P. 1
yaruusetgegch3-110413034150-phpapp02

yaruusetgegch3-110413034150-phpapp02

|Views: 555|Likes:
Published by Zolboo Dandiisuren

More info:

Published by: Zolboo Dandiisuren on May 26, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/22/2012

pdf

text

original

Îþóíëèã çóóíû õ¿ì¿¿í òàíä çîðèóëàâ

Õ
ý
ë
ñ
ó
ð
à
õ
à
ä
ñ
ý
ò
ã
ý
ë
õ
ý
ð
ý
ã
ò
ý
é
þ
ó
Ì
î
í
ãî
ë
û
í
Ë
å
ê
ò
î
ð
ò
º
â

Ì
î
í
ã
î
ë
û
í

õ
º
ã
æ
ë
è
é
í
ø
è
í
ý
ã
à
ð
ö
þ
ó
â
ý

ý
ñ
ñ
ý
í
è
é

ó
ð
à
ë
ä
à
à
í
ä
ø
à
ë
ã
à
ð
ñ
à
í
á
¿
ò
ý
ý
ë
Í
ý
ý
ë
ò
ò
ý
é
Ì
ý
ò
ã
ý
ë
ö
ý
ý
í
è
é
Õ
î
ë
á
î
î

Õ
à
ð
ü
ö
à
à
í
û
ó
ð
ë
à
ã
è
é
í
õ
ý
ð
ý
ã
ë
ý
ý

Ìîíãîë õ¿íèéã
õºãæ¿¿ëýõ ¿çýë
Ìîíãîë õ¿íèé
óíàãàí òºðõ
Ì
Ó
È
Ñ
Ì
Õ
Ñ
Ñ

é
í

Ó
ð
à
í
çî
õ
è
î
ë
û
í
ì
ý
ò
ãý
ë
ö
ý
ý
í
è
é
Á
È
Ë
Ã
¯
¯
Í
ê
ë
óá
û
í
î
þ
óò
í
óóä
û
í

ø
¿
ë
ã¿
¿
ä
ý
ý
ñ
ÈÇÈÑ 2-ð öîãöîëáîð “Õýëæ àìæààã¿é ¿ãñ” çàõèäàë
ø¿ëãèéí óðàëäààí
“Áèä ýõ îðíû èðýýä¿é” èëòãýëèéí òýìöýýí
ØÓÒÈÑ 1-ð êóðñûí îþóòàí À.Èðýýä¿é
Æ.Õîðëîî “Õóâü õ¿íèé õºãæèë-Ñýòãýëãýý”
Î.Äàøáàëáàð “Çàëóóñ, ä¿¿ íàðòàà õ¿ðãýõ ø¿ëýã”

Åðòºíöèéã õºäºëãºå ãýâýë ýõëýýä
ººðèé㺺 õºäºëãº
Ñýòãýëèéí äîòîîä õàíàìæ
Ýð¿¿ë ýíõèéí òàâàí ÷óõàë
Äýëõèéí á¿õ ýì òàí íèéëýýä ÷
õºäºë㺺íèéã îðëîæ ÷àäàõã¿é
Ñ ý ò ã ý ë ã ý ý ã ý ý á ó ë ÷ è í ë à ã á î ë ã î õ
í ü
Ó ó ð à ã ò à ð õ è í û õ î î ë ò ý æ ý ý ë
Òàíû àìüäðàëä õýðýãòýé, îþóí óõààíä íýìýðòýé îþóíëèã
ìýäýýëëèéã õ¿ðãýõ çîðèëãîîð ýíýõ¿¿ ýë÷èéã èëãýýëýý.
Îþóíëèã ìýäýýëëèéí ýë÷ íü îþóí óõààíûã ýðõýìëýí äýýäëýã÷
õ¿í á¿ðò íýýëòòýé áºãººä òà á¿õýí áóñäàä óíøóóëàõ þìñàí
ãýæ áîäîæ ÿâäàã ¿çýë áîäîë, ýññå, íèéòëýë, ýðãýö¿¿ëýë, èëòãýë
ãýõ ìýò á¿õèé ë á¿òýýëýý ÷ºëººòýé íèéòë¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
̺í òàíû øèíýýð ñàíàà÷èëñàí á¿òýýë÷ àæèë, çàëóóñûíõàà øèíý
á¿òýýëèéã íèéòýä ñóðòàë÷ëàõ ¿éëñèéã áèä òºëáºðã¿éãýýð õèéõ
áîëíî.
Õ¿íèéã õºãæ¿¿ëäýã, áîëîâñðóóëäàã, õºãæèæ äýâøèõýä íü òóñàëäàã
îþóíëèã áàéãóóëëàãóóäàà áàéíãà äýìæèæ õàìòðàí àæèëëàíà.
Ýðõýì óíøèã÷ òàíä ýíýõ¿¿ 3 äàõü äóãààðàà ºðãºí áàðèàä,
ò¿ð çàâñàðëàæ 9-ð ñàðààñ çàõèàëãàä îðîõ áîëíî. Òà á¿õýí óã
ñîíèíãîîñ ººðèéí àìüäðàë áîëîí õºãæèõ¿éä òóñ íýìýð áîëîõóéö
îþóíëèã ìýäýýëëèéã àâ÷ ÷àäñàí áîë áèäíèé çîðèëãî áàãà ÷ ãýñýí
áèåëñýí íü òýð.
Îþóíò õ¿ì¿¿í áàéòëàà îþóí óõààíûã ñîíèðõîõã¿é ººð þóã
ñîíèðõîõ áèëýý. Ýõëýýä îþóí óõààíàà õºãæ¿¿ë÷èõ, áóñàä íü
ò¿¿íèéã äàãàæ õºãæèíº.
Ý
Ì
Ø
Ó
È
Ñ
À
Ó
Ñ
2

