññàí òýð îëîí øóóãèàíòàé òóðëèàõ ìýò íàéìàà÷èí èðãýä
ìºí õýçýýíèé èäýìõèé, ìºëæèìòãèé íýðòýé áºãººä Ìîíãîë÷óóäàä èëæèã ìèëæèã
ãýæ äóóäóóëàâ÷ åð òîîõã¿é "Áè èëæèã áîë ÷è ¿õýð âàà" ãýæ
õýë÷èõýýä ¿íýõýýð òèéíõ¿¿ æèíë¿¿ðèéí òàâàã äýýð þìàà í¿ä èðìýõèéí
çóóð øèäýæ ºãºõºä ìàíü "¿õð¿¿ä" õýäýí öýí ö¿íãýýð øóëóóëæ áóéãàà
ìýäýõã¿é õîöîðíî òýãýýä ÿëàíãóÿà òýðýã÷èí õÿòàäóóäûí äóó øóó
æèãòýéõýí. Òýíä ýíä õ¿ðãýíý º÷ òº÷íººí ÿí÷ààí àâíà ãýäãýý ºíäºð äóóãààð
262

çàðëàí, õîîðîíäîî ÷àíãà ÷àíãààð ÿðèëöàí ãóäàìæ çýýëýýð íýã äóó äîðãèîí
áîëíî. Åð îëíû õºëèéí ãàçàð õÿòàäûí äóó ºíäºð. Òýä óóãóóë íóòàãòàà
÷èíãýæ øîðîîí ò¿ìýýðýý áóæèãíàæ áàéõ òóë õàâðûí òóðëèàõ øèã øóóãèæ
äàñ÷èõñàí áóþó òýãýæ øóóãèõã¿é áîë Ìîíãîë÷óóäûí äóóíààñ ÿëãàðàõã¿é
ãýñýí øèã. ßíäàã õàäìûíäàà î÷äîã þì áèë¿¿, àëü õýí íýã òàíèëûíäàà î÷äîã
þì áèë¿¿ ãýæ áîäîëõèéëýí ò¿ð àçíàâ. Òýðýã÷èí õÿòàäóóä "êîíñóëûí Äýíæ
ÿâíà! ìàë çàõ ÿâíà ! Íàéìàà÷èí ÿâíà!" ãýõ çýðãýýð õàøãèðàëäàõàä,
Õ¿ì¿¿ñ õîåð ãóðâààðàà. çàðèìäàà ÷ òàâ çóðãààãààðàà ÷èõýëäýí ñóóõàä,
ìîðèíû áèåä õ¿ðäýãã¿é øèëá¿¿ðýýð òàñ íÿñ õèéëãýí õºäºëíº. Áóðèàä õîðîî
ðóó ÿâúÿ ãýæ íýã òýðýã÷èíä õýëæ áóé ýð ýì õî¸ðòîé õàìò ñóóÿ ãýýä
ßíäàã òèéøýý ÷èãëýòýë õàæóóíààñ í¿äíèéõ íü áóëàíä òàíèë öàðàé
õàðàãäàõ øèã áîëîõîä öýõëýí õàðâàë áààäàíòàé þì áàðüñàí Öýâýëìàà ÿâæ
áàéõ íü òýð. ßíäàã ýõëýýä í¿äýíäýý áàðàã èòãýñýíã¿é, çîãòóñëàà.
Öýâýëìàà ÿàõ àðãàã¿é ìºí áîëîâ÷ óðüäûíõòàé äààí÷ ç¿éðëýøã¿é. Æèðèéí
áºãººä öýâýðõýí õóâöàñëàñàí, öàâ öàãààí öàðàéòàé, òàñ õàð ãýçýãòýé,
ºíäºðõºí òóðàíõàé õ¿¿õýí íýã ºâãºí ëóóõààíû ìóóõàé òýðýã òèéø î÷èõ íü
ÿàõûí àðãàã¿é Öýâýëìàà ìºí. ßíäàã òèéí çîãòóññàíàà ìºí ãýíýò õîâõ ¿ñðýýä
íýã ìýäýõíýý õàæóóä íü ÿâààä î÷÷èõñîí áàéëàà. Öýâýëìàà ÷ ýõëýýä
ò¿¿íèéã àíçààðñàíã¿é.
- Öýâýëìàà! ãýýä áàðàã ë òýâðýõ íü õîëã¿é òóëààä çîãñîõîä, Öýâýëìàà
í¿äýý á¿ëòèéòýë õàðààä àéñàí ìýò óõðàí,
- ßíäàã! ×è... ×è íàìàéã... ãýõýä ßíäàã ÿàõ ÷ ó÷ðàà îëîõã¿é õèé
ãºëºë纺ä,
- Öýâýëìàà! áè ÷àìàéã... áè äóóëñàí... Ñàéí óó äàà òýãýýä? ãýõýä
õ¿¿õýí þóíä ÷ þì èéø òèéø õàðàà÷ëàí,
- Þóíû ñàéí ãýæ äýý. Áè ... Áè àéìøèãò çîâëîíä óíààä... Áè ÿàõ ÷
ó÷ðàà îëîõîî áîëèîä... ãýýä õîîëîé çàíãèðóóëàí òàã áîëîâ. Õÿçãààðã¿é
ãóíèãèéí ìàíàíä á¿ðõýãäýâ÷ ¿ë á¿¿äèéí ìýëòýãíýõ ñàéõàí õàð í¿äíèéõ íü
äàâõðààëàã íèìãýí çîâõè äîîðîîñ íóëèìñàí äóñàë õîéíî õîéíîîñîî áºíæèãíºí
ãàðààä áàðàã öóñã¿é ãýðýëòýõ õàöàð äýýã¿¿ð íü öóâðàëäàíà ßíäàã
ãýíýò èõ ºðºâäºæ ç¿ðõ ñàëõèéí óíàõ ìýò áîëîîä,
- Öýâýëìàà ìèíü! Áè ÷àìä ìóó þì õèéå ãýæ áîäîîã¿é ø¿¿. ×è äààí÷...×è
íóòàãòàà áóöàà÷! Áè ÷àìä ÷àäàõààðàà òóñëàÿ, ààâ ýýæ ÷èíü õ¿ëýýæ
263

ñóóãàà ø¿¿ ãýõýä Öýâýëìàà ÷èìýýã¿é óéëàí,
- ×è íàäàä þóãààðàà òóñëàõ þì? ×è äààí÷ äýý, áè ÷èíèé ýðõýíä ÿâñàí,
÷è ñýòãýë ç¿ðõòýé õ¿í ìºí þì áîë Ñîíðîâûí ìèíü ñóðãèéã ãàðãàæ ºãºº÷!
ªºð þó ÷ õýðýãã¿é. ×è äààí÷ äýý, íàìàéã õàéðëàà÷! Ãýõýä ßíäàã ÷óõàì
ÿàæ òóñ õèéõýý ìýäýõã¿é ÷,
- Öýâýëìàà áè ÷àìä òóñëàõûã áîäú¸, ßìàð ÷ ãýñýí äîòîîä ÿàìíû õ¿í áàéíà.
Òàíèëóóäààðàà äàìæóóëààä ÷ ãýñýí íýã óóëçóóëàõ àðãà áîäú¸ ãýõýä
Öýâýëìàà óðàãø óõàñõèéãýýä ºìíº íü ñºãäºí òóñàõàä ßíäàã õî¸ð ñóãàíààñ
íü ºðãºæ àâààä,
- ßàæ áàéíàà! Áè ÷àìàéã... Áè ÷àìàéã ìàðòààã¿é ø¿¿ ãýæ øèâíýâ.
* * *