ê
óð
ñ
û
í
î
þ
óò
à
í

Ñ

î
í
÷
è
ãñ
óì
ë
à
à
“Õ
¿
í
ä
î
ò
î
ð
õ
è
õ
¿
í

2 ßðóó ñýòãýã÷ Ó õ à à í û ã ý ç ý ì ø ÷
Õ¿í äîòîðõè õ¿í
Òàíû äîòîð õ¿í áàéíà ãýâýë èòãýõ ¿¿? Õààÿà õè÷ýýëýý
õèéõ ãýýä íîìîî óíøààä ë áàéäàã ýöýñò íü îéëãîñîí
ç¿éëã¿é áè þó óíø÷èõâàà ãýæ áîääîã. Õàðèí òýð ¿åä ìèíèé
òàðõè ÿà÷èõñàí þì áý? Óíøààä áàéõàä þó ÷ îéëãîäîãã¿é.
Ýñâýë ýíý øèíæëýõ óõààíû íýð òîìú¸î, òîäîðõîéëîëò
áîëîõîîð îéëãîìæã¿é áàéãàà þì áàéíà ãýýä áóñäààñ
àñóóõàä îéëãî÷èõñîí ë áàéäàã. Èíãýýä òà ººðèé㺺
÷àìëàæ ººðòºº ãîìäîæ ÿàãààä áè îéëãîäîãã¿é þì áý ãýñýí
àñóóëòûã ººðòºº òàâüæ ñòðåññò îðäîã.
Ýíý þóíûõ âý? Òýãâýë á¿õíèéã óäèðäàã÷ áèäíèé äîòîðõè
õ¿í ìààíü ýíý õè÷ýýëèéã óíøèõûã õ¿ñýýã¿é ãýñýí ¿ã.
ßàãààä ãýâýë äîòîðõè õ¿í ººð þì áîäîæ áàéñàí áîëîîä
òýð. Çàðèìäàà áèä þì áîäîæ ñóóõäàà áóñäûí õýëæ áóéã
àíçààðäàãã¿éòýé àäèë ø¿¿ äýý. Òýãýýä ë áèä ä¿íãèéí
òºëºº áóñäààñ õè÷ýýëýý õóóëààä ºíãºðäºã ÷ ñýòãýë òàâã¿é
íýã ë þìàíä ñàíàà çîâîîä áàéõ øèã ñýòãýãäýë òºðäºã
ø¿¿ äýý. Ýíý þó õýëýýä áàéíà âý ãýâýë äîòîðõè õ¿í
ìààíü áèäíèéã ¿íýëýõã¿é áàéãààãèéí òîä èëðýë. Õààÿà
áèä 7 õîíîãèéã ìàø èõ à÷ààëàëòàé ºíãºð¿¿ëæ ýíãèéí
¿åä 30 õóóäàñ óíøèõ ãýæ çîâäîã áîë îäîî á¿ð íýã íîìûí
õýìæýýíèé ç¿éë ñóäëàõ áîëîõ íü ãýñýí òºâºãøººñºí
áîäîë öóõàñ áîäîãääîã ÷ õèéõ ãýñýí ç¿éëýý àìæóóëæ
÷àääàã. Óã íü èéì á¿òýýë÷ ÷àäâàð áèäýíä áàéäàã. Õàðèí
ýíý ÷àíàð çàðèì ¿åä ÿàãààä àëãà áîë÷èõäîã âý? Õýðâýý
á¿òýýë÷ ñýòãýõ¿éã¿é áîë ÿìàð ¿ð äàãàâàð èðýõ áîë ãýæ
áîäîæ áàéñàí óó? Ýíý àñóóëò òàíä íýãèéã áîäóóëæ õî¸ðûã
ìýäð¿¿ëýõ áàéõ.
Õ¿ì¿¿ñ ººðèéíõººðºº áàéõ øèã ñàéõàí þì áàéõã¿é ãýæ
ÿðüöãààäàã. ªºðèéíõººðºº áàéõ. Õýí íýãýí õ¿íä õàéðòàé
áîëæ ò¿¿íèéõýý òºëºº ººðèé㺺 ººð÷ëºõ íü ººðèéíõººðºº
áàéíà ãýñýí ¿ã ¿¿? Àëü ýñâýë äîòîðõè õ¿íäýý èòãýæ
çàõèðàãäàæ áàéâàë ººðèéíõººðºº áàéíà ãýñýí ¿ã ¿¿?
Ýíý á¿õíèé ýöýñò òà, áè ÿìàð õ¿í áý ãýäãýý íýâòýðõèé
ìýäýæ ä¿ãíýæ ÷àääàã áèë ¿¿. ×àääàã áîë äîòîðõè
õ¿íòýéãýý íýãäýí íýãýí ìàõáîäü îþóí óõààíû òºãñ
íèéëýìæ áîëîõîî ìýäýðíý. Õ¿ì¿¿ñ äîòîðõè õ¿íòýéãýý
á¿ðýí îéëãîëöäîãã¿éí óëìààñ çºð÷èëä õ¿ðäýã. Ýíý
çºð÷뺺ñ ãàðàõûí òóëä ºäðèéíõºº õýñýãõýí õîðìûã ººðòºº
çîðèóëæ äîòîð õ¿íòýéãýý ÿðèëöàõ õýðýãòýé. Õýðâýý
ÿðèëöàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà áîë áÿñàëãàë õèéõ íü ÿðèõ
÷èí õ¿ñëèéã òàíü íýýæ ºãíº. Äîòîîä çºð÷èë íü ç¿¿ä çºí
ñîâèíòîé õîëáîîòîé áàéäàã. Òèéì ó÷ðààñ ñýòãýë ñàíàà
õî¸ðäîæ õ¿ñýë, óõààí õî¸ð çºð÷èëäºæ áàéäàã. Ýíý íü òàíû
èòãýë ¿íýìøëèéã ìîõîîæ ñòðåññò õ¿ðãýäýã. Èéì äîòîîä
çºð÷èëã¿é áàéâàë òà ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëæ ÷àäíà. ªºðèé㺺
õºãæ¿¿ëýõäýý ººðò áàéãàà çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõèéí òóëä þó
õ¿ñýæ áàéãààãàà ìýäýð÷ äîòîð õ¿íòýéãýý õàìòðàí íýãýí
ñýòãýëýýð º÷¿¿õýí áàãà ÷ ãýñýí èäýâõè ãàðãàâàë àãóó èõ
àìæèëò òàíû ºìíº áàéíà. Àìæèëòàà ìýäðýõèéí õýðýýð òà
ñàíàà áîäîë, àâúÿàñ ÷àäâàðàà çîðèëãîäîî àøèãëàñíààð
àìüäðàõûí óòãà ó÷ðûã óõàí îéëãîæ ãýãýýðýõ¿éä õ¿ðýõ
ìºðººäºë òàíü áèåëýõ áîëíî.
Òà ÷ ãýñýí òîäîðõîé çîðèëãîòîé áàéãàà áèç. Òýãâýë ÿã
îäîîíîîñ ººðèéí íººö áîëîëöîîãîî àøèãëàí çîðèëãîäîî
õ¿ðýõ çîðèëò òàâèàä ¿íýí ñýòãýëýýñýý õýðýãæ¿¿ëýýä
¿ç. Èíãýâýë òàíû ÷àäâàðëàã ýì÷, ýðäýìòýí áîëîõ ãýñýí
öààøäûí çîðèëãî îéðõîí áàéãààã ñàíààðàé.
Õè÷ýýëýý õèéæ ýõëýõäýý ººðèéí äîòîðõè õ¿íýý õè÷ýýë
õèéõýä áýëòãýõ õýðýãòýé. ßàãààä ãýâýë îéëãîõã¿é íýã
öàã óíøñàíààñ îéëãîîä òàâàí ìèíóò óíøñàí íü èë¿¿ ¿ð
ä¿íòýé. Èéì ó÷ðààñ äîòîðõè õ¿íèéõýý òýõýõñýí èíãýõñýí
ãýñýí õ¿ñëèéã ò¿ð ñàòààðóóëæ áè ÿã îäîî ¿¿íèéã ë õèéõ
¸ñòîé ãýæ ò¿¿íòýé òîõèðîëöîí òýð ç¿éëäýý òºâëºðºõ
õýðýãòýé. Èíãýæ îþóí ñàíààãàà “õýñýí òýí¿¿÷ëýõ”-ýýñ
õàìãààëæ ÷àäâàë ÿìàð íýãýí áîäîõ ç¿éëã¿é õè÷ýýëýý õèéõ
íººö áîëîëöîî ÿìàð ÷ îð÷èíä õàíãàãäàíà. Õýðâýý òýð
õè÷ýýëèéã õèéõ äóðã¿é áàéãàà áîë ÿàâàë ýíý õè÷ýýëä áè
ñîíèðõîëòîé áîëîõ âý ãýäýãò àðãóìåíò äýâø¿¿ëæ ÷àääàã
áàéõ ¸ñòîé. Õ¿ì¿¿ñ ººðèé㺺 ñàéõàí àìüäðàõûí òóëä áè
ñóð÷ áàéíà ãýæ áîääîã. Õàðèí òà ñóðàõûí òóëä áè çîâæ
àìüäàðäàã ãýñýí ñýòãýõ¿éãýý𠺺ðèé㺺 ººð÷èëæ ÷àäâàë
ìºðººäºë àç æàðãàëäàà õ¿ðýõýä òàíü õàìãèéí äºò çàì
áàéõ áîëíî.
ÝÌØÓÈÑ ÀÓÑ 2-ð êóðñûí îþóíòàí Ñ.Ãîí÷èãñóìëàà
Ñýòãýëãýýãýý áóë÷èíëàã áîëãîõ íü
ÝÑÑî: Ýåðýã, Ѻðºã, Ñîíèðõîëòîé /ñàíààíä õàíäàõ
õàíäëàãà/
ÝÑÑî áîë áîäîë ñàíààã íýýëòòýé áîëãîí óõàìñàðòàé
æîëîîäîõ çîðèëãîîð ñýòãýëãýýíä õýâøèë áîëãîõ
øààðäëàãàòàé àðãà õýðýãñýë þì. Ýíýõ¿¿ ñýòãýëãýýíèé
õýðýãñýë íü òóõàéí ñàíàà òàíä òààëàãäàæ áàéãàà
ýñýõýýñ õàìààðàõã¿éãýýð óã ñàíààíû ýåðýã òàëûã /
Ý=Ýåðýã/, ìóó òàëûã /Ñ=Ѻðºã/, ìºí ñîíèðõîëòîé òàëûã
/Ñî=Ñîíèðõîëòîé/ îëîõ ÷àðìàéëò ãàðãàõàä òóñàëíà.
Ñîíèðõîëòîé òàë ãýäýã íü ñàéí ÷ áèø ìóó ÷ áèø ãýõäýý àâ÷
¿ç¿¿øòýé òàëóóä þì.
ÝÑÑî áîë äýâøèãäñýí ñàíàà, ñàíàë, çºâëºë㺺ã õýëýëöýõ
àðãà çàì þì. Ñàíààíû õàðèó ¿éëäýë íü ò¿¿íèéã òààøààõ,
ýñ òààøààõ, äýìæèí ñàéøààõ ýñâýë ø¿¿ìæëýí áóðóóøààõ
áàéæ áîëíî. Õýí õ¿íä òóõàéí ñàíàà òààøààãäàæ áàéâàë
ò¿¿íèé ñºðºã òàëûã îëæ õàðàõàä ò¿âýãòýé, õàðèí ñàíàà
òààëàãäàõã¿é áàéâàë ò¿¿íèé ýåðýã òàëûã îëæ õàðàõàä
ò¿âýãòýé áàéõ íü îëîíòîé. ̺í ñàíààíû õîâîðõîí
ñîíèðõîëòîé òàëûã èëð¿¿ëýõýä ò¿âýãòýé áàéäàã.
ÝÑÑî-ã çîðèóäûí ¿éë àæèëëàãàà áîëãîí õýðýãëýõ íü
ñàíààíä ñýòãýë õºäëºëã¿éãýýð õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëæ,
èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã îëãîäîã. ¯¿íèé ãîë çîðèëãî
íü ñýòãýë õºäëºëèéí õàðèó ¿éëäëýýñ óõàìñàðòàéãààð
çîðèóäûí ¿éëäýë õèéõ ÷àäâàð ðóó øèëæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì.
ÝÑÑî íü õýçýý ÷ øèéäâýð áà ¿¿ðýã äààëãàâðûã õºíäºõ ãýñýí
îðîëäëîãî õèéäýãã¿é õàðèí àëèâàà þìûã îëîí òàëààñ íü
àâ÷ ¿çñýíèé äàðààãààð õèéõ õýðýãòýé ãýñýí ¿íýìøëèéã áèé
áîëãîäîã.
Ýíãèéí òîìú¸îëëîîð áîë ÝÑÑî àæèëëàãàà íü íºõöºë
áàéäëûã àâ÷ ¿çýõ ºðãºí áîëîìæèéã îëãîíî. ¯¿íã¿éãýýð
ñàíààíä ºãºõ ñýòãýë õºäëºëèéí õàðèó ¿éëäýë íü ò¿¿íä
õàíäàõ àðãà çàìûã óëàì ÿâöóóðóóëäàã.
Ý=Ýåðýã “Ñàíààíû òàëààðõ ñàéí ç¿éëñ” ÿìàð ó÷ðààñ òàíä
ýíý òààëàãäàæ áàéíà âý?
Ñ=Ѻðºã “Ñàíààíû òàëààðõ ìóó ç¿éëñ” ÿìàð ó÷ðààñ òàíä
ýíý òààëàãäàõã¿é áàéíà âý?
Ñî=Ñîíèðõîëòîé “Ñàíààíä áàéãàà ñîíèðõîëòîé òàëóóä”,
ñàéí ìóóãèéí àëèíä ÷ õàìààðàõã¿é áîëîâ÷ áàéæ áîëîõ
ñàíààíóóä
Ýíý ñàíàà íàäàä òààëàãäàæ áàéíà ýñâýë ñàíàà
òààëàãäàõã¿é áàéíà ãýæ õýëýõèéí îðîíä òà ÝÑÑî-ã
õýðýãëýæ áîëíî. Òà ÝÑÑî-ã õýí íýãíèé äýâø¿¿ëñýí ñàíàà,
ñàíàë, çºâëºë㺺ã õýëýëöýõ àðãà çàì áîëãîí õýðýãëýæ
áîëíî.
Æèøýý:
Ñàíàà: Àâòîáóñíû á¿õ ñóóäëûã àâààä õàÿ÷èõ õýðýãòýé.
Ý: Àâòîáóñàíä èë¿¿ îëîí õ¿í áàãòàõ áîëíî.
Ñóóæ áóóõàä àìàð áîëíî.
Àâòîáóñûã ¿éëäâýðëýõ áîëîí çàñâàðëàõàä õÿëáàð áîëíî.
Ñ: Àâòîáóñ ãýíýò òîîðìîñëîõîä çîð÷èã÷èä äàâõðàëäàí
óíàõ áîëíî.
Íàñòàé áîëîîä òàõèð äóòóó õ¿ì¿¿ñ èéì àâòîáóñàíä
çîð÷èõîä õýö¿¿ áàéõ áîëíî.
Ñàâ òîðòîé ç¿éë áîëîí õ¿¿õäýý àâ÷ ÿâàõàä õ¿íäðýëòýé
áîëíî.
Ñî: Ñóóäàëã¿é ìºí ñóóäàëòàé ãýñýí õî¸ð òºðëèéí àâòîáóñ
áàéæ áîëîõã¿é þó?
Èéì àâòîáóñààð èë¿¿ èõ àæèë õèéõ þì áèø ¿¿?
Àâòîáóñàíä òîõü òóõòàé áàéäàë áîë òèéì ÷ ÷óõàë áèø.
Áóñàä æèøýý: Öîíõûã øèëýýð áèø õàðèí òóíãàëàã
ïëàñòèêààð õèéõ õýðýãòýé.
Ý: Õàãàðàõ íü ãàéã¿é.
Õàãàðñàí ¿åä ó÷ðóóëàõ àþóë íü ãàéã¿é.
Ñ: Ïëàñòèê íü øèëíýýñ èë¿¿ ¿íýòýé.
Ïëàñòèê íü ìàø àìàðõàí çóðàãääàã.
Ñî: Õýðâýý öîíõûã ïëàñòèêààð õèéâýë ò¿¿íèéã ÿíç á¿ðèéí
ºí㺺ð áóäàæ áîëíî.
Áèä øèëèéã õýðýãëýýä äàñ÷èõñàí áîëîõîîð øèë èë¿¿ ñàéí
íü ãýæ ¿çýæ ìàãàäã¿é þì.
Äàñãàë 1: Á¿õ àâòîìàøèí øàð ºíãºòýé áàéõ ¸ñòîé ãýñýí
õóóëü ãàðãàÿ.
Ýíä á¿õ á¿ëã¿¿ä ÝÑÑî-ã 3-5 ìèíóòûí õóãàöààíä
ã¿éöýòãýíý. Íýã á¿ëýã ººðñäèéí Ýåðýã òàëûã íýðëýõ
áà áóñàä á¿ëã¿¿ä ¿¿í äýýð íýìýëò õèéæ áîëíî. ªºð
á¿ëýã Ѻðºã òàëûã íýðëýõ áà öààø íü äàðààãèéí á¿ëýã
Ñîíèðõîëòîé òàëóóäûã íýðëýíý.
Ǻâëºìæ:
Ý: Øàð ºíãèéí ìàøèí øºíº áîëîîä ìàíàíòàé ¿åä ñàéí
õàðàãäàõ òóë çàìûí îñîë áàãàñíà.
Òà õ¿ññýí ºí㺺 ãàðãàõ ãýæ õ¿ëýýõã¿é áîëæ òàíû ìàøèíûã
øóóä ë áóäààä ºã÷èõíº.
Àâòîìàøèí íü çýðýã äýâ, çèíäàà áàéäàë çýðãèéã
èëýðõèéëýõ òýìäýã áîëîõîîñîî èë¿¿ãýýð òýýâðèéí
õýðýãñýë áîëíî.
Ñ: Àìüäðàë óéòãàðòàé áîëíî.
Áóäãèéí ¿éëäâýðëýã÷èä áîëîí ñóðòàë÷ëàã÷èä õ¿íäðýëòýé
òóëãàðíà.
Öàãäààãèéíõàíä õóëãàéëàãäñàí ìàøèíûã ìºðäºæ
ìºøãèõºä õ¿íäðýëòýé áîëíî.
Ñî: Ýçýìøèã÷ áîëîîä áóñäàä ìàøèíû ºí㺠øàð áàéõ íü
ÿìàð àøèãòàé áîë?
Ìàøèíûõàà ºíãºíººñ õàìààðààä õ¿ì¿¿ñèéí æîëîîäëîãî
ÿëãààòàé áàéäàã áîëîâ óó?
Äàñãàë 2: Õ¿ì¿¿ñ òóõàéí ºäðèéí ñàíàà ñýòãýë ÿìàð áàéãààã
èëòãýñýí òýìäýã ç¿¿õ ¸ñòîé.
Ýíä á¿ëýã á¿ð ÝÑÑî-ã á¿òíýýð õèéæ ã¿éöýòãýõ áºãººä
ãýõäýý òýäíèé ãîë çîðèëãî íü áàãøèéí íóóöàëñàí 2 Ýåðýã
òàë, 2 Ѻðºã òàë áà 2 Ñîíèðõîëòîé òàëûã áîäîæ îëîõîä
îðøèíî. 3-5 ìèíóò áýëòãýñíèé äàðàà á¿ëýã á¿ð íýã íýã
Ý, Ñ, Ñî òàëóóäûã ñàíàë áîëãîíî. Äàðàà íü àëü ÷ òàë
äýýð ñàíàë íýìýãäýõã¿é áîëñîí ¿åä áàãø ººðò áàéãàà
íóóöàëñàí ç¿éëñýý çàäëàíà.
Íóóöëàõ òàëóóä:
Ý: Òà ààø çàí ìóóòàé áàéãàà õ¿íýýñ õîëóóðõàí áàéæ
÷àäíà.
Õ¿ì¿¿ñ ààø çàíãàà ñàéí áàéëãàõûã èë¿¿ èõ õè÷ýýõ áîëíî.
Ñ: Õ¿ì¿¿ñ ¿íýí÷ýýð òýìäãýý ç¿¿õã¿é.
Ñýòãýëýý ñýðãýýõ øààðäëàãàòàé, áóñàä õ¿ì¿¿ñýýñ
ñýòãýëèéí äýìæëýã àâàõ øààðäëàãàòàé õ¿ì¿¿ñò ñºð㺺ð
íºëººëíº.
Ñî: Òýäíèé í¿¿ðíýýñ õàðààä òà çàðèì õ¿ì¿¿ñòýé ñàíàà
ñýòãýëèéí òàëààð íü ÿðèëöàæ áîëíî.
Õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí ñýòãýë ñàíààíû áàéäëûã áóñäàä
ìýäð¿¿ëýõèéã èë¿¿ä ¿çäýã áîëîâ óó ýñâýë íóóõûã îðîëääîã
áîëîâ óó?
Çàð÷ìóóä
À. ÝÑÑî áîë ìàø ÷óõàë. ßàãààä ãýâýë ò¿¿íã¿éãýýð òà
ýõëýýä õàðàõàä ìóó ìýò ñàíàãäñàí áîëîâ÷ èõýýõýí ¿íý
öýíýòýé ñàíààíààñ òàòãàëçàæ áîëçîøã¿é.
Á. ÝÑÑî-ã¿éãýýð òà ººðòºº ìàø èõ òààëàãäñàí ñàíààíû
ñóë òàëûã îëæ õàðàõã¿é áàéæ ìàãàä.
Â. ÝÑÑî-ã õèéõ íü òóõàéí ñàíàà íü ñàéí ìóó òàëóóäààðàà
÷óõàë áèø áîëîâ÷ ººð ñàíààíä õºòºëæ õ¿ðãýæ
áàéãààãààðàà ñîíèðõîëòîé ãýäãèéã õàðóóëæ ÷àäíà.
Ã. ÝÑÑî-ã¿éãýýð àñóóäëûã øèíæëýí ¿çýõ íü ñàíààíû ¿íý
öýíý äýýð áèø òàíû òóõàéí öàã ¿åèéí ñýòãýë õºäëºë äýýð
ñóóðèëäàã.
Ä. Íýãýíò ÝÑÑî õèéñýí ó÷ðààñ òóõàéí ñàíàà òàíä
òààëàãäàæ áàéãàà ýñýõèéãýý øèéäýõ áîëíî.
Òà äàðààõ ñàíààíóóä äýýð ÝÑÑî õèéæ ñýòãýëãýýãýý
áóë÷èíæóóëààðàé. Áàñ ÿìàð íýãýí õ¿í äýýð ÝÑÑî õèéæ
òóðøààðàé.
· Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í á¿ð æèëä íýã äîëîî õîíîãèéã
öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàä ç¿òãýõ õýðýãòýé.
· Ǻâõºí õ¿¿õäýä çîðèóëñàí òåëåâèçèéí òóñãàé ñóâàã
áàéõ õýðýãòýé.
· Õîòûí òºâä á¿õ òºðëèéí àâòîìàøèíû õºäºë㺺íèéã
õîðèãëîõ õýðýãòýé.
· Çàëóó õ¿í á¿ð íýã õºãøèí õ¿íèéã àñðàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ
õýðýãòýé.
· Õ¿ì¿¿ñ ºäºðò 8 öàãààð 5 ºäºð àæèëëàõûí îðîíä
ºäºðò 10 öàãààð 4 ºäðººð àæèëëààä äîëîî õîíîãèéí
¿ëäñýí ºäðèéã àìðàõ õýðýãòýé.
Ýäâàðä Äå Áîíî “Ñýòãýëãýýíèé êóðñ CORT”
Óóðàã òàðõèíû õîîë òýæýýë
Þó èäíý òèéì ë áîëíî!
×àíàðòàé,
øààðäëàãà õàíãàñàí
õîîë óíä èäýõ
íü áèå áîëîîä
óóðàã òàðõèéã
ýð¿¿ë áàéëãàõàä
øóóä íºëººëäºã.
Óóðàã òàðõè áèå
îðãàíèçìäàà
õýðýãòýé õîîë õ¿íñ
õýðýãëýæ áàéõ
çóðøëûã ººðòºº
áèé áîëãî. Ýíý íü
óóðàã òàðõè, áèå
ìàõáîäü ýð¿¿ë
öóñààð õàíãàãäàí,
õ¿÷èëòºðºã÷ººð
òýæýýãäýõèéí
áàòàëãàà áîëíî. Èéì
¿íäñýí íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëáýë óóðàã
òàðõè ãàéõàëòàé
àæèëëàõ áîëíî.
Ýíä óóðàã òàðõèíä
òîõèðîìæòîé õîîë
õ¿íñèéã ñàíàë áîëãîæ áàéíà.
ÓÑ: Õ¿íèé áèåèéí ãóðàâíû õî¸ð íü óñíààñ òîãòäîã. ªäºð
á¿ð óñ óóõ íü îþóí óõààíûã ñýðãýã áàéëãàäàã. Ó÷èð íü óñ
óóðàã òàðõè áîëîí òºâ ìýäðýëèéí ñèñòåìèéã õîîðîíä
íü õîëáîæ áàéäàã ýëåêòðîí, õèéí ýíåðãèéã ¿ð àøèãòàé
çîõèöóóëæ ºãäºã. Óóõ óñûã ºðººíèé äóëààíòàé àäèë
òåìïåðàòóðò áàéëãàæ áàãà áàãààð ºäðèéí òóðø õýðýãëýæ
äàäâàë òàíû îé òîãòîîëòûã äýýøë¿¿ëýõýä òóñàà ºãíº.
ÆÈÌÑ ÍÎÃÎÎ: Øèíý æèìñ íîãîî õîîëíû äýãëýìèéã
òýíöâýðæ¿¿ëýí, áîäèñûí ñîëèëöîîã èäýâõæ¿¿ëæ õ¿íèéã
ýð¿¿ë áàéëãàäàã. Ýäãýýð íü áóë÷èíã óÿí õàòàí áàéëãàæ
õîîë áîëîâñðóóëàõ ñèñòåìèéã öýâýðëýäýã. ̺í øèì
òýæýýëýýð áàÿëàã áàéäàã. Æèìñ íîãîîíä àìèí äýì, ýðäýñ
áîäèñ, íÿí ýñýðã¿¿öýã÷ áîäèñ èõýýð àãóóëàãääàã òóë õ¿íèé
áèåä ìàø õóðäàí øèíãýäýã. ÀÍÕÀÀÐ: Õèìèéí áîðäîîãîîð
áîëîâñðóóëñàí æèìñ íîãîîíîîñ áîëãîîìæèë. Õàçààä
àâìààð ñàéõàí õàðàãäàâ÷ õîðòîé áàéæ ìýäíý.
ÑÀÌÀÐ ¯Ð ÒÀÐÈÀ: Brain Fuud áóþó Òàðõèíû õ¿íñýíä
äýýã¿¿ð áàéð ýçëýõ òýæýýë íü ñàìàð, ¿ð òàðèà þì. Ìýäýýæ
ÿìàð ÷ íýìýëò äàâñ, ÷èõýðã¿é áàéãàëèéí áàéäëààð íü
õýðýãëýâýë ìàø ñàéí. Ñàìàð íü óóðàã, àìèí äýì, ýðäýñ
áîëîí áàéãàëèéí ãàðàëòàé òîñûã èõ õýìæýýãýý𠺺ðòºº
àãóóëñàí áàéäàã. Õóóð÷ äàâñàëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í íü
óóðàã òàðõèíä õîðòîé õ¿÷ëèéã èõýýð àãóóëäàã òóë çºâõºí
øèíýõýí, áîëîâñðóóëàãäààã¿é, õîëüöã¿é áàéäëààð íü
õýðýãëý. ªâñíèé òºðºëä õàìðàãäàõ áóäàà, óëààí áóóäàé,
àðâàé, õºõ òàðèà, õàð áóäàà, øàð áóäàà áîëîí ýðäýíý
øèø íü ýð¿¿ë ìýíäýä ìàø òóñòàé. Õàëüñ õºâðºëòýé íü
ñàìàð, ¿ð òàðèà, áóäààã íóíòàãëàæ áÿöëàí ãóðèë áîëãîí
õýðýãëýñýí ÷ ¿ð ä¿í íü àäèëõàí ñàéí áàéíà.
ÇÀÃÀÑ: Çàãàñ õ¿íèé îþóí óõààí, ñóó áèëèã õºãæèõ
íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëäýã õîîë òýæýýëä äýýã¿¿ð áàéð ýçýëäýã.
Öýíãýã õ¿éòýí ãîë óñàíä àìüäàðäàã ÿðãàé, òóíà, ìàêåðåë,
àí÷îâ, õºõ çàãàñ, íóóðûí òðîóò çýðýã çàãàñíû òîñ, ìàõ íü
óóðàã òàðõèíä íýí òîõèðîìæòîé. Äóí, õÿñàà óóðãààð áàÿëàã
áîëîâ÷ çàðèì íü äàëàéí õîðò áîäèñ áîëîí áîõèðäîëä
ºðòñºí áàéäãèéã àíõààðààðàé.
ÌÀÕ: Ìàõ ìàø èõ øèì òýæýýëòýé áºãººä óóðàã íü á¿õ àìèí
õ¿÷ëèéã àãóóëäàã. Ãýâ÷ õóäàëäàí àâàõäàà íèéëýã ýäýýð
òýæýýãäñýí ýñýõýä õÿíàëò òàâèõàä èë¿¿äýõã¿é. Õýðâýý
òà õîîëëîñíû äàðàà ñýðãýëýí ýð÷ õ¿÷òýé áàéõûã õ¿ñâýë
ãàõàé, ¿õýð, öàöàãò õÿðóóëûí ìàõíààñ òàòãàëçààðàé.
Ãàõàé, ¿õðèéí ìàõ íü õàìãèéí óäààí áîëîâñðîãääîã
áîë õàðèí öàöàãò õÿðóóëûí ìàõ ººðòºº íîéð õ¿ðãýäýã
õèìèéí ýëåìåíò àãóóëñàí áàéäàã. Ýíý íºõöºëä òàõèàíû
ìàõ, øèíýõýí æèìñ íîãîîíû ñàëàò ìàø òîõèðîìæòîé.
Çýðëýã àìüòàí áîëîí àãíóóðûí øóâóóíû ìàõ íü íèéëýã
õèìèéí ýäýýñ àíãèä áàéäàã òóë õîîë õ¿íñýíäýý ºðãºíººð
õýðýãëýõýä ìàø ñàéí.
Óóðàã òàðõèíä äàéñàãíàã÷ õ¿íñ
ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÑÀÍ ÑÀÕÀÐ /öàãààí áîð/: Áîëîâñðóóëñàí
ñàõàð áîëîõ ýëñýí ÷èõýð, ¸îòîí íü õ¿íèé îþóí óõààíä
õîðòîé ñàõàðîç ãýäýã õèìèéí áîäèñûã àãóóëñàí áàéäàã.
Ýíý íü õ¿íèé äàðõëàëûí ñèñòåìèéã äîðîéòóóëæ õàëäâàð
ñºðºõ ÷àäâàðûã ýðñ áóóðóóëäàã. Ýëñýí ÷èõýð áàéíãà
õýðýãëýñíýýð öóñàí äàõü ñàõàðûí õýìæýý èõñýæ íîéð
áóë÷èðõàé èíñóëèíèéã èõ õýìæýýãýýð ÿëãàðóóëäàã.
Èíñóëèí íü öóñàí äàõü ñàõàðûã õººæ íîéð áóë÷èðõàéã
õàðàà õÿíàëòã¿é ºñãºäºã. ¯¿íýýñ áîëæ ÷èõðèéí äóòàãäàëä
îðæ àíõààðàë ñóëðàí îþóí óõààí çîãñîíãè áàéäàëä îðæ
ñ¿éðýõ àþóëòàé. Ñàõàð áàéãàëèéí áàéäëààðàà æèìñ,
çºãèéí áàë, çàðèì íîãîîíä îëääîã òóë ¿¿ãýýð îðëóóëæ
áîëíî.
ÖÀÃÀÀÍ ÁÓÄÀÀ, ÖÀÃÀÀÍ ÃÓÐÈË: Õ¿ì¿¿ñ öàãààí áóäàà,
öàãààí ãóðèë õýðýãëýñýí õýâýýð áàéâàë ºâ÷èí ýìãýã
ýñýðã¿¿öýõ äàðõëàà íü áóóð÷ äîðîéòíî. Áóäàà àìèí äýì,
ýðäýñ, ýíçèì, óóðàã, ôèãìåíò, í¿¿ðñ óñ, ººõ òîñíû ñóäàë
á¿õèé 7 äàâõðààòàé áàéäàã. Áóäààã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä
á¿õ äàâõðàà íü õàëüñëàãäàæ, íÿí ¿ð õºâðºë¿¿ä íü õàÿãäàí
áàãà çýðãèéí óóðàã, í¿¿ðñ óñ á¿õèé ãîëûí öàãààí õýñýã ë
¿ëääýã. Ñ¿¿ëèéí áîëîâñðóóëàëò áîëîõ òàëüê ãëþêîçîîð
ºíãºë㺺 õèéõýä  àìèíäýì, ýðäýñ, óóðãèéí ñ¿¿ëèéí
óë ìºð àð÷èãääàã áàéíà. Áîð áóäàà áîëîí ¿ð òàðèàíû
õàëüñàíä á¿õ øèì òýæýýë íü áàéäàã. Øàð áóäàà, àðâàé
áóäàà, õºö áóäàà çýðãèéã îðëóóëàí õýðýãëýæ áîëíî. Õàðèí
öàãààí ãóðèëûí îðîíä óëààí áóóäàéí áîð ãóðèë, õºõ
òàðèàíû ãóðèë õýðýãëýõèéã çºâëºå.
ÊÎÔÅ, ÖÀÉ: ªäºðò óóñàí õýäýí àÿãà öàé, êîôå íü
õ¿íèé áèå îðãàíèçìààñ êàëüöèé, ìàãíèé, êàëèé çýðýã
¿ð àøèãòàé ýðäñ¿¿äèéã øýýñýýð õººí ãàðãàäàã. Õýäèé
òèéì ÷ ýì÷èëãýýíèé çîðèëãîîð óðãàìëûí ãàðàëòàé öàé
óóæ áîëíî. Öàé, êîôåä àãóóëàãääàã êîôåéí óóõàä öóñíû
äàðàëò èõýñãýæ øýýñ èõýýð ÿëãàðóóëäàã. Êîôåéí òàðõèí
äàõü ñóäàñíû òºâèéã öî÷ðîîäîã òóë ñýðãýýæ áàéãàà ìýò
ñàíàãääàã. Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ñýðãýýäýã, ñàéõàí áàéäàã ãýñýí
øàëòãààíààð öóñíû äàðàëòàà èõýñãýõèéã çºâøººðäºã íü
òýíýã õýðýã. Ýíý ñàéõàí ãýõ áàéäàë íü ç¿ðõíèé øèãäýýñ,
ñàà òóñàõàä ë õ¿ðãýíý. Öóñíû äàðàëò ºíäºð áàéõ íü óóðàã
òàðõè, ç¿ðõ, Ẻðèéã ãýìòýýõ àþóëòàé.
ÕÈÉƯ¯ËÑÝÍ ÓÍÄÀÀ: Èéì òºðëèéí óíäàà íü ººðòºº
èõ õýìæýýãýýð áîëîâñðóóëñàí ñàõàð àãóóëäàã áºãººä èõ
õýìæýýãýýð õèéãääýã ýíý îðö íü öààøäàà öóñàíä áàéõ
¸ñòîé ñàõàðûí õýìæýýã áàãàñãàäàã áàéíà. Êîíñåðâàíò íü
áèå îðãàíèçìûí ¿éë àæèëëàãààã õÿìðààí áèå ìàõáîäèéã
ýñèéí ò¿âøèíä ãýìòýýæ áàéäàã. Õèéæ¿¿ëñýí óíäààíû
îðîíä öýâýð óñ áîëîí æèìñ, íîãîîíû ø¿¿ñèéã îðëóóëàí
õýðýãëýæ áîëíî ø¿¿ äýý.
ÀÐÕÈ, ÒÀÌÕÈ: Òàìõè òàòàõ ¿åä óòàà íü õ¿÷èëòºðºã÷èéí
õàìò òàðõè ðóó þ¿ëýãäýõ áºãººä áîäîõ ñýòãýõ ¿éë ÿâöûã