ªíäºðõààíû áàãàõàí øîðîíä ýñýðã¿¿ íàð õýäèéí áàãòàõàà áîëüæýý. Òèéí
ãÿíäàíãèéí ºðãºñò òºìºð õàøààí äîòîð õýäýí òîì õàð ãýð áàðèâ. Ãýâ÷ óëñ
ã¿ðíèéõýý ýñðýã ýñýðã¿¿ ñàíàà ºâºðëºõ áàéòóãàé õóëãàé õóäàëä ÷
õîëáîãäîíî ãýæ óõààí ç¿¿äýíäýý îðóóëàëã¿é ãýâ ãýíýò áàðèâ÷ëàãäñàí
õ¿ì¿¿ñ ÷óëóóí ãÿíäàíäõîðüæ, õàð ãýðò õààãäàõ áàéòóãàé, ç¿ãýýð õîíü
øèã çàäãàé "õîòëóóëæ", ç¿ãýýð øèéäýìòýé ìàíàà ãàðãàñàí ÷ îðãîæ áîñîõ
òýíõýëã¿é áîëöãîîæýý. Õýðâýý òýä óíýõýýð ýñýðã¿¿ çàíäàë÷èä ñàí áîë
þóíäàà òèéíõ¿¿ íîìõîí õîíü ìýò áàéõ áèëýý. Ãýòýë ºäºð èðýõ òóñàì øèíý
ýñýðã¿¿ íàð íýìýãäýí íýìýãäñýýð. Åð ÿàæ ÷ õýëöýýä õý÷íýýí ÷ ìóóãààð
áîäîîä ÷óõàì þóíû ó÷èð èéí õîìîðãîëîãäîí áàðèâ÷ëàãäàæ, ýð¿¿ä¿¿ëýí
áàéöààãäàæ áóéãàà ìýäýõã¿é õ¿ì¿¿ñ àìàðõàíàà õóãà íóãà äàðàãäàõ íü
àðãàã¿é. Òýä ÿìàð íýãýí àâðàëò èä øèäèéã õ¿ëýýæ áàéëàà. Íýã ë ºäºð
õýí íýãýí áýýð õ¿ð÷ èðýí áàðèâ÷ëàãäàãñàäûã õýâòýõ áàéòóãàé ñóóõ
çàéã¿é ÷èõñýí ãÿíäàí õýìýýãäýã÷ ºíººõ íàâòãàð áàéøèíãèéí ¿¿äíèé í¿õýýð
þìóó, õàð ãýð¿¿äèéí òîòãîîð "Àé òà íàð îäîî ñóëëàãäàõ áîëëîî. Òà íàðûã
õóâüñãàïûí ýñýðã¿¿, ãàäààäûí òàãíóóëóóä ãýäýã ìóóõàé ýíä¿¿ðýë
áàéæýý!" ãýæ õýëýíã¿¿ò õààëãà ¿¿äí¿¿ä öýëèéòýë íýýãäýí, òóí ñàÿ æèâ
æèðèéí àñíàà ºíºº ýíý íàñíû ãàíö õ¿ñëýí ìýò áîëñîí íàð ñàëõèíä ãàðöãààõ
ìýò ñàíàíà. Òýä äààí÷ ãýíýõýí õàðàíõóé õ¿ì¿¿ñ áàéëàà. Òýä íàðàíä
ÿâàõäàà áàñ ÷èã òóñ òóñûí èõ áàãà ààã îìîãòîé, àòàà õîðñîë, øóíàë
õ¿ñýëòýé íü ç¿é ¸ñíû, ýëäýâ ÿíçûí ýð÷¿¿ä ÿâñàí ãýâ÷ îäîî áîëîõîä öºìººðºº
264

áèå áèåñýý õàðñàí, ãàéõàæ öºõºðñºí àìüòàñ áàéëàà. Òýä ¿íýíäýý óëñ
òºðèéí àìüäðàëààñ äààí÷ õîë, ìàõ öóñàíä õàìò òºðñºí ìîíãîë óëàìæëàëààðàà
òºð øàøíû ºìíº íîìõîí áîîë ìýò õàëðèìòãàé, ¿ë õàëèðëàà ãýõýä åð人 ë õ¿í
ãýã÷ýýñ ñàëäàãã¿é õóëãàé õóäàë, ýõíýð õ¿¿õíèé ÿâäëààñ ¿¿äñýí ãýì
áóðóóãèéí òºëºº ãýñãýýë øèéòãýë õ¿ëýýæ, á¿ð èõýäâýë ºäðèéí îä øèã
òîõèîõ àëààí õÿäààíû óëìààñ öààçûí òàâöàíä òîëãîéãîî àëäàõààñ áóñ
òèéíõ¿¿ çàñàã òºðèéí ýñðýã ãýìò õýðýã ñýäýõ õîíøîîðã¿é, õîðèîä îíû
õóâüñãàëò òýìöëèéí ãàë äóíä ìºí ë æèðèéí ìóíõàã àðäûí ¸ñîîð ¿éìýýí
ñàìóóíû ýðã¿¿ëãýíä àâòàãäàí ìºíººõ ãàéòàé öàãààí áàðîíû öýðýãò æèíõýíý
àòààò äàéñíû õ¿÷èí Äîð ÿâñàí öººí õýä íü òýð àõàðõàí öàãèéí ÿâäëûã
ìàðòàæ öàéðñàí õ¿ì¿¿ñ õàðãèñ õàòóóãèéí ºìíº õàéëñàí òóãàëãà ìýò
áèëýý. ×èíãýýä òýä àíõàíäàà ãàéõàø òàñðàí õýëýõ ¿ãã¿é õýñýã
ãºæèö㺺㺺ä Ýðýíöýíãèéí ÷àíãàëàíä îðîõ íü òýð. Ýðýíöýíãèéí ÷àíãàëàí ãýã÷
áîë áàñ ë íýã ãàéõàìøèã àæ. Òýð õ¿í åð æèíõýíý äàé÷èí ýð ãýæ
ººðèé㺺 ¿çñýíýýð õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿÷¿¿äòýé õàéð ãàìã¿é òýìöýõ õàëóóí
óðèàãààð á¿õèé ë óõààí ÷àäàë, îâ ìýõ, ýð çîðèãîî äàé÷ëàí, äîòðîî áàéí
áàéí ÓÓÕàé õàøõèð÷ ¸ñòîé ë îðîíäîî óíòàõ çàâã¿é, ãÿëàëçàíõàí àâàé.
Òýãýýä ÷ þìóó áóðèàäóóäûã ò¿ð¿¿÷ýýñ íü íóãàø ýõýëæýý. Ýðýíöýíãèéí
áàéöààëò ýëäýâ äîëîîí ýð¿¿ ø¿¿ëòýä õ¿ðýõýýðã¿é, ýðñ õàòóó áºãººä
òîâ÷õîí áàéëàà. Òýð óãààñ ÷åêèñò õ¿í îëîí òàâàí ¿ãã¿é íü äýýð ãýæýý,
ãàíöõàí çà ýñâýë ¿ã¿é ãýäýã õàðèóëò ë õýðýãòýé. Ò¿¿íýýñ áèø ç¿ãýýð
ë ààí óóí ãýæ àðãàìæààòàé ìîðü ãàäàñ òîéðîõ øèã þì áîëáîë õýçýý ÷
¿íýíèéã îëîõã¿é. Ýð¿¿ ø¿¿ëò áîë ¿íýí õýðýãòýý õýðýãòíýýñ º÷èã àâàõ
àâúÿàñã¿é áóþó àðãà ÿäñàí õóóëü öààçòàíû ¸ñ þì. Õ¿í ãýã÷ óãààñ
õóãàëàí íóãàëàõàä àìàð àìüòàí. Ñ¿ðãýýðýý áîë á¿ð ÷ òèéì. ßìàð ÷ ýð¿¿
ø¿¿ëò äàâäàã, õýëýõã¿é ãýñýí þìàà õýëýëã¿é ¿õýõýýñ áóöàõã¿é õàòóó
ýð÷¿¿ä ìÿíãàä ãàíö ë òààðâàë äýýä çàÿà. Òýä áîë æèíõýíý ñàéí ýð÷¿¿ä,
æèíõýíý òýìöýã÷èä, ýñâýë ãàë ìýñèéí àþóëûã òóóëñàí äàé÷èí ýðñ áàéæ
òààðíà. Òèéì õ¿ì¿¿ñ ÿìàð ÷ õàòóó õóóëü öààçûí ºìíº ñºãäºëã¿é äîìîã áîëîí
õîöîðäîã. Õàðèí ýíý ìóóñàéí ýñýðã¿¿ áóðèàä íàð áîë ¸ñòîé ë ñ¿ðýã ìàë
ãýëòýé. Òýä áèå áèåñýý óðóó òàòàæ, áèå áèåñýý èë÷ëýí õýðãýý
õ¿ëýýõýýñ çàéëàõã¿é. Òýä æèðèéí àæ òºðºë人 áààõàí ÿìààí îìîãòîé àâ÷
õóâüñãàëò õóóëèéí ºìíº äîðõíîî øàë÷èéí ãóäàéõ íü ëàâ. Ýðýíöýí èíãýæ
265

áîäîõäîî ýíä¿¿ðñýíãóé. Õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ìîõîîð Ñîäíîì õýðãýý õ¿ëýýæýý.
Ýðýíöýí ò¿¿íòýé ºâëèéí ýõýýð òàíèëöñàí þì. ßíäàãòàé òýäíèéõýýð îðæ
çàëóó ýõíýðýýð íü äàéëóóëàí, àí ãºðººíèéõ íü ïàÿíãààñ ÿðèóëæ áàñ
áîëîîã¿é ñàéõàí ýëäñýí õýðýìíèé àðüñ õýäèéã õóäàëäàæ àâñàí. Àí ãºðºº
õèéõ, çàëóó ýõíýðýý Ẻöèéëºõ, ìîõîîð çàæëàõ ãîë ýðäýìòýé òýð áîëõè,
öºëõ ýð ºíãºí人 ñ¿ðõèé ýðø¿¿ä àìàíöàð íýãýí ãýâ÷ áóóíû àìíû ººäººñ
õàðàíãóóòàà ¸ñòîé õýäýí çóóãààð íü íóäàðäàã îéí õýðýìíýýñýý äîð
àð÷ààã¿é àìüòàí áàéëàà. Ýðýíöýí ÷ ò¿¿íèé ò¿ëõ¿¿ðèéã àìàðõàí îëñîí. Àíõ
áàéöààëòàíä îðæ èðýõýä íü í¿äèéã íü õàðààä ë ñ¿íñ íü õýäèéí
çàéë÷èõñàí ýð áîëîõûã ìýäñýí. Ò¿ð¿¿íä íü õýäýí ÷àíãà áóðèàäàä
óðüä÷èëñàí áàéöààëò ÿâóóëàâ÷ ¿ã àëäóóëæ ÷àäàëã¿é, äîîä òóøààëûí
ýð¿¿äýã÷ íàðòàà ò¿ð øèëæ¿¿ëæýý. Òýð õýäýí çàëóó áàéöààã÷ íàðûã
òóñãàéëàí øèëæ èéì îíöãîé íºõöºëä õýðõýí àæèëëàõ áóþó õýðýã
õ¿ëýýëãýõèéí òóëä ÷óõàì ÿìàð ÿíçûí ýð¿¿ ø¿¿ëò òóëãàæ áîëîõ áóþó òýð
òàëûí ñàíàà÷ëàãà ãàðãàõàä ÿìàð õÿçãààð áàéæ áîëîõ çýðãèéã ñàéòàð
çààâàðëàí òóøààæýý. Åð òýð çàëóóñûí ñàíàà÷ëàãàä ýðãýëçýõ ç¿éë
áàéñàíã¿é. Òèéí õýðýãòýíã ººðèéí ãàðààð ýð¿¿äýæ ø¿¿õ "òààòàé"
àæëààñ öàãèéã èðòýë ÷ºëººëºãäñºí õýðýã. Õàðèí "纺ëºí" áóþó íàðèéí
óõààíû àðãààð áàéöààëò ÿâóóëæ, ìóóñàéí ýñýðã¿¿ íàðò õýðýã õ¿ëýýëãýõ
íü áàõäàëòàé. Õàçãàé õàëüò õýëñýí ãàíö ¿ãíýýñ íü ºëãºæ àâàí õîîëîéã íü
îðîîõ, ãàðàõ ãàçàðã¿é ìóõàð í¿õýíä øàõàõ, òººðºëä¿¿ëýí áóäëèóëàõ.
ãîðüäëîãûí ñýæ¿¿ð àòãóóëàí ãýíýò áóëààí àâàõ, õîð øàðûã íü ìààæèæ,
ÿñ õàÿõ, ìóíõðóóëàõ òýðã¿¿òýí ÷óõàì ë ýðäýì òºãññºí ìºðäºí áàéöààã÷èéí
áàðàãäàøã¿é îâñãîî ñàìáààã ¿ç¿¿ëýõ èéì àÿòàé òîõèîë õîâîðõîí áèëýý.
¯íýíõ¿¿ áàõäàëòàé áºãººä ñóðãàìæòàé àæèë áàéëàà. Òèéíõ¿¿ ìîõîîð
Ñîäíîìûí í¿äèéã õàðàíãóóòàà íýãýíò øàë÷èé÷èõñàí áîëîõûã ìýäýýä,
- Çà õº, íàéìààíû òàíèë îðîîä èðäýã þì áàéíà. Çà ñàéõàí ýõíýðýý
áîääîãã¿é ä¿¿ðñýí ýð þì äàà ÷è ãýõýä Ñîäíîì çàæëàõ ìîõîîðã¿é áîëñîí àâ÷
ººðèéí ýðõã¿é ýð¿¿ãýý õºäºëãºæ õîîñîí õèâýýä.
- Ýý, Ýðýíöýí äàðãà òà ìèíü áàéæ áàéäàã ÿìàð ñàéí þì. Òà íàìàéãàà
áîäîî÷! Þóí ãýý÷ áîëæ áàéãààã ìýäýõýý áîëèîä õýö¿¿ áàéíà ãýæ ºðøººë
ýðñýí á¿ðãýð í¿äýýðýý ãîðüäîí õàðæ äîîðîî ãèøèãëýí,
- Ýðýíöýí äàðãà ìèíü ÿìàð õýðãýýð áàðèâ÷ëàãäñàíûã ìèíü õýëýýä ºãºº÷.
266

Áè ÷èíü õýðýìõýí àãíàõààñ ººð ãýìã¿é àìüòàí ãýõýä Ýðýíöýí èëýðõèé øîãëîí
èíýýãýýä,
- Àà òèéì ¿¿? Ñ¿ðõèé àíãóó÷èí þì ãýý÷. Çà áè ÷àìàéã ýñýðã¿¿
á¿ëãýìèéí ãèø¿¿í áîëñîí ãýõýä èòãýõã¿é áàéíà. Õàðèí ä¿¿ Äàøèéíõàà
òàëààð ¿íýí çºâ ìýä¿¿ëýã ºã! Òýãâýë àðàé 纺ëºí ÿðüæ áîëíî. ×è òºðñºí
ä¿¿ãèéíõýý õýí áîëîõûã ìýääýã þì áàéãàà áèç äýý? ãýâ.
- Ìýäýëã¿é ÿàõ âý
- Àà òèèì ¿¿? Òýãâýë õààøàà ÿàõ ãýæ àëãà áîëñíûã íü õýë!
- պ뺺𺺠ãýíýò àëãà áîëñîí õ¿íèéã þó ãýõ þì áè. Íàäàä õýëñýí áèø.
- Óóõàéñ! ×è ë áîëîîä ìýäýõã¿é áàéãàà áàéõ.
- Í¿ãýëò õàð ãºðºº÷ áè óóë õºâ÷ººð òýíýõýýñ ººð þóãàà ìýäýõ âý.
-Õààãóóð òýíýäãèéã ÷èíü ìýäýæ áàéíà! Äýìèé äîíãîäîîä áàéãààðàé.
Æàìöûíõàí òà íàðûã ìýäýõã¿é áèø, ìàíæóóð ðóó ãàð÷ êîíòàðáààí õèéäãèéã
÷èíü ìýäýõã¿é ãýæ áîäîî þó?
- Ýý äýý, Ýðýíöýí äàðãà ìèíü ¸ñòîé þó ÷ ãýõýâ. Þóíû êîíòàðâààí õèéõ
þì.
- Àà òèéì ¿¿? Çà ÷è øàë øàë ãýýä áàéãààðàé. ×àìòàé îëîí þì ÿðèõ
çàâ àëãà. Äàø ÷èíü ìàíæóóð óðóó ÿìàð õýðãýýð õýíòýé óóëçàõ ãýæ
ÿâñíûã õýë.
- ¯ã¿é òýð ÷èíü... Òýð íàäàä þó õýëýõ þì.
- Àà òýãâýë ÿâñàí íü ¿íýí õýðýã ¿¿?
- ¯ã¿é õàðèí ÿàñàí þì? Áè ÿàæ ìýäýõ þì ãýýä Ñîäíîì ãºæèõ ÿíçòàé
öàãíàãàñõèéâ. Ýðýíöýí øèðýýíèéõýý àðààñ àëãóóðõàí ºíäèéâ. Òýð õºìñ㺺
çàíãèäàæ õºìõèé㺺 çóóãààä, õî¸ð òîõîéãîî äóãàðèãëóóëàí óðàãø ¿ñðýõ
ä¿ð ¿ç¿¿ëýýä,
- Ìóó íîâø ìèíü ñàéõàí ìýäýýðýé! Áóðèàäóóä òà íàð õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿
ãàäààäûí òàãíóóë á¿ëãýìèéí ãèø¿¿ä áîëöãîîñíûã ìàíàé Äîòîîä ÿàì èëð¿¿ëñýí.
Äóóëæ áàéíà óó? Èëð¿¿ëñýí! Òà íàðûã òýãýýä áàðèâ÷èëñàí. Äóóëàâ óó
òýíýã òîëãîé ìèíü! ×èíèé ä¿¿ Äàø ýñýðã¿¿ á¿ëãýìèéí òîëãîéëîã÷äûí íýã. ßïîí
óðóó îðãîæ ãàðñàí, ìýäýâ ¿¿? Æàìöûíõàí òà íàð íýã áèø óäàà Õàëõ
íºìºðãèéí áóðèàäààð äàìæèí ìàíæóóðò ãàð÷ áàéñíàà ìàðòàà þó! ×è õýðâýý
º÷èã ºãºõã¿é áîë õîõü ÷èíü áîëîîä æîðëîéõîî ìýäýýðýé! Îäîî áè ÷àìààñ ãàíö
þì àñóóÿ ×àìòàé îëîí þì ÿðèõã¿é ìýäýâ ¿¿! Çà ¿ã¿é õî¸ðûí íýã. Çà áîë
267