ñóëðóóëäàã. Ñýòãýë õºäºëñºí, óóðëàñàí ¿åä òàìõè òàòàõàä
òàéâøèð÷ áàéõ øèã ñàíàãääàã íü ¿íýí õýðýãòýý òèéì
áèø áºãººä õàðèí òàðõèíû ýñ¿¿äèéí õîîðîíäûí õîëáîîã
ñóëðóóëæ, ñààòàëä õ¿ðãýäýã íü òàéâøèðñàí ìýò ñýòãýãäýë
òºð¿¿ëäýã. Àðõè íü õ¿íèéã ìàíñóóðóóëààä çîãñîõã¿é
òàðõèíû ýñèéã ÷èìýýã¿é ñ¿éòãýí óóðàã òàðõè, ìýäðýëèéã
õºíººäºã áàéíà. Àðõè òàìõè õî¸óë äàðõëààíû ñèñòåìòýé
õàðøèëäàã. Õ¿í áèåíýýñ íü ãàäàãøëàõ ¸ñòîé àþóëò íÿíã
ººðòºº òýýñíýýð íÿíãóóä àæëàà õèéí ºâ÷èí ýñýðã¿¿öýõ
äàðõëààíû ñèñòåìèéã ýâäýæ ýõýëäýã. ¯¿íä õ¿íèé
ìýäýýëýë ñàíàõ ÷àäâàð õ¿÷òýé íýðâýãääýã. 25 ìã íèêèòîí
á¿õèé íýã øèðõýã ÿíæóóð òàòàõàä ë Ñ àìèí äýì áîëîí
áóñàä ¿ð àøèãòàé øèì òýæýýë¿¿ä ¿ðýãääýã. Íèêèòîí ÿã ë
àðõè øèã õ¿íèé áèåèéí ãîðìîíû㠺人äºã áºãººä õî¸óëàíã
íü õýðýãëýâýë ¿éë÷èëãýý íü á¿ð õ¿÷òýé íºëººëæ, àþóëä
õ¿ðãýíý.
Îþóíû ÷àäâàðûí IQ òºâ
3 ßðóó ñýòãýã÷
“Õ¿í òºðñºí ÷ áàéã, ¿õñýí ÷ áàéã, õºðºí㺠ìºíãº, ãýð îðîí, ýäëýí ýçýìøëýý àëäñàí ÷ áàéã, ºðºâäºõ ç¿éë áèø. Ýíý á¿õýí
Õàðüöààíû óðëàãèéí õýðýãëýý
Èëòã ýõ óðëàã àëáàí õààã ÷äàä á¿ð ÷ õýðýã òýé.
Õ¿ íýýð þì õ èéëã ýõ öîðûí ã àíö àðã à áàéäàã .
Ýíý áîë þì õèéõ õ¿ñëèéã íü òºð¿¿ëýõ ÿâäàë.
Õ¿ñëèéã íü òºð¿¿ëýõýä óðàìøóóëæ, èòãýë õ¿ëýýëãýæ
øàãíàäàã àðãà áàéäàã. ¯¿íèé äîòðîîñ óðàìøóóëàõ
àðãà õàìãèéí èõ ¿ð ä¿íòýé. Óðàì ãýäýã óóö õóãàëàõòàé
ä¿éæ î÷äîãèéã àëáàí õààã÷ á¿ð ñàíàæ ÿâáàë çîõèíî.
Áàéãóóëëàãûí àæèëëàãñàäûí 90% íü óðàì õóãàëñàí
¿ãíýýñ áîëæ ãîìäîëòîé ñýòãýë äóíäóóð áàéãààãàà ÿðüäàã.
×èí ñýòãýëýýñýý öàãèéã íü îëæ õýëñýí ¿ã ¿íý õºëñíººñ ÷
¿íýòýé. Ò¿¿íýýñ ãàäíà óóëçàëò, çºâëºë㺺í, õóðàë öóãëààí
óäèðäàõ, áàÿð ¸ñëîëûí àðãà õýìæýý öýíã¿¿í õºòëºõ õ¿í
ãàäíààñ õàéæ ýðýõ áèø àëáàí õààã÷ á¿ð ººðñ人 õºã溺æ
õºòºëæ ÷àääàã áàéõ ¸ñòîé. ×àäàõ ÷àäàõäàà ºíäºð ò¿âøèíä
õèéæ ñóðñàí áàéâàë çîõèíî. ªì㺺ëºã÷èä, õóóëü÷äûí
ºìíºº áàðèõ ãîë çýâñýã áîë èëòãýõ óðëàã. ªðíèéí ø¿¿õèéí
óðàí ¿ã íü èëòãýõ óðëàãèéí ºâºã ýöýã íü áàéñàí. Õ¿íëýã
èðãýíëýã íèã¿¿ëñýíã¿é, ¿ëýìæ ñýòãýëèéí ¿íýí ¿ã, óðàí
ÿðóó ¿ã ÷óõàìõ¿¿ ýíäýýñ ë öóóðàéòàæ áàéõ ó÷èðòàé.
Õýðýãòýíä îíîîñîí ÿëûã íü óõàìñàðëàòàë íü õýëæ ÷àääàã
õóóëèéíõíààðàà áèä áàõàðõàõ áîëíî.
ßðèàíû óðëàã, õàðüöààíû óõààíûã õîñëóóëàí ýçýìøýýã¿é
õ¿í áèçíåñìåí áèø. Ó÷èð íü ¿ã ÿðèàíûõàà õ¿÷ýýð ë íàéäâàðòàé
ò¿íøòýé áàéæ ÷àäíà. ªðãºí çàõ çýýëèéã íýýõ ýñýõ íü òàíû ÿðèõ
õàðüöàõ õîñîëìîë ÷àäâàðààñ øàëòãààëíà. “Ìýðãýä ãàðàõ îðîí
äýýæ áè÷èã”-ò èëòãýõ óðëàã áîë õàðüöààíû ñî¸ë äàõü ÷àäâàðûí
ø¿òýí áàðèëäëàãà áºãººä ÿðóó ñîíñãîëîíòîé ÿðèõ ÷àäâàðûã
ýçýìøèõ øèíæ áîëíî. Õàðüöààíû ñî¸ëûí óñàíä ¿íäñèéã íü
äýâòýýãýýä ýãøìýë ãàçàð ìýò áîëãîîä ÿðèõ ÷àäâàðûí ¿ðèéã
öàöâààñ èëòãýõ óðëàãèéã õÿëáàð ýçýìøèæ áîëíî ãýæýý.
Ýíý á¿ãäýýñ ¿çýõýä õ¿í ç¿òãýë ñýòãýë ãàðãàæ áàéæ ýçýìøâýë
çîõèõ ýðäìèéí íýã-èëòãýõ óðëàã ãàðöààã¿é ìºí. Îð÷èí ¿åä
õóäàëäàà, ¿éë÷èëãýý íýí ºðãºææýý. ¯éë÷ë¿¿ëýã÷ýý óãòàí
àâàõààñ, ¿äýí ÿâóóëàõ õ¿ðòëýõ õóãàöàà òàíû àìüäðàë, õóâü
çàÿàã ÷ øèéäýæ ìýäíý. ßìàð ÷ áàéñàí îðëîãî ò¿íøëýëèéã
÷èíü ëàâòàé øèéäíý. Õ¿íèéã ãàäíààñ íü, õàðàãäàõ áàéäëààñ
íü ÿëãàâàðëàí õàíäàæ ë áîëîõã¿é. Àâáàë àâ, áàéâàë áàé
ãýñýí ñýòãýëãýý òàíûã ìóõàðëààä çîãñîõã¿é, á¿ð õîîñðóóëíà.
Õýíèéã ÷ áîëîâ áàÿðëàí óãòàæ, áàÿðëóóëàí ¿äýæ áàé.
Èíãýæ ÷àäâààñ òýð ýíý óäàà þó ÷ àâààã¿é, þó ÷
ÿðèàã¿é ÷ íýã ë ºäºð òàíààñ, çºâõºí òàíààñ ë õóäàëäàí
àâ÷ çºâõºí òàíòàé ò¿íøëýõ ã ýæ èðýõ íü ìàã àä.
Áàéíãûí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ãýäýã áàéíãûí íàéðñàã õàðüöàà.
Þó ¿íýí áý? Ýíý ¿íýí. Íýã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ýý àëäñàíààñ õî¸ð
àæèëòàíàà õàëñàí íü äýýð. Ìºí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ñàéõàí ààøòàé,
ÿëäàì áàéâààñ ¿éë÷ëýã÷ áàðààíûõàà ¿íèéã áóóëãàäàã íü
õóóëü. Þó ¿íýí áý? Ýíý áàñ ¿íýí. Õî¸óëàà ÿëäàì ýëýãñýã
õàðüöâààñ àâ÷, ºã÷ áóé áàðààíû ¿íý öýíý ¸ñòîé þó ÷ áèø.
Ìýäëýã
Õ¿íä óñ àãààð õýðýãòýéí àäèë àìüäðàëä ìýäëýã õýðýãòýé.
Èëòãýë ÿðèàíä èíãýâýë ñàéí òýãâýë òààðíà, èéì ë áàéõ
¸ñòîé ãýñýí òîãòñîí ä¿ðýì æîð áàéõã¿é, áàéõ ÷ àðãàã¿é
þì. Ãýâ÷ àíõààðàë òàòñàí àìüä èëòãýë ÿðèà íü àìüäðàëä
õýðýãæèõäýý ç¿é òîãòîëò óõàãäàõóóí á¿õèé íàðèéí òîãòîëöîîã
áèé áîëãîäîã. Íýãýíò íàðèéí òîãòîëöîîòîé áîëîõûí õóâüä
ººðèéí çàð÷èì, ò¿¿íä òàâèãäàõ øààðäëàãóóä ¿éë÷èëäýã.
Èëòãýõ óðàí ÷àäâàðûí ¿íäñýí çàð÷èì íü ìýäëýã.
Ìýäëýã áîë õ¿÷ ìºí ãýäýã. Õ¿÷òýé èëòãýã÷ ººðòºº èòãýëòýé
áîëäîã. Èòãýë îëñîí èëòãýã÷ õààíà ÷, õýäèéä ÷, õýíèé
÷ ºìíº, ÿìàð ÷ ñýäâýýð àéõ þìã¿é èëòãýæ ÷àääàã.
Àéäàñ áîë ìýäëýãã¿éí ¿ð äàãàâàð. Ìýäëýãòýé õ¿í ¿ã
õýëæ ÿðüæ èëòãýõ ÿâäëàà ººðèéí áàÿð áàÿñãàëàí áîëãîîä
çîãñîõã¿é æèíõýíý àç æàðãàëàà áîëãîæ ÷àääàã. Õàðèí ýíý àç
æàðãàë áîëñîí ìýäëýãèéã õààíààñ ÿàæ îëæ àâàõ âý? ßìàð
øààðäëàãà òàâèãäàõ âý? õ¿í á¿ð ìýäëýãòýé õ¿÷òýé áàéõûã
áîääîã, õ¿ñäýã. Ãýâ÷ õ¿í á¿ðèéí ñàíàñíààð áîëäîãã¿é.
ßàãààä? ßàãààä ãýâýë … áàéíãà óíøäàãã¿é, ìýäýõèéã
õ¿ñäýãã¿é, çîðèóëæ öàã ãàðãàäàãã¿é.
Óíø – ìýä – çîðèóä öàã ãàðãà
Þóíû ºìíº ìýäëýãòýé áîëîõ äàðààõ åñºí àðãûã ýçýìø:
- Ñóð. Ñóðãàëòàíä ñóó
- Ñóð÷ ìýäñýíýý áèå äààæ õºãæ¿¿ë.
- Óíø áàñ äàõèí óíø.
- Èëýðõèé õàðàãäàõ ¿íýíèéã îëæ ìýä.
- Àíõààðàë ìýäðýìæèéí òóðøëàãàòàé áàéæ ñóð.
- ªºð áóñàäòàé õàðèëöàõäàà ìýäëýã îëæ àâ.
- Ãàíöààðàà áàéæ áîäîæ, ñýòãýæ ¿ç.
- Áóñäûã ñîíñîæ ìýäëýãýý íýì.
- Çîðèóä öàã ãàðãà.
Îþóíû äàëàé áîëñîí íîìò îé íºõºðëºõ. Õ¿í
ò ºðºëõò íèé õºã æëèéí ò ¿¿õýíä íîìîîñ ººð þó
¿ ëäý æ, þó ý ñ ¿ ëäñ ý í è é ã ò î î öî õ î ä à ìà ð õ à í .
Åãèïåòèéí Ïèðàìèä, Õÿòàäûí öàãààí õýðýì, Ýíýòõýãèéí
Òàæ Ìàõàë ãýýä åðòºíöèéí ãàéõàìøèãóóä ¿ëäñýí íü áèé.
Ýíý íü äààí÷ öººõºí. Äîëîî ãýæ õóðóó äàðàí òîîëäîã. Òýãâýë
¿ã, ¿ãèéí õ¿÷ýýð ¿ëäñýí ãàéõàìøèãèéã òîîëîâ÷ ¿ë áàðíà.
Àøóã õààíû áàéãóóëñàí Ïàòàëèïóòðà õîòîîñ ºíºº þó ÷
¿ëäñýíã¿é. Õàðèí Àøóã õààíû õýëñýí ¿ã íü ¿ëäýæ ºíººäºð
÷ õýëýãäñýýð áàéíà. Òýãýõýýð ¿ã ãýäýã íóðæ óíàäàãã¿é,
óðñààä ÿâ÷èõäàãã¿é, õóó÷èðäàãã¿é, ãàë ò¿éìýðò øàòàæ
óñòäàãã¿é, õàðèí ÷ óëñ ¿íäýñíèéõýý áàõàðõàë áîëñîí ¿ëãýð
äîìîã àìàí çîõèîë, àÿ äóó ñî¸ë óðëàãò áèåæèí ìºíõºð÷,
õ¿ì¿¿íèé îþóíû ìàíëàé íîì ñóäàðò øèíãýäýã àæýý.
Ìýäýýëëèéã íýã óíøààä áîëëîî ã ýæ ¿ç ýõ íü
ó÷èð äóòàãäàëòàé. Øààðäëàãà õàíãàõã¿é. Íîìûã àíõ
óíøèõàä øèíý òàíèëòàé ó÷èðäàã . Àõèí ò¿¿íèéã
óíøèõàä õóó÷èí íºõºðòýéãýý óóëçñàí ìýò áîëäîã.
Õýä äàõèí óíøèæ, íÿãòàëæ, õóó÷èí ìýäýõ àíä íºõºðòýéãýý
çºâëºëäºæ áàéõ øààðäëàãàòàé. Èíãýõ íü ºíãºö ìýäëýãýýñ
òîäîðõîé ìýäëýãò, òîäîðõîé ìýäëýãýýñ ã¿í ìýäëýãò ýöýñò
íü íººö ìýäëýãò øèëæäýã. Óíøèõûí çýðýãöýý äýðãýäýý öààñ
¿çýã áýëýí áàéëãàæ çààâàë òýìäýãëýë õºòëº. Èíãýñíýýð
çàéëøã¿é õýðýãòýé áàðèìò, îãíîî çýðãèéã äàõèí õàéõ
øààðäëàãàã¿é áîëíî.
Øè í ý ì ý ä ë ý ã ý ý ð î þó í ó õ à à í à à ö ý ë ì ý ý .
Øèíý ìýäëýã íü èëòãýã÷ õ¿íä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. Èëòãýã÷
õ¿í þóíû ºìíº áèå äààæ èëòãýë ìýäýýëýë áýëòãýõ õýðýãòýé.
Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðàë, òºñºë øàëãàðóóëàëòûí
çºâëºãººí çýðýãò îðîëöîæ, áóñäûã ñîíñîæ, óðàí óíøëàãà,
èëòãýëèéí òýìöýýíä õ¿÷ýý ¿çýõ õýðýãòýé. Óñàíä ñýëæ ñóðàõ ãýæ
áàéãàà õ¿í ýðýã äýýð ñóóãààä áàéâàë õýçýý ÷ ñýëæ ñóðàõã¿é.
Í¿äýíäýý èëýðõèé á¿õíèéã ìýääýã ãýæ á¿¿ áîä. Õàðñààð
áàéæ õàðäàãã¿é, ñîíññîîð áàéæ ñîíñäîãã¿é, ìýäñýýð áàéæ
ìýääýãã¿éãýý ìýä. Õàðàãäàõ áàéäàëä áèòãèé õóóðò. Íàð
äýëõèéã òîéðîõ ìýò ¿çýãäýõ àòàë ¿íýíäýý äýëõèé òîéð÷
ýðãýäýã. Òàéâàí áàéäàëä á¿¿ àâò, á¿õ þì õºäºë㺺íèé
õ¿÷èíä îðøèí òîãòíîäîã. Í¿äýíä èë áàéãàà ¿íýíèéã îëîõã¿é
áîë äàëä áóéã ÿàõàí ìýäðýõ
È ë ý ð õ è é õ à ð à ã ä à õ ¿ í ý í è é ã î ë æ ì ý ä
Áèå ìàõáîäü íü ìýäðýìòãèé. Õàëàõ, õºðºõ, ºâäºõºº
ìýääýã öî÷ðîìòãîé. Îþóí óõààíàà èéì ë ìýäðýìæ
àíõààðàëòàé áîëãî. Àíõààðàë ìýäðýìæèéã ãºëèéëãºæ
áîëîõã¿é. Óõààíòàé õ¿í èëýðõèé áàéãàà áóñäûí òóðøëàãààñ
ñóð÷ óõààæäàã. Óõààí ìóóòàé õ¿í ºíãºðñºí õîéíîî
ººðèéí á¿òýëã¿éãýýñ ñàíàà àâäàã ÷ òóðøëàãàæäàãã¿é.
Àíõààðàë ìýäðýìæèéí òóðøëàã àòàé áàéæ ñóð.
ªºð áóñäûí ñàéí ñààð õî¸ðûã ÿëãàäàã áàé. Òàíèõ
òàíèõã¿é õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàõäàà þóã ìýäýæ áîëîõ òóõàé
ÿìàãò áîä. Ñàéíûã äàãàâàë ñàðíû ãýðýë òóñäàã. ªºðò
áàéõã¿éãýý ºðººëººñ ìýäýõèéã õè÷ýý. Äîëîîí ÿìààòàé
àéëä ñ¿¿ áèé äîãëîí ºâãºíèé õàð óõààíä ýðäýì áóé.
ªº ð á ó ñ à ä ò à é õ à ð è ë ö à æ ìý ä ë ý ã î ë æ à â .
Ìýäñýíýý ñàéòàð òóíãààí íÿãòàëæ áîäîõ õýðýãòýé. Èíãýõã¿é
ÿàãààä òýãýâ ãýäãèéã áîä. Ñàéíûã äàãàâàë íàðíû áèø ñàðíû
ãýðýë ãýäãèéã áîäîæ ¿çñýí ¿¿? ×óõàì þóã àâàõ, ãýýõýý øèéäýæ
áàé. Íýãýíò øèéäñýí áîë àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëæ ñóð. Áººí, öººí
õ¿íòýé ÿðèàä ¿ç. Õýðõýí õ¿ëýýæ àâ÷ áàéãààãààð íü ººðèé㺺
ä¿ãíýæ áîëíî. Ìýäëýãýý àìüäðàëààð áàòàëãààæóóë. Àìüäðàëààð
áàòàëãààæñàí ìýäëýã õýçýý ÷ ìàðòàãääàãã¿é. Ìýäëýãèéíõýý
õýðýýð õ¿íèé îþóí óõààí áîëîâñîðäîã. Áîëîâñðîõ òóñàì
õ¿í óëàì èðãýíëýã-íèã¿¿ëñýíã¿é ñýòãýëòýé áîëæ èõèéí èõèéã
õèéæ á¿òýýäýã. Ãàíöààðàà áàéõäàà òºðñºí áîäëóóä ¿íýòýé.
Ýãýë áîð áîäëóóäûí öààíà îëîí îëîí ãýðýëò ñàíààíóóä áèé.
Ãàíöààðàà áàéæ áîäîæ, ñýòãýæ ¿ç.
Ìýäëýãòýé áàéõ íýã ãîë øààðäëàãà áóñäûã ñîíñîõ ÿâäàë.
Ñàéí ñîíñîæ ÷àäàõ íü ñàéí ÿðèëöàã÷ áîëäîã òºäèéã¿é
ñàéí ìýäëýãòýé ãýãääýã. Õýä õýä óíøààä îéëãîîã¿é ç¿éëýý
ãàíö óäàà ñîíñîîä îéëãîõ ÿâäàë ÷ áàéäàã. Õ¿íýýñ ñîíñîõ
íü îéëãîîã¿é ç¿éëýý ëàâøðóóëàí ãàçàð äýýð íü ìýäýæ
áîëäîã äàâóó òàëòàé. Áóñäààñ ñîíñîæ ìýäëýãýý íýì.
Öàã ãàðãà, çîðèóä öàã ãàðãà
Èëòãýã÷ õ¿í ººðòºº áîëîâñðîõ öàã ºäºð òóòàì ãàðãàõ ¸ñòîé.
ªäºðò ÿäàæ 10-15 ìèíóò ººðèéíõºº ìýäëýã áîëîâñðîëä
çààâàë öàã ãàðãà. 15 ìèíóò ãýäýã áàãà õóãàöàà áèø.
Ñàðûí äàðàà 450 ìèíóò áóþó á¿òýí íýã ºäðººð ìýäëýãýý
äýýøë¿¿ëñýí ãýñýí ¿ã. Æèëä 12 ºäºð 100 öàã çàðöóóëàõ íü 4
æèëä 50 ºäºð áîëíî. Ýíý íü 2 æèë òóòàì ìýäëýã äýýøë¿¿ëýõ
ñàðûí äàìæàà òºãñººä áàéíà ãýñýí ¿ã.
Òàâ, çóðãàà, òàâü, æàðàí íàñàíäàà ñóðàõ áîë þó ÷ áèø.
Êàíàäûí Òîðîíòîãèéí èõ ñóðãóóëèéã 93 íàñòàé ºâãºí
àìæèëòòàé òºãñ÷ ñýòãýë ñóäëàà÷èéí äèïëîìîî ãàðäàí àâ÷ýý.
Ýðäýì ìýäëýã ãýäýã íü ºíäºð óóëûí îðãèë ìýò, óóëàíä
àâèðàõàä áèå ÷àðìàéíà. Ýðäìèéã ñóðàõàä óõààí ÷àðìàéíà.
Óóëûí îðîéä õ¿ðâýë îð÷èí ãàçðûí ¿çýñãýëýíòýé áàéäàë
òîäîðõîé õàðàãäàíà. ¯¿í ë¿ãýý ýðäìèéã ñóðâàë õàìàã
þìíû ó÷èð ñàéõàí ìýäýãäýíý /Àêàäåìè÷ Ö.Äàìäèíñ¿ðýí/
Îëæ àâñàí ìýäëýã ¿íýí ¿¿? ýðãýëçýýòýé þó? ãýäãèéã
öààøèä ã¿íçãèéð¿¿ëýí ìýä. Îþóí óõààí íü õºãæñºí
èëòãýã÷èéí ÿðèà ÿìàãò òîâ÷ òîä îíîâ÷òîé áàéäàã. Ýíãèéí
áîëîîä ÿðóó ñàéõíààð ñîíñîãääîã.
Èëòãýõ óðëàãèéí ¿å ¿åèéí îíîë÷èä ìýäëýãòýé áàéõ çàð÷èì
øààðäëàãûã èëòãýõ óðëàãèéí ¿íäýñ áîëãîí òàâüæ èðñýí.
Àéäñààñ àíãèæèð÷ èòãýëòýé áîëîõ çàì áîë ìýäëýã. Ýðäýì
ìýäëýãèéíõýý õ¿÷ýýð ãàéõàìøèãèéã á¿òýýñýí àëäàðòíóóäûã
òîîëæ áàðàõã¿é.
Óíø áàñ äàõèí óíø, ¿íýíèéã îëæ ìýä, òóðøëàãàòàé áàéæ
ñóð, áóñäààñ ìýäëýã îëæ àâ, ñýòãýæ áàé, ìýäëýãýý áàéíãà íýì.
Ìýäëýãã¿é áàéõ òóñìàà ë õ¿í ìóõàð ñîõîð ñ¿ñýãò èòãýäýã.
Äàëäûí õ¿÷èíä õè÷íýýí èõ èòãýíý òºäèé ÷èíýý øèíæëýõ
óõààíû ìýäëýãã¿é áàéãàà õýðýã. Ãàíö ¿ãýýð õýëáýë õóóðàì÷
ìýäëýãòýé áàéíà ãýñýí ¿ã.
Æèíõýíý ìýäëýã ë ÿäðàõûí öàãò ¿ë îðõèõ ÿíàã, ÿìàð ÷ ¿åä
õóëãàéä ¿ë àâòàõ ýðäýíý.
Íýýëòòýé ìýòãýëöýýíèé õîëáîî Á.Ãýðýë
Áè ºíººäºð ýíä
òà á¿õýíä õàíäàí
íýãýí ç¿éëèéã õýëüå.
Ãýõäýý Ðè÷àðä Áàõûí
çîõèîëîîñ èø òàòàí
òýðõ¿¿ õýëýõ ç¿éëýý
òîäîòãîí ºã¿¿ëýõèéã
õ¿ññýí þì. Ýíý áîë
íýãýí ýðõ ÷ºëººíä
äóðëàñàí öàõëàéí
òóõàé ºã¿¿ëäýã áýñðýã
çîõèîë áèëýý. Èõýíõ
öàõëàé õîîë îëæ
èäýõèéí òóëä çàãàñ÷íû
çàâü òýíãèñèéí ýðýã
õî¸ðûí äóíä ºìõ çàãàñ
æàðààõàéíû òºëºº
á¿õýë ºäðèéã íèñýæ ºíãºðººíº. Õàðèí Æîíàòàí õýìýýõ íýãýí
çàëóó öàõëàé òýäãýýð öàõëàéíààñ òýñ ººðººð àãààðò ýðãýëäýí
íèñýõ ñóðãóóëü õèéñýýð á¿õýë ºäðèéã ºíãºðººäºã áàéæýý.
Ò¿¿íèé òóõàé áóñàä öàõëàéíóóä ººð çóóðàà òýð òýíýã õîîë
îëæ èäýõã¿é èíãýæ óòãà ó÷èðã¿é íèñýæ áàéãààä ¿õíý äýý
ãýæ ÿðèëöäàã áàéëàà. ̺í ãýðèéõýí íü ÷ ò¿¿íèé ýíý áàéäàëä
äóðãóéöýí îëíû æèøãýýð àìüäðàà÷ äýý õýìýýí ¿ãëýæ ýõýëäýã
áàéæýý. Íýãýí ºäºð ýýæ íü Æîíàòòàíãààñ ÷è õîîë îëæ èäýõã¿é
íèññýýð áàéãààä ºëñºæ ¿õýõ âèé äýý. ßàãààä ºäºðæèí㺺 èíãýæ
óòãàã¿é ººðèé㺺 çîâîîí íèñýæ áàéäàã þì áý äýý ãýæ àñóóõàä
Æîíàòòàí ºëñºæ öàíãàí ÿñ àðüñ áîëîõ íü íàäàä õàìààã¿é ýý
ýýæýý. Òà íàð îéëãîæ áàéíà óó. Áè çºâõºí àãààðò þó õèéæ
÷àäàõ þó õèéæ ÷àäàõã¿éãýý ìýäìýýð áàéíà. Åð人 ë ýíý. Áè
ñóðàëöàõûã ë õ¿ñýæ áàéíà ø¿¿ äýý ãýæ õàðèóëæýý. Ààâ íü
Õýðýâ ÿìàð íýãýí ç¿éë ñóðìààð áàéãàà áîë èäýõ õîîëîî îëæ
ñóð. Ýíý íèñýõ îðîëäëîãî ÷èíü ¿íýõýýð àÿòàéõàí áàéíà. Ãýõäýý
íèñëýý ãýýä õîäîîä ä¿¿ðäýã¿éã ÷è ìýäíý ø¿¿. ×èíèé íèñýõ
øàëòãààí áîë çºâõºí õîîë õ¿íñ îëîõ ÿâäàë ãýäãèéã õýçýý ÷ á¿¿
ìàðò ãýæ õýëæ öàõëàéí àìüäðàëûí áîäèò áàéäëû㠺㿿ëýõýä
Æîíàòòàí òîëãîé ãóäàéëãàí àìüäðàë çºâõºí õîîë îëîõûí òºëºº
ãýæ ¿¿ õýìýýí ººðººñºº àñóóñààð æèðèéí òýäãýýð öàõëàéí
àìüäðàëààð àìüäàð÷ õ¿ñýë ìºðººä뺺 õÿçãààðëàõààð áîëîâ.
Òýð áóñàäòàé ë àäèë ºäºðæèí㺺 ë õîîëíû àðààñ õººöºëäºí
ÿâàõûã îðîëäîâ÷ ýíý íü ò¿¿íä òààëàãäàõã¿é áàñ óòãàã¿é
ñàíàãäàæ áàéëàà. Íýãýí ºäºð äóð ¿ë òºðºì ýíý àìüäðàëûíõàà
ºäºðæèí ºíãºðººñºí íèñëýãèéí ¿ð ä¿íä àðàé ÿäàí àãíàñàí
æàðààõàéãàà ºëñãºëºí õºãøèí öàõëàéíû ºìíº çîðèóä óíàãàõ
¿åäýý Æîííàòàí ýíý á¿õýíä ÿìàð óòãà áàéíàà õýìýýí ººðººñºº
àñóóãààä ÿìàð÷ óòãà àëãà, õºãøèð÷ ºòºëñºí õîéíîî õîîë
èäýõýýñ ººð äóðñàìæã¿é ýíý ºâãºí öàõëàéí àäèë áàéõ ¸ñòîé
þì ãýæ ¿¿ áè õýìýýí áîäîâ. Òèéìýý áè èíãýæ öàãàà äýìèé
ºíãºðººõèéí îðîíä õ¿ñýë ìºðººäºëòýé áàéæ áîëîõ ø¿¿
äýý. Ñóðàõ ç¿éë ÿìàð èõ ãýý÷ ãýæ ººðòºº õýëýýä ºìíºõ õ¿ñýë
ìºðººä뺺 ¿ðãýëæë¿¿ëýõýýð øèéäæýý. Ýíý íü ò¿¿íä àìàð áàñ
æàðãàëòàé áàéëàà. Æîíàòòàí öàõëàé áîëæ òºðñºí õýäèé ÷
øîíõîð øèã ä¿¿ëæ õàðààöàé øèã øóìáàí íèñýæ ñóðàõûã õ¿ñýæ
áàéâ. ªºðººð õýëáýë òºãñ òºãºëäºð íèñýæ ñóðàõûã õ¿ññýí þì.
Ò¿¿íèé ýíý ìºðººäºë õ¿ñýë íü á¿õíèéã ñóðàõ ãýñýí ýíýõ¿¿
ýðìýëçýë íü öàõëàéä ÷ áàñ çàãàñ÷íû çàâü ýðã¿¿ëäýí ºäºðæèí㺺
íýã ë õýâèéí óéòãàðòàéãààð íèñýõýýñ ººð õóâü çàÿà áàéäãèéã
óéòãàðò ýíý àìüäðàëûã ÷è õ¿ñâýë ººðºº ººð÷èëæ ÷àäàõûã ÷è
ìýäð¿¿ëæ í¿äíèéõýý ºìíºõ õºøãèéã àðèëãàæ àâúÿàñ ÷àäâàð
óõààíàà àøèãëàí ººðèé㺺 øèíýýð íýýæ õ¿ññýíýýðýý áàéæ
÷àäâàë öàõëàé ÷ áàñ øîíõîð áîëæ áîëäîã þì áàéíà ãýõ èòãýëèéã
òºð¿¿ëæýý. Ýíý çîõèîëä õàìãèéí ãîë íü õýí ÷ ººðººð ñýòãýõ
àõóë ººðò õèéñâýðýýð îíîãäîîä áóé àëèâàà õÿçãààðûã äàâàí
òóóëæ ýðõ ÷ºëººòºé áîëæ áîëîõ þì áàéíà õýìýýí áîäñîí
ÿâäàë áºãººä ¿íýíäýý õóâü çàÿà ãýäýã áîë áèäíèé ººðñºä人
áèé áîëãîñîí õÿçãààðûí òóõàé òºñººëºë òºäèé ç¿éë, õýí ÷
ººðºº ººðèéíõºº óðüä÷èëñàí õóâü òàâèëàíãàà ººð÷èëæ ýðõ
÷ºëººòýéãýýð øèíý àìüäðàëä îðæ áîëîõûã ýíýõ¿¿ æîííàòàíû
àìüäðàëûí øèíý óòãà ó÷ðààð òºëººë¿¿ëæýý. Áèä ºíººäºð
ýíý çîõèîëä ãàðàõ æèðèéí öàõëàéíóóä øèã ¿ëãýí ñàëãàí
àëõàæ ººðèé㺺 ººð÷ëºõ ãýñýí áóñ çºâõºí õîîë îëæ èäýõèéí
òºëºº äýýä ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãàà þì ãýæ ¿¿. Õýðâýý áèä ýíý
çîðèëãîîð ñóð÷ áàéãàà áîë ýíý áîäîëäîî ººðèé㺺 õ¿ë÷èõýýä
ñóð÷ áàéãàà æèíõýíý ìºí ÷àíàðò õ¿ð÷ ÷àäàõ óó. Ýíý àñóóëòûã
á¿ãäýýðýý ººðñºäººñºº àñóóöãààÿ ë äàà. Áèäýíä ýíý îþóí
óõààí õîîë îëæ èäýõäýý àøèãëà ãýæ çàÿàñàí þì áîëîâ óó. Àëü
ýñâýë îþóí óõààíàà íýýõèéí òóëä èä ãýæ õîäîîä çàÿàñàí þì
óó. Ýðòíèé Ðîìûí Ñåíåêà òºðººä èäýæ óóæ ýöýñò íü ¿õýõèéã
õîðõîé øàâüæ ÷ ÷àäíà. Õàðèí õ¿íèé àìüäðàë, ¸ãò ¿ëãýð õî¸ð
óðò áîãèíîîðîî áóñ óòãà àãóóëãààðàà ¿íýëýãääýã þì õýìýýí
ºã¿¿ëñýí áàéäàã. Ò¿¿íë¿ãýý áèäýíä óéòãàðòàéãàà𠺺ðñäèé㺺
õóóðàí ä¿íãèéí òºëºº õîäîîäîî ä¿¿ðãýõ õîîëíûõîî òºëºº
ñóðàõààñ ººð ñóðàõ ãýãýýí õ¿ñýë øàëòãààí áàéæ ë òààðàà.
Áèä í¿äíèéõýý ºìíºõ õºøãèéã ÿðæ àâúÿàñ ÷àäâàðàà àøèãëàí
ººðñäèé㺺 øèíýýð íýýí îþóíû ýðõ ÷ºëººíä äóðëàí àìüäðàõ
áîëîìæ çºâõºí òàíèí ìýäýõ¿éí èõ ýçýí îþóòàí áèäíèé ãàðò
ë áàéíà. Áèä ýíý ñóðàõ ãýäýã ¿ãíèé óòãûã àðàé ººðººð õàðàõ
öàã íýãýíòýý áîëñîí áîëîâ óó. Ó÷èð íü áèä öàãàà õèé äýìèé
íºõöººõèéí îðîíä Æîííàòàí àäèë ººðñºä人 óõààëàã îþóíû
åðòºíöºä áè þó õèéæ ÷àäàõ þó õèéæ ÷àäàõã¿éãýý ¿çýõýýð
ñóðàëöàõ æèíõýíý õ¿ñýëä àâòàí ººðèéí ýíý àìüäðàëàà óòãà
ó÷èðòàé áîëãîõ òýð öàã ¿å ìýäýýëëèéí õóðäàöòàé ýðèí çóóí
ýõëýýä ººðèéí õýìíýëýýðýý óðñààä íýãýíò ýõýë÷èõæýý…
Ýíý óðñãàëä õîöðîõã¿é áàñ æèâýõã¿é ìàíäàë äýýð íü õóðä
íèéë¿¿ëýí õºâºõ íü áèäíèéã ýíý öàã ¿åèéíõýí õýìýýí ¿íýëýõ
äóðñãàõ ãîë øààðäëàãà þì áóñ óó. Áèäýíä ñóðàõ ç¿éë èõ áàéíà.
Èðýýä¿éí íýã äèïëîìûí òºëºº îðæ áàéãàà õè÷ýýëèéã äóðòàé
äóðã¿é ¿çýõ áàéäëààñàà ººðèé㺺 ÷ºëººëæ æèíõýíý ñóðàëöàõ
îþóíû ýðõ ÷ºëººíä òýì¿¿ëæ ººðèéíõºº åðòºíöºä íèñýõèéã
íýð òºðòýéãýýð ä¿¿ëýõèéã õ¿ñýõã¿é áàéíà ãýæ ¿¿ îþóòàí òà.
Áè ëàâ õóâüäàà õ¿ñýæ áàéíà. Áîëîâñðîë ìýäëýã áîë ýðõ ÷ºëºº
òºäèéã¿é áàñ ýðõ ìýäýë ãýæ íýãýí ñóóòàí õýëñýí íü áèé.
Ì.Ñ 2006.03.11

Áîíä ãýæ þó âý?
Áîíä /ºðèéí áè÷èã/-ûí òóõàé
Õºðºíãèéí áèðæ äýýð àðèëæààëàãääàã ÷óõàë ¿íýò öààñíû íýã áîë
áîíä þì. Ýíý íü çýýë îëãîñîí áîëîõûã ãýð÷èëæ áóé ¿íýò öààñ
þì.
Áîíä ýçýìøèã÷ íü õºðºí㺠ýçýìøèã÷ áèø çºâõºí çýýëäýã÷.
ͺ㺺 òàëààñ õºðºíãèéíõºº õàðüöàíãóé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ,
èë¿¿ áàòàëãààò àøèã, õ¿¿ îëîõ ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ, áàéãóóëëàãà
áîíä õóäàëäàæ àâäàã. Áîíäûã çàñãèéí ãàçàð, îðîí íóòãèéí çàõèðãàà,
êîìïàíè àëü àëü íü ãàðãàæ áîëîõ áà äàðààõ á¿ðä¿¿ëáýðòýé áàéíà. ¯¿íä:
- Ò¿¿íèéã ãàðãàñàí ãàçðûí íýð.
- Ñåðè, äóãààð
- Íýðëýñýí ¿íý. (Áîíäûí íýðëýñýí ¿íý ãýäýã íü àíõíû
ºðòºã þì.)
- Òºëáºð äóóñàõ õóãàöàà
- Çýýëèéí õ¿¿ çýðýã îðíî.
Çàñãèéí ãàçàð, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãààñ áîíäûã ãîë òºëºâ òºñâèéí àëäàãäëûã íºõºõ,
¿éëäâýð, ï¿¿ñ, áàíê çýðýã áàéãóóëëàãóóä íýìýëò õºðºíãèéí
õýðýãöýýãýý õàíãàõ çîðèëãîîð òîäîðõîé õóãàöààòàé ãàðãàäàã.
Áîíä ãàðãàã÷ íü ò¿¿íèéã õóäàëäàí àâñàí áàéãóóëëàãà õ¿ì¿¿ñò
æèë á¿ð òîäîðõîé õýìæýýíèé õ¿¿, ìºí õóãàöàà äóóñàõàä àíõ çýýëäýí
àâñàí ìºíãèéã ýðã¿¿ëýí òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý. Áîíä íü ãàðãàã÷
ýòãýýäèéíõýý õºðºí㺺ð áàòàëãààæñàí áàéäãèéí ó÷èð íü õýðýâ áîíä
ãàðãàã÷ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áîë õºðºí㺺 õóäàëäàæ ºðèéí
áè÷èã ýçýìøèã÷èéã õîõèðîëã¿é áîëãîõ ¿¿ðýãòýéã èëýðõèéëíý.
Çàðèì òîõèîëäîëä òîäîðõîé íýð á¿õèé õºðºí㺺ð áàòàëãààæñàí
áîíä ãàðãàæ áîëîõ áºãººä ò¿¿íèéã áàðüöààò áîíä ãýäýã.
Ýäèéí çàñàã äàõü õàìãèéí áàãà õ¿¿òýé ºðèéí áè÷èã íü çàñãèéí
ãàçðûíõ áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã. ßàãààä ãýâýë Çàñãèéí ãàçðûí
ºðèéí áè÷èã äýýä çýðãèéí áàòàëãààòàé áàéõ ¸ñòîé. Çàñãèéí
ãàçðûí ºðèéí áè÷èã ãîë÷ëîí õàìãèéí ºíäºð çýðýãëýëòýé áàéäàã
òóë õàìãèéí áàãà õ¿¿òýé øàãíàëò òºëáºð òºëäºã. Ýäãýýð ºðèéí
áè÷èã íü îðëîãûí òàòâàðààñ ÷ºëººëºãääºã. Ýíý ºðèéí áè÷ãèéã
àâàõàä àç òóðøèëò áàðàã áàéäàãã¿é ãýæ õýëæ áîëíî.
Áîíäûã êóïîíòîé áà êóïîíã ¿é ã ýæ àíã èëäàã .
Êóïîí ãýäýã íü õóãàöàà ºíãºðºõ á¿ðèéä áàéíãà
òºëäºã òîãòìîë õ¿¿ àâàõ ýðõ îëãîñîí ¿íýò öààñíû õýñýã þì.
Êóïîíû òºëáºð íü òîäîðõîé òîãòîîñîí ¿å¿äýä òîãòìîë
òºëºõ ìºíãºíèé ä¿í.
Êóïîíã¿é áîíäûí õ¿¿ã ò¿¿íèéã ýçýìøèã÷èéí òàëààðõè
çîõèõ ìýäýýëëèéã òóñãàñàí òóñãàé á¿ðòãýëèéí äàãóó îëãîäîã.
Áîíä ã àðã àã ÷ íü áîíäûí õóã àöàà äóóñ àõààñ
ºìíº òºëáºðèéã íü òºëººä áóöààæ àâàõ íºõöëèéã ãýðýýíä
òóñãàæ áîëíî. ¯¿íèéã ýðã¿¿ëýí äóóäàõ íºõöºë ãýäýã.
Áîíäûã ìºí 1 . Õ º ð â º õ ÷ à ä â à ð ò à é .
2. Õºðâºõ ÷àäâàðã¿é ãýæ õî¸ð
õóâààäàã.
Õºðâºõ ÷àäâàðòàé áîíä ãýäýã íü: õýñýã õóãàöààíä
ò î ä î ð õ î é õ ý ìæý ý í è é ý í ã è é í õ ó â ü ö à à í ä õ º ð â º õ
áîëîëöîîòîé þì. Õºðâºõ ÷àäâàðòàé áîíäûã óðò õóãàöààíû
ñàíõ¿¿æèëò áóþó õºðºíã º îðóóëàëòàíä àøèã ëàäàã .
Áîíä ãàðãàã÷ íü øààðäëàãàòàé ¿åä õóãàöààíààñ
ºìíº ìºí㺺 òºëæ áîíäîî ýðã¿¿ëæ õóäàëäàí àâàõ, ò¿¿íèéã
õýâýýð íü áóþó õºðâ¿¿ëæ àøèãëàõûã õºðâºëò ãýäýã.
Õºðâºõ áîíäûí ãîë îíöëîã íü õýðýãòýé ¿åä ò¿¿íèéã
áàòàëãààæóóëæ õºðâ¿¿ëýõ ýñâýë õýâýýð íü àøèãëàæ áîëäîãò
îðøèíî.
Òºëáºðèéí áàòàëãàà ãàðãàã÷ áîíäûí ¿íèéã õýâýýð
áàéëãàõ òºäèéã¿é ÿìàð íýãýí õýìæýýãýýð ò¿¿íýýñ àøèã
îëîõûã ýðìýëçäýã. Õºðâºõ áîíä íü õºðâºõ ÷àäâàðã¿é
áîíäîîñ ñàíõ¿¿æèëòèéí õóâüä çàðäàë áàãàòàé áàéäàã.
¯¿íýýñ ãàäíà òºëáºð õèéõ õóãàöààãààð áîíäûã àíãèëäàã
áà õóãàöààíààñ õàìààð÷ çýýëèéí õ¿¿ã òîãòîîäîã. Áîíäûí õºðâºõ
÷àäâàðààñ øàëòãààëàí òºëáºð õèéõ õóãàöàà ººð ººð áàéäàã.
Çýýëäýã÷èéí òºëáºðèéí ÷àäâàð, çýýëèéí õýìæýý, ýðãýæ òºëºãäºõ
õóãàöàà íýí ÷óõàë áàéäàã. Áîíäûí õ¿¿ãèéí á¿òöýä íºëººëºõ
çýýëèéí õ¿¿ãèéí ºñºëò íü õóãàöààíààñ õàìààð÷ òîãòîõ õ¿¿ãèéí
ººð÷ëºëòèéã õàðóóëíà. Èéìä ÿíç á¿ðèéí õóãàöààòàé áîíäûí ººð
ººð áîëîâ÷ õóãàöàà óðòàñàõ òóñàì õ¿¿ ºíäºð áàéæ áîëíî.
ÁÕÈÑ-èéí ìàãèñòðàíò Á.Íÿìöýðýí
áîëíî.
Ìèíèé ìºðººäëèéí ñóðãóóëü
Ëåêöèéã çààâàë àíãè òàíõèìä çààõ àëáàã¿é ø¿¿ äýý. Ãýðòýý ñóóãààä ë ÿìàð
íýãýí ìýäýýëëèéí õýðýãñýë àøèãëàæ áîëíî. Ýñâýë õèéñâýð (âèðòóàë) åðòºíö
áèé áîëãîæ îþóí ñàíààãààðàà ëåêöýíä ñóóæ áîëíî, åð íü ÿàæ áîë ÿàæ ë
áîëíî ø¿¿ äýý. Òýãýõýä îäîîíû ëåêö ãýæ áàðàã ë öýýæ áè÷èã. Òýð äóíä ÷èíü
ñîíñîæ ñàéí îéëãîäîã, ä¿ðñýëæ ñàéí îéëãîäîã, áè÷ýýä ñàéí îéëãîäîã ãýýä ë
ÿíç á¿ðèéí õ¿í áàéãàà. Ýäãýýðèéã öºìèé íü àíãèëæ òóõàéí õ¿íä òîõèðñîí
àðãààð õè÷ýýë ÿâóóëæ ÿàãààä áîëîõã¿é ãýæ. Åð íü çºâõºí ëåêö çààæ áàéõ
ÿâöàä ë òóõàéí ñóðàã÷èéí ººðòºº ìýäëýã îëæ àâ÷ ÷àäàõ ýñýõ íü ººðèéõ íü
õýðýã. Ãàãöõ¿¿ ñîíèðõîëòîé á¿ð ãàéõàìøèãòàé áàéäëààð îéëãóóëæ ÷àäàõààñ
ãàäíà òóõàéí õè÷ýýë, ñýäýâ íü ÿìàð àøèã òóñòàé áîëîõ ¿¿íèéã ñóðàõûí òóëä
ÿìàð íîì óíøèæ, ÿìàð ÿìàð ñåìèíàðûí õè÷ýýë çààëãàõ õýðýãòýé òàëààð
òàéëáàðëàæ ºãºõ人 áóñäûã áàéëäàí äàãóóë÷èõäàã ñàíààãàà îéëãóóëàõ
÷àäâàð ñàéòàé ëèäåð áàãø íàðààð ëåêö îðóóëæ áîëíîøäýý.
Ñåìèíàð äýýð áîë õ¿¿õä¿¿ä òóõàéí õè÷ýýëèéã îéëãîæ ñóð÷ àâàõ ãýäýã
áîë áàãø íàðò òóéëèéí àíõààðàõ àñóóäàë áàéõ áºãººä õè÷ýýëèéã îëîí
ñîíèðõîëòîé ìàòåðèàëëàã áààçààð õàíãàõ õýðýãòýéãýýñ ãàäíà õàìãèéí
îíîâ÷òîé çºâ àðãààð áóþó ñóðàã÷ ººðòººãºº áîëîí áàãøòàéãàà àæèëëàõ
îð÷èí ãàéõàëòàé á¿ðäñýí áàéõ. Àïïàðàò, õýðýãñëýëýý ç¿¿÷èõýýä ë áàãàæ
õýðýãñýë àøèãëàí áàðàã àìüäðàë äýýð ãàðñàí þì øèã îð÷èíä ýëäýâ òóðøèëò
ÿâóóëæ ïðàêòèê äýýð áîëîâñðîë àâíà ãýäýã áîë ¿íýõýýð ¿ð ä¿íòýé ñóðãàëò
áîëæ ÷àäíà. ßëàíãóÿà ýëäýâ ñîíèó÷ çàíòàé õ¿¿õäýä ÿã òîõèðîõ ñóðãàëò
áîëíî.
̺í ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéã òóõàéí ñóðàã÷ ººðèéí ñîíèðõîëûí äàãóó
ººðèé㺺 õýçýý áýëýí áîëñîí ãýæ ¿çñýí òýð ¿åäýý ñîíãîí ñóðàëöâàë èë¿¿
¿ð ä¿íòýé áîëæ ÷àäíà.
Åð íü á¿õ ç¿éë ÷ºëººò ñîíãîëòîíä òóëãóóðëàñàí áàéõ õýðýãòýé. ßëàíãóÿà áàãø
íàðûã õîîðîíä íü ºðñºëä¿¿ëæ áàéõ õýðýãòýé. Áèä ìºí㺠ºãººä ë ñóð÷ áàéãàà
þì ÷èíü ÿìàð áàãøààð õè÷ýýë çààëãàõ íü áèäíèé äóð òèéì áèç äýý.
¯¿íä íýã àñóóäàë ãàð÷ èðíý. Åð íü áèøã¿é ë îëîí àñóóäàë ãàð÷ èðíý.
Ò¿¿íèé íýã íü ñóðàã÷äèéí èäýâõèéã ñàéæðóóëàõ. Ìèíèé õóâüä ëàâ îëîí
àðãà áàéíà.
Æ íü: Îíîî öóãëóóëàõ. Íýã ñåìèíàð ¿çýæ äóóñãààä ë òîäîðõîé îíîî àâàõ.
(Îíîîã øóäàðãà çºâ îëãîõ òàë äýýð íèëýýä àíõààðàõ õýðýãòýé)
Ñóðãóóëü òºãñãºõºä ÷è òýäýí îíîî àâàõ õýðýãòýé ÷ ãýõ þì óó, æèëä äîîä
òàë íü òýäýí îíîî àâàõ õýðýãòýé ãýõ ÷ þì óó. ×àäàõã¿é íýã íü õàñàãäààä
ë ¿ëäýíý.
̺í àâñàí îíîîãîîð íü æàãñààæ òèéì õ¿¿õýä èéì àõèöòàé, ìýäëýãèéí
ò¿âøèí íü òèéìýðõ¿¿ øàòàíä ÿâæ áàéíà ãýäãèéã àëü áîëîõ ¿íýí çºâººð
ä¿ãíýæ ÷àäàõ öîî øèíý áºãººä øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé àðãààð ä¿ãíýõ
õýðýãòýé.
Ãýòýë îäîî ÿàæ áàéíà. Ãÿëñ ñýðãýëýíòýæ áàãøäàà õóóëñàí äýâòýð ¿ç¿¿ëýýä
ë, ýñâýë ìºí㺠ºãººä øàëãàëòàí äýýð õóóëààä ãàéã¿é îíîî àâ÷ áîëæ áàéíà.
¯¿íýýñ áîëæ òóõàéí õ¿¿õäýä òàéâøðàõ ñýòãýë òºð¿¿ëæ áàéíà. ªº ¿¿íèéã
èíãýýä àðãàë÷èõíà, ò¿¿íèéã òýãýýä àðãàë÷èõíà ãýñýí ñàéõàí ñàíàà àìàðñàí
óëñóóä. ¯¿íèé îðîíä òóõàéí ñóðàã÷ ººðò òîõèðñîí ñóðãàëòààð ñàéí ãýñýí
áàãøàà ººðºº ñîíãîîä ººðèé㺺 õýçýý áýëýí áîëñîí ãýñýí òýð öàãòàà äóðòàé
õè÷ýýëýý ¿çýýä ñóðñàí ìýäñýíèéã íü õàðóóëàõ îíîîãîî àõèóëàõ ãýýä ÿâáàë
ººðèéí ýðõã¿é ë ¿¿íèéã ÷ ò¿¿íèéã ÷ ñóðàõ þìñàí ãýñýí áîäîë òóõàéí õ¿¿õäýä
ñóóíà. Èíãýæ áàéæ ë áèä õýíèéã ÷ õóóðàõã¿é ÷àíàðòàé áîëîâñîð÷ ÷àäíà.
Àëèâàà ÿìàð ÷ àðãà áàðèë õ¿í áîëãîíä òîõèðîîä áàéõã¿é íü ¿íýí. Ãýõäýý óã
õ¿íèé àâúÿàñ ÷àäâàðûã íýýí õàðóóëæ äîòîîä åðòºíöòýé íü àæèëëàæ ÷àäâàë
îäîîãèéí ýíý èõ ñóðãóóëüä çààãààä áàéãàà á¿õ õè÷ýýëèéã 2, 3 äàõèí á¿ð
ò¿¿íýýñ ÷ áàãà õóãàöààíä ýçýìø¿¿ëýõ áîëîìæòîé, áîëîõ ÷ áîëíî.
Ç¿ãýýð ýíãèéí ç¿éëèéã Ẻí ñ¿ð áîëîîä ë Ẻí òîëãîé ýðãýìýýð í¿ñýð
áîëãîæ çààæ áàéãàà áàãø íàð çºí人 áàéíà. Ìèíèé áîäëîîð áîë ýõëýýä
õ¿¿õäèéã áàãààñ íü Ẻí ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõ õàéðöàã áóñ òóõàéí îíîâ÷òîé
ñàíàà ìýäýýëëèéã ýõëýýä ººðñ人ð íü ýëäâýýð ä¿ðñëýí áîäóóëæ, á¿òýýë÷ýýð
àøèãëàí ¿íýëýëò ä¿ãíýëò õèéæ õ¿ëýýí àâàõóóëæ ñóðãàõ õýðýãòýé. ßâààíäàà
áîãèíî õóãàöààíä èõèéã õ¿ëýýæ àâàõ ÷àäâàðòàé ÷ áîëãîæ áîëíî. Ò¿¿íèé
äàðàà ÿìàð íýãýí ìýðãýæèë, øèíæëýõ óõààíû òàëààðõ ìýäëýã ºãºõ人
á¿òýýë÷ ñàíààíû î÷ àñààñàí çóðàã, äóó, õºãæèì, õºäºë㺺íò ä¿ðñ, îíèãîî,
æ¿æèã, êèíî çýðýã þó ë áîë þóãààð, òààëàìæòàé îð÷èí íºõöºë áàéäàëä
ìýäýýëýë ºãºõ õýðýãòýé. Ò¿¿íèé äàðàà ñóðàã÷ ººðñ人 ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ,
àìüäðàë äýýð ¿çñýí ç¿éëòýéãýý õàðüöóóëàí òºñººëºí õàðæ, ýëäýâ ç¿éëä
õºðâ¿¿ëýí áîäîæ ÿàæ ë áîë ÿàæ ýðãýö¿¿ëýí áÿñàëãàæ ¿çñýíèéõýý äàðàà
áàãøòàéãàà õàðüöàæ õè÷ýýëëýõ þì áîë ç¿ãýýð íýã îþóòàí ñóðàã÷ ÿìàð ÷
äîêòîð ïðîôåññîðîîñ èë¿¿ óðàí ñýòãýæ óëàì íàðèéí ã¿íçãèé îéëãîëòòîé
áîëæ ÷àäàõ áîëîìæòîé ãýæ áè áîäîæ áàéíà. Õàìãèéí ãîë íü õè÷ýýë ãýæ
áààõàí ÿë øèéòãýë, ñóðàã÷èä ãýæ áààõàí ñàéí õ¿í áîëîõ ãýæ öàðàéëñàí
óëñóóä áóñ õ¿ñýë òýì¿¿ëýëòýé, ñîíèðõîëòîé, áàÿð òààøààëòàé, ºðñºë人íòýé,
òîãëîîì íààäàìòàé áàéäëààð ñóðãàõ õýðýãòýé. Èéìýðõ¿¿ àðãààð ò¿ðãýí
õóãàöààíä òîìîîõîí îéëãîëò ¿çýë ñàíààã ñóðàã÷èäàä ºã÷èõ þì áîë áóñàä
ïðàêòèêèéí æèæèã ñàæèã ààð ñààð ç¿éëèéã àìüäðàëààñ ñóðàëöàæ ººðòºº
äàäàë çóðøèë áîëãîæ áîëíî ø¿¿ äýý. Òà íàð íàìàéã ÿìàð ÷ õàà õàìààã¿é
ç¿éëèéã ñàíààíààñàà çîõèîí ÿðüæ áàéíà ãýæ á¿¿ áîäîîðîé. ¯íýíäýý
ñàíààíààñàà çîõèîñîí ç¿éë èõ áîëîâ÷ ýíý á¿õýí áîëîìæòîé ãýäãèéã “Õàí
óóë” äýýä ñóðãóóëèéí çàõèðàë Ö.Äýìáýðýë áàãøèéí Îþóí Ñýòãýëãýýíèé
Äýýä Êóðñ ãýñýí íýðòýé õè÷ýýëä ñóóæ áàéõäàà îéëãîñîí þì.
Áè Ìîíãîëûí õºãæëèéí øèíý ãàðö þó âý ãýñýí ñýäâýýð ýññå áè÷èæ ýõëýýä
õóãàöàà äàâ÷óó áàéñíààñ îðîëöîæ àìüæààã¿é þì. Õýðýâ áè îðîëöñîí áîë
ìèíèé õýëýõ ñàíàà þó âý ãýâýë “áèä ººðñäèé㺺 íýýí õºãæ¿¿ëæ ÷àääàã
ç¿éëýýðýý áóñàä îðíóóäòàé ºðñºëäºõ õýðýãòýé” ãýæ õýëíý. Áèä óõààíòàé,
áîëîâñðîëòîé, ººðºº ººðòºº ýçýí áîëîîä ÿâ÷èõ ÷àäâàðòàé áîë÷èõâîë
äýëõèé äýýðõ ýä áàÿëãèéã àëãà óðâóóëàõûí òºäèéä ë Ìîíãîëä àâ÷èð÷ õîðâîî
åðòºíöèéã áàéëäàí äàãóóëàõ áîëíî. Õºãæèõèéã õ¿ñâýë íàäøèã ººðººñºº
ýõëýõ õýðýãòýé ãýæ õýëíý. Þó ãýñýí ¿ã âý ãýâýë áè “ò¿¿íèé òýð íü áîëîõã¿é
áàéíà, ¿¿íèé ýíý íü áîëîõã¿é áàéíà” ãýæ ¿ãëýæ ñóóñíû îðîíä ººðºº áèå
äààæ áóðóó àëäààòàé á¿õíèéã çàñàæ çàëðóóëàí ãàéõàìøèãò åðòºíöèéã áèé
áîëãî÷èõîîä òà íàð íàìàéã õàðäàà íàäøèã ñàéõàí àìüäðàà÷ ãýæ õýëíý.
ªºðººð õýëáýë ¿ã õýëýýð áóñ ¿éë á¿òýýëýýðýý áóñäûã óðèàëàí äóóäàæ
íýãòãýõ áîëíî. ̺í îäîî áèä èðýýä¿éð¿¿ãýý õºðºí㺠îðóóëæ óõààëàã ìîíãîë
èðãýíèéã á¿òýýæ ÷àäâàë 22-ð çóóí áèäíèéõ áîëíî ãýäãèéã õýëýõ áàéñàí. ßã
øèíý ñàíààíû õóâüä ãýâýë ìèíèé õýëäýãýýð õîðâîîä àëäàðòàé, õîâîðõîí
îëäîõ õîò áàéãóóëàõ ÷ þìóó ýñâýë ººð ÿìàð íýãýí ñàëáàððóóãàà àíõààð÷
òýð ñàëáàðòàà äýëõèéä òýðã¿¿ëæ, ìîíãîëûí áàÿëãàà çºâ àøèãëàæ ÷àäàõ
îíîâ÷òîé ñèñòåì á¿õèé á¿ãä áèå áèåý äýìæñýí àæ ¿éëäâýðæñýí íèéãìèéã
áèé áîëãîõ, õóóëü ä¿ðìýý õºãæèë ÿâàãäàõàä òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëæ áàéæ
ë ìîíãîë õºãæèíº. ¯¿íèéã æèðèéí áèä õè÷íýýí äîîðîî äýâõöýýä õèéõã¿é,
ñàíàà ãàðãàæ äýìæëýã õ¿ñýæ ë ÷àäíà. Õàðèí òóõàéí àæëûã õèéæ áàéãàà òýð
õ¿í ë øèíý ñàíàà ãàðãàæ ººðèéí ñàëáàðàà õºãæ¿¿ëíý. ¯¿íèé òóëä á¿òýýë÷
áîëîâñðîëòîé ìîíãîë èðãýä áàéõ õýðýãòýé áàéíà.
ªíººäºð áèä ìîíãîë èðãýä ìèíü áîëîâñðîëòîé áàéãààñàé ãýæ öºì õ¿ñýæ
áàéãàà. ßìàð ÷ îþóòàí çàëóóñààñ ÷è óõààíòàé áîëîâñðîëòîé áîëîõûã õ¿ñýæ
áàéíà óó? ãýæ àñóóõàä á¿ãä òèéì ãýæ õàðèóëàõ áîëíî. Áèäýíä ýíý ë áàéõàä
õàíãàëòòàé ø¿¿ äýý. Ãýòýë îþóòíóóäààñ õýòýðõèé ºíäºð øààðäëàãà òàâüæ
áàéíà. Ýíý õ¿íä íºõöºëä á¿ãäèéõ íü àÿ ýâèéã íü îëîîä, ººðºº á¿õ ó÷ðûã íü
òàéëæ, äýýðýýñ íü îíö ñóðààä, ººðºº ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýýä ÿâíà ãýäýã áîë
õ¿í á¿ðèéí õèéãýýä áàéæ ÷àäàõ àæèë áèø ø¿¿ äýý. Õýðýâ áèäíèéã çºâººð
òóñëàæ äýìæýýä ñóðàëöàõ òààòàé îð÷èí íºõöºë á¿ðä¿¿ëýýä ºã÷èõ þì áîë
ýíý Ìîíãîëûí á¿õ çàëóó÷óóä áèø þìàà ãýõýä 30% íü ÷ áîëòóãàé ñàéí
áîëîâñðîëòîé áîë÷èõâîë ýíý Ìîíãîëûã àâààä ë ÿâíà.
Õ¿í õè÷íýýí õèéõ äóðã¿é áàéëàà ÷ õèéæ áàéæ ñàëäàã àæèë ãýæ áàéäàã ø¿¿
äýý. Òýãýýä ÷ áè îäîî äºíãºæ 1-ð êóðñ á¿õ ç¿éë îäîîíîîñ ë ýõëýæ áàéíà. 1-ð
êóðñ ýñâýë áàãà àíãèéí õ¿¿õä¿¿ä ýõëýýä ¿çýõ õè÷ýýëèéíõýý ñóóðü ìýäëýãèéã
ýçýìøñýíèéõýý äàðààãààð öààøèä ò¿¿íäýýðýý ¿íäýñëýí äàðààãèéí õè÷ýýëýý
ò¿¿ãýýðýý ñýòãýæ õîëáîæ îéëãîõ íü ãàðöààã¿é. Åð íü àìàðõàí þì ãýæ õàà
áàéõàâ õýö¿¿ áàéæ ë ñîíèðõîëòîé áîëíî. Áè ëàâ äàðàà æèë ãýõýä ýíý æèë
àëäñàí àëäààãàà äàâòàõã¿éãýýð äýýðýýñ íü îëæ àâñàí òóðøëàãàà íýìýðëýýä,
ººðèéí àðãà áàðèëàà õè÷ýýëòýéãýý óðíààð õîñëóóëààä õàæóóãààð íü
ººðèé㺺 íýýí õºãæ¿¿ëýýä àìæèëòòàé ñóð÷ áîëäãèéì ø¿¿ ãýäãèéã áóñäàäàà
áèå÷ëýí õàðóóëíà ãýæ áîäîæ áàéãàà. Àíõàíäàà áè îíö ñóð÷ òýòãýëýã àâààä
ÿâíà ãýæ áîäîæ áàéñàí áîëîõîîð ÷àäàõààðàà ë õè÷ýýí ñóðàëöàæ áàéñàí.
Áè àðâàí æèëäýý ñóðàëöàõ àðãà áàðèë, ä¿íãýý ñàéí ãàðãàõ àðãà óõààíàà
îëîîã¿é áàéñàí, äýýðýýñ íü ººðèéí ìèíü äóòàãäàëòàé òàëóóä ñààä áîëñîí.
Àðàé õèéí àëäñàíàà íºõºí, ñóðààã¿é ç¿éëýý íýã íýãýýð çàñàæ çàëðóóëàí
îâîî ãàéã¿é áîëæ áàéòàë ÿã ýãçýã íü òààðñàí àçã¿é ÿâäëóóä, îãò ñàíààíä
îðîîã¿é áýðõøýýë¿¿ä, ýëäýâ äýìèé áóðóó áîäîë ¿¿ñãýõ ñºðºã ìýäýýëë¿¿äòýé
òóëãàðñàí þì. ¯¿íèé ãîë áóðóóòàí íü öàã íü áîëîîã¿é áàéõäàà áàÿñ÷èõñàí
þì. Çà ¿¿íèéã õèéãýýä ë òèéì áîë÷èõ íü, åð íü áè äàæã¿é áîëæ ýõýëæ áàéíà
ãýæ áîäñîíîîñ òàéâøèð÷èõñàí. Òîâ÷îîð õýëáýë áè ººðºº ººðòºº ÿëàãäñàí.
Ñóðàëöàõóéí õóâüñãàë
Áè ñàÿõàí 70 îíîîãîî ãàðãàõ ãýýä áààõàí þì áîëëîî. Áè ÒÈÑ ñóðäàã.
Ìàãàäã¿é ÒÈÑ Ìîíãîëäîî ë ãàéã¿éä òîîöîãäîõ ñóðãóóëü áàéõ. Ãýõäýý
íàäàä òèéì ÷ èõ òààëàãäàõã¿é áàéíà. Áèä áàãàã¿é ìºí㺠ºã÷ ñóð÷ áàéãàà.
Äààí ÷ áàãø íàð íü ãýæ áààõàí õ¿íä ñóðòàëòàé, áèä ãýæ àÿ ýâèéã íü îëîõ
ãýñýí àìüòàä.
Áàãø íàðûí ä¿ãíýëòýýð áîë ä¿íõ¿¿ðòëýý õè÷ýýë õèéãýýä ë, ëåêöýý áàéíãà
óíøààä ë, õóó÷èí, øèíý, õîöðîãäñîí, õýðýãòýé ýñýõ íü ¿ë ìýäýãäýõ
ìýäýýëëèéã ñóðãàëòûí ïðîãðàìä îðñîí ë áîë òóõàéí ¿åä íü öýýæèëæ,
àñóóãäàí ÿã òàã õàðèóëæ ÷àäàæ ë áàéõ þì áîë òýð îíö ñóðäàã ñàéí õ¿¿õýä,
èðýýä¿éä öàëèí ñàéòàé àæèëä îðîõ ìàãàäëàë ºíäºðòýé, çºâ õ¿ì¿¿æèëòýé
èðãýíä òºëºâøèæ ÿâàà õ¿¿õýä þì áàéëã¿é. /á¿ð áàãààñ íü àæëûí ìàíóóõàé
áîëãîõ òºëºâëºãººòýé þì øèã/
Áèä ìºí㺠òºëººä ñóð÷ áàéíà. Ãýòýë áèäýíä ÿìàð ÷ ÷ºëººò ñîíãîëò,
õýðýãëýã÷, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ãýñýí îéëãîëò àëãà.
Îðîíä íü àâ÷ áàéãàà áîëîâñðîëîîñ íü ÿìàð ÷ ñýòãýë ¿íýðòýõã¿é çààñàí, îëîí
çàëóó÷óóäûí äýâð¿¿í õ¿ñýë ìºðººäëèéã íü óíòðààñàí, ñîíèðõîë áàãàòàé
àëáàäìàë õè÷ýýëýýð áºìáºãäºæ áàéíà. Èõýíõ áàãøèéí õýëäýã ¿ã ãýâýë “áè
õýëýõ ¿ãýý õýëæ, çààõ ç¿éëýý á¿ãäèé íü çààñàí, îäîî òà íàð ëåêö äýâòðýý
óíøèæ õýëñýí ÿðüñàí á¿ãäèéã ìèíü òîãòîîæ ýðã¿¿ëýýä àñóóãäàæ øàëãàëòàà
ºãö㺺” øàë ñîíèðõîëã¿é ñîíñîãäîæ áàéãàà áèç!
Õè÷ýýëèéã ¿íýõýýð ñîíèðõîëã¿é áàéäëààð, ëîãèê äýñ äàðàà íü àëäàãäñàí,
ýíãèéí ç¿éëèéã í¿ñýð òîìîîð õ¿í îéëãîõûí àðãàã¿é áàéäëààð õýëæ ºã÷èõººä
“ààí òà íàð îéëãîõã¿é áàéíà óó, òýãâýë öýýæèë” ãýõ íü õîëã¿é áàéõ þì.
ßìàð ÷ ñîíèðõîë òºðºõººðã¿é, îþóí áîäîëäîî òºñººëºí õàðàõàä õýö¿¿, óòãà
àâöàëäàà íü îéëãîãäîõã¿é ç¿éëèéã çºâõºí ç¿¿í òàðõèà àæèëëóóëàí áàéæ,
í¿äýý á¿ðýëçòýë, íóðóóãàà ÷èëòýë íîçîéðîí öýýæëýí áàéæ íýã þì àñóóãäàæ
øàëãàëòàà ºã÷ ä¿í ãàðãàæ áàéíà. Ýíý íü çºâõºí ìåõàíèêààð öýýæëýõäýý
ñàéí áóþó ò¿ð ñàíàõ îé íü ñàéí õºãæñºí õ¿í ë îíö ä¿í àâàõ áàéõ. Äààí÷
àìàðõàí ìàðò÷èõíà.
ªºðèéí îþóí ñàíààíäàà òºñººëºí õàðæ óòãà ñàíààã íü îéëãîîã¿é áîë òýð
õ¿íä åð íü þó ¿ëäýõ âý äý. ¯ëääýã þìàà ãýõýä áîäîæ ñýòãýõäýý ìàðóóõàí
àìüä òîëü áè÷èã áîëæ õóâèðíà. Îäîî ¿åä òºðºë á¿ðèéí ãàðûí àâëàãà, îëîí
òºðëèéí ò¿ðãýí øóóðõàé øèíýëýã ìýäýýëëèéí õýðýãñëýë¿¿ä áàéõàä òèéì
õ¿íýýð ÷ ÿàõ þì áèëýý. Îëæ àâñàí ìýäëýãýý á¿òýýë÷ýýð àøèãëàæ ÷àääàã
õ¿í ë ºíººãèéí íèéãýìä õýðýãòýé áàéõàä þóí òýð õàãàñ äóòóó òîëü áè÷èã
ìàÿãèéí õ¿í ¿éëäâýðëýõ. Îäîî áè õýäýí æèøýý õýëüå:
Ìàíàé íýã 10 æèëèéí õèìèéí áàãø “áè íààä õèìèéã ÷èíü èõ ñóðãóóëüä òàìàà
öàéòàë çààëãàæ õè÷ýýëëýæ áàéñàí, îäîî òà íàðûí çîâîõ ýýëæ, ìàé ¿¿íèéã
íàìàéã îðæ èðýõýä õóóëæ áè÷ýýä äóóñãà÷èõñàí áàéãààðàé” ãýýä ãàðààä àëãà
áîëæ ºãñºíñºí. Åð íü õèìè, ôèçèêèéí õè÷ýýë¿¿ä õ¿íèé àìüäðàëä îéð, òóí
õýðýãòýé äýýðýýñ íü ñîíèðõîë òàòàõààð øèíæëýõ óõààí ø¿¿ äýý. Áàñ ìàíàé
ôèçêèéí áàãø ãýæ çºâõºí áîäëîãî áîäîæ ìýäíý, òîìú¸îãîî ìýäíý, îíîëûí
ìýäëýã áàðàã áàéõã¿é øàõóó ñàÿõàí ñóðãóóëèà òºãññºí áàãø áàéæ áèëýý.
Îäîî ìàíàé ñóðãóóëèéí ìàòåìàòèêèéí áàãø ãýõýä ººðèéõ íü çààõ àðãà áàðèë
íü ñóðãóóëèàñ ãàðãàñàí õè÷ýýëèéí íîìòîé åðººñ òîõèð÷ ºãºõã¿é, ººðºº þó
íü áîëîõã¿é áàéãààãàà ìýääýã ýñýõ íü á¿¿ ìýä. Óã íü ººðºº ãàéã¿é ë çààäàã
þì, äààí÷ ÿìàð ÷ ìýäðýìæ, àðãà òåõíèê áàéõã¿é. Óã íü ìýäýýä àâ÷èõâàë
õýðýãòýé ë õè÷ýýë. Ñàéí ñóð÷ ÷àäàõã¿é áàéãààä ìèíèé áóðóó çºí人 áèé.
Ãýõäýý èéìýðõ¿¿ áàãøààð áè õè÷ýýë çààëãàìààðã¿é áàéíà. Óãààñàà áè áàãø
íàðàà ìóóëàõ ãýýã¿é. Áè îðîíä íü áàéñàí áîë áàñ òýãýýä ë ÿâæ ìàãàäã¿é
ë þì. “Àâ÷ áàéãàà öàëèí áàãà, ñàéí çààñàí ÷ ÿàëàà, ìóó çààñàí ÷ ÿàëàà åð
íü õýí íàìàéã ìýäýõ þì, õèéõ ¸ñòîé ç¿éëýý õèéãýýä ë ÿâæ áàéíäàã” ãýýä
ë ÿâæ áàéõ ÷ þì áèë¿¿. Îð÷èí ìààíü èéì áàéäàëä õ¿ðãýýä áàéíà. Ç¿ãýýð
ë çàñ÷èõèéëäàà.
Ñóðãóóëèàñ áèäíèéã ýíý õè÷ýýëèéã ¿ç ãýñýí íýðòýé, áèä ãýæ ñóðàã÷ ä¿ðòýé,
áàãø ãýæ îðîìäîõ íýðòýé àëèà ñàëáàäàéíóóä áîëîõ øàõàæ áàéíà. Èíãýæ
ººðèé㺺 ÷, áóñäûã ÷, ãýð á¿ëýý ÷, ýõ îðíîî õóóðààä ÿâíà ãýäýã ÿìàð òýíýã
õýðýã âý.
Ãýõäýý áè ººðèé㺺 ñ¿¿ëèéí ¿åä ¿íýëæ ýõýëæ áàéãàà. Õýðýâ áè áàãø áàéñàí
áîë 2-3 æèëèéí äîòîð ë òóí äàâã¿é áàãø áîëæ ÷àäíà ãýæ áîääîã. ßàãààä
ãýâýë áè àíõàíäàà òààðóóõàí ñóðëàãàòàé õ¿¿õýä áàéæ áàéãààä á¿ãäèéã ýõíýýñ
ñóðæ õè÷ýýëäýý øàìäàí ñóðàëöàæ êîíêóðñ ºã÷ áàéñàí þì. Ýíý õóãàöààíä
õè÷ýýëýý ñóð÷ îéëãîõûí òóëä õºäºëìºðëºñºí ìààíü áàãàã¿é çîâëîí áýðõøýýë
òóóëæ ºíººã õ¿ðýõýä, íàìàéã îéëãîæ ñýòãýëýýñýý çàà÷èõ áóñäûí òóñ äýì, ÿàæ
îéëãîâîë èë¿¿ ¿ð ºãººæòýé áîëîõ òàëààð ÿñ ìàõàíäàà øèíãýòýë îéëãîñîí
òóë îäîî áè áóñàä õ¿¿õä¿¿äýä îéëãîîã¿é õè÷ýýëèéã íü òàéëáàðëàõäàà õýíýýñ
÷ äóòàõààðã¿é çààæ ÷àäàõ þì øèã ìýäðýìæ òºðñºí.
Îäîî ñýäýâð¿¿ãýý áóöààä îðîõîä ºíººäºð äàæã¿é ñàéí ñóðààä ÿâæ áàéãàà
õ¿¿õýä ìýäýýæ çºí人 áàéãàà. ̺í õè÷íýýí õè÷ýýñýí ÷ àðãà áàðèë íü
òààðààã¿é, íºõöºë îð÷èí íü á¿ðýëäýæ ºãºõã¿é áàéãàà íü îëîí áàéíà. Õàðèí
òîîãîîðîî àíãèéí áàãàã¿é õýñãèéã ýçëýõ õè÷ýýë óãààñ õèéäýãã¿é, ÿìàð ÷
ñýòãýëèéí òýíõýýã¿é øèéäñýí ãàðóóä çºí人 áàéíà. Ýäãýýð õ¿¿õ¿¿äýýñ áîëæ
áàãø íàð ìààíü ýñòðåñä îðæ, áóñäûã áóðóó ç¿ãò óðóó òàòàæ, ýâã¿é õàðüöàà
¿¿ñãýæ, áóñäûãàà õè÷ýýë õèéõýä èõýýõýí òºâºã ó÷ðóóëæ, òààëàìæã¿é îð÷íûã
á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Èõ ñóðãóóëü òýäíèéã õ¿ì¿¿æ¿¿ëäýã ãàçàð þìóó. Ò¿¿íèé
îðîíä ÿã òýäýíä òîõèðñîí ñóðãóóëü áàéãóóëààä õè÷ýýë çààâàë õàìààã¿é ¿ð
ä¿íòýé áàéõñàí. Áàãà çýðýã ¿íýòýé ë òóñíà.
Áèä á¿ãä ë ººðèéí ãýñýí ñóðàõ àðãà áàðèëòàé, àâúÿàñ ÷àäâàðòàé õ¿¿õä¿¿ä.
¯¿íýýñýý áîëîîä áèäíèé äèéëýíõ íü çàðèì õè÷ýýëäýý îíö ñóðààä çàðèìäàà
0 çààãààä, äàõèí äàõèí çààëãóóëààä ýðýýíòýé áàðààíòàéõàí ë ÿâæ áàéíà.
¯¿íýýñ áîëæ Ẻí ñýòãýëèéí äàðàìò, áààõàí õèé äýìèé óðññàí öàã ìºíãº.
Îäîî áè ººðèéí áîäëîî õýëúå. Ñóðãàëòûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõûí òóëä îþóòàí,
ñóðàã÷èä ñóðãóóëüä ñóðààä õýð ¿ð ä¿íòýé ñóðàëöàæ ìýäëýã áîëîâñðîë, ÷àäâàð
îëæ àâñàí ýñýõèéã õàìãèéí çºâ õóâèëáàðààð îëæ òîãòîîæ ä¿ãíýäýã, õ¿¿õä¿¿ä
÷ºëººòýé áîäîæ ñýòãýõ òàë äýýð èë¿¿ àíõààðñàí, ¸ñ ñóðòàõóóíû çºâ õ¿ì¿¿æèë
îëãîõ (òóõàéí õ¿¿õýä àëèâàà ñàéí ìóó õî¸ðûã õýíýýñ ÷ òóñëàëöàà àâàëã¿é
ººðºº ä¿ãíýëò õèéæ, ººðºº ººðòýé㺺 àæèëëàõ), ÿàæ èéãýýä ñóðãà÷èõúÿ
ã ý ñ ý í á î ä î ë ò î é ,
÷àäâàðëàã áàãø íàðààð
ã à éõ à ë ò à é ñ à éõ à í
ñîíèðõîëòîéãîîð øºíº
ç¿¿äýíä íü îðòîë õè÷ýýë
çààæ ÷àääàã òààëàìæòàé
îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ.
Á è ò î ì á î ë î î ä
äýëõèéäýý ë àëäàðòàé
òîîöîãäîõ òîìîîõîí
õîò áàéãóóëàõûã õ¿ñäýã.