çà, ¿ã¿é áîë ¿ã¿é. Äóóëàâ óó ÷è! ãýõýä Ñîäíîì ýð¿¿ãýý ÷è÷ð¿¿ëýí
õàâøèæ,
- Ýý áóðõàí òýíãýð ìèíü! Áè þó ìýäýõ ... Áè ìýäýõ ë áîë... Þó ìýäýõ
ýý... ãýæ áóâòíàõàä Ýðýíöýí áàðóóí ãàðàà òàøàà óðóóãàà àëãóóðõàí
ÿâóóëæ íàãààíàà ñóãàëàí ìºí àëãóóðõàí ºðãºæ Ñîäíîìûí öîõ óðóó
÷èãë¿¿ëýýä äóóãàà íàìñãàí ¿ãýý 纺æ èéíõ¿¿ àñóóâ:
- Äàø ìàíæóóðò îðãîæ ãàðñàí íü ¿íýí ¿¿ ?
- Çà...
- ¯íýí ¿¿? -¯íýí!
- Ýñýðã¿¿ãèéí òîëãîéëîã÷ Ñîíðîâ ãýã÷èéã òàíèõ óó?
-Òàíèõ.
- Õîðøîî äàðãà Öýâýãíéã òàíèõ óó?
- Òàíèõ.
- Òýð ìºí ¿¿?
- Áèø... ìºí
- ×è ººðºº ìàíæóóðò ãàðàõ ñàíààòàé áàéñàí óó?
- ¯ã¿é
- Àà òèéì ¿¿?
- Áè ñàíààã¿é
- Òèéì ¿¿, ¿ã¿é þó? -Òèéì... ¿ã¿é
- ¯ã¿é þó òèéì ¿¿?
- Òèéì ë äýý
-Òýãâýë ÷è ýñýðã¿¿ á¿ëãýìèéí ãèø¿¿í ìºí ¿¿?
- Áèø... Áóó òàñõèéõýä Ñîäíîì òîëãîé íàâòãàñõèéãýýä í¿äýý á¿ëòèéæ
àìàà àíãàéí õºø÷èõ뺺. Ãîíçãîé õºõ í¿¿ðíýýñ íü õ¿éòýí õºëñ ñóë àñãàðíà.
Ýðýíöýí ãàð áóóíäàà õîøóóãèé íü àâ÷ öààñ ÷èõñýí õýäýí ñóìòàé ÿâàõ
áºãººä Ñîäíîìûí òîëãîé äýýã¿¿ð áóóäàæ îðõèîä áóóíûõàà àì óðóó ¿ëýýæ
øèðýýí äýýðýý òàâèàä,
- Äàõèàä àì çºðâºë òýíýã òàðõèíä ÷èíü ñóì çîîíî ø¿¿! Ìýäýâ ¿¿ ýñýðã¿¿
ìèíü ãýõýä Ñîäíîì óéëàõ àÿäàí àìàà æèãòýéõýí ìóðèéëãààä.
- Ýý òýíãýð ìèíü! Íàìàéã ºðøººãºº÷! Áè ãýìã¿é... Áè ç¿ãýýð íýã òýíýã
àìüòàí. Õýë ãýñýí þìûã ÷èíü á¿ãäèéã õýëüå. Ýõíýð õ¿¿õäýä ìèíü ë
áóöààæ ÿâóóëáàë ººð þó ÷ õýðýãã¿é. Áè á¿ãäèéã õýëüå. ªðøººãºº÷
268

ãýýä äîîø ñàëõèéí ñºãäºâ. Òàñàëãàà ä¿¿ðýí äàðèéí óòàà õàõàõàä Ýðýíöýí
¿¿äýý îíãîéëãîí Ñîäíîìûã ò¿ëõýæ ãàðãààä,
- Çà ÷è òýð çàëóó ýõíýðòýý àìüä ìýíä î÷ú¸ ãýâýë æèíõýíý áàéöààëòàíä
îëèãòîéõîí áàéãààðàé! Æèíõýíý áàéöààëò áîëîîã¿é ø¿¿ ãýâ. Ñîäíîì øîðîíãèéí
õóÿãò òóóãäàí åíãýíýòýë óéëñààð îäîâ...
Ýñýðã¿¿ íàð õýðãýý õ¿ëýýýæ ýõýëæýý. Òýä áàðàã öºìººðºº àìèíäàà
õàéðòàé, õàëèðõàéõàí àìüòàñ òèéíõ¿¿ îãò ñàíààíäã¿é ýð¿¿ ø¿¿ëòýíä
îðîõäîî ¿íýõýýð ë õýí íýã ìààíü ÿïîíû òàãíóóë õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéæ
äýý ãýõ ýðãýëçýë óéìðàëä àâòàí óëìààð ò¿¿íäýý èòãýõ òèéø õàíäñàí íü
õººðõèéëºëòýé. Õ¿í õ¿íèé îþóí ñýòãýõ¿é îíöãîé íºõöºëä ñ¿ðãèéí
ñýòãýõ¿éãýýð ñîëèãäîí òýð íýã ¸ñíû ºâ÷èí, îëíû ñîëèîðîë ìýò áîëîõ íü áèé.
Òýä ýõëýýä ÷óõàì þóíû ó÷èð áàðèâ÷ëàãäàí áàéöààãäàæ áóéí ó÷ðûã îëîõ
ãýæ õýðõýí ÿàæ ýð¿¿ä¿¿ëñýí, þó àñóóãäàí ÿìàð º÷èã ºãñºí, ýñýðã¿¿öñýí
ìóõàðäñàí àëü á¿õíýý ÿðèëöàæ ñàíàë áîäëîî õóâààëöàæ áàéñíàà ñ¿¿ëäýý
ìºí áèå áèåñýý õàðäàí ñýæèãëýõ, òýð ÷ áàéòóãàé ¿çýí ÿäàõûí õàð ìºð
çóðàãäààä èðëýý. Ýðýíöýí ¿¿íèéã ÿàõèí àíäàõ àæ. Åð ãýíýí ìóíõàã
õ¿ì¿¿ñèéã ìºðãºëä¿¿ëæ ÿäàõ þì áàéñàíã¿é. Þóíû ò¿ð¿¿íä ìºíººõ Äàøèéí
îðãîí çàéëñàí íü íýãýíò ýðãýëçýýã¿é áºãººä ýñýðã¿¿ á¿ëãèéí ãîë òîëãîéëîã÷
Ñîíðîâ ãýã÷èéí õîëáîî áàðèã÷ áîëîõûã ÷ áàòëàõàä áýðõ áèø. ¯¿íèé
çýðýãöýý ÿïîíîîñ ìîíãîëä øóðãàëóóëñàí òàãíóóë òóðøóóë óäàà äàðàà
áàðèâ÷ëàãäàí ×îéáàëñàí òýðã¿¿òýé äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíû ñîíîð ñýðýìæèéã
èëòãýõèéí ÷àöóó öàã òºðèéí áàéäàë èõýä õ¿íäðýí, òýìöýë æèíõýíý îðøèõ,
ýñ îðøèõûí çààã õÿçãààðòàé òóëòàë õóðöäààä óëñ îðíû õóâü çàÿàòàé
õîëáîîòîé àñóóäàë äýýð î÷èõîîð ãàíö õî¸ð ýòãýýäèéí õîìîðãîíä îðñîí á¿ëýã
ýòãýýäèéã òýð íü òýð ýíý íü ýíý ãýæ ÿëãàâàðëàõ áóþó ºðøººí
õýëòð¿¿ëýõ íü áàðàã ë èíýýäýìòýé õýðýã áîëîí õóâèð÷ýý. Òèéíõ¿¿ ãàíöõàí
çîðèëãî áîë õýðýã òóëãàí õ¿ëýýëãýõ ë þì. Òýãýýä ÷ õýðýã òóëãàãäñàí
ñ¿ðýã áóðèàäóóä áèå áèåñýý èë÷ëýí ýõëýõ íü ãàéõàëã¿é.
Äàøèéí àõ Ñîäíîì, Áàò õî¸ð ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õýäýí óäàà ç¿¿í õèë ð¿¿
î÷èæ êîíòàðáààí õýìýýõ õóëãàéí íàéìàà õèéñíýý, ä¿¿ãèéíõýý ìàíæóóð òèéø
îðãîæ ãàðñíûã, Ñîíðîâòîé òàíèë òàë áîëîõîî õ¿ëýýñýí íü íààä çàõûí õýðýã.
Òýð ìýòýýð ÿìàð íýã õîëáîî ñ¿ëáýý, ýíäýë îñîë çýðãýýðýý îðîîãäîí òýð á¿õýí
äýýðýý öàã òºðèéí áàéäàëòàé õîëáîî á¿õèé äàâñ õóæèð íýì¿¿ëýõýýðýý
269