Ýíý õîòäîî õàìãèéí
ãîë íü õ¿ì¿¿ñ ñóð÷
áîëîâñðîõîä òààòàé
îð÷èí á¿ðýëäñýí òýð
÷èãòýý ë óðëàã, îþóí
ñýòãýëãýýíèé ãàéõàëòàé
åðòºíö á¿ðäýýñýé ãýæ áîääîã. Õýðâýý áè áàÿí áîëáîë á¿õèéë õºðºí㺠õ¿÷
÷àäëàà ýíý õîòäîî ãàéõàëòàé ñóðàëöàõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëæ ºãºõºä çàðöóóëàõ
Ñýòãýëãýý áà ñýòãýë
Ñýòãýëãýý ãýæ õ¿íèé óõààíûã õýëíý. Ñýòãýë ãýæ õ¿íèé áóñàä þìàíä
õàíäàæ áàéãàà ñàéí õàíäëàãûã õýëíý. Ãàäààä õýëèéã ñóðàõàä ñýòãýëãýý èõ
õýðýãòýé ÷ ñýòãýë ò¿¿íýýñ ÷óõàë áàéäàã. Ǻâõºí õýëýíä ÷ áèø á¿õ ç¿éëä
ýíý õàìààòàé ãýæ áîääîã. Ñýòãýëãýý ãýäýã áîë áîëîâñðîë, áîëîâñðîë
ãýäýã áîë ìýðãýæèë, ìýðãýæèë ãýäýã áîë õîîëîî îëæ èäýõ àðãà þì. Áèä
¿ð õ¿¿õä¿¿äýý áîëîâñðîëòîé áîë ãýæ áàéíãà øààðääàã. Äóíä ñóðãóóëèóä
÷ ìàòåìàòèê, ãàäààä õýëòýé áîë ñàéí ñóðàã÷ ãýæ ¿íýëýõ áîëæýý. Áè òà
íàðààñ íýã àñóóëò àñóóÿ. Ìàòåìàòèêò ñàéí õ¿¿õýä óõààíòàé ãýñýí ¿ã ¿¿?
Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ “òèéì” ãýæ õàðèóëäàã. Õàðèí áè áîë “¿ã¿é” ãýæ áîääîã.
Õýðýâ òèéì ë áàéñàí áîë ìèíèé áàãûí íàéç, ìàòåìàòèêèéí îëèìïèàäûí 3
óäààãèéí àâàðãà Ãàíàà ºíººäºð 10 ñàÿ òºãðºãèéí ºðºíä îðîîä ºâãºíòèéí
àðõè÷èí áîëîõ ¸ñã¿é ë áàéõã¿é þó. Áèä ¿ð õ¿¿õäýý çºâõºí ñýòãýëãýý ñàéòàé
áîëãîîä ë îðõè÷èõ þì áîë ÿàõàâ, áîëîâñðîëîî àøèãëààä õàìãèéí áàÿí õ¿í
÷ áîëæ ìàãàäã¿é þì. Íýã ë èõ ìóíäàã òîì áàéøèí, ìàøèí, ìºíãºòýé õ¿í
áîëîõ þì áèç äýý. 2-òûí ñèñòåìòýé õîðâîîãèéí õóóëèéí äàãóó àâãàé àâ÷ ë
òààðíà. Õ¿íèéã õàéðëàäàãã¿é õ¿íèéã õ¿í õàéðëàäàãã¿é æàì ¸ñíû äàãóó íýã
ë ºäºð ãàíöààðàà õîöîð÷ 10 õàð í¿ãëèéí çàìààð îðíî äîî, õººðõèé. Ñýòãýë
áàéõã¿é õ¿í õè÷íýýí ºíäºð áîëîâñðîë ýçýìøýýä ÷ èéì õ¿í ýõëýýä ãýð á¿ëäýý,
äàðàà íü àíä íºõºä人, ýöýñò íü ýõ îðîíäîî äàéñàí áîëîîä ë äóóñäàã þì.
ßã ýíý àñóóäëààð àìåðèêèéí øèëäýã ýðäýìòýä äîîðõ ñàíàëûã ãàðãàæýý. Áèä åð íü
õ¿íèéã æàðãàëòàé áàéëãàõûí òóëä áîëîâñðîëòîé áîëãîæ áàéãàà þó, áîëîâñðîëòîé
áàéëãàõûí òóëä áîëîâñðîëòîé áîëãîæ áàéãàà þó ãýñýí àñóóëòûã òýä òàâüñàí þì.
Äóíä ñóðãóóëüä 11 æèë, äýýä ñóðãóóëüä 5 æèë, ìàãèñòðàíòóðò 2 æèë,
àñïèðàíòóðò 3 æèë, ðåçèíàòóðò 2 æèë, îðäèíàòóðò 2 æèë ãýõ÷èëýí íèéòäýý 27
æèë çàâñàðã¿é ñóð÷ áàéæ 35 íàñ õ¿ðñýí õîéíîî íýã êîìïàíèä àæèëä îðîîä 5
æèë àæèëëàæ áàéæ àðàé ãýæ íýã þì áàéðòàé, áàãà çýðýã ìºíãºòýé áîëæ ãýð
á¿ëýý çîõèîõîä óãààñ îëîí æèë ãàíöààðàà áàéñàí õ¿í õàð àìèà áîäîõ ¿çýë èõòýé
áîëñîí áàéäàã ó÷ðààñ õ¿íòýé àìüäàð÷ òààðäàãã¿é, òààðñàí ÷ ñàëäàã áàéíà.
Åð íü áàðóóíû åðòºíöºä ãýð á¿ëèéí àç æàðãàë õîìñ áàéäàã. Ýíý òóõàé Äàëàé ëàì:
“Òà íàð ãàäíà îð÷íîî ñàéõàí áàéëãààä äîòîîä ñýòãýëýý îðõèãäóóëæ áàéíà. Ãàäíà,
äîòíî õî¸ð õî¸óëàà ñàéõàí áîëæ áàéæ õ¿í àç æàðãàëòàé áàéäàã þì” ãýæ àéëäæýý.
Íýãýíòýý íàñ ÿâ÷èõñàí èéì ãàíöààðäìàë õ¿ì¿¿ñ äýëõèéãýýð íýã àÿëæ ãàðíà
äàà. Àæèãëààä áàéõàä áàðóóíû æóóë÷èä ãýæ ãàíö íýãýýðýý ¿¿ðãýâ÷ ¿¿ðñýí,
ãóàíçàíä õîîë èäñýí ÷ ýõíýð, íºõºð õî¸ð òóñ òóñäàà òîîöîî õèéõ æèøýýòýé.
Ãýð á¿ëèéí ãýðýý ãýæ Ìàðêñûí “Êàïèòàë”-ààñ çóçààí ýä áàéõ. ×è ìèíèé
áîõèíîîñ çàæëàõ þì áîë áè ÷àìààñ 20 òºãðºã àâíà ãýõ ìàÿãèéí ç¿éë áàéäàã
áèëýý. Èéì ºíäºð áîëîâñðîëòîé õ¿ì¿¿ñ íàñ íü ÿâààä èðýõëýýð èõýâ÷ëýí õàð
òàìõèíä þì óó àðõèíä îðäîã. ªíººãèéí áèäíèé àòààðõààä áàéãàà ºíäºð
õºãæèëòýé îðíóóäàä õàð òàìõè èõ ã¿éëãýýòýé áàéäàã íü ¿¿íòýé õîëáîîòîé.
Èéì ó÷ðààñ Àìåðèêèéí øèëäýã ýðäýìòýä îëîí æèë ¿ðãýëæèëñýí ýíý øàòàëñàí
ñóðãàëòòàé ñèñòåìèéã ÷ºëººò õýëáýðò îðóóëàõ ñàíàëûã òàâüñàí. Øàëãàëòàà
ºã÷ ÷àäàæ áàéâàë õýäýí æèëä ÷ ñóðãóóëèà òºãñºæ áîëíî. Çàðèì ýðäýìòýä
á¿ð õ¿ññýí ¿åä íü ÿìàð ÷ øàëãàëòã¿éãýýð äèïëîìûã øóóä îëãî¸ ãýñýí ñàíàëûã
äýâø¿¿ëæ áàéíà. Òýðòýé òýðã¿é òóõàéí àæèëäàà ýçýí áîëñîí õ¿íèéã ë
êîìïàíèóä àæèëä àâíà ø¿¿ äýý. Äààí÷ Àìåðèêèéí çàñàã çàõèðãààíû õ¿íä
ñóðòàë, áèçíåñèéí ÿâöóó ýðõ àøãààñ áîëîîä ýíý ñàíàà äýìæèãäýýã¿é þì.
Î ä î î ñ ý ò ã ý ë è é í ò ó õ à é ÿ ð è ë ö ú ÿ
Ñýòãýë ãýæ… õ¿íä åð íü ¿ãýýð èëýðõèéëýãäýæ áîëäîãã¿é íýã òèéì þì áàéäàã
áèç äýý? Áèä ñýòãýëèéí òóõàé ÿðèëöàõäàà Ðåí÷èí áàãø, ×îé áàãø íàðûí
òóõàé ñàíàõàä èë¿¿äýõã¿é áîëîâ óó. Ðåí÷èí áàãø òýð îëîí õýëèéã ñóðàõäàà
áýëýí çýëýí ñàéõàí àìüäðàëûã òóóëààã¿é þì. Õ¿íä ã¿òãýãäýæ, øîðîíä
îðæ, õ¿íä ñóðòàëòàíóóäûí äàðàìò øàõàëòàíä áàéõäàà õýçýý ÷ øàíòàð÷
áàéãààã¿é. 18 óëñûí õýëèéã òºãñ ýçýìøñýí òºäèéã¿é 500 îð÷èì íîì áè÷èæ,
îäîîãèéí á¿õ òîì ñýõýýòí¿¿äèéã ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëñýí, øèíæëýõ óõààíû
îëîí ñàëáàðààð àæèëëàæ áàéõäàà õººðõèé òýðáýýð ñàõàðûí ºâ÷èí áóþó À
õýëáýðèéí äèàáåò ãýäýã òàðèà õèéõã¿é áîë óõààí àëäàæ óíàäàã òèéì õ¿íä
ºâ÷òýé õ¿í áàéëàà. Ñýòãýë ç¿ðõýý ãàðãàæ áè÷ñýí “Ìîíãîë õýëíèé ç¿é”
íîìûíõ íü 3-ð áîòèéã øàòààæ áàéõàä ò¿¿íä ãî¸ áàéñàí ãýæ òà áîäîæ áàéíà
óó? Ðè áàãø ýíý á¿õíèéã çºâõºí ñýòãýëèéí õ¿÷ýýð ë äàâàí òóóëæ ÷àäñàí.
×îé áàãø ÷ ãýñýí ÿã õýëíèé ìýðãýæëèéí õ¿í áàéãààã¿é ø¿¿ äýý.
Íýã í¿äýý ñîõîðòîë íîì ¿çýæ áàéæ ë ýíý õýäýí õýëèéã ñóðñàí. Íýã
òàëäàà øèëýí í¿äòýé òýðáýýð çºâõºí ãàäààä õýë ãýëã¿é ¿íäýñíèé
ìîíãîë áè÷ãèéã òºðèéí áè÷èã áîëãîõîä ººðèéí á¿õèé ë àìüäðàëàà
çîðèóëñàí. Òýðáýýð àðõè óóäàãã¿é, òàìõè òàòäàãã¿é íýãýí áàéëàà. Ðè
áàãø ÷, ×îé áàãø ÷ çºâõºí ñýòãýëèéí õ¿÷ýýð ýíý îëîí õýëèéã ñóð÷
áàéñàí þì ø¿¿. Íýãýí ¿ç¿¿ðò ñýòãýëýýð òºìºð õýðìèéã ÷ öîîëæ áîëíî.
Áè ÿã ë èíãýæ íýãýí ¿ç¿¿ð ñýòãýëýýð áàãø íàðûíõàà õýëñíýýð õýë ñóðñàí.
Áè ýíý 25 õýëíèé ä¿ðìèéí öîãöûã çºâõºí íýã æèëä ë àìæóóëæ ñóðñàí þì.
Òýð ¿åä áè îðîõ îðîíã¿é, èäýõ õîîëã¿é øàõàì, ºðºíä îð÷èõñîí, õ¿í áîëãîí
íàäààñ äºëñºí, àéë õóíàðààð äàìæèæ ãýäñýý àðãàëæ ÿâñààí. Áè “Îðãèë”
ñóâèëëûí ãàäíàõ öýöýðëýãèéí ñàíäàë äýýð ñóóãààä íîìîî ¿çýõýä íýã õàðàõàä
íàð ìàíäàæ, íýã ìýäýõýä íàð øèíãýäýã áàéëàà. Íýã õàðàõàä ìèíü ìîäíû
íîãîîõîí íàõèà ãºëºãëºæ, íýã ìýäýõýä øàðëàñàí ìîäíû íàâ÷èñ ãàíö íýãýýðýý
óíàõàä ñàÿ ñýõýý îðæ àíõíû öàñíààð áè çîðüñîíäîî õ¿ðñýí áèëýý. Ýðäýì
íîì ¿çýõýä õóãàöàà þóòàé õóðäàí ºíãºðäºã ãýæ ñàíàíà. ßã ë Ðè áàãøèéí
“Îðîéã¿é ýðäìèéã ñóðàõàä íàñ äààí÷ áîãèíîõîí” ãýñýí ¿ãñ ñàíààíä îðæ
áèëýý. Ýíý õî¸ð áóóðëûí ¿ã ¿íýí ãýäãèéã áè áèåýðýý ìýäýðñýí þì ø¿¿.
Ãýòýë áèä ÿàäàã áèëýý? Á¿õ þì áàéíà. Áàãà çýðãèéí ãà÷èãäàë, äóòàãäàëä
îðîõîîðîî ë õýö¿¿ áàéíà, àìüäðàë òºâºãòýé áàéíà ãýýä ë áàãàøààð óëñóóä
íü ºã¿¿ëäýã. Òîì÷óóä íü áîëîõîîð çàâ àëãà, àæèë èõòýé, þì õèéæ áîëîõã¿é
áàéíà ãýäýã äýý. “Áèçíåñìåí, óëñ òºð÷ õî¸ð õýë ñóðäàãã¿é” ãýñýí ìîíãîë
àðäûí ç¿éð öýöýí ¿ãèéã ìýäýõ ¿¿? Áèçíåñìåí õ¿í çàâ áàéäàãã¿é ãýäýã
áîë óëñ òºð÷èä ÿàæ õºäºëìºð çàðöóóëàõã¿é àìàð õÿëáàð àðãààð õóóð÷
áàéãààä ÷ áîëòóãàé õýë ñóðàõ âý ãýñýýð áàéãààä ë ýöýñò íü ººðèé㺺 õóóð÷
áàéæ íýã ñàíàà àìàðäàã. Òýãýýä áóðóóã íü õýëýíä íÿëçààäàã. Àíãëè õýë
áîë õ¿íä, 24 öàã íü îéëãîìæã¿é ãýõ ìýòýýð öóóðõàë òàðààäàã. Àðàé ÷ äýý.
Áàãà÷óóä íü ÐÑ-äýýä, äóíä÷óóä íü ÒV-äýýä, òîì÷óóä íü âèñêèäýýä áèäýíä
ýðäýì íîì ðóó òýì¿¿ëýõ ñýòãýë ¿ã¿é áîëæýý. Äàõèí õýëüå. Àíãëè õýë ñóðíà
ãýñýí íýã ¿ç¿¿ð ñýòãýë, õîð øàð òà íàðò áàéäàãã¿é þì óó? Áàéõã¿é áîë ÿàÿ
ãýõýâ äýý. Çà èíãýýä ñýòãýë ãýäãèéã îéëãîâ óó? Àíãëè õýë ñóðàõàä ñýòãýëãýý,
ñýòãýë 2-ã àðãà, áèëýã 2 øèã õîñëóóëíà ø¿¿. Çà èíãýýä õè÷ýýëäýý îðú¸.
Á. Óðò ýãøèã
1. [ I : ] Ìîíã îë ÈÉ- òýé àäèë äóóäíà. Ãýõäýý àíã ëè õýëíèé
óðò ýãøèã ìîíãîë õýëíèéõýýñ àðàé áîãèíî äóóäàãääàã.
2. [ a : ] Ì î í ã î ë À À - ò à é à ä è ë ä ó ó ä à ã ä à í à .
3. [ o : ] Ì î í ã î ë Î Î - ò î é à ä è ë ä ó ó ä à ã ä à í à .
4. [ u : ] Ì î í ã î ë ¯ ¯ - ò ý é à ä è ë ä ó ó ä à ã ä à í à .
[‘:]Ìîíãîë ªª-òýé àäèë äóóäíà. Ãýõäýý ºâ÷¿¿íèéõýý òýðõýí õàâüä õýëäýã
ñóëõàí ª-ã óðòààð äóóäíà. Ãýõäýý áàãà çýðýã øààìèéæ ºãâºë èõ öýâýðõýí
äóóäàãäàíà. Ãýõäýý ýð¿¿ãýýðýý øààìèéõ áèø ø¿¿. Òàðõèí äîòðîî øààìèéõ
õýðýãòýé. Òàðõèíäàà íýã òèéì õîíèíû ìºëæñºí çàâüæ áîäîõîä ë èéì ìàÿãòèéí
ìýäðýìæ òºðíº. Ýíý ìýäðýìæ äýýðýý õýãæ¿¿í, çýâ¿¿íä¿¿ àÿëãà íýìýýä
äóóäàõàä ýíý àâèà èõ öýâýðõýí äóóäàãäàíà. Ýíý àâèàã õºãæ¿¿í ªª ãýæ íýðëýå.
Àð ã î á à ã øè é í õ ý ë ñ ó ä ë à ë ûí ò º â 9 1 1 5 6 1 1 8 , 9 9 6 9 3 9 9 8
4 ßðóó ñýòãýã÷
Óíààíû çàðäàë áà ªñºõ ºðõ ïðîãðàì
ªðõèéí òºñºâ áóþó îðëîãî çàðëàãàà á¿ðòãýæ, ñóäëàõ, òàéëàí ãàðãàõ ¿éëäëèéã õÿëáàð÷èëäàã ªñºõ ºðõ ïðîãðàìûã àøèãëàæ áàéãàà ìèíèé
áèå äàðààõ ìýäýýëëèéã òàíüä õ¿ðãýõèéã õ¿ñëýý.
Áè àæèëäàà èðæ î÷èõäîî íýã ÷èãëýëèéí àâòîáóñ õýðýãëýäýã áà ñàð á¿ðèéí àæëûí 23 õîíîãò 9200 òºãðºãèéã çàðöóóëíà ãýæ ¿çâýë 12 ñàðä
áóþó æèëäýý 110400 òºãðºãèéã àâòîáóñàíä çàðöóóëàõ òîîöîî áàéíà. Ãýòýë õ¿íèé àìüäðàë äàíäàà ë àæèëäàà èðæ î÷îîä áàéõã¿é ó÷ðààñ
àâòîáóñ óíààíû çàðäàë ýíýõ¿¿ òîîöîîëñîí ä¿íãýýñ èõ ãàðàõ áîëíî.
Óíààíû çàðäëûã áàãàñãàõûí òóëä æèë á¿ðèéí 4 ñàðààñ 10 ñàðûã äóóñòàëõ õóãàöààíä óíàäàã äóãóé óíàäàã íóóöàà äýëãýæ, äàðààõ çàðäëûí
òîîöîîãîî õàðóóëúÿ.
îí Óíààíû çàðäëûí çàäàðãàà Íèéò óíààíû
çàðäàë (òºã) Óíàäàã äóãóéíû
çàðäàë (òºã)
2006 Àâòîáóñ 21800+ Ìèêðî 5100+ áóñàä 700 27600 2000
2005 Àâòîáóñ 54000+ Ìèêðî 5500+ áóñàä 3750 63250 89300
2004 Àâòîáóñ 63700+ Ìèêðî 9200+ áóñàä 15150 88050 0
2003 Àâòîáóñ 45600+ Ìèêðî 7600 53200 70500
2003, 2005 îíóóäàä óíàäàã äóãóé õóäàëäàí àâñàí (ºìíºõ äóãóéãàà àëä÷èõñàí þì) òóë óíàäàã äóãóéíû çàðäàë ºíäºð áàéãàà. Õàðèí óíàäàã
äóãóéãàà òîðäîîä ë áàéâàë, õààÿà íýã äóãóéíû íºõººñ, öàâóó, òîîðìîçíû ñîéòîã, õèãýýñ ãýõ ìýòèéí æèæèã çàðäàë ë ãàðàõààñ áèø òîìîîõîí
çàðäàë áàðàã ãàðàõã¿é.
Äýýðõ õ¿ñíýãòýýñ 2004 îíû óíààíû çàðäàë õàìãèéí èõ áóþó 88050 òºãðºã áàéãàà íü òóõàéí îíû èõýíõ ºäð¿¿äýä óíàäàã äóãóé áàéõã¿é
áàéñàíòàé õîëáîîòîé.
Óíàäàã äóãóéãààð ÿâñàí çàìàà êì-ëýæ ¿çýýã¿é áîëîâ÷, àâòîáóñààð ÿâàõ áàéñàí ãýæ ¿çýýä òîîöîæ ¿çýõýä 2005 îíû 4 ñàðä óíàäàã äóãóé
àâñíààñ õîéø ºíººäðèéã õ¿ðòýë 507 óäààãèéí ÿâàëò ªñºõ ºðõ ïðîãðàìä á¿ðòãýãäñýí áàéñàí. Óíàäàã äóãóéãààð ÿâñàí 507 óäààã 200
òºãðºãººð ¿ðæèí 101400 òºãðºãèéí çàðäëûã õýìíýñýý òîîöîîëîí õàðæ áîëíî.
Ìèíèé äýýðõ ìºíãºí àøãààñ ãàäíà íàìáà ñóóæ, õºäºë㺺í óäààøèð÷, òàðãàëæ áàéñàí áèåý õºíãºí, øàëàìãàé, òàðãàí áèø áàéäàëä íü áóöààí
àâ÷èð÷ ÷àäàæ áàéãààãàà áè÷èõýä òààòàé áàéíà.
5 ßðóó ñýòãýã÷
Ìîíãîë õvíèé óíàãàí òºðõ
Àëèâàà óëñ víäýñòýíèé òvvõ õºãæèæ èðñýí íºõöºë áàéäàë, ãàçàð
çvéí îð÷èí çýðýã íü ººð ººð áàéäàã íü òvvíèéã áóñäààñ ÿëãààòàé
vçýë áîäîë çàí véëèéí õýâøìýë øèíæòýé áîëãîäîã áàéíà. Yvíèéã
íèéòëýã áàéäëààð víäýñòíèé ìåíòàëèòåò õýìýýõ îéëãîëòîä áàãòààí
vçäýã. Íèéãìèéí àëèâàà ººð÷ëºëòèéã àìæèëòòàé õýðýãævvëýõ,
ýñýõ íü ýíýõvv ìåíòàëèòåòûã õýð çýðýã õàðãàëçñàíààñ øàëòãààëíà.
Õàðàìñàëòàé íü áèä vvíèéã Ìîíãîëûí íèéãìèéí òvvõèéí áàðàã çóóí
æ è ë è é í ò v v õ ý í ä õ à ð ã à ë ç à æ á à é ã à à ã v é þ ì .
Ìåíòàëèòåò ãýäýã íü áîäèò áàéäëûí ñóáúåêòèâ ävð áºãººä õvìv-
vñèéí åðòºíöèéã îéëãîõ, åðòºíöèéã ìýäðýõ ÿâäëûã òîäîðõîéëæ
áàéäàã õàðüöàíãvé ºíãºö, õóâüñàìòãàé òºñººëëèéí öààä, òîãòâîðòîé
ºâºðìºö ñèñòåì áîëíî. Yvíèé çýðýãöýý ìåíòàëèòåòûã óõàìñàð,
ººðèéí óõàìñðûí àãóóëãà (ìýäðýìæ, vçýë áîäîë, òºñººëºë), òvví÷ëýí
ñýòãýëãýýíèé àðãà áàðèë (áîäèò áàéäëûã îéëãîõ, ävãíýõ àðãà) ãýæ ÷ vçäýã.
ßìàð íýã õýìæýýãýýð íèéò víäýñòýíä áàéäàã åðºíõèé ìåíòàëèòåòààñ
ãàäíà ýðõ áàðèã÷äûí ìåíòàëü øèíæ, àðä òvìíèé ìåíòàëü øèíæ
ãýñýí ìåíòàëèòåòûí òóñãàé òºðºë áàéäàã. Àëü ÷ àðä òvìíèé víýò
çvéëñ ávðýëäýõ, ººðèéí ãýñýí ñýòãýëãýý, òºñººëºë áèé áîëîõîä òvvõ,
ýäèéí çàñãèéí áîëîí ñîöèàë õºãæèë, áàéãàë, ýêîëîãèéí îíöëîã,
òvví÷ëýí “õàìòûí óõàìñàðãvé áàéäàë” çýðýã íºëººëäºã. Ìîíãîë
íü ýíý óòãààðàà äýëõèéí àëü ÷ víäýñòíýýñ èõýýõýí ÿëãààòàé. Ív-
väëèéí ìàë àæ àõóé, òvvíä çîõèöñîí íèéãýì, òºðèéí áàéãóóëàë íü
ìîíãîë÷óóäûí ìåíòàëèòåòûã òîäîðõîéëñîîð èðñýí íü ãàðöààãvé þì.
Ìîíãîë õvíèé ìåíòàëèòåòûã íýëýýä ýðòíèé våýñ óëèðóóëàí ôèëîñîôèéí
vväíýýñ ñóäàëñàí íü äîêòîð Í. Õàâõ áîëíî. Òýð ìåíòàëèòåò ãýäýã vãèéã
“óíàãàí òºðõ” ãýñýí ìîíãîë íýð òîìú¸îãîîð ävéëãýí íýëýýä óëòàé
òîäîðõîéëñîí áàéíà. Äîêòîð Í. Õàâõ ìîíãîë õvíèé ñàéí òàëóóäûã
íü: “íýã ÷èãò øóäàðãà øóëóóí ãvíävvãvé áàéäàë, áóñäûã õóóð÷ ìýõëýõ,
çàëèëàõ ÿâäàëãvé áàò véë, áóñäûã òýòãýõ áîëîí áóñäààñ õàðæ õvëýýæ
õvñýõ õèðãvé òóíãàëàã ñýòãýë, àõ çàõ äýýä õvìvvñò vçvvëýõ ñýòãýëýý
äàãàñàí õvíäýòãýë, áóñäûã ñýòãýëýýðýý øóóä ìýäðýí òàíèõ îíöãîé ÷àäâàð,
ºðºâ÷ 纺ëºí õàðèìòãàé ñýòãýë, áóñàäòàé õèðãvé öàãààí ñýòãýëýýð
õàðüöàõ õàðüöàà, ñýòãýë ñàíààíû èõ ýð÷ õv÷, ýðìýëçýë òýìvvëýë“
õýìýýí òîäîðõîéëæýý. Õàðèí ìóó òàëóóäûã íü : “ºðõ ãýðèéí õvðýýíä
óðàã òºðëèéí õvìvvñèéí õàðüöààãààð áèé áîëñîí õÿçãààðëàãäìàë vçýë
áîäîë íü ººð õvðýýëýëä òààð÷ òîõèðîõãvé áîëîîä èðýõëýýð õÿìàðäàã,
òvvíýýñ ãàðàõûí òóëä òýð våäýý òàðõè òîëãîéãîî ýð÷ äàëàéöòàé
àæèëëóóëíà, óõààí áîäëîî ñèéëíý, òýð õýðýýð õóðäàí òvðãýí õÿìðàëààñ
ãàðàõ àðãà çàìûã îëíî; õàðèí ýíý õîîðîíä vå vå òóéëøèðíà, ºðõ ãýðèéí
õvðýýíä òºëºâøèí áèé áîëñîí vçýë áîäîë, øèíæ, óíàãàí òºðõººñºº
îãöîì ýðñ óõàð÷, áóñäûã äóóðàéí, òýäíèéã àÿëäàí äàãàæ õîøóóðíà,
ýñ äàãàãñäûãàà õàâ÷èæ øàõíà, îâæèí çàëüòàé, õóóð÷ ìýõëýõ, èòãýë
àëäóóëàõ, õóâèà õè÷ýýõ ÿâäëûã ÷óõàë÷ëàí ñîíèðõîíî, çàëóóñ íü ýöýã ýõ,
àõìàä våòýéãýý, ýõíýð íü ýð íºõºðòýé㺺 ýâäðýëöýæ, òýä íü ÷ vð õvvõýä,
çàëóó vå, ýõíýðòýý èòãýõ èòãýëýýð òààðóó áîëíî” õýìýýí ävðñýëæýý.
Ìîíãîë õvíèé ìåíòàëèòåòûí òàëààð õÿòàäûí ýðòíèé ñóðâàëæóóä, ãàäààäûí
æóóë÷èä, òóõàéëáàë Ìàðêî Ïîëî, Ïëàíî Êàðïèíè, Ãèëüîì äå Ðóáðóê
íàðûí àÿí çàìûí òýìäýãëýë, ãàäààäûí ýðäýìòýä òóõàéëáàë, àêàäåìè÷ Ì.
È. Ìàéñêèé íàðûí îëîí ýðäýìòíèé çîõèîë ávòýýëä òîäîðõîé äóðäñàí
áàéäàã. Ýäãýýð íü ávõýëäýý äýýðõ ävãíýëòòýé víäñýíäýý äàâõöäàã áîëíî.
Ìåíòàëèòåò íü ávõýëäýý áèø, õàðèí òvvíèé ãîë çàðèì øèíæ íü
èìèæ áàéäëààð òàðæ, òóõàéí víäýñòíèé õàÿã, ävð õýëáýðèéã îëäîã
áàéíà. Æèøýýëáýë, íåìövvä öàã íàðèéí áàðüäàã, õóóëü ñàõèäàã,
ôðàíöóóä çîðèãòîé, öýìöãýð, íýð òºðä äóðòàé, îðîñóóä äàëàéö
çàíãàðàã ñàéòàé, õàìòà÷, õÿòàäóóä àæèëñàã, íàðèéí óõààíòàé ãýõ
ìýòýýð ÿðèõ íü õvìvvñò õàð àÿíäàà îéëãîìæòîé ìýò ñàíàãäàíà.
Yíýõýýð ÷ òèéì áàéäàã. Îëîí ýðäýìòäèéí vçýæ áàéãààãààð ñîöèàëü
à÷ õîëáîãäîë ávõèé äýýä ýðýìáèéí víýò çvéëñýä àæèë õºäºëìºð,
íàíäèãíàõ çvéëñ, ýðäýì ìýäëýã, ìýäýýëýë, óð ÷àäâàð, àæèë õýðýã, ýä
áàÿëàã, ýðvvë ìýíä, ýðõ çvé ( àþóëãvé áàéäàë ) çýðýã îðäîã áàéíà.
Ìåíòàëèòåòûí ñóóðü ººð÷ëºëò Ìîíãîëä õî¸ð óäàà áîëñîí áàéíà. Yvíèé
íýã äýõ íü XIX çóóíû ñvvë÷, XX çóóíû ýõýýð Ìîíãîë Óëñ óëàìæëàëò
íèéãìýýñ îð÷èí våèéí íèéãýìä øèëæèõ våä íèéãìèéí àñàð èõ
äîíñîëãîîíû våä áîëæýý. Ýíý våä “óëàìæëàëò” ìîíãîë õvíèé õýâ ìàÿã
“ñîöèàëèñò” ìîíãîë õví áîëîí ººð÷ëºãäæýý. Ýíý äàøðàìä äóðäàõàä
ìàíàéä òîãòñîí çºâëºëò ìàÿãèéí íèéãìèéí áàéãóóëàë íü îð÷èí våèéí
íèéòýýð õvëýýí çºâøººðñºí àíãèëëààð îð÷èí våèéí áóþó ìîäåðí
íèéãìèéí áàéãóóëàëä õàìààðàãääàã. Óäààõü ñóóðü ººð÷ëºëò íü 1990-
ýýä îíû ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëýýð ýõýëæ îäîî vðãýëæèëæ áàéíà. Ýíä
“ñîöèàëèñò” ìîíãîë õví “êàïèòàëèñò” ìîíãîë õví áîëîí ººð÷ëºãäºõ
véë ÿâö áîëæ áàéíà. Óëàìæëàëò, ñîöèàëèñò, êàïèòàëèñò ãóðâàí õýâ ìàÿã
õvíèé àìüäðàëûí ãóðâààñ äºðºâõºí våèéí äîòîð ñîëèãäñîí íü ìîíãîë
õvíèé ìåíòàëèòåò, òóõàéëáàë víýò çvéëñ, ýðõýìëýë, çàí àðàíøèíã èõýýõýí
çºð÷èëòýé, òîäîðõîéãvé, ÷èã áàðèìæààãvé áîëãîæ, íèéãìèéí õàðèëöààã
vëýìæ çºð÷èëòýé áºãººä èõýýõýí îíöëîãòîé áîëãîæ áàéãàà þì.
Ñýðãýí ìàíäàëòûí våýñ àâàõóóëàí Åâðîïûí íèéãýìä
çàõ çýýëòýé õîëáîî ávõèé óð ÷àäâàð, ºì÷ õºðºíãº, àæèë õýðýã,
ýä áàÿëàã, ýðõ çvé ãýñýí äºðâºí víýò çvéë òîäîðõîéëîã÷ øèíæ
÷àíàðòàé áîëñîí áàéíà. ̺í ýäãýýð ÷àíàð äîðíûí äèñïîòèçìûí
õvðýýíä àðàé ººð áàéäëààð Õÿòàäàä áîëîí Äîðíûí áóñàä îðîíä
õ º ã æ è æ è ð ñ ý í á à é í à .
Ìîíãîë õvíèé víýò çvéëñèéí òîãòîëöîîíä äýýð äóðäñàíààñ îãò
ººð ÷èãëýìæ ávõèé ìºðººðºº àìüäðàõ, äóðààðàà áàéõ, íèãv-
vëñýíãvé áàéõ, òºðñºí íóòàã, áàéãàëü äýëõèé ãýñýí víýò çvéëñ
èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéæýý. Ýäãýýðèéã ºíººãèéí øèíæëýõ
óõààíû íýð òîìú¸îãîîð èëýðõèéëáýë øóäàðãà ¸ñ, ýðõ ÷ºëºº,
ýâ íýãäýë, íèíæèí ñýòãýë, ãàçàð íóòàã, áàéãàëü ýõ çýðýã áîëíî.
Õºäºëìºð áîë àëü ÷ íèéãýìä áàéäàã víýò çvéë ìºí. Ãýõäýý õºäºëìºð çàõ
çýýëèéí õàðèëöààíä îðñíîîñ õîéø òvvíèé àãóóëãà èõýýõýí ººð÷ëºãäºæ
áàðóóíû îðíóóäûí ãîëëîõ víýò çvéë áîëæ, õºäºëìºðèéí ¸ñ çvé, òv-
víòýé õîëáîîòîé ñàõèëãà, õàðèóöëàãà çýðãèéã áàãòààñàí òîì îéëãîëò
áîëæýý. Õýðýâ ýíý óòãààð íü àâ÷ vçýõ þì áîë Ìîíãîëä õºäºëìºð íü
õýçýý ÷ ãîëëîõ víýò çvéë áîëæ áàéãààãvé ãýñýí ävãíýëò õèéæ áîëíî.
Yíýõýýð ÷ ìîíãîë÷óóä ýä áàÿëàã, ºì÷ õºðºíãèéí òºëºº õºäºëìºðëºæ
áàéãààãvé òvvíèéã àìèí çóóëãûí åðäèéí íýã õýðýãñýë ìýò îéëãîæ, äàðàà
íü àìðàõ, áàÿðëàæ íààäàõûí ºìíºòãºë ìýò vçäýã. Yvíýýñ øàëòãààëàí
õºäºëìºðèéí ñî¸ë, ñýòãýë çvéí òóí ºâºðìºö òºëºâ áàéäàë áèé áîëæýý.
Ñîöèàëèçìûí våä òóëãàðñàí õàìãèéí ãîë áýðõøýýë áîë ñàÿõíû ìàë÷äûã
îð÷èí våèéí àæèë÷èí, òàðèàëàí÷, ñýõýýòýí áîëãîõ ÿâäàë áàéñàí
þì. Òýð ÷ áàéòóãàé ìàë÷äûí õºäºëìºðèéã õàìòûí áàéäëààð çîõèîí
áàéãóóëàõàä ÷ èõýýõýí áýðõøýýë òóëãàð÷ áàéëàà. Ýíä ìîíãîë ìàë÷èä
ñîöèàëèçìûã ýñýðãvvöñýíäýý áèø, õàðèí õºäºëìºðèéí îð÷èí våèéí
çîõèîí áàéãóóëàëòàä äàñàõãvé áàéñàí íü èëvvòýé ãýæ áèä vçýæ áàéíà.
Íýãýíò õºäºëìºð íü íºõºí ñýðãýýõ øèíæ ÷àíàðòàé, õºäºëìºðèéí ¸ñ çvé
ñàéòàð õºã溺ãvé áîëîõîîð çàõ çýýëòýé õîëáîî ávõèé ºì÷, ýä áàÿëàã,
ýðõ, ìýäëýã ãýñýí áóñàä víýò çvéëñ ìîíãîë õvíèé ìåíòàëèòåòýä ãîëëîõ
áàéð ýçýëäýããvé áóþó òóí ávðõýã áàéäàã. Ìîíãîë îéëãîëòîîð ºì÷ áîëîí
ºì÷òºí ãýñýí îéëãîëò íü áàðàã ìóó çvéë ìýò vçýãäýíý. Ó÷èð íü îëîí ìÿíãàí
æèëèéí òóðø ìîíãîëûí ìàë÷èä ºì÷ õºðºíãèéã îðëîãî áóþó àøèã îëäîã
êàïèòàë ãýæ õýçýý ÷ vçýæ áàéãààãvé, õàðèí àìèí çóóëãûí õýðýãñýë, òºð
áóþó õààä íî¸äûí ºìíº õvëýýõ äàðàìò (òàòâàð) ãýæ vçýæ èðñýí áîëîëòîé.
Èéì ñýòãýë çvé íü õàðèóöëàãûí ìýäðýìæèéã vëýìæ ñóë áîëãîäîã áàéíà.
Îäîî ÷ ãýñýí ìîíãîë õví õàðèóöëàãà õvëýýõ òóí äóðãvé, òvvíýýñ vväñýí
¸ñ ñóðòàõóóíû ñýäýë áîëîõ áóðóóãàà õvëýýõ ÷àäâàð áàðàã áàéõãvé þì.
Õvé ýëãýíèé õàðèëöààíä òóëãóóðëàñàí íèéòèéí øèíæ ÷àíàðòàé
õºäºëìºð íü ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðûã vëýìæ áóóðóóëäàã áàéíà.
Ìîíãîëä àæèë÷, ìàë÷ îëîí õví áàéñàí íü ýðãýëçýýãvé áîëîâ÷ ýíý
íü íèéò íèéãìèéã ººä íü òàòàõ ávòýýë÷ õv÷èí áîëæ áàéãààãvé þì.
ªðõ ãýðèéí àæ àõóé íü “îëîí ñàëáàðûí” øèíæ ÷àíàðòàé
áàéñàí íü òvvíèéã õàðüöàíãvé áèå äààñàí øèíæòýé áîëãîæ,
õýðýãëýýíèé áàðàã òîãòìîë õýìæýýã áèé áîëãîäîã áàéíà. ̺í
ýäèéí çàñãèéí ºðñºë人í ãýñýí íýã ÷óõàë víýò çvéë áàñ áàéñàíãvé.
Òàâààð, ìºíãºíèé õàðèëöàà ÿìàð íýã õýëáýðýýð áàéñàí áîëîâ÷
ýíý íü ººð õîîðîíäîî ãýõýýñýý õÿòàäûí õóäàëäàà÷èäòàé õèéõ
õóäàëäààãààð víäñýíäýý òîäîðõîéëîãäîæ áàéñàí. Ýíäýýñ ìºíãº
íü víýò çvéë áîëæ ÷àäàõãvé áàéâ. Èéìýýñ ìîíãîë õvíèé ñýòãýë
çvéä ìàòåðèàëëàã ýä çvéëä õýò äóðëàõ ñýäýë îãò áàéãààãvé þì.
Ìîíãîëûí íèéãìèéã ávõýëä íü õàìàð÷ áàéñàí õîò àéë, ñààõàëò àéëûí
ñèñòåì íü ÿìàð íýã àëáàäëàãàãvéãýýð æàì ¸ñîîð áèé áîëñîí õvìvvñèéí
íèéòëýãèéí àíõäàã÷ õýëáýð áàéæýý. Ýíýõvv õvé ýëãýíèé òvâøèíä áîë
ìîíãîë õví õàìààòàíñàã, àõ ävvñýã, øóäàðãà ¸ñ, òýãø ýðõ, ýâ íýãäýë,
óëàìæëàëûã õvíäýòãýõ víýò çvéëñòýé áàéíà. Õvé ýëãýíèé õvðýýíýýñ ãàäàãø
áîë íóòãàðõàõ vçýë áóþó æàëãà äîâíû vçýë áàðàã õýòýðòëýý õºãææýý.
Ñýòãýëãýýíèé ñàëáàðò øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéã vë ìýäýõ áà åðòºíöèéã
vçýõ vçýë íü øàøíû ìóõàð ñvñýãò õýò àâòñàí áàéñàí. ªºðººð õýëáýë,
ðàöèîíàëü ñýòãýëãýý áàéãààãvé. Èéì áàéäàë ìýäëýãèéí àñàð ºíäºð
òvâøèíä õvðñýí öººí òîîíû çàðèì õvíèéã ýñ òîîöâîë íèéãìèéã
ávõýëä íü õàìàð÷ áàéëàà. Ýðäýìòäèéã àìüäðàëààñ òàñàðõàé, çºâõºí
íîì óíøäàã áóþó óíøñàí õví ãýæ îéëãîäîã. Èéìýýñ ñýòãýëãýý íü íýã
õýâèéí, õàìãèéí õÿëáàð, öîðûí ãàíö, çºâ, víýí, ãàíö àìüñãààãààð
õèéõ øèéäëèéã ýðýëõèéëäýã. Ìýäëýãèéí ñàëáàðûí àëèâàà çvéëèéã õýò
ávävvâ÷èëæ, çàãâàð÷ëàí îéëãîäîã. Yvíýýñ vväýí òóéëøðàëä áàéíãà îðæ
áàéäàã. Èéìýýñ òvvõèéã áîëîí íèéãìèéã öîî øèíýýð ãàäààäûã äóóðèàí
õèéõ õvñýëòýé. Yvíýýñ óëáààëàí ìîíãîë õvíèé ñýòãýõvé “áóÿí-ívãýë”, “
ñàéí-ìóó”, “õàð-öàãààí”, “víýí-õóäàë”, “ áóðóó-çºâ”, “íºõºð-äàéñàí”,
“ººðèéí-õvíèé”, “áóðõàí-÷ºòãºð” ãýñýí õî¸ð òóéëòàé áàéõ íü ýëáýã.
Òºð íü ìîíãîë õvíèé õóâüä öîðûí ãàíö, òýíãýðëýã, òóéëûí víýí áîëîõ
áºãººä òvvíä vã äóóãvé çàõèðàãäàõ íü òvvíèé åðòºíöèéã vçýõ vçëèéí
ãîë víýò çvéë áîëíî. Ìàíàé îëîíõè ýðäýìòäèéí õýëäýã Ìîíãîë íü
òºðò ¸ñíû àðâèí áàÿëàã óëàìæëàëòàé ãýäýã víäýñëýë íü õàðüöàíãóé
þì. “Ìàíæèéí äàðàíãóéëëûí våä Ìîíãîë ººðèéí õààíãvé, ººðèéí
çàñãèéí ãàçàðãvé, ººðèéí òºð óëñûí íèéñëýëãvé áîëæ, òºðèéí äýýä
ávõ ýðõ ìýäýë Ìàíæ õààí, òvvíèé òºâ çàñãèéí õàòóó õÿíàëò, õóóëü
çvéëèéí víäñýí äýýð àæèëëàõ îðîí íóòãèéí çàñàãëàë ë îðøèí áàéõ
áîëæýý” ãýæ Ì. Ñàíæäîðæ ãóàéí ävãíýëò òóéëûí çºâ ãýæ vçíý. Ýë
áàéäàë íü ìîíãîë õvíèé ìåíòàëèòåòàä íºëººëºõãvé áàéõûí àðãàãvé þì.
×óõàì ýíý våä òºðèéí äýýä àíãèä Ìàíæèéí õààíä ºðãºë áàðüö ºðãºõ,
öîë õýðãýì õóäàëäàí àâàõ, áèå áèåý õîâëîõ çýðýã ìåíòàëèòåò òîãòñîí
áàéíà. ªºðººð õýëáýë ãàäíûí õv÷èéã èëvvä vçýõ, òvvãýý𠺺ðèéí
àñóóäëûã øèéäâýðëvvëýõ ìåíòàëèòåò òîãòñîí áàéíà. Ìîíãîë õvíèé ñºðºã
ìåíòàëèòåòààñ õàìãèéí õîðòîé íü ýíýõvv áîîëûí ìåíòàëèòåò áîëíî.
Ìîíãîë õví õàðèçìàòèê óäèðäàã÷èéã õàéõ, òºðèéã òºëººëñºí õóâü
õvíèéã òºðòýé àäèëòãàõ ìåíòàëèòåòòàé áàéäàã áàéíà. Ýíý íü òóõàéí
õóâü õvíèéã áóñäààñ vëýìæ èëvv, æèðèéí áóñ ãýæ vçäýã ÿâäàë áîëíî.
Èéìýýñ æèð áóñ õví áóþó äàðãà áîëîõ òóéëûí äóðòàé. Òýãñýí àòëàà
ººðèéíõ íü õóâü çàÿàã ººðºº áèø, òºð øèéäíý ãýäýãò èòãýëòýé áàéäàã
ó÷ðààñ òºðèéí áîäëîãîä íºëººëºõ îðîëäëîãûã áàðàã èëvvö çvéë ìýò
îéëãîíî. Õàðèí ººðººñºº äýýø õvíèéã äàãàëäàæ àìüäðàõûã èëvvä
vçíý. Äýýä àëáàí òóøààëòàíä ãîìäëîî ìýävvëýõ, ºðãºäºë áè÷èõ, çàðãà
õèéõ õýëáýðýýð àëèâàà àñóóäëûã øèéäâýðëvvëýõ äóðòàé. Ýíý íü àëáàí
òóøààëòíûã àÿëäàõ, îéðòîõ, õvëöýíãvé áàéõ, äîëèãíîõ, áÿëäóó÷ëàõ
ñýòãýë çvéã áèé áîëãîäîã. Òýäãýýð íü ÷ äóðààðàà äóðãèõ äóðòàé
áºãººä íýð àëäàð, öîë õýðãýìèéí òºëºº íväýý ºãºõººñ áóöàõãvé.
Äàðãà ë áîë ávõíèéã ìýäýã÷ áîëîí õóâèðíà. Ìàíàéä íýã õvíèéã òàõèí
øvòýõ vçýãäýë óäàà äàðàà ãàðñàí íü ñàíàìñàðãvé ÿâäàë áèø. Èéìýýñ
“äýýðýýñ”, “òºðèéí áîäëîãîîð”, “íýã øóãàìààð”, “íýã òºëºâëºãººãººð”
õèéæ áóé çvéëä òóí õvëöýíãvé õàíääàã, èéì çvéëèéã õvëýýäýã, áàðàã
äóðòàé ãýæ õýëæ áîëíî. Ýíäýýñ òºðèéí íýðýýð äàëàéëãàõ, ñvðæèãíýõ,
àëáàðõàõ, ìýäýìõèéðýõ, áóñäààñ äýýð, èëvv ãýäãýý õàðóóëàõ, ýðõ ÿìáà
õvíäëýë øààðäàõ, çýðýã çèíäààãààðàà äýýðýëõýõ, òàíñàãëàõ, äýýäñèéã
äóóðàéõ çýðýã ìåíòàëèòåò vvñäýã. Àðä îëîí ÷ ãýñýí òºðèéí õvíèéã
õvíäëýí äýýäëýõ, áèøðýõ, äîëèãíîõ, áÿëäóó÷äàõ, àÿûã íü òààðóóëàõ,
àíõààðàí ñîíñîõ, øèéäâýðèéã íü vã äóóãvé áèåëvvëýõ çàí véë ãàðãàäàã.
Àðäûí õóâüñãàëûí äàðàà îð÷èí våèéí òºðèéí èíñòèòóòóóä
á à é ã ó ó ë à ã ä ñ à í à à ð ý ë á à é ä à ë ä ç à ð è ì í ý ã º º ð ÷ ë º ë ò
îðóóëñàí áîëîâ÷ ìîíã îë ìåíòàëèòåòûí ñóóðü víäñèéã
ávðýí ººð÷èëæ ÷àäààãvé, èéì îðîëäëîãî ÷ õèéãýýãvé áîëíî.
Ó÷èð íü óëàìæëàëò áîëîí ñîöèàëèñò òºð àäèë øèíæ òóí
îëîíòîé áàéñàí þì. Yvíä: 1. Òºâëºðñºí, àâòîðèòàð øèíæ
2 . Í ý ã ø à ø è í á ó þ ó í ý ã v ç ý ë ñ ó ð ò à ë
3 . Íý ã õ v í è é ã ø v ò ý õ á ó þ ó õ à ð è ç ì à ò è ê ø è í æ
4 . Ò º ð è é í õ v ÷ è ð õ è é ë ý ë
5 . Í è é ã ì è é ã á v õ ý ë ä í ü õ ÿ í à õ õ à ò ó ó õ ÿ í à ë ò
6. Õóâü õvíèé èäýâõ ñàíàà÷èëãà, áèå äààñàí áàéäëûã vë îéøîîõ çýðýã áîëíî.
Òºð õóó÷èí íèéãìèéã ýâäýæ, øèíý íèéãýì òºðèéã áàéãóóëàí áýõæv-
vëýõýä ÷èãëýñýí véë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîâ. Ìîíãîëûí íèéãìèéí
õîöðîãäîë vëýìæ èõ áàéñíû óëìààñ øèíý íèéãìèéã áàéãóóëàõ àæèë
vëýìæ áýðõøýýëòýé òóëãàðñàí þì. Ýíý áýðõøýýëèéí víäñýí øàëòãààí íü
îëîí ìÿíãàí æèë õýâøèæ òîãòñîí äàäàë çóðøèë, ìåíòàëèòåò áàéñàí þì.
Øèíý òºðèéã øèíý õvìvvñ áàéãóóëàõ ¸ñòîé áàéñàí áºãººä ýíý øèíý
õvìvvñ íü ÇÕÓ áîëîí ñîöèàëèñò îðíóóäàä áîëîâñðîë ýçýìøñýí
õóâüñãàë÷èä áîëñîí þì. Ýäãýýðèéí îíöëîã øèíæ íü êîììóíèñò
èðýýävéä øàøèíëàã áàéäëààð ãvíçãèé èòãýñýí, íèéãìèéí ãîë äàéñàí
íü õàð, øàð ôåîäàëóóä áîëîí õºðºíãºòívvä ãýäýã àíãèéí òýìöëèéí
îíîëûã õýò áàðèìòàëñàí, õóó÷èí íèéãìèéã õv÷ õýðýãëýí óñòãàõ áóþó
çàéëóóëæ áàéæ øèíèéã áàéãóóëæ áîëíî ãýäýãò víýìøñýí, ãàäààä
äýìæëýã òóñëàìæèä äóëäóéäàæ, òvvíäýý ýðäñýí, ÇÕÓ-ûí õèéæ áàéãàà
ávõíèéã äóóðàéäàã, òvvíèéã äîãì áàéäëààð õýðýãævvëäýã õvìvvñ áàéëàà.
Ñîöèàëèçìûí æèëvväýä Ìîíãîëûí íèéãýìä øèíý íîìåíêëàòóð àíãè
áèé áîëæ, òvvíèé óäèðäëàãààð íèéãìèéí øèíý ìåíòàëèòåò òîãòñîí
þì. Òýð íü óëàìæëàëò íèéãìèéí îëîí øèíæèéã õàäãàëàí vëäñýí
áèëýý. Îäîî ÷ ìàíàé èõýíõ óëñ òºð÷äèéí ÿíç ávðèéí õóãàöààíä
ÿíç ávðèéí ñýäâýýð õýëñýí, ÿðüñàí çvéëèéã çvéãýýä vçýõýä ávõýë,
öýãöòýé çvéë ãàðäàããvé þì. Ýíý íü òýäíèé îëîíõè íü õóâü õvíèé
õóâüä ãvéöýò òºëºâøººãvéã èëò õàðóóëäàã. ªºðººð õýëáýë äóíäàæ
ìîíãîë õví òîãòñîí vçýë áîäîë, èòãýë víýìøèë áàðàã áàéõãvé, víýò
çvéëñèéí õýò õîëèìîã ñèñòåìòýé, vëýìæ çºð÷èëòýé, ººðèéíõºº
vçýë áîäîë, ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ îéëãîëò òºëºâøººãvé õví þì.
1990 îíû ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòýýð óëàìæëàëò áîëîí ñîöèàëèñò
ìåíòàëèòåòûã îðâîíãîîð íü ººð÷èëñºí áºãººä áèä ñîöèàëèçìûã
ãàæóóäóóëñàíòàéãàà àäèë àðä÷èëëûã ÷ õví òàíèõûí àðãàãvé
ýðýìäýãëýæýý. Íèé íóóãvé õýëýõýä ìàíàéä õýðýãæñýí àðä÷èëàë,
çàõ çýýë ãýæ áàðàã àëãà. Ìàíàé íèéãýì áîë áóñäûã äóóðèàñààð
áàéãààä ñààðìàã áîë÷èõñîí, çîðèëãî ÷èãëýëãvé, víýëýìæèéí
ººðèéí ãýñýí ñèñòåì, ¸ñ ñóðòàõóóí, ýðõýìëýëãvé, íèéãýì áîëëîî.
ªíººãèéí äóíäàæ ìîíãîë õví, íýí ÿëàíãóÿà áþðîêðàò àíãè óëàìæëàëò
ñî¸ëîîñîî vëýìæ òàñàðñàí, ýõ õýë, òvvõ ñî¸ë, çàí çàíøëàà áàðàã
ìýäýõãvé,
vë òîîäîã;
äàëààä æèë
ò î ã ò ñ î í
î ð î ñ û í
ñ î ¸ ë û í
ìºí ÷àíàðò
õ v ð ÷
÷àäàëãvé
ã î ë æ
õ à ÿ ñ à í ,
º º ð ò º º
ñ à é í à à ð
í ÿ ë ç à à æ
÷àäààãvé;
ø è í ý
àðä÷èëàë,
ç à õ
ç ý ý ë è é í
ñî¸ëûã ýçýìøèæ ÷àäààãvé, ñóðààãvé ìºðò뺺 òvvíèéã ºíãºí òàëûã äóóðèàõ
õv÷òýé ýðìýëçýëòýé áîëæýý. Yvíýýñ áîëîîä íèéãìèéí ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð
vëýìæ äîðîéòîæ, çºâõºí ºíººäðººðºº àìüäàðäàã, îþóí óõààíäàà áèø,
ìýäðýõvéäýý ë çàõèðàãääàã õvìvvñèéã íèéãìèéí îð÷èí íü òºðvvëýõ áîëæýý.
Äýýð äóðäñàí ávõýí íü òºðèéí áîäëîãîä çàéëøãvé õàðãàëçâàë çîõèõ
víäñýí õv÷èí çvéë ìºí. Ãýòýë õàðãàëçàõ íü áàéòóãàé õvíýý ìýäýõèéã ÷
îäîî áîëòîë õýí ÷ õvñýýãvé. Õvíèéã ãîë áîëãîíî, õvíèéã òºâ áîëãîíî,
õvíä ÷èãëýñýí áîäëîãî ÿâóóëíà ãýæ ºäºð òóòàì ÿðüæ, æèë ávð “Õvíèé
õºãæëèéí èëòãýë”, òvvíòýé òºñòýé òºñëvvä áè÷èõýýñ öààøãvé áàéíà.
Ýíý ºãvvëýëä ñàíàæ ñýðýýñýé ãýäýã vväíýýñ ìîíãîë ìåíòàëèòåòûí
ñºðºã øèíæèéã òvëõvv îðóóëñíàà óíøèã÷äàä ó÷èðëàæ áàéíà.
Áèäýíä îëîí ñàéí øèíæ áàéäàã áºãººä òvvíèéãýý àøèãëàõ
àâààñ óëñ, íèéãýì, õvíýý õºãævvëýõ ávðýí áîëîìæòîé áèëýý.
Ä. Ãàíõóÿã ( Ñóäëàà÷, äîêòîð) / Ol l oo. mn/
Ìîíãîë õ¿íèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿çýë
Ìîíãîë õ¿íèéã õºãæ¿¿ëíý ãýäýã ìààíü ìîíãîë õ¿í á¿ðýýñ àâàõóóëààä,
òºðèéí ò¿âøèíä ýðõýìëýí áàðèìòëàõ ¿çýëòýé áàéíà ãýñýí ¿ã. ¯çýë
ãýäãèéã ìýäëýãèéí ñàí ãýæ îéëãîíî.
1. Áèä ÿäóó áàéæ áîëíî. Òóñãààð òîãòíîë ãýäýã áîë áèäíèé àãóó èõ
áàõàðõàë, þóãààð ÷ ñîëüøã¿é ¿íý öýíýòýé áàÿëàã ìºí ãýäãèéã
õ¿í á¿ð ìýäðýõ ÿâäàë. Ýíý íü Ìîíãîë õ¿íèé õèéæ áàéãàà àæèë,
õºäºë㺺í áîëãîí õýëæ ÿðèõ ¿ã á¿ð íü òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº
áàéõ ó÷èðòàé ãýñýí ôèëîñîôèä îðøèíî. Ìîíãîë÷óóä òóñãààð
òîãòíîëîî àëäààã¿é öàãò ñàéí ñàéõíûã öîãöëîí á¿ðä¿¿ëæ
÷àäíà.
2. Ìîíãîë óëñ ñàéõàí õ¿¿õíèé öàðàéí äýýð áèø, ñàéí õºëãèéí
íóðóóí äýýð áèø ãàçàð øîðîîí äýýð òîãòäîã ãýñýí ôèëîñîôèî
ñýðãýýõ ÿâäàë þì. Ìîíãîë õ¿í á¿ð ººðèéí òºðæ ºñºæ, ÿñàà òàâèõ
ºëãèé íóòãèéí òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ó÷èðòàé þì.
3. “Õ¿í íàìàéã ñóðãàõ ó÷èðòàé ãýäýã îéëãîëòûã áè ººðºº ººðèé㺺
ñóðãàõ, ººðºº ñóðàëöàõ ó÷èðòàé” ãýñýí ôèëîñîôèîð ñîëèõ ÿâäàë
áîëíî. Ýíý áîë “Ýçýí õè÷ýýâýë çàÿà õè÷ýýíý” ãýñýí Ìîíãîëûí
óëàìæëàëò ôèëîñîôè þì.
4. Óëñ îðíîî ººä íü òàòúÿ ãýâýë óðèà äóóäëàãà ¿ãýýð õººöºëäºõ
áèø, èðýýä¿éãýý õàðæ, ìàòåðèàëëàã áîëîí ýðäýì îþóíû áàÿëàã
á¿òýýæ, àìüä àæèë õèéâýë óðàãøëàí äýãæèæ ÷àäíà.
5. Ìîíãîë õ¿í á¿ð áóñäûí ìóóãèéí òóõàé áîäîõûí óðüä ººðèéíõºº
ìóóã ýõýëæ òóíãààæ ñóðàõ ÿâäàëä îðøèíî. Ýíý íü áóñäûã ÿëæ,
ÿëëàõ äàäàë çàíøëàà îðõèæ, ººðèé㺺 ÿëæ, ÿëëàæ ñóðàõ
ñýòãýëãýýãýýð ñîëèíî ãýñýí ¿ã þì.
6. Áóñàäòàé àòààðõàæ, ºøºº õîðñîë àâàõ ñýòãýëãýýíýýñ àíãèæèð÷,
àìü íàñàíä õàëãààã¿é áîë á¿õíèéã óó÷èëæ ñóðàõ ôèëîñîôè ìºí.
Ýíý íü èäñýí ýð¿¿ õóâõàéð÷ èä¿¿ëñýí áóò óðãàæ áîëäîã òóõàé
ìîíãîë ôèëîñîôè áèëýý.
7. Ýð¿¿ë áèåä ñàðóóë óõààí îðøäîã ôèëîñîôèéã æèíõýíý óòãààð íü
õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Ìîíãîë õ¿íèé àìèí ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ
ìîíãîë ¿íäýñòíèéã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ ÿâäàë.
8. Ìîíãîë õ¿íèé ãàéõàìøèãò ÷àíàðóóä, òóõàéëáàë íýí èõ õºãæñºí
òýíöâýðýý õàäãàëàõ ÷àäâàðûã óëàì ëàâøðóóëàí õºãæ¿¿ëýõ
ÿâäàë þì.
9. Ìîíãîëûí òºëºº òýìöýæ ÿâñàí àëäàðòíóóäàà ìàðòàõã¿é áàéõ
ó÷èðòàé. Àòèëëà, Àâäàé ñàéí õààä, Åñ¿õýé áààòàð, ×èíãèñ
õààí, Áàòìºíõ äàÿí õààí, Ò¿ìýí çàñàãò õààí, Ëèãäýí õààí,
Öîãò òàéæ, Õîòõîéäûí ×èíã¿íæàâ, ýäèéí çàñàã÷ Òîãòîõòºð âàí,
Áîãä Æàâçàíäàìáà, Ñàéí íî¸í õààí Íàìíàíñ¿ðýí, ×èí âàí
Õàíääîðæ, Äà ëàì Öýðýí÷èìèä, Õàéñàí ã¿í Äýì÷èãäîíðîâ,
Ä.Ñ¿õáààòàð, À.Àìàð, Ï.Ãýíäýí, Ò.Äýìèä, Æ.Öýâýýí, Á.Ðåí÷èí,
Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, Ñ.Àâàðçýä, Ä.Òºìºðî÷èðîîñ àâàõóóëààä ýõ
îðîí÷äûí ñóðàõ áè÷èã ãàðãàõ ÿâäëûã ãàäíà òàëä “õóäàëäàãäñàí”
Øàíçàâ Áàäàìäîðæ çýðãèéí óðøèãò õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë àæèëëàãààòàé
õàðøóóëàí, äýëõèéí ºí㺠àÿñ äýýð àâ÷ ¿ç¿¿øòýé ñàíàãäàíà.
10. Ò¿¿õèéã ñóäàëäàãòàé àäèë àëäààãàà ñóäàëæ, àëäààí äýýðýý
ñóðàëöàõ ÿâäàë þì. Õóâü çàÿà èðýýä¿é áèäíýýñ ººðñ人ñ ìààíü
øàëòãààëíà ãýñýí áàòàëãàà øààðäàõã¿é ¿íýíèéã Ìîíãîëûí õ¿í
á¿õýí õ¿ëýýí çºâøººðºõººñ ººð àðãà çàì áàéõã¿é.
Ìîíãîë õ¿íèéã õºãæ¿¿ëýõ ïðàêòèê àëõìóóä
1. Ýõ îðíîî ãýõ ¿çëèéã íü äýâýðãýí õºãæ¿¿ëýõ
Äýëõèéí óñíû õàãàëáàðûí çîíõèëîõ õýñýã ìîíãîëîîñ ýõýëäýã, öýâýð
óíäààòàé, äýëõèéí ìºíõ öýâäýãèéí ºìíºä òºãñãºë ìîíãîëä áàéíà.
Äýëõèéí ýëñýí öºë Ìîíãîëîîñ ýõýëæ ìºí ýíä èðæ äóóñäàã. Àçèéí
á¿õ íóóðûí 2/3 íü Ìîíãîëä áèé. 4 óëèðàëòàé, îé õýýð ãîâü õîñîëñîí,
àñàð èõ áàÿëàã á¿õèé, õ¿í àìüäðàí æàðãàõ õàìãèéí òààòàé îð÷èí
ãýâýë ýõ îðîí ìèíü áèëýý ãýñýí ñýòãýëãýýã õ¿¿õýä á¿ðò òºëºâø¿¿ëýõ
íü ÷óõàë áàéíà.
Ìîíãîë õ¿íèéã, Ìîíãîë óëñûã ìîíãîë õ¿í ë àâàð÷ õàìãààëæ, àâ÷
ÿâæ õºãæ¿¿ëýõ ¿çëèéã òºëºâø¿¿ëýõ õýðýãòýé. Á.ßâóóõóëàí: Öýöãèéí
ñàéõíûã áè íóãààñàà ò¿¿ëýý
Öýíãýëèéí ìàíëàéã áè íóòãààñàà ìýäýðëýý
Õ¿ëãèéí õóðäíûã áè ñ¿ðãýýñýý áàðèëàà
Õ¿¿õíèé öàðàéëãûã áè Ìîíãîëäîî õàðëàà õýìýýí “Çºâõºí
Ìîíãîëäîî” ø¿ëãýýðýý èëýðõèéëñýí áàéäàã.
2. ¯éëäâýðëýõ õ¿÷íèé áàéðøèë-ìîíãîë õ¿íèé õºãæèëä íºëººëºõ
íü
¯éëäâýðëýõ õ¿÷èéã óëñ îðíûõîî áàðóóí ç¿¿í ºìíºò á¿ñ íóòàãò
òàðààí áàéðëóóëæ, ìîíãîë õ¿íèéã òºðæ ºññºí óóãóóë íóòàãòàà
àæèëëàæ àìüäðàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëíý. Òºâèéí á¿ñýä, ÿëàíãóÿà íèéñëýë
õîòîä àæèëëàæ àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é îëîí õ¿ì¿¿ñ Ẻãíºðñíèéã òàðààí
áàéðëóóëæ, ãàçðûí àøèã øèìèéã õ¿ðòýí àìüäàð÷ ñóðàõàä íü òºðèéí
ç¿ãýýñ àëáàäàõ, òóñëàõ, õºðºí㺠ãàðãàæ ºãºõ, ýðõ ç¿éí áàòàëãààòàé
áîëãîõ òàë á¿ðèéí àæèë çîõèîõ õýðýãòýé áàéíà.
3. Õ¿íèéã ¿éëäâýðëýí á¿òýýã÷ áàéëãàí õºãæ¿¿ëýõ íü
Àæèë õèéõ ñîíèðõîëã¿é õ¿í íèéñëýë, òºâ, õîò ñóóðèí ãàçðóóäûí
ä¿¿ðã¿¿äýä ñóóðüøèõ “ýðõã¿é” áàéõ òèéì íºõöºë áàéäëààð øàõàõ
ó÷èðòàé. Èéì ºðãºí óóäàì íóòàã, áàéãàëèéí áàÿëàã á¿õèé ìîíãîë
îðîíä àæèëã¿éäýë ãýñýí îéëãîëò áàéõã¿é. Õàðèí àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é
õ¿ì¿¿ñ áàéíà õýìýýí îéëãîæ, õºäºëìºðëºõ äóð ñîíèðõîëã¿é õ¿ì¿¿ñò
òýòãýëýã îëãîõûã çîãñîîæ áîëíî. ªºðòºº íîãîî òàðüæ, õóâöàñ õóíàð
î¸æ, ÷èíýýëýã àéëûí ìàë õàðèóëàõ, õ¿¿õýä õºãøèäèéã õàðæ õàíäàæ
ºã÷ áàéãàà õ¿íèéã àæèëòàé õ¿í ãýæ ¿çíý.
4. Ìîíãîë õ¿í-õºãæñºí õýðýãëýã÷ áàéõûí òóëä
Þó á¿òýýæ áàéíà ò¿¿íýýñýý èë¿¿ õýðýãëýõã¿é áàéõ çàð÷ìààð
àìüäðàõ ó÷èðòàé. Ǻâõºí á¿òýýæ ãýìýýíý õýðýãëýõ çàð÷èì áîë
áàÿëàã á¿òýýãýýã¿é áàéæ óëñààñ èë¿¿ ç¿éë íýõýõèéã õ¿ëýýí
çºâøººðºõã¿é ãýñýí ¿ã. Ìîíãîë õ¿í èë¿¿ èõýýð ÿìáàëàõã¿é, ãàãöõ¿¿
õèéæ á¿òýýñíèéõýý òîî ÷àíàðò íèéö¿¿ëýí àìàð÷ ñóâèëóóëíà.
5. Ìîíãîë õ¿í íèéãìèéí õºãæñºí õàðèëöàà áàéõ ôèëîñîôè
Ìîíãîë õ¿í ãýð îðîí, àæëûí îð÷èí, ãóäàìæ, äýëã¿¿ð ¿éë÷èëãýýíèé
ãàçðóóäàä áèå áèåäýý äàðàìò ó÷ðóóëäàãã¿é õºãæñºí õ¿í áàéõ
ó÷èðòàé.
Íèéãìèéí õàðèëöààíä èìïîðòîëñîí õàëõ, äºðâºä, áóðèàä, ýðëèéç ãýõ
ìýòýýð ìîíãîë÷óóäûí ñýòãýë ç¿éí óóð àìüñãàëûí àí öàâûã àðèëãàæ,
èéì àñóóëò àíêåòààð áºãë¿¿ëäãèéã áîëèóëíà. Ìîíãîë õ¿í ë áîë ìîíãîë
õ¿í. Òýð õààíà òºðñºí áàéíà âý òýð ãàçàð íü äàëü æèã¿¿ðýý àìðààõ
øóâóóíû ¿¿ðòýé àäèë, óíàñàí ãàçàð óãààñàí óñàíäàà ë õ¿í õ¿÷òýé, ýõ
îðîíòîé áàéíà. Ìîíãîë ýõèéí õýâëèéãýýñ òºðñºí áîë ìîíãîë áàéíà.
6. Ãàäààä óëñàä “õóäàëäàãäñàí” õ¿í õýíèé õ¿í áàéõ âý
Ãàäààä òàëä àæèëëàäàã õ¿í òýíäýý õýçýý ÷ íýãä¿ãýýð çýðãèéí õ¿í
áàéæ ÷àäàõã¿é. Èõ ¿íäýñòýí íü 1-ð õ¿ì¿¿ñ áàéíà. Ãàäààä óëñóóäàä
öàãàà÷èëñàí íü 2-ð çýðãèéí õ¿ì¿¿ñ áàéíà. Áóñàä ¿íäýñòíýýñ
õÿòàä÷èëàãäñàí îðîñ÷ëîãäñîí õýñýã íü 3-ð, õàðúÿàëàëä áàéãàà
áóðèàä, ºâºð ìîíãîë, òóâà, óéãóð õºõ íóóðûí ìîíãîë÷óóäûí
àìüäðàëûíõ íü õýâ øèíæ îéðòñîí ó÷ðààñ 4-ð, èõ ¿íäýñòíèé õ¿íòýé
ãýð á¿ë áîëñîí õ¿ì¿¿ñ õàæóóäàà õàðóóëòàé ó÷ðààñ 5-ð, õóäàëäàãäñàí
ìîíãîë õ¿íä òóõàéí îðíû òºð õýçýý ÷ 100% èòãýõã¿é ó÷ðààñ 6-ð çýðãèéí
õ¿í áàéõ áîëíî. Öààøäàà íóóöàà àëäàõã¿éí òóëä õóäàëäàãäñàí õ¿í
ººðèéíõºº àìèéã áóóíû ãîõîí äýýð àâàà÷ààä ºã÷èõñºí ãýäãýý ìàðòàæ
áîëîõã¿é.
Òýãýõýýð “õóäàëäàãäñàí” õ¿íèéã ÷ ìîíãîë õ¿í ãýæ ¿çýõýýñ ººð
àðãàã¿é. Õàðèí õ¿í ººðºº õààíà òºðñºí áý òýíä 1-ð çýðãèéí õ¿í
áàéäàã áÿñàëãàëààð òýíäýý ¿éë÷ëýõ ¿¿, ýñâýë 6-ð çýðãèéí “øààð”
áàéõ íºõöºëºº ñîíãîõ óó ãýäãýý ººðºº øèéäýõ õýðýã. Áàñ ººðèéí àðä
ò¿ìíèéã ãîìäîîñîí, òýäíèé ýðõ àøãààñ óðâàñàí õ¿íä áóðõàí áàãø
õèëýãíýäýã, òèéì õ¿í õýçýý ÷ ººäºëäºãã¿é ãýñýí àéõàâòàð áè÷èãäýýã¿é
õóóëü ¿éë÷èëäãèéã 1937, 1938 îíû õýðýã ÿâäëûí äàðààõ ¿ð äàãàâàð
íîòîëñîí ãýäãèéã ìîíãîë õ¿í á¿ð óõààðóóøòàé íü ¿íýí.
7. Ìîíãîë õ¿íèé àìèí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ ¿çýë áàðèìòëàë
Ìîíãîë õ¿íèé óäìûí ñàíã æîëîîäîõ á¿õ ¿¿ðãèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí
ñèñòåìèéí ¿¿ðýã ãýæ ¿çíý.
ªâ÷èí ýìãýãòýé óõààíû õîìñäîëòîé, åð íü àëü íýã òàëààðàà
çîõèöîõã¿é ýð, ýì õ¿ì¿¿ñýýñ ãýð á¿ë ¿¿ñýõ çàìûã õààæ, õÿíàõ àæëûã
ýð¿¿ë ìýíäèéí ñèñòåìèéíõýíä òºðèéí ¿¿ðýã áîëãîí íîîãäóóëíà.
Ãàëçóó, àæèëëàæ àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é õ¿ì¿¿ñýýñ íèéãìèéã ýìíýëãèéí
àðãààð öýâýðø¿¿ëýõ ýðõèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä òºðèéí
ç¿ãýýñ îëãîíî.
Óõààíû õîìñäîëòîé, íèéãìèéí õàëäâàðò ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñèéã ¿ðã¿é
áîëãîæ öýâýðø¿¿ëýõ àæëûã ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ñèñòåì ã¿éöýòãýíý.
Õ¿íèéã ºâ÷èëñºí õîéíî íü ýì÷ëýõ ãýäýã îéëãîëòûã, ºâ÷ëºõººñ
ñýðãèéëýõ ÿâäàë áîë ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ñèñòåìèéí ¿¿ðýã áàéíà
ãýñýí ¿çëýýð ñîëèíî.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãóóä ãàäíààñ îðæ èðäýã õ¿íñýí çýâñãýýñ
ìîíãîë õ¿íèéã íàéäâàðòàé õàìãààëàõ òºðèéí àëáàíû ¿¿ðýãòýéãýýñ
ãàäíà õ¿í ººðºº ººðèé㺺 àâ÷ ÿâàõ àðãà óõààíä ñóðãàíà.
Ýð¿¿ë áèåä ñàðóóë óõààí îðøèõ ó÷ðààñ ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà
íàìàéã õàðèóöíà ãýäýã îéëãîëòûã áè ººðºº ººðèé㺺 ýð¿¿ë àâ÷ ÿâàõ
6 ßðóó ñýòãýã÷
Ñýòãýëèéí äîòîîä
õàíàìæ
Íýãýí ºäºð Äàëàé ëàìòàé óóëçàõààð çî÷èä áóóäëûí äýðãýäýõ
ìàøèíû çîãñîîëîîð ºíãºðºõ人 áè ýðòíýýñ ìºðººäºæ ÿâñàí
Òî¸îòî Ëàíä Êðóèçåð æèéï áàéõûã ñîíèó÷èðõàí õàðàâ. Ýíý
òóõàé áîäîæ ÿâñíàà äàëàé ëàìààñ àñóóëàà:
- Ìàíàé ªðíºäèéí ñî¸ë ¿íäñýíäýý ìàòåðèàëëàã ç¿éë äýýð
¿íäýñëýñýí áàéäàã ãýñýí ñýòãýõ¿é òºðäºã. Ýíý íü øèíæëýõ
óõààí òåõíèêèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí àìæèëòûí òàëààð áèäíèéã
áàéíãà ñóðòàë÷èëãààãààð “äàðæ” áàéãààòàé øóóä õîëáîîòîé
þì. Áèä ºäºð á¿ð ÿìàð íýãýí ýä ç¿éëèéã øèíýýð õóäàëäàí
àâàõûã õ¿ñäýã áºãººä ¿¿íä ýöýñ òºãñãºë ãýæ ¿ã¿é áèëýý. Òà
õ¿ñëèéí óã ÷àíàðûí òóõàé þó õýëýõ âý?
- Áè õî¸ð ÿíçûí õ¿ñýë áàéäàã ãýæ áîääîã. Æèøýý íü àç
æàðãàëûã õ¿ñýõ íü ýåðýã õ¿ñëèéí òîîíä îðíî. ̺í ò¿¿í÷ëýí
ýíõòàéâàí, àìàð àìãàëàíã õ¿ñýõ íü ÷ ìºí àäèë. Ýõ äýëõèéí
àìüäðàëûã òºãñ òºãºëäºð áîëãîõ áàñ ë à÷ òóñòàé õ¿ñëèéí
òîîíä îðíî. Ãýâ÷ çàðèì ¿åä óòãà ó÷èðã¿é õ¿ñýë òºðºõ íü áèé.
Ýíý íü ýâã¿é áàéäàëä õ¿ðãýäýã æàìòàé. Æ.áýë, çàðèìäàà
áè òîìîîõîí äýëã¿¿ðò îðîîä îëîí ñàéõàí ýä ç¿éëèéã
õàðàõàä ñàéõàí ñàíàãääàã. Õàðèí ýíý á¿õíèéã õàðààä ýíèéã
àâàõ þìñàí, òýðèéã àâàõ þìñàí ãýñýí õ¿ñëèéí ìýäðýõ¿é
òºðäºã. Äàðàà íü áè ººðººñºº ýíý íàäàä òèéì ÷óõàë ãýæ ¿¿
õýìýýí àñóóõàä ìýäýýæ õýðýã ¿ã¿é ãýñýí õàðèó ãàðíà. Õýðýâ
ýõíèé õ¿ñýëä õºòëºãäºõ þì áîë òàíû õàëààñ ìàø ò¿ðãýí
õîîñîðíî. Õàðèí õîîë õ¿íñ, õóâöàñ õóíàð, îðîí ñóóöíû
õýðýãöýýíä òóëãóóðëàñàí õ¿ñýë íü óõààëàã õ¿ñëèéí òîîíä
îðíî. Çàðèì ¿åä íèéãìèéí íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëñàí
õ¿ñýë òºðäºã. Õýðýâ òà öýöýãëýæ áóé íèéãýìä àìüäàð÷ áóé
áîë òýíä ìàøèí ºäºð òóòìûí çàéëøã¿é õýðýãöýý áàéäàã.
Ãýõäýý òà ººðèéí õ¿ñëèéã áèåë¿¿ëñíýýð õºðø¿¿äèéí
àòààðõëûã òºð¿¿ëæ, òýäíèé õîîë áîëæ áîëîõ þì. Àëü ýñâýë
ººðèéí ãýñýí óíààòàé áàéñàí ìºðò뺺 àðàé èë¿¿ ¿íýòýé
ìàøèí àâàõûã õ¿ñâýë áàñ ë àñóóäàëòàé òóëãàðíà.
- Ãýâ÷ ¿íýòýé ìàøèí óíàõ õ¿ñýë íü áîëîìæ áàéõàä ÿìàð
ó÷ðààñ àñóóäàëä îðîõ íü íàäàä îéëãîõîä áýðõ áàéíà.
Õýðýâ òà õºðø¿¿äýýñýý ¿íýòýé ìàøèí óíàõàä òýä àòààðõàõ
áîëîâ÷ òàíä òýð íü çºâõºí ñýòãýëèéí õàíàìæ õèéãýýä áàÿð
áàÿñãàëàíã àâ÷èðàõ áèø ¿¿?
Äàëàé ëàì òîëãîé ñýãñðýí èéí õàðèóëàâ:
- ¯ã¿é ýý, õàíàìæ íü òàíû õ¿ñýë áîëîîä ¿éëäýë ýåðýã þì
óó ýñðýã áàéãààãààñ ÿìàð íýãýí áàéäëûã òîäîðõîéëîõã¿é.
Ãýìò ¿éëäë¿¿ä-õóëãàé, õóäàë, õ¿÷èðõèéëýë çýðýã íü ¿¿íýýñ
õàíàìæ àâ÷ áóé õ¿ì¿¿ñýýð ¿éëäýãääýã ÷ ýíý íü ò¿¿íèé
¿éëäëèéã çºâòãºñºí ÿâäàë áèø þì. Ýåðýã õèéãýýä ýñðýã
õ¿ñëèéí õîîðîíäûí ÿëãàà ÿìàð íýãýí õàíàìæààñ áóñ õàðèí
ò¿¿íèé õîæìûí ¿ð äàãàâðààñ á¿ðääýã. Æ.íü òà ÿìàð íýãýí
¿íýòýé ç¿éë àâàõûã õ¿ñâýë ýíýõ¿¿ õ¿ñýë íü ñýòãýõ¿éí ¿ë
õàíàõ áàéäàë äýýð ¿íäýñëýãäñýí áàéäàã áºãººä ýöñèéí
á¿ëýãò òà òóéëä õ¿ðýõ áîëíî. Èíãýñíýýð òà áîäèò áàéäàëòàé
çºð÷èëäºíº. Ýíýõ¿¿ òóéëä õ¿ðñíýýð òà á¿õèé ë èòãýëèéã
àëäàæ îþóí ñàíààíû õÿìðàëä àâòàõ áîëíî. Ýíý áîë óã
òºðëèéí õ¿ñëèéí íýãýí àþóë áàéäàã. Øóíàëûí õýëáýðòýé
õ¿ñýë íü õ¿íèéã óé ãàøóó, ñýòãýëèéí õÿìðàë áîëîí áóñàä
îëîí àñóóäàëä õ¿ðãýäýã. Øóíàëûí ýñðýã õàìãèéí ñàéí
åðºíäºã áîë ñýòãýëèéí õàíàìæ þì. Õýðýâ òà îð÷èí åðòºíö
õèéãýýä ººðòºº õàíàìæòàé õàíääàã ë áîë, òà ÿìàð íýãýí ýä
ç¿éëèéã ýçýìøèæ áàéñàí, ¿ã¿é ÷ áàéñàí ÿìàð ÷ òîõèîëäîëä
õàíàìæ òàíûã ¿ë îðõèíî. Èíãýõëýýð áèä ÿìàð áàéäëààð
äîòîîä ñýòãýëèéí õàíàìæèéã õ¿ðòýæ áîëîõ âý? ¯¿íä õî¸ð
àðãà çàì áèé. Ýõíèéõ íü áèä ìºíãº, áàéð, ìàøèí, ñàéí
íºõºð õèéãýýä òºãñ òºãºëäºð áèåòýé áîëîõûã õ¿ñ÷ áóé
ÿâäàë þì. Õýðýâ áèä ººðèéí õ¿ñëèéã óäèðäàõ ÷àäâàðàà
àëäâàë ýðò îðîé íýãýí öàãò õ¿ñýýä ÷ ÷àäàõã¿é òèéì áàéäàëä
õ¿ðíý ãýæ Äàëàé ëàì ýíýõ¿¿ àðãà áàðèëûí ó÷èð äóòàãäëûã
îíöëîí òýìäýãëýæ áàéñàí. Õî¸ð äàõü àðãà áàðèë íü áèä
ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã õ¿ñýõ áóñ õàðèí áàéãàà á¿õíýý ¿íýëæ
õàíäàõ íü àðàé íàéäâàðòàé àðãà áàðèë þì.