ººðèéí òóõàé áîëîîä áóñäûí òóõàé ¿ëãýð äîìîã çîõèîã÷èä ãàðààä èðëýý.
Òèéíõ¿¿ áè ýñýðã¿¿ áîë òýð ýñýðã¿¿ ãýæ ç¿ãýýð ͺõ𺺠õàíü òàòàõ
ýñâýë óðüäûí ÿìàð íýã àòàà õîðñîë, ºñ õîíçîíãîî ñýðãýýæ ñàíàõ ýñâýë
ç¿ãýýð òààìãààð áóóäàæ îðõèñíîîñ øèíý øèíý õàìñààòàí áàéòóãàé æèíõýíý
óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýã÷èä, óðóó òàòàã÷èä ãàðààä èðëýý. ªíäºðõààíû
ãÿíäàíãèéí õàøààíä õàð ãýð íýìýãäñýýð, òýð õàð ãýð¿¿äýýñ òîëãîé
äýýã¿¿ðýý äýýëýý íºìðºí Ýðýíöýíãèéí ýð¿¿ ø¿¿ëòèéí òºìºð ñàðààòæèò õýäýí
ºìãºð öîíõòîé íàâòãàð ÷óëóóí áàéøèí òèéø öóâàãñäûí òîî îëøèðñîîð áàéëàà.
Öýâýã ÿñ öîîæèíä ñàð áîëæ áàéâ. Òýð õàâðûí èõ ò¿éìðèéí ¿åýð
æàðãàëàíò óóëíààñ áàðèâ÷ëàãäàí ýñýðã¿¿ íàðûí ò¿ð¿¿÷èéí õýñýãòýé
àéìàãò õ¿ðãýãäýæ èðýí õýä õîíîñíû äàðàà àíõíû áàéöààëòàä îðîîä Æàìöûí
Äàøèéí òóõàé àñóóãäàíãóóòàà ò¿¿íèé ìîðèíû ñýã, ýìýýë õàçààðûí
¿ëäýãäëèéã îëæ ¿çñýíýý º÷ñºí þì. Ìºíººõ áàðèâ÷ëàãäàãñäûã ñóóëãàñàí
òýðýãíèé òýâøèíä òîëãîé äýýã¿¿ðýý áýðæýýíõýýð á¿òýýãýýñòýé ãàéõàø
òàñðàí ÿâàõäàà Äàø ìàíæóóð òèéø îðãîæ ãàðñàí ãýäýã îãò õóäëàà, õàðèí
õèëèéí àðä ãàð÷ õóëãàéãààð ãºðººëæ ÿâààä þìóó äýíäâýë õîéøîî ãàð÷
íàéìàà õèéõ ñàíààòàé ÿâæ áàéãààä õèëèéí õàðóóëûí îðîñ öýðýãò
íóäðóóëñíààñ çàéëàõã¿é ãýæ øèéäýí èéíõ¿¿ áàðèâ÷ëàãäñàí íü Äàøòàé
òýð òóñìàà Ñîíðîâòîé õîëáîîòîé áîëîõ þì ãýäãèéã ç¿¿äëýý ÷ ¿ã¿é ÿâñàí.
Òýãýýä ÷ ÿñ öîîæèíä õààãäñàí íü Äàøèéí òàëààð øèíý áàéæ áîëîõ º÷èã
ìýäýý ºãñíèé óðøèã ãýæ àíõàíäàà ÿàõèí òààõ áèëýý. Ãýâ÷ îëîí óäààãèéí
õàòóó áàéöààëòûí äàðàà Äàøèéã õýí íýãýí çîðèóäààð õºíººæ, ýíý á¿õ
àéìøèãò ã¿æèð ã¿òãýëýã, õàðãèñëàëûã æèðèéí õ¿ì¿¿ñèéí óõààí õ¿ðøã¿é
ÿìàð íýã ó÷èð øàëòãààíààð áóþó ìàãàäã¿é íèéò áóðèàäûã á¿ðýëãýí
ñ¿éòãýõ ãýñýí òºðèéí áîäëîãî, ìàãàäã¿é îðîñûí íýõýë äàãàëààð óðüäûí ÿìàð
íýã ãýì áóðóóãèéí òºëºº ãýñãýýí øèéòãýõèéí òóëä çîõèîí ÿâóóëæýý ãýñýí
áèò¿¿ ñýæèã òààìàãëàë òºðæ ýõýëñýí. Ýõëýýä Îíîí, Áàëæ, äàðàà íü Óëç
ãîëûí ñàâ íóòàã áóþó õîðèîä îíû ýõýýð ìºíººõ áóðèàä íàðûã òîõèíóóëàõ
óëñûí õóðàë ãýã÷èéí ñàíàëààð áàéãóóëàãäñàí Îíîí, Óëçûí áóðèàä õîøóó
ãó÷ààä îíîîñ îëíûã ò¿éâýýñýí áàðóóí ç¿¿íèé íóãàëààíû ¿åñ º÷ òº÷íººí
õàìòðàë êîììóí, ñóì áîëæ òýð á¿õ ñýãñ÷ýý äîíñîëãîî àðàéõèéí íàìæèæ
òºâõíºõ òèéøýý õàíäàæ àñàí ãýòýë îäîî îëîí ìÿíãàí àéëûí ºðõèéí
òýðã¿¿ëýã÷èä, ýðèéí öýýíä õ¿ðñýí ãýãäýõ ýð÷¿¿ä á¿õýí õýçýý ýñýðã¿¿
270