Íýãýí ¿äýø áè 1994 îíä ìîðèíîîñ óíàæ íóðóóãàà ãýìòýýñýí
æ¿æèã÷èí Êðèñòîôåð Ðèâòýé õèéñýí ÿðèëöëàãûã çóðàãòààð
¿çýæ áèëýý. Àìüñãàëàõûí òóëä ò¿¿íä ìåõàíèê àìüñãàë ñýëáýã÷
çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áàéñàí àæ. Ñýòã¿¿ë÷ ò¿¿íýýñ õýðõýí
ýíý á¿õ øàíàëàë, ñýòãýëèéí õÿìðàëûã äàâàí òóóëñàí òóõàé
àñóóõàä Ðèâ õàðèóëàõäàà:
-Ýð÷èìò ýì÷èëãýýíèé òàñàãò áàéõäàà ñýòãýëýýð ìàø èõ óíàæ
áàéñàí ãýæ ÿðèâ. Ýíý ¿å íýã èõ óäààí ¿ðãýëæëýýã¿é áºãººä ýä¿ãýý
òýðáýý𠺺ðèé㺺 àç æàðãàëòàé õ¿í ãýæ áîääîã àæ. Òýðáýýð
õàéðòàé ýõíýð áîëîîä õ¿¿õä¿¿äèéíõýý õàëàìæèíä ñýòãýë ºåã
àìüäàð÷ øèíæëýõ óõààíû õºãæèë äýâøëèéí õ¿÷èíä ýäãýðñýíäýý
òóéëûí èõ áàÿðòàé áàéäàã ãýæ ÿðèâ. Òýðáýýð òàõèð äóòóó áîëñîí
÷ ãýñýí ìèíèé òàðõè ãýìòýýã¿é òóë áè ò¿¿íèéãýý îäîî áîëòîë
àøèãëàõ áîëîìæòîé áàéãààäàà ººðèé㺺 àçòàé ãýæ áîääîã.
Õýäèéãýýð òýð õ¿íä ºâ÷èíä íýðâýãäñýí ÷ êèíî çîõèîë áè÷èõ
áîëîí íàéðóóëàõ òºëºâëºãººòýé áàéãààãàà ÷ ìºí ÿðüæ áàéâ.
“Àç æàðãàëòàé àìüäðàõóéí óðëàã”
Ýð¿¿ë ýíõèéí òàâàí ÷óõàë
1. Õîäîîä ýð¿¿ë áîë õîîëîíä äóðòàé, øèíãýöòýé
áàéíà. Õîäîîäíû àæèëëàãàà ñýòãýë ñàíààòàé øóóä
õîëáîîòîé. Ñýòãýëèéí çîâèóð øàíàëàëààñ áîëæ
õîîë áîëîâñðóóëàõ ýðõòí¿¿ä á¿õýëäýý õÿìàðäàã.
Õîäîîäîî ýð¿¿ë ñàéí áàéëãàõûí òóëä àþóëõàé äýýðýý 2
ãàðûí ãóðàâ ãóðâàí õóðóóãààð 2 òàëààñ íü çýðýãö¿¿ëýí 3
ñåê-ýýð 3 óäàà äàðíà. Äàðàà íü ÿëèõã¿é äîð áàñ àäèë äàðíà.
Ýíý àðãààð ºäºðò 3 óäàà äàðæ õýâøâýë õîäîîäíû øàðõ,
õîðò õàâäàð ìýòèéí õ¿íä, õºíãºí ºâ÷íººñ ñýðãèéëæ áîëäîã
áàéíà.
2. Ñàéí óíòàõ íü ýð¿¿ë ýíõèéí ÷óõàë õýñýã þì. Õ¿í á¿ðèéí
îíöëîãîîñ õàìààð÷ 6-8 öàã óíòâàë õàíãàëòòàé. Óíòààä
ñýðìýãöýý øóóä áîñîõ íü ìàø ÷óõàë. Ýñ òýãâýë õîðò
õèé, õàã õóñàì
áèåä øèíãýæ,
í î é ð ì î ã
í ó ð ì à ã à ð ,
õ è é ì î ð ü
ë ó í ä à à ã ¿ é
áîëäîã. Áàñ
ó í ò à õ à à ð
îðîíäîî îðñîí
ë áîë îþóíûõàà
öîíõûã õààæ
þó ÷ áîäîõ,
íîì óíøèõûã
ç î ã ñ î î â î ë
ç î õ è ë ò î é .
Íîéð ìóóòàé
õ¿íèé øèëýí
õ ¿ ç ¿ ¿ í ü
õàòóóðäàã. Ýì
óóõ õýðýãã¿é.
Ýõëýýä ç¿¿í
ýðõèéãýýðýý
õ¿ç¿¿íèé ç¿¿í
ó ð ä ä à ð í à .
Äàðàà íü ýãýì
óðóó ÷èãëýñýí
ã ¿ ð ý ý í è é
òàðààãóóðûí
äºðâºí öýãò
äàðíà. ¯¿íèéã
õ¿ç¿¿íèé ç¿¿í,
áàðóóí òàëä òóñ
á¿ð 3 äàâòàíà.
Õºëèéí
ýðõèéã äýýø
äîîø õºäºëãºí óãààñ íü ºñãèé õ¿ðòýë ñàéí èëíý. Ýöýñò íü
àþóëõàé äýýðýý áàðóóí ãàðûí àëãààð 纺ëºí äàðíà.
3. Õ¿íèé /ºòãºí/ ñààäã¿é ãàäàãøèëæ áàéâàë ýð¿¿ë
ìýíäýä èõ à÷ òóñòàé. Îéðîëöîîãîîð õ¿íñ òýæýýëèéí
áîëîâñðîëò 24 öàãò ã¿éöäýã áà ãàäàãøëóóëàõã¿é áîë
õîð ÿëãàð÷ ýõýëäýã.Òóõàé á¿ðä çàéëóóëàõûí òóëä ºã뺺
áîñîõûí ºìíº õ¿éñíèé ç¿¿í äîîä õýâýëä 2 ãàðààðàà 3
ìèíóò 纺ëºí äàðààä íýã àÿãà õ¿éòýí óñ óóíà. ªã뺺
á¿ðèé õýâøèë áîëãîí áèåý çàñâàë á¿ä¿¿í ãýäýñ áîëîí
áóñàä ýðõòýí, öóñíû ºâ÷íººñ íàéäâàðòàé ñýðãèéëäýã.
4. Ò¿ðãýí øàëìàã õºäºë㺺í ýð¿¿ë æàðãàëòàé àìüäðàõàä
íýãýí øèæèì ò¿ëõýö áîëäîã. Õºäºëìºðëºí õºäºëæ áàéõ
íü ñýòãýë ñàíààã ººäðºã ñýðãýëýí áîëãîîä çîãñîõã¿é
áèå îðãàíèçìûã õºãæ¿¿ëäýã. Àëèâ àæèëä ñýòãýë ãàðãàí
äóð ñîíèðõîëòîé õèéõ õýðýãòýé. Ýñðýã òîõèîëäîëä
àæèë õèéæ õºäºëæ áàéñàí ÷ ºòëºõ íü àìàðõàí. Áèåèéí
õºäºëìºð, ÿâãàí ÿâàõ, ã¿éõ, áèåý õºãæ¿¿ëýõ äàñãàëóóä
õ¿íèé ºñºëò õºãæèëò, ýð¿¿ë ìýíäýä ýåðýãýýð íºëººëíº.
5. Èíýýæ õºõðºõ íü ýð¿¿ë àìüäðàõûí áàñ íýãýí ýõ
ñóðâàëæ. Èíýýõýä ºðö, õýâëèéí áóë÷èí ºâºðìºöººð
àæèëëàæ, ç¿ðõ ñóäàñíû àæèëëàãàà ñàéæèð÷, ýëýãíèé ýä
ýñ ÷èéðýãæèí, íîéð õîîëîíä ñàéí, ñýòãýë ñàíàà ºíäºð,
äîòîð óóæèì áîëäîã. Á¿ð ÷óõàë íü ýëãýý õàéðëàÿ ãýâýë
èíýýæ õºõºð÷ ÿâàõ íü ÷óõàë.
Òàâàí àìòíû ñàéí, ìóó ¿ð
Òàâàí àìò /õàëóóí-õàëóóí íîãîîíû àìò, èñãýëýí, ãàøóóí,
÷èõýðëýã, øîðâîã/ íü õ¿íèé òàâàí öóë /ç¿ðõ, óóøãè, ýëýã,
äýë¿¿, Ẻð/-ã òýòãýæ õèé öóñûã íºõºí òºëæ¿¿ëäýã ó÷èð
ýð¿¿ë ñàðóóë àìüäðàõàä øèéäâýðëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Ãýõäýý
àìòòàíûã õàìãèéí çºâ õàðüöààòàé õýðýãëýõ íü ÷óõàë þì.
1. Õàëóóí àìò
Öóñ õèéí ã¿éäëèéã èäýâõæ¿¿ëæ õèéí áºãëºðºë öóñíû
á¿ëýãíýëèéã àðèëãàäàã ñàéí òàëòàé. Ãýâ÷ õàëóóí àìò àëèâààã
ñýäðýýäýã ó÷èð õýòð¿¿ëáýë óóøèãíû õèéã õººð¿¿æ, ºòãºíèé
ñóâãèéã õîðñãîäîã. Èéìä õîäîîä, 12 íóãàëàà ãýäýñíèé
øàðõëàà, ºòãºí õàòàõ, øàìáàðàì, øýýñíèé ñ¿âíèé ¿ðýâñýë
çýðýã ºâ÷èí ýìãýãòýé õ¿ì¿¿ñ º÷¿¿õýí òºäèé õýðýãëýõ
þì óó, áîëæ ºãâºë õýðýãëýõã¿é áàéõàä îíöûí íºëººã¿é.
2. Èñãýëýí àìò
Èñãýëýí àìòòàé èäýý áóäàà íü ýëýãíèé ¿éë àæèëëàãààã
èäýâõæ¿¿ëæ, çàðèì ºâ÷íººñ ñýðãèéëäýã. Õàðèí õýòð¿¿ëáýë
õîîë áîëîâñðóóëàõ ýðõòýí õÿìàð÷ ýâã¿é áàéäàë ó÷èð÷
áîëíî. Åð íü õîäîîäíû õ¿÷èë èõýäñýí, ¿å ìº÷, Ẻðíèé
ýìãýã ¿ðýâñýëòýé õ¿ì¿¿ñò íýí ÷óõàë áèøèéã ñàíàëòàé.
3. Ãàøóóí àìò
Ãàøóóí àìò íü õºðëèéã íàìæààæ, øýýñ ò óóõ
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëíý. ªòãºí õàòäàã áîë ãàøóóí èäýý
áóäàà õýðýãëýõ ñàéíã¿é. Ãàøóóíûã õýòð¿¿ëáýë ç¿ðõ
äýëñýõ, äîòîð ìóóõàéðàõ, çýðýã øèíæ òýìäýã èëýðäýã.
4. ×èõýðëýã àìò
Ýíý àìò íü õèé öóñûã òºëæ¿¿ëýõ, ìàõ áóë÷èíã òàâèðóóëàõ,
õîðäëîãî òàéëàõ çýðýã ¿éë÷èëãýýòýé. Ãýâ÷ õýòð¿¿ëýí
õýðýãëýñíýýð öóñàíä ÷èõðèéí õýìæýý èõñýæ õýò òàðãàëíà.
Òàðãàí þìóó øèæèí ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñ ÷èõýðëýãò øóíàõ õýðýãã¿é.
5. Øîðâîã àìò
Øîðâîã íü õ¿íèé áèåèéí öóñ õºëñºíä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé
áàéäàã. Ãýâ÷ õýòð¿¿ëáýë ç¿ðõ, Ẻðíèé àæèëëàãààã õ¿íäð¿¿ëæ,
öóñíû äàðàëò õÿìàð÷ ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí ýìãýã ¿¿ñ÷ áîëçîøã¿é.
Åñºí øèìèéí á¿ðäýë
Ýìèéí ñóäàðò øîðîîíû òóíãàëàã áàðàãøóí áîë ìàõíû
òýæýýë, ÷óëóóíû òóíãàëàã æîíø áîë ÿñíû òýæýýë, ìîäíû
òóíãàëàã áóðàì áîë õ¿÷íèé òýæýýë, öýöãèéí òóíãàëàã áàë áîë
ºíãºíèé òýæýýë, ºâñíèé òóíãàëàã öàãààí òîñ áîë øèìèéí
òýæýýë õýìýýíý.
“Àðöûí ¿ð, äàëü, çýýðãýíý, àãü äºðºâ áîë ºíºä ¿ë
õàòàõ íàñíû òýæýýë áîëíî. Èéìä ýíý åñºí øèìèéã áèåä
àâàõóóëáààñ àìü òàñäàõ åñºí ºâ÷íººñ ãýòýëãýæ ºòºëñíèé
øèíæã¿é áîëîîä 16 íàñòàé ìýòèéí áèå áà àðñëàíãèéí
èä, çààíû õ¿÷, òîãîñíû ºí㺠òºãññºí àæíàé õ¿ëýã ìýò
ò¿ðãýí, àìü íàñ íü íàð ñàð ëóãàà ÷àöóó áîëìîé” ãýæ ò¿¿õýí
ãàâúÿàòàé îòî÷ ìààðàìáóóä àéëäñàíûã ñàíàí ñàíàí ýðäýíýò
áèåý ýíõðèéëýí àñàð÷ àæ òºð⺺ñ ìºíõèéí óñ ãýæ òýð áîëîõ
áóéçàà.
Äýëõèéí á¿õ ýì òàí íèéëýýä ÷
õºäºë㺺íèéã îðëîæ ÷àäàõã¿é
Õ¿í áîëãîí áèåèéí òàìèð, ñïîðòîîð îðîëäîõ õýðýãòýé ãýäãèéã
õýí á¿õýí ìýäíý. Áèä á¿ãä áàãà áàë÷èð áàéõààñàà ýõëýýä ýíý
òóõàé ñîíñîæ, íîì õýâëýëýýñ óíøèæ, ñóðãóóëü äýýð ÷ ÿðüæ,
ãýð îðíûõîí ìààíü ÷ õýëæ áàéäàã. Ãýòýë áèä íàñàíä õ¿ðñýí
õîéíîî ýíý àðèóí íàíäèí ñóðãààëûã òýð áîëãîí áèåë¿¿ëäýã
áèë ¿¿?
Àé õººðõèé… Óã íü õ¿í á¿ð áàãà íàñíààñ ýõëýýä ýð¿¿ë
ìýíäýý ºíºº ìàðãààø ë áîëæ áàéâàë áàðàâ ãýæ áîäîëã¿é,
õ¿íäýòãýí ¿çäýã áàéõ íü ÷óõàë þì.
Õ¿í áèåèéí òàìèðûí áîëîâñðîëûã áóñàä áîëîâñðîëîîñ
õàâüã¿é äîîãóóð ¿çäýã íü ãàéõìààð. Õýë, óòãà çîõèîë ìýäýõ,
õºãæèì îéëãîõûã ñýõýýòíèé øèíæ òýìäýã ãýæ ¿çäýã. Ãýòýë áèå
ìàõáîäèéí òàëààð õºãæèë ñàéòàé áàéõûã õ¿ñ¿¿øòýé áîëîâ÷
àëáà áèø øèã ñàíàæ “áèåèéí õºãæèë ñàéí áàéâàë ñàéõàí ë
þì, ìóó áàéëàà ÷ çîâîõ þó âý?” ãýñýí ìàÿãòàé áàéäàã.
ßàãààä ÷ þì áý, ýðòíýýñ íààø îþóí óõààí, ýðäýì
áîëîâñðîëûã áèåèéí õºãæèë, áèå öîãöñûí òýãø áàéäëààñ
õàìààã¿é äýýã¿¿ð ¿íýëæ èðæýý. Ãýòýë áè÷èã ìýääýãã¿é õ¿í ÷
òýð, õóðäàí ã¿éæ, óñàíä ñýëæ ÷àääàãã¿é õ¿í ÷ òýð á¿ãäýýðýý
äîãîëîíòîé àäèë ãýæ á¿ð èõ ôèëîñîôè÷ Ïëàòîí ¿çýæ áàéñàí.
“Ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëæ, äààí ÿëàíãóÿà á¿õ ºâ÷íººñ
ñýðýìæëýõýä áèå ìàõáîäûí äàñãàë áóþó õºäºëãººíººñ ñàéí
þì áàéõã¿é” ãýæ Îðîñûí äîòîð ºâ÷íèéã àíàãààõ ÷èãëýëèéã
¿íäýñëýã÷äèéí íýã, ïðîôåññîð Ì.ß.Ìóäðîâ áè÷æýý. Áèä áèåý
ýð¿¿ë áàéõàä ýð¿¿ë ìýíäýý òîîõã¿é áàéõ ÿâäàë îëîíòàà
áàéäàã íü äààí÷ òóñã¿é ãýæ ýì÷ íàð îäîî äóó íèéë¿¿ëýí
ºã¿¿ëæ áàéíà. Òà áèä õ¿÷ òàìèðàà ç¿é çîõèñã¿é ¿ðæ,
àæèë àìðàëò õî¸ðûã ýýëæë¿¿ëýõ, ã¿éöýä íîéð àâàõ, òîãòìîë
õîîëëîõ, áèåèéí òàìèð õèéõèéí ÷óõëûã àíõààðàëã¿é ÿâñààð
áàéãààä íýã ìýäýõýä áèå öîãöîñ ìààíü ÿíç á¿ðýýð õýâèéí áóñ
áàéäëààð ÿäàðäàã áîëæ, àæëûí ÷àäâàð áóóð÷, ç¿ðõ áîëîõîî
áàéäàã. Òýãýýä ë ýì÷ äîêòîðò ¿ç¿¿ëæ, ÿíç á¿ðèéí ýì òàí
óóæ ýõýëäýã. Õ¿í ººðèéí áèå ìàõáîäûí õýâèéí àæèëëàãàà
àëäàãäàæ ýõýëñíèéã öàã òóõàéä íü ìýäýæ ÷àäâàë áàñ ÷ óõààí
áèé.
ªíºº ¿åä “õºäºëäºãã¿é èõ àæèëòàé õ¿í” ãýñýí ¿ã óëàì
îëîí äóóëäàõ áîëëîî. Ýíý áîë çºâõºí îþóíû õºäºëìºðèéí
õ¿ì¿¿ñèéã õýëæ áàéãàà þì áèø. ¯¿íä õºäºëìºð, àõóéí
íºõöºëèéã ñàéæðóóëæ òýýâðèéí õýðýãñýë èõ àøèãëàõ áîëñíû
óëìààñ õ¿íèé áèå õºäëºõ íü áàãà áîëñíûã, áàñ õýëæ áàéãàà
þì.
Çóóí æèëèéí ºìíº äýëõèé äýýðõ á¿õ àæëûí 96 õóâèéã õ¿í
çºâõºí ººðèéí áóë÷èí øºðìºñíèé õ¿÷ýýð õèéäýã áàéñíûã
áîäîæ ãàðãàæýý. Òýãâýë îäîî ÿìàð áàéíà âý? Õààíà ë áîë
ýëäýâ ç¿éëèéí ìàøèí, àâòîìàò õýðýãñýë áàéæ áàéíà. Áèä
ÿâãàí ÿâàõûí îðîíä àâòîìàøèí áóþó áóñàä òºðëèéí òýýâðèéã
àøèãëàæ áàéíà. Öàõèëãààí øàò òàíûã áàéøèíãèéã çîõèõ
äàâõàðò ãàðãààä ºã÷èõºæ áàéíà. Õºðã¿¿ðò á¿òýí äîëîî
õîíîãèéí õîîë õ¿íñíèé íººö áýëýí çýõýýñòýé áàéæ áàéíà.
Õîîë õèéõèéí òóëä øàòäàã õèéí çóóõíû áàðèóëûã ýðã¿¿ëáýë
ã¿éöëýý. Àæèë äýýð î÷èõîä òîîíû ìàøèí, àâòîìàò õýðýãñýë
áýëýí áàéõ áºãººä öåõýä áîë õºäºëìºð èõ îðäîã àæèëëàãààã
á¿ðýí ìåõàíèêæóóëàõ õàíäëàãà ¿çýãäýæ áàéíà.
Àìðàõäàà ÷ ãýñýí: íîì áàðèàä ýñâýë çóðàãò õàðààä
áàìáàãàð ñàíäàëä íàëàéí ñóóíà. Áèä êèíî æ¿æèã ¿çýõäýý ÷
ñóóæ, íýã þì óðëàæ äàðõëàæ áàéõäàà ÷ ñóóæ ë áàéíà. Áèä
õàà ÷ áàéñàí õºäºë㺺íã¿é áàéõ íü òóí èõ áàéíà. ¯¿íèé
óëìààñ õºäºë㺺í óëàì óëàì áàãàñàæ, õºäºë㺺íèé åðºíõèé
èäýâõè áóóð÷ áàéíà. Èéíõ¿¿ àæ àìüäðàëûí òîõèëîã áàéäàë
ìààíü áèå öîãöîñò õîð áîëæ, áèäíèé íàñûã áîãèíîñãîæ
áàéíà.
“Ãèïîäèíàìèÿ” áóþó õºäºë㺺íèé äóòàãäàë ãýäýã ¿ã ºíººäºð
èõ äýëãýð÷ýý. Îð÷èí ¿åèéí õ¿í èõ ë õ¿÷ õºäëºëòýé áàéãàà þì
øèã ìºðò뺺 æèíõýíý õýðýã äýýðýý òóí áàãà õºäºëæ áàéíà.
¯¿íèé äýýð õîîëîî õýòð¿¿ëäãèéã íýìýãò¿í. “õºäºëäºãã¿é
èõ àæèëòàé” õ¿ì¿¿ñèéí îëîíõè íü áàñ èéìýðõ¿¿ ìàÿãààð
àìüäðàõàä øààðäàãäàõ á¿òýí õàãàñ äàõèí èõ õîîë õ¿íñ
õýðýãëýæ áàéíà. Áèåèéí æèí õýâèéí õýìæýýíýýñ èë¿¿ ãàðàõ íü
îëîí ÿíçûí ºâ÷èíä ë íýìýð áîëäîã þì.
Áèåèéí òàìèðûí äàñãàë òîãòìîë õèéäýã õ¿í äàñãàë òîãòìîë
õèéäýãã¿é õ¿íýýñ ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâàõ íü 2 äàõèí öººí,
îãò äàñãàë õèéäýãã¿é õ¿íýýñ ç äàõèí öººí áàéäàã.
18-ð çóóíû ¿åèéí ôðàíöûí íýðä ãàðñàí ýì÷ Òèññî áè÷èõäýý:
“Õºäºëãººí ººðºº ÿìàð ÷ ýìèéí ¿éë÷èëãýýã îðëîæ ÷àääàã
áàéõàä ýíý äýëõèéí ýì òàí á¿ãäýýðýý íèéëýýä ÷ õºäºë㺺íèéã
îðëîæ ÷àäàõã¿é” ãýæýý.
Áèåèéí òàìèðûí äàñãàë ñýòãýöèéí ¿¿ðýãò àæèëëàãààíä äàâõàð
íºëººëäºã þì. ¯¿íä íýã òàëààð ñýòãýöèéí àæèëëàãàà õºãæèõºä
òóñ äºõºì áîëæ, íºãºº òàëààð îþóíû àæèëëàõ ÷àäâàðûã áàò
òîãòâîðòîé áîëãîäîã áàéíà.
Àðèñòîòåëü øàâü íàðòàéãàà ãàäóóð ñàëõèíä ÿâæ áàéãààä
õè÷ýýë çààäàã áàéæýý. “Õºäºëæ ÿâààä áèå õàëñàí áàéõàä
óõààí áîäîë èë¿¿ ñýðãýäýã” ãýæ Àðèñòîòåëü ºã¿¿ëæýý.
Ìîñêâàãèéí èõ ñóðãóóëèéí áèåèéí òàìèðûí õ¿ì¿¿æëèéí
òýíõèìä òóñãàé òóðøëàãà õèéñýí áàéíà. ¯¿íä òóðøóóëæ áàéãàà
õ¿ì¿¿ñ ýíãèéí òîîíû õÿëáàð áîäëîãî áîäîæ, ºãºãäñºíòýé
õîëáîí æèøèõ çàìààð çîõèõ ¿ã îëîõ, ìàòåìàòèêèéí òîîöîîíû
çºâ áóðóóã øàëãàõ ¸ñòîé áàéâ. Ýíý àæëûã íýã òîõèîëäîëä
øèðýýíèé àðä ñóóæ áàéãààä, íºãºº òîõèîëäîëä ãàäóóð ñàëõèíä
ÿâæ áàéõäàà þì óó ýñâýë âåëî-ýðãîìåòð õýìýýõ óíàäàã äóãóé
çîîñîí áàãàæ äýýð äóãóéíû äºðººã àëãóóðõàí õºäºëãºæ
ýðã¿¿ëýõ çóóð ã¿éöýòãýæ áàéëàà. Èíãýýä îëîíõè òîõèîëäîëä
áèå ìàõáîäûí åðäèéí õºíãºí àæèëëàãàà àæëûí ÷àäâàðûã
äýýøë¿¿ëæ áàéæýý.
Ãýõäýý áèåèéí òàìèðûí àëèâàà äàñãàë á¿õýí óðàí á¿òýýëèéí
àæëûã ¿ð àøèãòàé áîëãîõîä àäèëõàí ò¿ëõýö ¿ç¿¿ëäýã þì óó?
ãýâýë òèéì áèø þì áàéíà. Òàéâàí ã¿éõ, ÿâàõ äàñãàë ãîëëîñîí
ºã뺺íèé èæ á¿ðýí ãèìíàñòèê áîë áèåý õºäëºëã¿é, õ¿÷ëýõ ÿíç
á¿ð áîëãîõ äàñãàëààñ á¿ðäñýí èæ á¿ðýí ãèìíàñòèêààñ èë¿¿
¿ð àøèãòàé áàéäàã àæ. “Èõ òàðõèíû äýýä õýñãèéã àæèëëàãàà
ñàéòàé áàéëãàõàä áàãà öî÷ðîë ¿ç¿¿ëæ áàéõ õýðýãòýé” ãýæ
È.Ï.Ïàâëîâ áè÷æýý. ßâãàí ÿâàõ çýðãýýð õºäºëæ áàðüæ áàéõ íü
òèéì “òîäîðõîé õýìæýýíèé öî÷ðîë” ¿¿ñãýäýã áàéíà.
Îþóíû õºäºëìºð õèéäýã äóíä õèðèéí íàñíû ýð¿¿ë õ¿í
äîëîî õîíîãò íààä çàõ íü 8-10 öàãèéã áèåèéí òàìèðûí
äàñãàëä çîðèóëæ áàéõ õýðýãòýé. Áèåèéí òàìèð õèéõ öàãûã
áàðàãöààëáàë äîð äóðäñàí ìàÿãààð õóâààðèëàõ, ¿¿íä: íÿì
ãàðèãò 2-3 öàã /öàíààð áóþó ÿâãàí àÿëàõ/, äîëîî õîíîãèéí
äóíäóóð 1-2 öàã /òýø¿¿ð, çàâü, óíàäàã äóãóé/, ìºí ºäºð
á¿ð 10-15 ìèíóò ºã뺺íèé ãèìíàñòèê õèéæ 30-40 ìèíóò
ÿâãàí ÿâàõ /àæèëäàà èðæ î÷èõ/ ãýõ ìýò÷èëýí õóâààðèëàõ íü
ç¿éòýé. Áèåèéí òàìèð õèéõ öàãèéã èíãýæ õóâààðèëàõûí ñàöóó
õºäºëìºð, àìðàëò, õîîëíû çºâ æóðàì ãîðèìûã áàðèìòàëáàë
îþóíû õºäºëìºð èõýýõýí ¿ð á¿òýýìæòýé áîëíî.
Çàðèì õ¿í áèå ýöýõèéã áèå ìàõáîäîä õîðòîé ãýæ áîääîã.
Èéì áîäëûã òóéëûí áóðóó ãýæ ýì÷ íàð ¿çýæ áàéíà. Áèå
ýöýõ, ò¿¿íèé äàðààãààð ÿäàð÷ ñóëðàõ íü õýâèéí áàéäëààð
àìüäàð÷ áàéãàà õ¿íèé áèåèéí æàì ¸ñíû áàéäàë þì. “ßäðàõ
íü óíòàõàä ñàéõàí ýì áîëíî” ãýæ íýðä ãàðñàí ýðäýìòýí,
óëñ òºðèéí ç¿òãýëòýí Ôðàíêëèí äàâòàí õýëýõ äóðòàé áàéæýý.
Ò¿¿ãýýð ¿ë áàðàì åð íü ýöýòëýý õºäëºõã¿éãýý𠺺ðèéí áèå
öîãöñûã ñàéæðóóëæ õºãæ¿¿ëýõ íºõöºëã¿é þì. Ýöýõ ¿åä
áóóðñàí àæëûí ÷àäâàð àìàð÷ áàéõ ¿åä ñýðãýæ õýâýíäýý
îðîõîîð ¿ë áàðàì íýã õýñýãòýý ¿ðãýëæëýí äýýøèëäýã áàéíà.
Õ¿ì¿¿ñ ìºí㺺 þóíä ¿ðäýã âý?
Çàðèì õ¿ì¿¿ñ ìºí㺺𺺠ºâ÷èí õóäàëäàæ àâäàã. Àðõè òàìõè,
çóãàà öýíãýë, ãàíãàí õýýíöýð õàðàãäàõ ãýæ äààð÷ õºðºõ
ãýýä ë…Õàðèí äàðàà íü ýð¿¿ë ìýíäèéã õóäàëäàæ àâàõ ãýæ
îðîëääîã áîëîâ÷ íýãýíò îðîéòñîí áàéäàã. Ýð¿¿ë ìýíä áîë
õóäàëäàí àâäàã ç¿éë áèø çºâõºí õàäãàëäàã ë ç¿éë þì.
Õ¿ì¿¿ñ á¿ãä ë àç æàðãàëûã õ¿ñýìæëýí ÿðüöãààõ àãààä õàðèí
çîâëîíã ìóóøààí õýëýëöýõ þì. Ãýòýë
-Àç æàðãàëûí õààëãà þóãààð îíãîéäãûã ìýäýõ ¿¿?
–Þóãààð ãýæ?
-Çîâëîíãûí ò¿ëõ¿¿ðýýð ë îíãîéíî ø¿¿ äýý. /Ø.Ñ/ ßìàð
ñàéíäàà ë “Àìüäðàëûí áýðõ çîâëîíä õàòààãäñàí õ¿í ë àç
æàðãàëòàé, á¿ð ãóðâàíòàà àç æàðãàëòàé” ãýæ õýëýõýâ äýý.
Èéì õ¿íä ÿìàð ÷ áýðõøýýë þó ÷ áèø þì øèã ñàíàãääàã
áîëîîä ë òýð.
Õýðýëäýæ áàéãàà õî¸ðûí õýí óõààëàã íü áóðóóòàé ãýäýã.
ßàãààä? Õýðýëäýæ ìàðãàëäàõàä òýíýã ¿ã¿¿ä ë óðñàí
ãàðäàã. Òýíýã õ¿íòýé õýðýëäýõèéí òóëä ò¿¿íýýñ òýíýã áàéõ
øààðäëàãàòàé áîëíî. Óóðëàæ áàéãàà õ¿íèéã äèéëýõèéí
òóëä ò¿¿íýýñ èë¿¿ óóð ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áîëíî. Òýíýã
õ¿íýýñ èë¿¿ óóð ãàðãàíà ãýäýã áîë àðààòàí áîëíî ë ãýñýí ¿ã.
Õàðèí ¿¿íèé îðîíä õýëã¿é þì øèã ÷èìýýã¿é áîë÷èõ õýðýãòýé.
Èíãýâýë íºãºº òýíýã ÷èíü ãàíöààðàà æààõàí ÿðüæ, ººðèé㺺
÷ þì øèã ÷àìàéã ÷ þì øèã çàãíàæ áàéñíàà ãàëçóó þì øèã
ãàíöààðàà ë ÿðèàä áàéëòàé áèø äýý òýãñãýýä ÷èìýýã¿é áîëíî
ë äîî. ×àìòàé õýðýëäýõ ãýñýí õ¿íä õàðèó á¿¿ õýë, õàðèó
õýëñíýýðýý ò¿¿íèé õýð¿¿ëèéã äýìæèæ áàéãààãààñ ÿëãààã¿é
áîëíî. Õàðèí ÷èìýýã¿é áîë÷èõâîë ¸ñòîé ñîíèðõîëòîé þì
áîëíî, öààäàõ ÷èíü ãàíöààðàà ÿðèàä ë…
7 ßðóó ñýòãýã÷
Åðòºíöèéã õºäºëãºå ãýâýë ýõëýýä ººðèé㺺
õºäºëãº
Ýä àãóóðñ, ãàçàð ñýëòèéã ýõ ýöãýýñ ºâëºí çàëãàìæèëæ õ¿ðòýæ áîëîõ
áîëîâ÷ ìýäëýã õèéãýýä îþóíëèã ñàíààã áóñäààñ àâ÷ ÷àäàõã¿é. Áàÿí
õ¿í áóñäàä ìºí㺠òºëººä ººðèéíõºº òºëºº àæèëëóóëæ ÷àäàõ áîëîâ÷,
òýäíýýñ õýðñ¿¿æèëò õèéãýýä îþóíæèëòèéã õóäàëäàí àâàõ àðãàã¿é þì.
Áèå àìàð òàíñàã àìüäðàë, çîâëîí áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ õ¿÷èéã
ºãäºãã¿é. Èéìýðõ¿¿ ãºëãºð àæ áàéäàëä àâòâàë õýìíýëòýé, ºãººæòýé,
¿ð æèìñòýé àìüäðàëûã òóóëàõ õ¿ñýëã¿é áîëæ çýâýðíý.
Õ¿íýýð ìýä¿¿ëýõ ñýòãýë õèéãýýä áèåý ìýä¿¿ëýõ ñýòãýë, ººðººð õýëáýë
áóñäàä ø¿òýí àìüäðàõ áîëîí ººðòºº íàéäàõ ÿâäàë ýíý õî¸ð ºíãºö
õàðâàë çºð÷èëäñºí ç¿éë ìýò áîäîãäîíî. Ãýâ÷ ýíý õî¸ð ãàðààñàà
áàðèëöàí óðàãøëàõààñ ººð àðãàã¿é.
Ñàÿõíààñ åð íü “äýýäñèéí àìüäðàë”-ûã ¿õýí õàòàí ìºðººäºõ õ¿í
îëøèð÷ýý. Òýä íî¸í íóðóóãàà àâ÷ õàÿàä ÷ áîëîâ çºâõºí äýýøèëæ
àâàõààð, áàÿí õ¿í áèø ìºðò뺺 áàÿí õ¿íèé öàðàé ãàðãàæ, º.õ äîòðîî
ïàëàíöàã áàéñàí ÷ ãàäíàà ãÿëàíöàãèéí ä¿ðèéã ýñãýõ áîëæýý.
Õè÷ýýë ÷àðìàéëò áîë àç æàðãàëûí ýýæ ìºí.
Ìýäýýæ õýðýã ìºí㺠õ¿÷òýé. Ãýâ÷ îþóí ñàíàà, õàìòà÷ ñýòãýë, ¸ñ
ñóðòàõóóí ÷ áàñ õ¿÷ áóþó. Á¿ð ìºíãºíººñ ÷ èë¿¿ õàìãèéí ýðõýì
ç¿éë ìºí. Êîëèíâóä: “̺í㺠áàéõã¿é ÷ ãýñýí áè áàÿí áàéæ ÷àäíà.
ßíç á¿ðèéí çîëã¿é ÿâäàë, ÿäóó ãóöóóã äàâàí òóóëíà ãýñýí îðîëäëîãî
ç¿òãýëèéí õ¿÷ ë áàéâàë íàäàä õàíãàëòòàé þì” ãýæýý.
Ãîéä äàâóó ÷àäâàð õè÷ýýëç¿òãýëýýð ë çºâõºí îëãîãäîæ
áàéäàã. Ãàéõàëòàé àâüÿàñòàé áàéâàë õè÷ýýë îðîëäëîãî ò¿¿íèéã
óëàì ºíäºðò ºðãºäºã. ×àäâàð íü áóñäààñ ÿëãàðàìã¿é áàéëàà ÷
ãýñýí ç¿òãýë îðîëäëîãî òýðõ¿¿ äóòàãäàëòàé òàëûã íºõºõ ó÷èðòàé.
Ç¿òãýë îðîëäëîãî áàéõã¿éãýýð þóã ÷ îëæ ÷àäàõã¿é.
...Þóòàé ÷ ãýñýí á¿ä¿¿ëýã òýíýã, èíýýëãýõ òºäèé ºíººãèéí óðñãàëààñ
õ¿ì¿¿ñ õýçýý íýãýí öàãò óéäàõ íü äàìæèãã¿é. Áàãà ÷ áîëîâ òýãýýñýé
ãýæ áè õ¿ñ÷ áàéíà. Ýöñèéí ýöýñò õ¿íèé àìüäðàëä áóóðü ñóóðüòàé
áîëîõîîñ ººð àðãàã¿é ¿å ãýæ áàéäàã. Õ¿íèé àìüäðàë á¿õýëäýý õ¿íèé
ìàðçãàíàëûí ò¿¿õ áèø ó÷ðààñ òýð þì.
Çîâëîíòîé òóëàõ íü áóðõàí òýíãýðò àâèðàõ øàò þì
Çîâëîí ãà÷ààë ãýæ þó þì áý? Çàëóó îõèí ýýìýã ç¿¿õèéí
òóëä ºâäºõèéã òýâ÷èí áàéæ ÷èõýý öîîëäîã, çîâëîí ãà÷ààë òýðõ¿¿
ºâäºõòýé àäèëõàí þì. Òýð ºâäºëò áàéõã¿éãýýð ãî¸ìñîã ýðäýíèéí
÷óëóó ç¿¿æ ÷àäàõã¿é áèç äýý.
Õ¿í ººðºº ººðòºº áóðõàí /èëòãýë/
“Áóðõàí ãýäýã áèäíèé ìýäýõã¿é ç¿éë þì” Ãðàñìàí
Àìüäðàë ãýäýã ÿìàð íýãýí òîãëîîì þì ãýæ áîäîõîä õ¿í òºðºëõòºí ýíý òîãëîîìä
òººðºëäñºí õ¿¿õýëäýé íü þì. Õ¿í òºðºëõòºí þó õèéæ ÷àäñàí áý? ãýäãèéã ò¿¿õ õàðóóëàõ
íü îéëãîìæòîé áà ýíý òàëààð äóðüäàõ íü õýðýãã¿é áóé çà. Èõ îëîëòûã õèéñýí ìºðò뺺
º÷¿¿õýí ç¿éëä ñºãääºã íü áèäíèé çàí ãýëòýé, ýíýõ¿¿ ç¿éëýýñýý áîëæ öºõðºí, öºõðºë íü
çîâëîí áîëæ ººðñäèé㺺 çîâîîõ íü ýíý õîðâîîä òºðñºí õ¿ì¿¿í çàÿàíû çàìíàë ãýëòýé.
Çîâîõ ç¿äðýõäýý àâðàë õàéæ õèé õîîñîí ç¿éëä áèøðýí ø¿òýæ ýíý íü ÿâààíäàà áèåíèéõ
íü íýãýí õýñýã áîëîí õóâèðàõ, ìºí àéäñààð äàìæèõ íü ¿¿íèé íýãýí õýëáýð þì.
Áóðõàí ãýæ þó âý? ãýñýí àñóóëò áèä á¿õíèé òîëãîéä îðæ èðäýã áîëîâ÷ òºäèéëºí
óõàí áîääîãã¿é íü íýã òàëààñàà îãò õýðýãã¿é ç¿éë, íºãºº òàëààñàà õ¿ñýë ìºðººäºë
þì. Áóðõàíû òàëààð õ¿í á¿õýí ººðèéí òºñººëºëòýé áàéäàã. Çàðèì íü àëèâàà íýãýí
øàøèíä ýçýí òýíãýð áóþó áóðõàí áàéäàã ãýæ ¿çäýã áîë íºãºº õýñýã íü ýöýã, ýõ, ýõ
äýëõèé ãýõ çýðýã îëîí òºðëèéí áîäèò ç¿éë ø¿òýæ áàéõ æèøýýòýé.
Ýíý á¿õíèéã ýðãýö¿¿ëýõýä áèä ø¿òýõ, ýñ ø¿òýõ íü ººðñäèéí óõàìñàð áîëîâ÷ ÿìàð
íýã øàøíû óðñãàëûã ø¿òýõäýý ººðñäèéí àìü áèå, óõàìñàðò áàéäëàà àëäàõ íü ç¿éä
íèéöýõã¿é. Èéìýýñ ººðºº ººðòºº áóðõàí áàéæ ñýòãýë àðèóí, ºâ÷èíã¿é, ºðã¿é, áèëýã
îþóíû ìýëìèé õóðö áàéâàë õ¿ì¿¿í çàÿàò áèä á¿õíèé æàðãàë òýð áîëîé.
Õ¿í þóíä èòãýæ, þóíä íàéäàæ áàéäàã íü ººðèéíõ íü óõàìñàð ñýòãýëãýý þì. Õ¿í
òºðºëõòíèéã: 1. Øàøèí ø¿òäýã
2. Øàøèí ø¿òäýãã¿é ãýæ õî¸ð õóâààæ áîëîõ þì.
Øàøèí ø¿òäýã õ¿ì¿¿ñ íü Õðèñòîñ, Ìóñóëüìàí, Áóääà ãýõ çýðýã îëîí òºðëèéí øàøíóóäûã
ø¿òýí äàãàæ áèøèðäýã áèëýý. Õàðèí øàøèí ø¿òäýãã¿é íü ýöýã ýõ, ¿ð õ¿¿õýä, ººðèé㺺
ãýõ çýðãèéã ø¿òäýã. Õ¿íèé èòãýë ¿íýìøëèéã õÿçãààðëàõ àðãàã¿é áºãººä õ¿íèé èòãýë
¿íýìøëèéã õýçýý÷ ººð÷èëæ áîëîõã¿é áèåíèé íýã õýñýã ãýæ õýëñýí áàéäàã. Ýíý ¿ã çóó
çóóí æèëèéã äàìæèí ºíãºðñºí ÷ ºä㺺 õ¿ðòýë áèåëýëýý îëñîîð áàéíà.
Øàøèí ãýäýã áîë õ¿í òºðºëõòºí îðøèí òîãòíîæ èðñýí îëîí ìÿíãàí æèëèéí òóðøèä
áîëîâñðóóëñàí îþóí óõààíû ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëèéí íýã òîìîîõîí ñàëáàð ìºí.
Äýëõèé äàõèí áîëîí Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëèíä øàøèí ø¿òýõ, ýñ ø¿òýõ ýðõ ÷ºëººòýé
áà èòãýë ¿íýìøèëòýé áàéõ ýðõ ÷ºëººòýé áàéíà. Äýýð äóðäñàí õ¿íèé øàøèí ø¿òýõ íü
áóþó Õðèñòîñ, Ìóñóëüìàí, Áóääûí çýðýã àëèéã ÷ ø¿òýõ íü õ¿íèé ýðõ þì. Èéì ó÷ðààñ
õóâü õ¿íèé øàøèí ø¿òýõ, ýñ ø¿òýõ ýðõèéã ÿìàð íýã õýëáýðýýð øàõàí õàâ÷èõ, òóëãàõ,
õÿçãààðëàõ ÿâäëûã àðä÷èëñàí íèéãýìä õ¿íèé îþóí óõààíû ýðõ ÷ºëººíä õàëäñàí íîöòîé
çºð÷èë ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿é ãýìò õýðýã ãýæ ¿çäýã.
Ìîíãîë÷óóäûí õóâüä óóãóóë ¿íäýñíèé øàøèí áîë ìºíõ òýíãýðèéí ø¿òýýíýýñ óëàìæëàëòàé
Ẻ ìºðãºë áîëîâ÷ äîðíî äàõèíû ñî¸ë èðãýíøèë Ìîíãîëä íýâòýðñíýýð áóðõàíû øàøèíä