áîëîõîî èë÷ëýãäýí íîãîîí ìàòãàéòíû áóóíû àìàí äîð òóóãäàæ îäîõîî õ¿ëýýí
õóâöàñ çýõýýñòýé, ìîðü ýìýýëòýé.
Çóíû ýõýýð õîìðîãëîëäîí áàðèâ÷ëàãäàãñàä õýäýí çóóä õ¿ðëýý. Àéë
àéìãààðàà òººðºãäºë áóäàíãóéðàëä á¿ðýí àâòàâ. Ýãýë õºäººõ îëîí äýìèé ë
ãàéõøðàõ ãàñëàëäàõààñ öààø þóíä õ¿ðíý. Ýðýíöýí Öýâýãèéí àíõíû º÷ãèéã
ñîíñîîä íýã èõ ãàéõààã¿é áîëîâ÷ ßíäàã Äàøèéí îðãîñîí òóõàé ìýäýýëýõäýý
õºäëºøã¿é ÿìàð íýã áàðèìò ãàðãàæ èðýýã¿é àòëàà òèéì æèðèéí áóñ
õýðãèéã çºâõºí òààìàãëàëä òóëãóóðëàí áîñãîæ èðýõ íü áàéæ áîëøã¿é
ãýæ õýí ÷ áîäìîîð á¿ä¿¿í ç¿ðõ ãàðãàñíûã öààíàà ëàâ ó÷èðòàé, õýðâýý
ò¿¿íä íü ÿìàð íýã ýðãýëçýý òºð¿¿ëýõ ãýâýýñ õàðèí õ¿ç¿¿ãýýð îðîîæ ìýäíý
ãýäãèéã àíäñàíã¿é. Òèéíõ¿¿ Öýâýãèéí õýëñýí ¿íýí áàéâ÷ õóäàë áîëîõ
¸ñòîé. Íýãýíò ßíäàãèéí "òààìàãëàë" º÷ òº÷íººí õ¿íèé õ¿ç¿¿ãýýð áîîìèëîí,
õýçýý ÷ ÿìàð ÷ íºõöºëä óõàð÷ áîëîõã¿é ¿íýí áîëñîí ó÷èð ýðãýëò áóöàëò
ãýæ áàéõ ó÷èðã¿é. Òýãýýä ÷ àíõíû ¿¿ñýë þìóó èëðýãäýõ øàëòàã íü ¿íýí
÷ õóäàë ÷ îäîî íýãýíò ýñýðã¿¿ òàãíóóëûí á¿õýë á¿òýí ¿¿ð óóðõàéã
íýýñíýýñ õîéø Öýâýã ìýòèéí ãàíö õî¸ð õ¿íèé ¿íýí ìýä¿¿ëýã þó ÷èã áèøýýð
áàðàõã¿é åðººñ ãàíö õî¸ð õ¿íèé àìü íàñ þó ÷èã áèø áîëæýý. Èíãýýä
÷óõàì Ýðýíöýíãèéí íàð ãàðñàí. Òýð Öýâýãýýð õýðýã çààâàë õ¿ëýýëãýõèéã
íýã çàëóó áàéöààã÷èä õàòóó òóøààæ ÿñ öîîæèíä õèéëãýýä ººðºº áóñàä
îëíûã öîõèëäóóëàí áàéöààõ õºãæèëòýé ñîíèí àæèëä øóíãàí îðæýý. Òèéìýý!
×óõàìõ¿¿ öîõèëäóóëàí áàéöààíà ãýäýã ÷åêèñò õ¿íèé ýä õàâûí õýðýã
þìñàíæ. Åð õ¿íýýñ ¿ã àëäóóëàõ ýðäýì áàñ ÷ õ¿í á¿õýíä çàÿàãääàãã¿é
áîëîëòîé. Òýð ºã뺺 á¿ð àëáàí òàñàëãààíäàà õºíãºí õºíãºí àëõàëñààð
óðàìòàéõàí èðíý. Ãÿëàëçòàë àð÷ñàí õðîìîí ñàâõèíûõ íü ºñãèéä ç¿¿ñýí ãàí
äàâèðóóë øàð øàð õèéí, øèíýõýí øàð àðüñàí ãýðòýé íàãààí áóó òàøààãèé
íü 纺ëºí 纺ëºí íóäðààä, ýíãýðò ç¿¿ñýí øèíýõýí îäîí ãÿëñ ãÿëñ, ãàðò
áàðüñàí íàãàéêà õýìýýõ ã¿ðìýë ñóðàí òàøóóð íóãàñ íàõèñõèéãýýä
àÿòàéõàí. Òýð íàãàéêà õýìýýõ òàøóóðûã äîòîîä ÿàìíû íýã ñóðãàã÷ Áàäìàåâ
áóðèàä áýëýãëýñýí þì. Òýð áóðèàä ìºíººõ äàãààð ýñ îðîãñäûã äàé÷ëàí
áóöààõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõààð èðñýí áºãººä àæëàà äóóñãààä õàð
òóãàëãààð ãîë õèéæ çîðèóä õ¿íäð¿¿ëñýí òýð òàøóóðûã äóðñãàë áîëãîñîí.
×åêèñò õ¿í ñàéí ìîðüòîé, áàñ ñàéí òàøóóðòàé áàéõ õýðýãòýé ãýæ
çàõèñàíñàí. Õýëäýã ë ¿ã áàéæ. Íàãààí áóóòàé íàãàéêà òàøóóðòàé
271

ÿâàõàä ÷óõàì àëçàõã¿é. Òèéí Ýðýíöýí àëáàí òàñàëãààíäàà õ¿ð÷ èðíý.
Òýð íü íàðàí òàëäàà õî¸ð òîì öîíõòîé óðò ãîíçãîé òàñàëãàà. Õî¸ð òîì öîíõîíä
÷àñ óëààí òîðãîí õºøèãòýé. Òýð õºøãèéã òàò÷èõààð òàñàëãààíä öóñàí
óëààí òóÿà ä¿¿ðíý. Õ¿ì¿¿ñèéã òýð óëààí ãýðýëò áàéöààõàä òààòàé øèã.
Òèéíõ¿¿ óëààí ãýðýëò óðò òàñàëãààíû ìóõðûí òîì öàðñàí øèðýýíèéõýý àðä
èðæ àð òàëûí õàíàíä ºëãºñºí Ñòàëèí áàãøèéí òîì çóðãèéí äîð ñóóãààä
íàãàéêà òàøóóðàà øèðýýíèéõýý áóëàí äýýð òàâèíà. Øèðýýí äýýð
òàøóóðààñ ººð þì áàéõ ¸ñã¿é. Ãýõäýý òýð áîë ç¿ãýýð ë íýã ¸ñíû àéãóóñ
àæ. Áàéöààãäàõ õ¿í îðæ èðýíã¿¿òýý ãàíöõàí òýð òàøóóðûã þóíû ºìíº
ñýæèãëýí õàðàõ íü ñîíèí. Òèéì èõ àéìøèãòàé áèø àòëàà íýã ë ÿíçûí
ñýæèãòýé òýð ýä õ¿íèé õàðààã ýðõã¿é òàòíà. Ãýòýë Ýðýíöýí õýçýý ÷
ò¿¿íèéã äàëàéõã¿é. Äàëàéâàë õàðèí òèéì íýã ñýæèãòýé àéãóóñ áèø
æèðèéí òàøóóð áîë÷èõíî. Åð õ¿íèé áîäîë ñàíàà ãýã÷ íýã áîäëûí
òàéëàãäàøã¿é îíüñîãî ìýò íàðèéí àòëàà íºãºº áîäëûí ÿàæ ÷ ýðã¿¿ëæ
õºðâ¿¿ëæ, ÿàæ ÷ òàâëàæ íààäàæ áîëäîã àæ. ̺õºñ áîëõè, íóãàðàìòãàé
õóãàðàìòãàé àìüòñûí óõààí ñàíààãààð íààäàõ ýðäìèéã ýçýìøèõ òèéì ÷
õÿëáàðã¿é àæ. Ãýõäýý æèíõýíý ÷åêèñò áîë æèíõýíý óõààíòíûã íóãàëàõ ë
áîëíî. Óõààíûã óõààíààð äèéëýõ õÿëáàðã¿é. Õàðèí àðãà ìýõýýð áóþó
õóóëü öààçûí õ¿÷ýýð íóãàëàõ ãýæ áàéíà. Õóóëü öààçûí ºìíº á¿õèé
äàÿàðàà òýãø ãýäýã ë òýð. Öàã èðâýýñ õààí, õàðö ÿëãàëã¿é õóóëü
öààçûí èëäýí äîîð òîëãîé áºõèéíº. Ýðýíöýí òèéíõ¿¿ ¿íýí õýðýãòýý õýö íýã
áóðèàäûí áýëýãëýñýí òàøóóð áèø õóâüñãàëò õóóëü öààçûí õóðö èëäèéã
áàðüæýý. Ò¿¿í äîð õýí ýñ òîëãîé áºõèéíº. Ýðýíöýí ìºíººõ óëààí ãýðýëò
òàñàëãààíäàà äýýð íü ãàíö òàøóóð îðõèñîí öàðñàí øèðýýíèéõýý àðä
ñóóãààä ýýëæèò ýñýðã¿¿ã îðóóëæ èðýõèéã òóøààíà. ×óõàì ÿìàðõàí
ýòãýýä îðæ èðñíèéã í¿äíèéõ íü õàðöíààñ ë ìýäýæ öºõºõ þìã¿é. Øèðýýíèé
ºíöºãò ìîãîé ìýò ìóøãèðàëäàí õýâòýæ áóé íîãîîí ýëãýí öàöàãò áàðèóëòàé,
¿ç¿¿ðòýýí çàíãèäìàë áóëöóóòàé ãÿëãàð õàð ñóðàí òàøóóðûã àéäàñ
ñýæèãòýé þì óó ñîíèó÷ ñîíæîîòîé àëü íýãýýð çààâàë õàðààä àâàíãóóò õýí
áîëîõ àíõíû øèíæèéã òàíèíà. Íýãýíò àíõíû øèíæèéã ìýäñýí õîéíî øóóä í¿õýíä
øàõàæ ìóõàðäóóëàõ óó, àÿòàé ààøààð ìîëèãîäîõ óó, àéëãàæ ñ¿ðä¿¿ëýõ
¿¿, àðãàëæ àëìàéðóóëàõ óó ãýäýã òîäîðõîé áîëíî. Õ¿íèé õàìãèéí íèéòëýã
íü èòãýìòãèé çàí. Àñàð èõ ãîìäîë ãóòðàë, óóð õèëýí, óíà÷ äºæðºëä
272

àâòñàí àòëàà º÷¿¿õýí ÷ àòóãàé èòãýëèéí ãýðýë ãèéí àëäòàë ÷óõàì ë
¿õýë ìºõëèéí äàâààí äýýð ò¿¿íýýñ ø¿¿ðýí àâíà. Òèéíõ¿¿ òýð èòãýëèéí
ãýðýëò õèé óòñûã íýã àòãóóëàí, íýã àëäóóëàí òººð¿¿ëæ îðõèõ ë õàìãèéí
÷óõàë. Òèéíõ¿¿ òººðºëäñºí àìüòíààð äóðààðàà íààäàæ áîëíî. Õººðõèé
ýñýðã¿¿ áóðèàäóóä àìàðõàí òººð÷ áàéëàà. Òýäíèé õàð áóðóó ñàíààã
èëð¿¿ëæ ÿäàõ þìã¿é. Ýðýíöýí áóðèàä íàðûã áóðóó ñàíààòàí ãýäýãò åð
¿ë ýðãýëçýíý. ¯íýõýýð ë áóðóó èøèëñýí ñ¿õ ãýäýã õî÷äîî òààðñàí óëñ.
Õàëõûí íóòàãò òîëãîé õîðãîäîõîîð èðñýí àòëàà äýýã¿¿ð çàíòàéã íü ÿàíà.
Àæèë õºäºëìºðò øàðãóó, ýðäýì íîìîíä
àâúÿàñòàé ãýöãýýíý. Ìîäîí òýðýã õóñàí ÷àðãà äàðõàëäãàà èõýä áîäñîí óëñ.
Õýðâýý ¿íýõýýð ýëãýí õàëóóí ñýòãýëèéí äóóäëàãààð èðñýí áîë Âàíäàíîâ,
Æàìáàëîí ìýòèéí öàãààíòàíãàà äàãàæ öýðýãëýí äàâõèëäàõã¿éñýí. Ýðýíöýíä
öàãààí Áàðîíû öýðýãò ÿâæ áàéñàí á¿õ áóðèàäûí õàð äàíñ áýëýýõýí áèé!
Òýä îäîî ¿íýõýýð ßïîíû òàãíóóë áîëîîã¿é þì ãýõýä öàãààí Áàðîíû öýðýãò
ÿâñíûõ íü òºëºº öààø õàðóóë÷èõàä èõäýõã¿é. Ýðýíöýí ýíý ºäºð óëààí
ãýðýëò òàñàëãààíäàà èðýýä ºíººõ çàëóó áàéöààã÷èéã äóóäóóëàí Öýâýãò
õýðýã õ¿ëýýëãýæ ÷àäñàí ýñýõèéã àñóóõàä öààäàõ æóëäðàé íü 'Òýð
ìóóõàé áóðèàä á¿ð áàé÷èõààä ßíäàã õàìãààëàã÷ Äàøèéã àëñàí áàéõ
ãýäýã áîëëîî" ãýâ. ¯¿íèéã ñîíñîîä Ýðýíöýíä íýãýí áîäîë ãÿëñõèéí îðæ èðëýý.
'Òýð ßíäàã íýýðýý ÿàæ ÷ ìýäýõ çîëèã, ìóóõàé àòàà÷ çóóìòãàé áàñ
ÿàõààñ ÷ áóöàõã¿é õàòóó ç¿ðõòýéí åñºí øèíæ á¿ðäñýí, õýìýýñ õýòýðñýí
èäýâõè ÷àðìàéëòòàé. Õàæóóãààð íü áàñ àëü àëü ë àÿòàé ºíãºòýé
á¿õýíä øóíàëûí õàðö ã¿éëãýñýí ýòãýýä, Äàíäàà òàíû ýíý ÷èíü ÿàñàí ãî¸ þì,
òýð ÷èíü ÿàñàí çîõèñîí þì ãýõ. ×àìä Ẻí àëò ºãíº, òºðñºí ýõ ýöãýý
àë÷èõààä èð ãýâýë äîîðõíî íü ¿ã¿é õèé÷èõýýä öóñòàé õóòãàà áàðèàä
ã¿éæ èðýõ ë áèé âèé. Òýð Äàøòàé ýõíýð õ¿¿õíèéã ÷ þì óó ÿìàð
íýãíèéã áóëààëäàæ õîíçîãíîîä ¿ã¿é õèé÷èõñýíýý áóëçààðóóëàõ ãýæ õýðýã
çîõèîñîí áàéâàë ÿàíà. ×àäàõ ë õ¿í. Óã ÷àíàðòàà áîë á¿õ þì ãàíö ò¿¿íèé
ñýæèã ìýä¿¿ëãýýð ýõýëñýí. Ñîíðîâ ßíäàã õî¸ðûí õîîðîíä ÷ þó áàéãàà
áèëýý? Òýðíèéã ìýäñýí þì àëãà. Ñîíðîâ þóíû ó÷èð áóðèàäóóäòàé òèéí
òàëòàé áîëæ áàéí áàéí Öýâýãèéíõýýð î÷äîã áîëñíûã áèä ãàíö òàëààñ íü ë
õàðñàí. Ãýòýë Öýâýãèéí ä¿¿ Öýâýëìàà ãýäýã õººðõºí õ¿¿õýíòýé ñóóõààð
àâàà÷ñàí áàéäàã. Òýð íü ßíäàãò ÿìàð õàìààòàé áèëýý? Òýð Äàøèéí
273

ýõíýð ÷ ãýæ ÿìàð õ¿¿õýí áàéäàã, ßíäàã òýäýíòýé ÿìàð îðîîöîëäîîòîéã õýí
ìýäëýý. Ýõíýð õ¿¿õíèé õýðýã ýñýðã¿¿ õýðýã áîëæ õóâèðñàè áîë...
ßíäàãèéã... ßíäàãèéã åð þó ãýæ ¿çýõ âý? Õýðâýý Öýâýãèéí ìýä¿¿ëýã
¿íýí áîë õàìàã þì áóðóóãààð ýðãýíý. Òýð öàãò õýí ºðøººãäºæ õýí
øèéòã¿¿ëýõ íü òîäîðõîé. Òýð ìóóõàé ßíäàãèéã...". Ýðýíöýí èíãýæ
çýðâýñõèéí áîäîîä
- Çà ÷è òýð ýñýðã¿¿íä õýðãèéã íü õ¿ëýýëãýæ ÷àäàõã¿é áîë õîõü ÷èíü
ø¿¿ ãýæ ø¿ä çóóí ºã¿¿ëýõýä çàëóó áàéöààã÷ øóóðãàíä øèðâýãäñýí
äààõüò äààãà øèã õºëºº ñîëáèóëàí,
- Ìýäëýý äàðãàà. Á¿ð õàòóóãààð áàéöààæ áîëîõ óó? ãýõýä
- ×è 纺ëíººð áàéöààæ áàéãàà þì óó? ªºðºº ìýä! ãýýä ãàðãàëàà.
* * *

Öýâýëìàà ºã뺺í íàðíààð ñýðýýä õºíæèë人 õýñýã õýâòëýý. Áýëýâñýí
ýõíýðèéí õýâòýð õ¿éòýí ãýã÷ ¿íýí àæ. Áàéð áàéøèí õè÷íýýí äóëààí ãýëýý
÷ õºíæèë õºðºõ íü íýã ë çýâð¿¿í îðãèíî. Îíãîí äîøãèíäîî ãàíöààðäàõ
ãàíöààðäàë óðüä áàéäàã ë ñàí. Ãýòýë îäîîãèéí ãàíöààðäàë ãàñëàíãèéí
äýýä ãýæ áàéäàã áîë òýð ë þì. Áèå ñýòãýëèéí áîãèíîõîí æàðãàë íü ãýíýò
òàñàðñíûã õàðàìñàâ÷ áàðøã¿é, ãàéõàâ÷ ã¿éöýøã¿é. ßàñàí äýíä¿¿ àõàðõàí
æàðãàë áàéæ âý! Íàñíû æàðãàëûã îëîâ ãýñýí ÷èíü õýäõýí ñàðûè äîòîð
¿ëãýð äîìîã ìýò ñàéõíàà ¿ç¿¿ëæ àìòëóóëààä îð ñóðàãã¿é õèéñýí àðèëàâ.
Èíãýýä ñàéõàí ¿ëãýð ãýíýò äóóñäàã áàéæ. Åðººñ àìüäðà÷ ãýã÷ óòãà
ó÷èðã¿é, åðòºíö ãýã÷ ìºíõèéí õàðàíõóé ìýò áîëîâ. Öýâýëìààä îäîî èéíõ¿¿
çýâð¿¿í õºíæèë人 ãàíöààð õºð⺺æ øºíèéã ºíãºð¿¿ëýýä õîòûí ãóäàìæ
÷ºëººãººð àëìàéðàí õýñ¿¿÷èëæ, äîòîîä ÿàìíû óðò àëàã áàéøèíãèéí õààëãà
öîíõûã äýìèé ë õàðóóëäàí øèðòýæ ºäðèéã ºíãºðººõººñ ººð þì áàéñàíã¿é.
Îäîî òýð ÿìàð íýã èä øèäýíä þì óó ñàíààíäã¿é òîõèîëäîëä ãîðüäîõîîñ ººð þó
÷èã ¿ëäñýíã¿é. ªºðèé㺺 ç¿õýõèéí òóéëä õ¿ðýâ. Ýöñèéí á¿ëýãò èíãýòëýý
í¿ãýë õèëýíö õóðààñàí àäãèéí ÷èâýëò ýíý áîëîîä ë õàéðò ñàéõàí õ¿íýý
òàìûí çîâëîíä óíàãàñíààñ ÿàâ÷ çàéëàõã¿é. Àäàãëààä òýð òàìûí õàðàíõóé
óðóó õàìò îäîõ çîë ÷ îëäñîíã¿é. ¯íýíõ¿¿ í¿ãýëò ýìèéí ¿éëèéí ¿ð ýíý.
Òýãýýä ÷ ¸ñòîé ë í¿ãýë íü í¿äýýðýý ãàðíà ãýã÷ýýð õýíèé ÷ þóíû ÷ òºëºº
õºäºëñºí àòààòíû àìàíä î÷îîä îð÷èõûã ÿàíà. Íîäíèí çóí Áàëäàí àõûãàà õîéøîî
274

õººãäºõººñ çàéöóóëàõ ãýýä ßíäàãèéí àìàíä, ñàÿ Ñîíðîâûíõîî òºëºº ãóéãààä
¿ñò Õºõèéí àìàíä îð÷èõ æèøýýòýé. Åð òýð ìýòèéí ò¿ðýìõèé ýð÷¿¿ë
ÿàãààä ÷ þì þóíû ò¿ð¿¿í áèåèéã íü ë ýçýìäýõèéã áîääîã. ßìàð ãýý÷èéí
òàâüöóóð âý! Äàíäàà òýãæ òà÷ààíãóéã äóóäñàí áýëýí çýëýí ýìèéí ä¿ðýýð
õàðàãääàã ÿìàð ãýý÷èéí í¿ãýë ÷èâýë âý! Ýð÷¿¿ëèéí òà÷ààë õîðõîéã
õºäºëãºõ ñàéõàí ÷ þì øèã ñàíàãääàã áàéñíûõ, í¿äíèéõ íü æàâàð, ààëü
ààøíû íóóöãàé õàÿëãà, óðàí òà÷ààíãóéí ýðäýì íü í¿¿ðýí äýýðýý áè÷ýýñòýéí
ãàé òýð áèç.
ßíäàãòàé ãýíýò óóëçñàíû äàðàà óéìàð÷ ã¿éöëýý. Îäîî ò¿¿íä ßíäàãààñ ººð
òóñëàõ õ¿í àëãà áîëîëòîé. ßìàð ÷ áàéñàí çàëóó áàãûí òàíèë, ºíººõ ë àëü
ààøíû õºíãºíººð äóðûã íü áóëààæ, çóóðäûí çóãàà ãàðãàëöàæ ÿâñàí áîëîõîîð
õè÷íýýí ãîìäîë õîðñîë òºðºâ÷ ìàãàäã¿é Ñîíðîâûíõîî ñóðãèéã ãàðãàõ ýöñèéí
ãàíö áîëîìæèéã àëäàõààñ öààøã¿é. Òèéí ßíäàã òóñëàõûã áîäú¸ ãýñýí
ãàíöõàí ¿ãíýýñ ø¿¿ð÷ àâàõààñ ÿàõ âý. Ìºíººõ ìóóõàé Õºõ êîìèññàð ¸ñòîé
õ¿íèé ¿íýðã¿éãýýð ìýõýëñýí. Òýð ×îéáàëñàí æàíæèí ãýã÷ öóóòàé õ¿í
ýöñèéí á¿ëýãò íýã ë îìîã ò¿ðýìãèé ýðýýð áàðàõã¿é õ¿ññýí á¿õíýý õèéæ
÷àäàõ íü ëàâ. Õºõ ò¿¿íèéã ìýõëýõäýý ç¿ãýýð ë æàíæíû áàðàà õàðóóëæ
áîëâîë ºìíº íü ñºãä¿¿ëýõ þì óó õýðâýý õ¿ñâýë õ¿ñëèéã íü õàíãóóëàõ ë
ãýñíýýñ çàéëàõã¿é. Ãýòýë çîëáèí ãè÷èé ìýòýýð õººñºí. Òèéíõ¿¿ ãàíö
íàéäàõ õ¿í ßíäàã ë áîëæ.
Óëààí øîðîî áîññîí øóóðãàòàé ºäºð áîëëîî. Åð ñ¿¿ëèéí õýä õîíîã ãàçàð
òýíãýð íèéëòýë áàéí áàéí øóóðãà òàâèàä òýíãýð õÿìàðñíûã õýëýõ ¿¿.
Öýâýëìàà í¿äýý àíèàä ñàëõèí óëèãëàõûã ÷àãíààðõàí èéí áîäîæ õýâòýâ:
"ßíäàãèéã ë îëæ óóëçúÿ. Õàäìûíä íü øóóä ÿâààä î÷ú¸. Îäîî ÿàâàë ÷ ÿàã.
Á¿õ þì ºíãºð뺺. Öýâýã àõ Áàëäàí àõ öºìººðºº áàðèãäñàí. Ò¿ìíèéã
ò¿éâýýñýí àéìøèãòàé öàã èðæ. Àéìøèãòàé ë þì áîëëîî. Ìàíàéõàí öºìººðºº
ýñýðã¿¿ áàéñàí áàéõ íü. Òýãýýä Ñîíðîâûã ìàíàéõàíòàé õîëáîîòîé áîëñîí ãýýä
áàðèâ÷èëñàí áàéõ íü. Òèéø íü òàòñàí õ¿í áè. Áè ë Ñîíðîâûã àëáàíäàà
îðóóëæ ýñýðã¿¿ àõ íàðòàéãàà õîëáîîä ºãñºí, íàìàéã áàðèâ÷ëààä àëààä
ºãºº÷ ãýýä äîòîîä ÿàìàíä î÷äîã þì áèë¿¿. Õýðâýý Ñîíðîâ èíãýýä ºíãºðâºë áè
÷ àìüä ÿâààä ÿàõ þì áèëýý. Ìàíàéõàí ãýð õîòîîðîî ñ¿éðëýý. Õººðõèé
õîðõîéä õîðã¿é Áàëäàí àõ õ¿ðòýë áàðèâ÷ëàãäàæ õî¸ð õ¿¿ íü îðü ºí÷èí
õîöîðëîî. Ààâ ýýæ õî¸ð ë òýäíèéã íü äýðãýäýý àâàõààñ ÿàõ âý. Ààâûã
275

ìèíü áàðèõ ÷ þì áèë¿¿. ßíäàã íàäàä òóñ áîëîõã¿é áîë ãýðòýý õàðüäàã ÷
þì áèë¿¿. ßìàð í¿¿ðýýðýý õàðèõ âý áè! Àìðàã íºõºð, àõ ä¿¿äýý ãàé
òàðüñàí õàð ýì áè ÿìàð í¿¿ðýýðýý õàðèõ âý! Îäîî ßíäàãèéã ë ìºðãºí
ãóéõààñ ººð çàìã¿é. Íàìàéã ÿàâàë ÿàã. Çîâëîíò áèåý ÷àìä òóøààÿ,
¿¿ðäèéí áîîë ÷èíü áîëú¸, ãàíöõàí Ñîíðîâûã ìèíü àâðààä ºã ãýæ ãóéÿ.
Õàìàã õºðºí㺠õîãøèë, àëò ìºíãº, þó áàéäãàà øàâõàí ºãüå. Ñîíðîâ ìèíü
àâàð÷ ºãâºë ÷èíü áè òýðíèéõýý àìèàð õàéðàà çîëèîñëîîä ÷èíèéõ áîëú¸.
Äýâñãýð õèéíý ¿¿, äýð õèéíý ¿¿ ººðºº ìýä ãýýä ë õýëüå. Àð÷ààã¿é ýì
íàäàä º