ààæìààð ò¿ðýãäýæ ìàíæèéí êîëîí÷ëîëûí ¿åä õóóëü öààçûí õ¿÷ýýð àëáàäàí øàõàãäàæ
áàéð ñóóðèà ¿íäñýíäýý àëäñàí áàéíà.
Íàäàä èòãý òýãâýë áè òà íàðò àìüäðàë áýëýãëýíý /Åñ¿ñ Õðèñò/
Õðèñòîñûí øàøèí ÌÝ 1-ð çóóíä ¿¿ññýí áºãººä óã øàøíû ýðòíèé ôèëîñîôè íü 2-5-ð
çóóíûã õàìàðäàã áà òóõàéí øàøíû ñîíãîäîã ôèëîñîôè íü íýãýí òºðºë óäèðòãàë áîëîí
ñóðãààë áîëæýý. ¯¿íèéã ïàòðèñòèê ãýæ íýðëýäýã áàéñàí. Ýíý íü ëàòèíû ïàñòåðèéí
ïàðåð áóþó ýöýã ãýäýã ¿ãíýýñ ãàðàëòàé þì. Ýíýõ¿¿ ïàòðèñòèê ãýäýã íýð òîìú¸î áîë
óã øàøíû ñ¿ì õèéä¿¿äèéí ýöýã /õàìáà/ íà𠺺ðñ人 øóóä íýýãäñýí áóðõàí òýíãýðèéí
äýýä íýãäýë õýìýýí áè÷ñýí á¿òýýë¿¿äèéí ¿íäýñ áîëäîã ñóðãààëûí íýã þì.
Õ¿íä áóðõàí òýíãýðð¿¿ î÷èõ 2 çàì áàéäàã. Íýã äýõ íü øàøíû îíîë áóþó òîîëîë,
ôèëîñîôè 2-ã àøèãëàí îþóí óõààíû òàíèí ìýäýõ¿éãýýð õ¿ðäýã. ͺ㺺 íü õ¿ñýë
ýðìýëçýëäýý èëýðäýã áºãººä áèøðýëýýð äàìæóóëæ áóðõàí òýíãýðð¿¿ î÷äîã. Õ¿íèé õ¿ñýë
ýðìýëçýë íü Åñ¿ñèéã äàãàí áèøðýõ áîëîëöîî ºãäºã.
Õðèñòîñûí øàøèí íü 15-17-ð çóóíû ¿åä õ¿÷ýý àâ÷ áàéñàí áºãººä Åâðîïèéí èõýíõ
óëñóóä ýíýõ¿¿ øàøíû òîãòîëöîîòîé áàéñàí. Ýíý ¿åä áóðõàíû íîìëîë íü õóóëèàñ
äýýã¿¿ð áàéñàí áºãººä õàìáà íàð òºðèéí ýðõèéã áàðèëöäàã áàéâ. Òýð ¿åèéí Áèáëèéí
ñóðãààëä äýëõèé òºâòýé ãýñýí ¿çýë áàéñàí áà ýíý íü á¿õ ãàðèã åðòºíö íàð, ñàð, îä
ãýõ ìýò÷èëýí á¿ãä ë äýëõèéã òîéðîí ýðãýäýã ãýæ ¿çäýã áàéâ. Ãýòýë ºâãºí Ãàëèëëåé íàð
òºâòýé ãýäãèéã ãàðãàñàí áîëîâ÷ òóõàéí ¿åèéí øàøíû óðñãàëä ñºð㺺ð íºëººëºõ áàéñàí
ó÷èð òýðñ ¿çýëòýí õýìýýí øàòààæ áàéñàí ò¿¿õòýé. ̺íõ¿¿ Åñ¿ñ Õðèñòîñ íü õ¿í á¿õíèé
ñàéí ñàéõíû òºëºº äýëõèéä ìýíäýëñýí ãýæ ¿çäýã.
Àëëàõàä èòãýñýí õ¿í á¿õýí ñàéí ñàéõàí àìüäðàíà, õàðèí
¿ë èòãýãñýäýä öýýðëýë õ¿ëýýëãý /Ìóõàììåä/
Ìóñóëüìàíû øàøèí íü Àðàáûí Õàëèôò ôåîäëûí õàðèëöàà òîãòîæ ýõýëñýí ¿å áîëîõ 6-ð
çóóíû ¿åä ¿¿ññýí áàéíà. Øèíæëýõ óõààíû ýõ ñóðâàëæèä òýìäýãëýñíýýð óã øàøèí íü:
1. Ëàëûí øàøèíò õ¿í þóíä èòãýõ ¸ñòîé áà þóíä ¿ë èòãýõ ¸ñòîéã òýäýíä íàðèéâ÷ëàí
òîãòîîñîí áóðõàíû ñóðãààëûã íîìëîñîí.
2. Ëàëûí ñ¿ñýãòí¿¿ä þó õèéõ ¸ñòîé áà þóã ¿ë õèéõ ¸ñòîéã òýäýíä çààñàí àéëäâàðûã
ººðòºº àãóóëäàã áàéíà.
Èéíõ¿¿ àéëäâàð, íîìëîëûí íèéëáýðèéã Ëàëûí øàøèíä Øàðèàò /äàãàæ ìºðäºõ çàì
ãýñýí ¿ã/ õýìýýõ áºãººä ýíý íü ÷óõàìäàà Ìóñóëüìàí ãýãäýõ òýð ç¿éë àæýý.
11-ð çóóíä Ëàëûí øàøíû íýãäñýí òîãòîëöîî á¿ðýëäýí áèé áîëæ íýãäñýí ìºðãºëòýé
áîëñîí.
Ëàëûí øàøíû íîìëîë ¸ñîîð Ìóñóëüìàíûã àíõ íýýæ îëæ íèéò íèéãýìä áîëîí õóâü
õ¿íä ººðèéí ýë÷ çºí÷ Ìóõàììåàäààð äàìæóóëàí èëãýýñýí Àëëàõààñ ýõëýë ¿¿ñýëòýé
ãýæýý. Ìóõàììåàäûí çºí÷èéí ¿¿ðýã àâúÿàñ ÷àäâàðûã õ¿ëýýí çºâøººðºõ ÿâäàë áîë Ëàëûí
øàøèíòàíû ñ¿ñýã áèøðýëèéí çàéëøã¿é 2 áýëýãäýëèéí íýã þì. Òóõàéëáàë Àëëàõààñ ººð
ÿìàð÷ áóðõàí áàéõã¿é, Ìóõàììåàä áîë Àëëàõûí çºí÷ áºãººä ýë÷ ìºí ãýñýí 2 ç¿éëä
èòãýí ñ¿ñýãëýõ ¸ñòîé.
Ìóñóëüìàíû õýëáýðýëòã¿é ¿íäýñ íü Êîðàí ñóäàð þì. Ýíý íü Ëàëûí õàìãèéí ãîë ñóäàð
áºãººä Ìåêêàí, Ìåäåàí õîòóóäàä Ìóõàììåàäûí àéëäñàí òºðºë á¿ðèéí íîìëîë, ¸ñëîëûí
õèéãýýä õóóëü ç¿éí çààëò, çàëáèðàë, øèâøëýã, ýëäýâ å㺺äñºí, øîãëîñîí ÿðèàíóóäàñ
á¿ðääýã. Êîðàí ñóäàðò ëàëûí øàøèíòàíóóäûí ñ¿ñýã áèøðýëèéí öýâýð àðèóí õèéãýýä
ìàðãààíã¿é ¿íýí ÷àäâàðûí òóõàé òýðõ¿¿ ñ¿ñýã áèøðýë áîëîí ò¿¿íä èòãýí ñ¿ñýãëýã÷èä íü
ººð ñ¿ñýã áèøðýë áîëîí òýäøýýðèéã áèøðýã÷ òýðñ íîìëîëòîíãóóäòàé ýâëýðøã¿é õàíäàõ
òóõàé ¿íäñýí çààëòóóä îðæýý. ¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí 2.38-ð ñóäàðò Àëëàõûí íýðèéí ºìíººñ
ºã¿¿ëñýí Èçðàéëûí õºâã¿¿äýý ìèíèé òà íàðò ¿ç¿¿ëñýí ºðøººë ýíýðýëèéã ìèíü ñàíàæ
ìèíèé ãýðýýñëýëèéã ¿íýí÷ýýð ñàõèí áèåë¿¿ëýãò¿í, òýãâýë áè ÷ òà íàðòàé áàéãóóëñàí
ãýðýýãýý ñàõèæ ìºðäºõ áîëíî.
Íàäààñ àéí ñ¿ðäýæ òà íàðòàé áàéãààãàà áàòëàí òà íàððóó èëãýýñýí òýð ç¿éëä
èòãýöãýý, ¿¿íä ¿ë èòãýõ ¿ëãýð æèøýýã á¿¿ ¿ç¿¿ëöãýý, ìèíèé èëãýýñýí øèíæ òýìäãèéã
º÷¿¿õýí ç¿éëä á¿¿ áîä. Íàäààñ àéõòóí! Àëëàõ ººðòýé ÷èíü õàìò áàéíà. Òýð òàíû ¿éë
àæèëûã äîðîéòóóëàõã¿é çºâõºí çóãàà öýíãýë, íààäàì íàðãèàíä óìáàñàí àìüäðàë òàíûã
õ¿ëýýæ áàéíà ãýñýí áàéäàã.
Ëàëûí øàøèí íü 20-21-ð çóóíä òåðîðîîð á¿õ íèéòýä òàíèãäàæ áàéíà. Ëàëûí
øàøèíòàé óëñóóä áîëîõ Èðàê, Èðàí ãýõ ìýò îðîí øàøíû ¿çëýýñ ¿¿äýí òåðîðèçì
ãýãäýõ àëàí õÿäàõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. ¯¿íèéãýý Àëëàõûí òààëàëä íèéö¿¿ëñýí
ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Ìàõ öóñàíä òºðñºí õ¿í ãýãýýð÷ ÷àäâàë áóðõàí áîëäîã
/Ñèäõàðòõà Ãàóòàìà áóþó Áóääà/
Áóääûí øàøèí íü Ìݪ 546-476 îíä Ýíýòõýãèéí õààíû õºâã¿¿í Ñèäõàðòõà àìüäàð÷
áàéñàí ¿åä áóþó ãýãýýðýõ ÿâöàä ¿¿ññýí ãýæ ¿çäýã. Äýëõèé äýýðõ ãóðâàí òîì øàøíû
íýãèéã ¿íäýñëýã÷ òýðýýð îð÷ëîíãèéí çóëàé áîëñîí öàñò Ãèìàëàéí áýëä, àðèóí Ãàíãà
ìºðíèé õºâººíºº ìýíäýëñýí áºãººä ºíººãèéí Áàëáà Ýíýòõýãèéí õèë çàëãàäàã õýñýãò
õ¿éã íü òàñàëñàí ãýäýã.
Õóí òàéæèéã òàíñàã îðäîí, ¿çýñãýëýí ãîî á¿æèã÷èí, õºãæèì÷èí á¿ñã¿é÷¿¿ä õ¿ðýýëýí
ºññºí áºãººä çàðö ¿éë÷ëýã÷èä ò¿¿íèé òýðã¿¿íä õóðö íàð òóñàõ, áîðîîíû òóñàë óíàõààñ
ñýðãèéëýí öàãààí ø¿õýð äýëãýí äàãàæ ÿâäàã áàéæýý.
Íýãýí ýòãýýä òîõèîëäîë áîëîîã¿éñýí áîë õàí õ¿¿ àìüäðàë èéì ñàéõàí ãýæ áîäñîîð ë
áàéæ Áóääà áîëîõã¿é áàéñàí áèç ãýæ Îðîñûí èõ áè÷ãèéí õ¿í Ëåâ Òîëñòîé “Àìüäðàëûí
çàìíàë” á¿òýýëäýý ºã¿¿ëñýí áàéäàã.
Áóääà õýëýõäýý ìàõ öóñàíä òºðñºí õ¿í ãýãýýð÷ ÷àäâàë áóðõàí áîëäîã õýìýýí õýëñýí
áºãººä ýíý ¿ã íü Áóääûí øàøèíä áàéäãààðàà áóñàä àëü ÷ ñóðãààëààñ èë¿¿ õ¿íëýã,
ôèëîñîôèëîã øàøèí áîëæ ÷àääàã þì ãýæ çàðèì ýðäýìòýä ¿çäýã áàéíà.
Áóääàãèéí äàãàëäàã÷ íàð ò¿¿íèéã íàñ áàðàõààñ íü ºìíº îëîí ò¿ìíèé áèøðýëèéã
äàãóóëñààð áàéõ óó? ãýõýä “Ìèíèé íîìëîäîã íàéìàí ç¿éë ººð ÿìàð÷ øàøèíä áàéâàë
ò¿¿íèéã äàãàæ ìºðäºæ áîëíî ãýñýí áàéíà. Áóääàãèéí åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çëèéí ãîë öºì
áîë õóòàãò äºðâºí ¿íýí þì. ¯¿íä:
1. Çîâëîí. Îð÷ëîí äýýð á¿õ þì ò¿ð çóóð ¿çýãäýýä ºíãºðºõ òºäèé íýãýí õýâýýð
îðøèõ þó ÷ ¿ã¿é áºë㺺, ÷óõàì òèéìýýñ îð÷ëîí øàíàëàë çîâëîíãîîð ä¿¿ðýí
áîëîé.
2. Çîâëîí ¿¿ñýõ¿é. Àëèâàà çîâëîíãèéí ýõ øàëòãààí íü ýä õºðºíãº, ºí㺠ç¿ñ,
õóðüöàõóéä øóíàí òà÷ààõààñ ¿¿ääýã.
3. Çîâëîíãîîñ àíãèæðàõóé. Çîâëîíãîîñ àíãèæèð÷ áîëíî. Ãýõäýý ãàãöõ¿¿ øóíàë
õ¿ñëýýñ òàòãàëçàæ, õóÿë òà÷ààë á¿õíýý çàõèðñàí öàãòàà ë.
4. Çîâëîíãîîñ òîíèëîõîä õºòëºõ çàì. Æèíõýíý àâðàëä õ¿ðýõèéí òóëä àìüæèðãààíû
ýðã¿¿ëãýýñ çààâàë ãàð÷, íèðâààí ä¿ðèéã îëîõ õýðýãòýé.
5. Õýðýâ çýý äàðààõ àâðàëûí íàéìàí ãèø¿¿ò ìºð çàìûã äàãàõ þì áîë íèðâààí /
òóéëààñ ãýãýýðýõ¿é/ íü áèåëýëýý îëíî.
¯íýõýýð ¿çýë: Àëèâààã æèíõýíý áàéãààãààð íü çºâ áîäèòîé õàðæ óõààðàõ.
¯íýõýýð îíîë: Ǻâ ñýòãýõ, á¿õèé ë ç¿éëä íèã¿¿ëñýíã¿é ñýòãýëýýð õàíäàõ.
¯íýõýýð ¿ã: Õóäàë õýëýõèéã öýýðëýõ, õîâ õóòãóóø ¿ë 纺õ, õàðààë ç¿õýë, õîîñîí
÷àë÷àà ÿðèàã îãîîðîõ.
¯íýõýýð ¿éëñ: Àìü á¿ðýëãýõ, õóëãàé òîíóóë õèéõ, øóäàðãà áóñ àæèë, áóðóó õóðüöëûã
öýýðëýõ.
¯íýõýýð àìüäðàë: Ǻâ õýâ ìàÿãààð, áóñäàä ãàé ó÷ðóóëàõã¿é àæ òºðºõ.
¯íýõýýð õè÷ýýë: Àðèóí áóñ, í¿ãýëò ìóó áîäëîîñ ñýòãýëýý öýâýðëýí ñýðãèéëæ ÿâàõ.
¯íýõýýð äóðòãàë: Àëèâààä çºâ àíõààðàõ, ãîë÷ ¿íýíèéã òàíèí ìýäýõ.
¯íýõýýð ñàìàäè: Õ¿÷ýý çºâ õóðèìòëóóëàõ, ò¿¿íýý áÿñàëãàëä çàðöóóëàí äîòîîä
åðòºíöºº ºâ òýãøëýõ.
Ýäãýýð íü ãàçðûí àìüäðàëä õýò øóíàõ, õóðüöàõûã òà÷ààõ, ýëäýâ õ¿ñëýí, áóñäûã ¿çýí
ÿäàõ, îìãîðõîæ áàðäàìíàõ çýðýã óðøèãò ìóóãûí àðâàí õ¿ëýýñ /àðâàí õàð í¿ãýë/ -ýýñ
àëäóóðàõ çàì áºãººä õóòàãò äºðâºí ¿íýíèéã òàíüñàíû ¿ð áîëîé.
Áóðõàí Áóääà: “Õ¿ì¿¿íèé àìüäðàë óãààñàà ìàø õýö¿¿ ãýõäýý ÿìàãò ¿íýíèéã ÿðüæ,
ñàéí ñàéõàíä òýì¿¿ëæ, õ¿íèé þìûã àâàõã¿é, õýíä ÷ àòààðõàæ õàð áóðóó ñàíàõã¿é ÿâàõ
þì áîë àìüäðàëàà çîâëîíãîîñ öýâýðëýæ áîëíî. Õ¿í õîîñîí ìºðººäºë øèíý ýä áàÿëàã,
çóãàà öýíãýëèéã ýãýýðýõ õ¿ñëýýñ ÷ºëººëºãäºõ ¸ñòîé. Òýãñýí öàãò áàÿí ÿäóó, ýçýí áîîë,
õóâðàã õàð òýðã¿¿òýí õýí ÷ áàé àâðàëûí çàìûã îëæ ñ¿íñ íü ýíý äýëõèé äýýð äàõèí
òºðñººð áàéõ áîëíî” ãýæ ñóðãàñàí áàéäàã.
Íýãýí óäàà Áóääàãèéí ¿åýë ä¿¿, õàéðò øàâü, çàëãàìæëàã÷ áîëîõ Àíàíä õ¿ð÷ èðýýä
“Áàãøàà áèäíèé ãîî ñàéõíûã ýðæ õàéñàí á¿õ ýðýë ãîî ñàéõàíä òýì¿¿ëýõ òýì¿¿ëýë, ãîî
ñàéõàíä õ¿ðýëöýæ áàéãàà á¿õýí ìààíü áèäíèé îþóí ñàíààíû àìüäðàëûí òýí õàãàñ
íü ãýäãèéã áè îéëãîëîî ãýæýý. Èíãýæ á¿¿ ÿðü Àíàíä ìèíü, Ýíý ÷èíü îþóí ñàíààíû
àìüäðàëûí õàãàñ áèø îþóí ñàíàà òýð ÷èãýýðýý áàéãàà íü þì ãýæ Áóääà õàðèóëñàí
áàéíà. Èíãýýä áîäîõîä áèäíèé óõààíààñ á¿õ ç¿éë øàëòãààëàõ ìýò.
Òýíãýðèéí çàðëèãèéã çºð÷èõ ó÷èðã¿é, ̺íõ òýíãýð ºðøºº
12-ð çóóíû ñ¿¿ë ¿å õ¿ðòýë Ìîíãîë÷óóä òýíãýð ãàçàð õî¸ðûã ø¿òýæ áàéâ. ¯¿íèéã áèä
Ìîíãîë÷óóäûí äóàëèçì õýìýýí íýðëýñýýð èðñýí áèëýý. 13-ð çóóíû ýõýýð Ìîíãîë÷óóäûí
¿çýë óõàìñàðò öîðûí ãàíö áóðõàíû òóõàé îéëãîëò á¿ðýëäýí áèé áîëæ óëìààð ÷èíãèñ
õààí òýðã¿¿òýé ìîíãîëûí äýâøèëò ñýòãýã÷èä óã îéëãîëòûã øàøíû õýëáýðò îðóóëàí àõóé
àìüäðàëä îéðòóóëàí ºäºð òóòàìûí ø¿òëýã áèøðýëèéí çàí ¿éë áîëãîí òºëºâø¿¿ëæýý.
Ýíýõ¿¿ òºãñ òºãºëäºð áóðõàí íü Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îîíä îëîí äàõèí äóðüäàãäñàí
áºãººä òóõàéí ¿åèéí òºðèéí òàìãà, ãýðýãý, àëáàí áè÷èã, çàõèà çàðëèãò ìºíõðºí äýëõèé
äàõèíä íýðèéã íü ìàíäóóëæ ìàãòàí àëäàðøóóëñàí áàéñàí íü ̺íõ òýíãýð áèëýý.
Ñ¿íñ áèé ãýõ ¿çëýýñ øàøèí ¿¿ññýí áîëîõ íü ýðãýëçýýã¿é íîòëîãäñîí. Ñ¿íñ áèé ãýõ
¿çëýýñ Ẻ ìºðãºë ¿¿ñýæ ¿¿íèé çýðýãöýý îëîí áóðõàíò áàéãàëèéí ñ¿ñýã áèøðýë áèé
áîëñîí. Ò¿¿íèé õîéíî çºâõºí òýíãýð ãàçàðò èòãýí áèøðýí áîëñîí ãýã÷ëýí îëîí ìÿíãàí
æèë, îëîí ¿å øàòûã äàìæèí ìîíãîë÷óóäûí øàøíû ñýòãýëãýý õýãæñººð èðæýý. ¯¿íä Ẻ
ìºðãºëèéí ø¿òëýã áèøðýëèéí ãîë îáüåêò íü ñ¿íñ îíãîä, òóñãàé ñ¿íñ îíãîäòîé õàðüöäàã
øàøèí áºãººä ìîíãîë÷óóäûí ø¿òëýã áèøðýëèéí çºâõºí íýã õýëáýð òºäèé þì.
Òýãâýë áèäíèé àâ÷ ¿çýæ áóé ìºíõ òýíãýð íü òýíãýð ãàçðûí äýýð îðøèõ áºãººä ã¿í
óõààíû íýð òîìú¸îãîîð áîë ìàòåð óõàìñàðààñ àíãèä òóéëûí íýãäñýí ñóáñòàíö ìºí.
Ýíý áîë ìºíõ òýíãýðèéí ã¿í óõààíû óòãà ó÷èð, ìºí ÷àíàð áèëýý. Ýíý íü Õðèñòîñ,
Ìóñóëüìàí, Áóääèçì çýðýã øàøíû öîðûí ãàíö áóðõàíûã èòãýí ¿íýìøäýã ìýò ìîíãîë÷óóä
áàñ äýëõèé åðòºíöºä á¿òýýã÷ á¿õíèéã ÷àäàã÷, òºãñ òºãºëäºð ìºíõ òýíãýð õýìýýí ø¿òýí
áèøðýõ ÿâäàë íü ç¿é ¸ñîîð äýëõèéí íýã ìîííîòèåçì áîëíî.
Áººãèéí øàøèíä Ẻ íàðûã òóõàéëñàí íàðèéí ìýðãýæèëýýð íü àíãèëàí õóâààäàã.
Ýðò ¿åäýý Ẻãèéí øàøíû á¿õèé ë çàí ¿éëèéã Ẻ óäãàí íàð ã¿éöýòãýæ áàéëàà.
Õîæèì íü Ẻ íàð äîòðîî õýä õóâààãäàí àæèë ¿¿ðãýý õóâààðèëàí àâàõ õàíäëàãàòàé
áîëæýý. Æèøýý íü: Õóíäàí, öàãààí ýëýý, ýõ áàðèã÷ óäãàí, äîì÷, ìýðýã òºëºã÷, ÿñ
áàðèã÷ íàð áèé áîëæýý.
Õóíäàí: Ýíý áîë òýíãýð òàõèõ, çàÿàã÷ òàõèõ, òýíãýð íýðãýñýí õ¿íèéã øèéäâýðëýõ,
áîðîî ãóéõ çýðýãòýé õîëáîîòîé ¿éë õýðãèéã òóñãàéëàí õàðèóöíà.
Öàãààí ýëýý: Ýíý íü óäãàíòàé àäèë ýõíýð áóþó ýìýãòýé õ¿í ã.ì-ð àíãèëàí àâ÷
¿çýæ áàéâ.
Õàðûí Ẻ ãýäýã íü Ẻãèéí øàøíû àãóóëãà õýëáýðèéã áàðàã ººð÷ëºõã¿éãýýð
àíõíûõàà õýëáýðèéã õàäãàëæ èðñýí Ẻ íàðûã õýëýõ áà õàðûí Ẻã ø¿òýã÷èéã õàðûí
øàøèíòàí õýìýýí íýðëýíý.
Áººãèéí øàøèíä òàéëãà òàõèëãà ¿éëäýõ ÿâäàë áàéäàã. ¯¿íä:
· Îíãîí ø¿òýýíèé òàéëãà òàõèëãà
· Öàãààí ñàðûí òàõèëãà
· Çóíû óëèðëûí íóóðûí òàõèëãà
· Óóðàã õóðãàí òàõèëãà
· Íàìðûí óëèðëûí øºðãèéí òàõèëãà
· ªâëèéí óëèðëûí òàñìàí òàõèëãà ãýõ çýðýã áàéäàã.
Õàðèí ìîíãîë Ẻãèéí øàøíû ¿íäñýí àãóóëãûã àëäàæ õýëáýðèéí òºäèé çàí ¿éë
¿éëäýæ áóðõàí øàøíû äîãøèí ñàõèóñóóäûí ºìíººñ áóóäàã Ẻ íàðûã øàðûí Ẻ ãýíý.
Øàðûí Ẻã äîòîð íü íîìòîé Ẻ, íîìã¿é Ẻ ãýæ 2 àíãèëíà. Ýíý ìýò÷èëýí Ẻãèéí
øàøíûã îëîí àíãèëäàã.
Áîäîæ ¿çüå
1. Õðèñòîñûí øàøíû íîìëîë áîëîõ Áèáëèéí ñóðãààëä äýëõèé òºâòýé ãýæ áè÷èãäñýí
áàéñàí, õàðèí ¿¿íèéã Ãàëèëëåé “íàð òºâòýé” ãýæ òîãòîîõîä íü øàòààæ àëñàí
áà òýð ¿åèéí øàøíû õàìáà íàð ¿¿íèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí áîë Áèáëèéã äàãàæ
ìºðäºõ õ¿í õîâîð áîëîõ áàéñàí. ªºðººð õýëáýë 1+2=3 ãýäãèéí 1 ãýäýã òîî
áàéäàãã¿é ãýæ ¿ã¿éñãýãäýõ þì áîë õàðèóëò 3 íü õóäëàà áîëîõòîé àäèë Áèáëèéí
ñóäàðò áè÷ñýí íýã ë õýñýã õóäàë áàéâàë õ¿ì¿¿ñèéí èòãýõ èòãýë ¿ã¿é áîëîõ áºãººä
¿íýõýýð áèä á¿ãäèéã á¿òýýñýí áóðõàí õóäëàà ÿðèíà ãýæ ¿¿?
̺í àíààãàõûí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çýõýä öóñ îéðòîëò ÿìàð áàéäëààð áèé áîëäîã áèëýý.
Ãýòýë Àäàì Åâà 2-ñ õ¿í òºðºëõòºí ¿¿ññýí ãýäýã íü îéëãîìæã¿é ç¿éë þì. Áàñ åðòºíöèéí
ýçýí ººðèéí õ¿¿ áîëîõ Åñ¿ñèéã äýëõèéð¿¿ èëãýýñýí ãýæ ÿðüäàã. Õàðèí 2000 æèëèéí
ºìíº äýëõèéä èðñýí áóðõàí ìààíü äàõèí ÿàãààä íýã ¿çýãäýæ áîëîõã¿é ãýæ?!
2. Ìóñóëüìàíû øàøèíä Àëëàõûí íýðèéí ºìíººñ ºã¿¿ëñýí Èçðàéëûí õºâã¿¿äýý ìèíèé
òà íàðò ¿ç¿¿ëñýí ºðøººë ýíýðýëèéã ìèíü ñàíàæ ìèíèé ãýðýýñëýëèéã ¿íýí÷ýýð
ñàõèí áèåë¿¿ëýãò¿í, òýãâýë áè ÷ òà íàðòàé áàéãóóëñàí ãýðýýãýý ñàõèæ ìºðäºõ
áîëíî ãýñýí áàéäàã. Ýíý îéëãîëò íü áóðõàí õ¿íèéã ¿¿ñãýæ, áèä íàðòàé ãýðýý
áàéãóóëæ èâýýëäýý àâ÷ áàéãàà ãýñýí ¿ã áîëæ áàéíà. ßàãààä Àëëàõ ººðºº áèäýíä
öýýðëýë ¿ç¿¿ëýõã¿é, òåðîðèñò ÿâäàë áèé áîëãîæ áàéãàà íü áóðõàíû ¿éë õýðýã
áîëæ ÷àäàõ óó? Ýñâýë øàøíûã ìóõàð ñîõðîîð ìóíõðóóëàí ãóéâóóëàã÷ òýíýã
äàãàëäàã÷ íàðûíõ íü áóðóó ÷ áàéæ áîëîõ.
3. ªíººãèéí Ìîíãîëûí èõýíõ õ¿í àðä øàðûí øàøíûã ø¿òäýã áºãººä áóðõàí Áóääàã
áèøèð÷ èðýýä¿é õîé÷ ¿åèéí àìüäðàëàà äààòãàäàã. Áàðàã ë àéë á¿ðèéí õîéìîðò
Áóääàãèéí õºðºã áàéäàã. Ãýõäýý Áóääà õýëýõäýý “Õ¿í ººðºº ãýãýýð÷ ÷àäâàë
áóðõàí áîëäîã” ãýñýí íü õ¿í ººðºº ººðèéíõºº çàìûã ãýðýëò¿¿ëýí ãèéã¿¿ëæ ñàéí
ñàéõíûã õèéæ ÷àäâàë ººðºº ººðòºº áóðõàí ãýñýí ñàíàà þì. Õàìãèéí ãîë íü
õýëñýí ç¿éëèéí óäèðòãàë áîëãîí õ¿í àëàõã¿é, õóäëàà õýëýõã¿é ÿâàõ õýðýãòýé
ãýñýí ñàíàà áîëîé.
Ä¿ãíýëò
Äýýð äóðäñàí 4 øàøíû óðñãàëààñ àâ÷ ¿çýýä äàðààõ ä¿ãíýëòèéã õèéæ áàéíà.
¯¿íä: 1. Øàøèí ìààíü ýðò äýýð ¿åýñ ¿¿ññýí òýãâýë ºíººäºð öàã õóãàöàà ºíãºðñººð
ë þì á¿õýí ººð÷ëºãäºí õºãæñººð áàéíà. Òýãâýë ãàíöõàí ýíýõ¿¿ øàøèí ìààíü
ººð÷ëºã人ã¿é áàéíà. Ýíý øàøèí áóðõàíûã áèä ººðñ人 á¿òýý÷èõýýä ººðñ人 ººð÷èëæ
ÿàãààä áîëîõã¿é ãýæ? Ýíý áîë ººð÷èëæ áîëîõ íýãýí ç¿éë þì. Ýíý áóðõàí ãýäýã òîìú¸îã
õ¿í áèä ººðñ人 ºãñºí áîëîõîîð áóðõàí ãýäýã íýðèéã ººð÷èëüå. Þó ãýâýë àëèâàà ø¿òýæ
áàéãàà ç¿éëýý õ¿÷ ýíåðãè ãýæ íýðëýå. Ó÷èð íü áèä áóðõàí ãýæ ¿çñýí ÷ õ¿÷ ýíåðãè
àâäàã áîëîõîîð àäèë þì. Ãýâ÷ íý𠺺ð÷èë뺺 ãýýä þó ÷ ººð÷ëºãäºõã¿é ë äýý. Åð íü
áîë á¿õ øàøíóóäûí õ¿ðýõ îðãèë íü íýã àâèðàõ çàì íü ººð ººð ãýäýã. Òèéìýýñ áóðõàí
ãýæ íýðëýãääýã òýð ç¿éë¿¿äèéí ìºí ÷àíàð áîë íýã ë öýã äýýð óóëçàæ áàéãàà þì.
1. Äýýð äóðäñàí øàøíû óðñãàëóóäààñ àâàõ áîëîí õàÿõ ç¿éë¿¿ä èõ áàéíà. Òèéì
ó÷èð äýýð äóðäñàí ç¿éëèéã õ¿í á¿òýýæ áèé áîëãîñîí áîëîõîî𠺺ð÷èëæ áàñ
áîëîõ áîëîìæòîé. Æèøýý íü äýýð äóðäñàí ìóñóëüìàí øàøèíä ãýðýýãýý äàãàæ
ìºðäºõ ãýñýí áàéäàã. Ãýòýë ýíýõ¿¿ ãýðýý ãýäýã íü îäîî ÷ ýðãýëçýýòýé ç¿éë õýâýýð
áàéíà.
×èíãèñ-Ñîîñý ̺íõ õààíû íýðýìæèò 4-ð ôàêóëüòåò
109-ð á¿ëýã Ì.Àìãàëàíáààòàð
ÑýäýâNo3 “Ñýòãýëãýý”
Áèä ºìíºõ õè÷ýýëýýð äýëõèé äýýð àìæèëòàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñ
áèäíýýñ “ñýòãýëãýý”-ãýýðýý ë ÿëãààòàé áîëîõûã ìýäýæ àâñàí.
Õàðèí ºíººäðèéí õè÷ýýëýýð òýäíèé àìæèëòûí íóóö áîëñîí
“ ýåðýã ñ ýò ã ýëã ýý” - íèé ò àëààð äýëã ýðýíã ¿ é àâ÷ ¿ ç üå.
Õ¿íèé ñýòãýëãýýíèé õàíäëàãà íü òóõàéí ýçíèéõýý õóâü çàÿàíä øóóä
íºëººëäºã áºãººä “ýåðýã” ýñâýë “ñºðºã” õî¸ð õýëáýðòýé áàéäàã.
Òîäðóóëáàë: Íýã óäàà òà íýðò ëåêòîðûí ëåêöýíä ñóóæ áàéëàà.
Ãýòýë, ãýíýò õàæóóãèéí ñóóäàë äýýð òàíü íýãýí á¿ðçèéñýí çàëóó
èðýýä ñóóâ. Ò¿¿íýýñ áåíçèí ñýíãýíýòýë ¿íýðòýæ áàéíà. Ýðãýí òîéðíû
õ¿ì¿¿ñ ãàéõñàí ÿíçààð òýð çàëóóðóó õàðæ áàéíà. ßã òýð ¿åä òà òýð
çàëóóãèéí òóõàé þó ãýæ áîäîõ âý? Ìàãàäã¿é – ßìàð àð÷ààã¿é þì áý
- Õ ó â ö ñ à à ñ î ë ü æ á î ë î î ã ¿ é þì á à é õ ä à à
- Îëîí íèéòèéí ãàçàð áèåý çºâ àâ÷ ÿâàõàä ÿàäàã þì áý! ã.ì
Ý ñ â ý ë : - Ñ à é õ à í æ î ë î î ÷ ç à ë ó ó á à é í à ä à à
- Àìüäðàëûí èäýâõèòýé, øèíèéã ýðýëõèéëýã÷ íýãýí áàéíà.
- Ë å ê ö ý ý ñ õ î ö ð î õ ã ¿ é þ ì ñ à í ã ý ñ ý í ä ý ý
Õ ó â ö à ñ à à ñ î ë ü æ à ì æ à à ã ¿ é á à é õ ë ä à à ã . ì
Òàíû áîäîë àëü õóâèëáàðòàé íü òààð÷ áàéíà âý? Ýõíèé
õýñýãò áîë òà ñºðºã ñýòãýëãýýòýé õ¿í áàéíà. 2-ð õýñýãò áàãòàæ
áàéâàë òà ýåðýã ñýòãýëãýýòýé õ¿í áàéíà ãýæ õýëæ áîëíî.
Õ¿íèé ñýòãýëãýý íü ýåðýã, ñºðºã 2 õàíäëàãààð èëýðõèéëýãääýã.
Ýåðýã ñýòãýëãýý íü àëèâàà ç¿éëèéí ñàéí ñàéõàí òàë áîëîîä
àëèâàà áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ àðãà çàìûã õàðæ ÷àääàã áîë
ñºðºã ñýòãýëãýý íü áàéíãà áîëæ á¿òýõã¿é, äóòàãäàëòàé òàëûã
õàðäàã ó÷ðààñ õ¿íèéã óðàãø áóñ àðàãø ÷àíãààæ áàéäàã.
ªíººãèéí íèéãýìä ìîíãîë÷óóäûí èõýíõ õóâü íü áîëîõã¿é, á¿òýõã¿é
ç¿éëèéí òàëààð ÿðüæ ñýòãýë õàíãàëóóí áóñ àìüäàð÷ áàéíà. Òýäíèé
îþóí óõààíûã àéäàñ, ýðãýëçýý ñ¿éð¿¿ëæ, àìüäðàë íü àìæèëòã¿é
¿ðãýëæèëñýýð… Òýä àìüäðàëûí õàð òîéðîãò òîäîðõîé çîðèëãîã¿é
áóþó íºãºº ë “¯ õýë” ãýñýí çîðèëãîî ºìíºº òàâèàä ñàæèëæ ÿâíà.
Õ ¿ ì ¿ ¿ ñ è é í ñ ý ò ã ý ë ã ý ý ÿ à ã à à ä ñ º ð º ã
á î ë ÷ è õ î â , ÿ à ã à à ä ò ý ä à ì æ è ë ò à í ä ¿ ë õ ¿ ð í ý ì ! ! !
Ñýòãýëãýý ýåðýã ýñâýë ñºðºã áàéõ ýñýõ íü òóõàéí õ¿ì¿¿ñèéí
ýõèéíõýý õýâëèéä áàéõààñ ýõëýýä ºíººã õ¿ðòýë àâñàí
ìý äý ý ëëèéí õ àíäëàã à / ý åðý ã , ñ ºðºã / - ààñ õ àìààðäàã .
º.õ: Ìýäýýëýë ãýäýã áîë îþóí óõààí, ñýòãýëãýýíèé õîîë þì.
Äýýðõ õàìààðëûã õ¿í äýýð òºäèéã¿é àìüòàí äýýð õ¿ðòýë òóðøèæ
¿çñýí áàéíà. Æ.áýë: ÀÍÓ-í íýãýí ìóæèéí 5-ð àíãèéí îíö ñóðëàãàòàé
õ¿¿õä¿¿äèéã öóãëóóëààä 3-í àíãè áîëãîí õóâààæýý. Ýõíèé àíãèéí
ñóðàã÷äàä áàãø íàð íü õè÷ýýëýý çààñíû äàðàà áàéíãà ñºðºã ìýäýýëýë
ºãäºã áàéæýý. /Ýäíèé àíãè ãýæ ñàõèëãàã¿é þìíóóä, í¿äýíä õ¿éòýí,
õ¿ì¿¿æèëã¿é, çàìáàðààã¿é ã.ì/, 2-äàõ àíãèä íü õè÷ýýëýýñ ººð
íýìýëò ìýäýýëýë ºãñºíã¿é, 3-äàõ àíãèä íü õè÷ýýëýýñ ãàäóóð áàéíãà
ýåðýã ñàéõàí ìýäýýëýë ºãäºã áàéæýý. /Ýäíèé àíãèéíõàí óõààëàã,
àâúÿàñòàé, àëñûí õàðààòàé, ìàíàé ñóðãóóëèéí í¿¿ð öàðàé, èðýýä¿éí
óäèðäàã÷ íàð ã.ì/ 6 æèëèéí äàðàà õ¿¿õä¿¿ä ñóðãóóëü òºãñºõºä
ýõíèé àíãèéíõàí ìàø ñàõèëãàã¿é, äýãã¿é, ìóó ç¿éëä ãàðøñàí õ¿í
áîëöãîîñîí áîë, 2-äàõ àíãèéíõàí æèðèéí ë íýã ñýõýýòí¿¿ä, õàðèí 3-äàõ
àíãèéíõàí ¿íýõýýð ìàíëàéëàã÷, óäèðäàã÷èä áîëæ òºëºâøñºí áàéíà.
Äýýðõ 5-ð àíãèéí îíö ñóðëàãàòàé õ¿¿õä¿¿äèéí 1-äýõ õýñãèéã
ìýäýýëýë 360‘ ººð÷èëæýý. Õàðàìñàëòàé íü áóðóó òèéø íü…
Òýãâýë áèä ºíººã õ¿ðòýë ÿìàð ìýäýýëëýýð òýæýýãäýæ áàéñíûã
íÿãòàëæ ¿çüå!
Ìýäýýëëèéí Áèäíèé àâ÷ áóé
ñóâãóóä ìýäýýëëèéí õýäýí
%-íü ñºðºã âý?
Ѻðºã äóíäàæ
õàíäëàãà
1. Òåëåâèç 80% 70%
2. Ðàäèî, ôì 30%
3. Ñîíèí, øàð õýâëýë 99%
4. Ñýòã¿¿ë 20%
5. Íàéç íºõºä 70%
6. Ààâ ýýæ 50%
7. Áàãø íàð 60%
8. Õºðø 90%
9. Öóóðõàë 99%
Õýíèé ÷ ààâ, ýýæ ¿ð õ¿¿õäýý ìóó ÿâààñàé ãýæ õ¿ñäýãã¿é! Ãýòýë,
ÿàæ ñºðºã ìýäýýëýë áèäýíä ºãäºã þì áý? ãýæ òà ãàéõàæ ìàãàäã¿é!
Òýãâýë áèäíèé ýöýã, ýõ äîòîð õ¿¿õäýý çàãíàæ, çàíäàðäàãã¿é õ¿í
áàéäàã óó? Ìàãàäã¿é ¿ãëýæ ÿíøäàãã¿é ýýæ áàéíà óó? ãýâýë òà ìýäýýæ
õýðýã áàéõã¿é ë ãýíý. Ãýõäýý ìóó ñàíàæ áóñ ñàéí ÿâààñàé ãýñýíäýý
ë çàãíàäàã ø¿¿ äýý ãýæ òà áîäîæ áàéãàà. ¯íýõýýð ñàéí ÿâààñàé
ãýñýíäýý ë õýëäýã áîëîâ÷ õýëæ áóé àðãà, àøèãëàæ áóé ¿ã õýëëýã íü
¿ð õ¿¿õäýý äýýø áèø äîîø ÷àíãààñàí áóðóó ¿éëäýë áîëäîã áàéíà.
Æ.áýë: - Ìàíàé ýíý ãýæ, íýã á¿òýëã¿é àìüòàí, ñóðãóóëü ñî¸ëã¿é,
àæèëã¿é, àð÷ààã¿é þì áîëíî… ãýæ çàðèì ýöýã ýõ çàãíàäàã. Áóõèìäëààñ
¿¿ññýí ýíýõ¿¿ ñºðºã ¿ã õýëëýã íü õ¿¿õäèéã, çà äàà áè ÷ á¿òýëã¿é õ¿í
äýý, íàäàä ÷ àæèë îëäîõã¿é, áè óãààñàà ë àçã¿é, àð÷ààã¿é íýãýí
ãýñýí ººðèé㺺 ãîëñîí òîäîðõîé çîðèëãîã¿é íýãýí áîëãîæ õóâèðãàäàã.
Òà õóäàë ¿ãèéã ìÿíãàí óäàà äàâòâàë ¿íýí áîëäîã ãýæ ñîíññîí áàéõ,
ÿã ë ¿¿íòýé àäèë… Åð íü ìîíãîë÷óóä õ¿¿õäèéã ýëäýâ õàðààëààð
óóðëàæ çàãíàõûã öýýðëýæ íàìóóí àÿäóóãààð ó÷èðëàí ñóðãàäàã áàéíà.
Ä¿ãíýâýë áèä ààâ ýýæýýñýý 50% ñºðºã ìýäýýëýë àâäàã íü ¿íýí áºãººä
äóíäæààð àìüäðàëààñ ñîíñ÷, ìýäýæ àâ÷ áóé ìýäýý ìýäýýëëèéí 70%-íü
ñºðºã áàéõ íü. Çà òýãâýë òà íàðûí áèå ìàõáîäèéã õîîë òýæýýäýã, îþóí
óõààí ñýòãýëãýýã òàíü ìýäýýëýë òýæýýäýã. Íýãýí àñóóëò àñóóÿ! Òà íàðûí
ºìíº òàâàãòàé “ãóëÿø” áàéíà. ¯¿íèé ìàõ íü ìóóäààä ¿íýð îð÷èõñîí,
íîãîî íü áàñ ýâã¿é ¿íýðòýé áîë÷èõñîí, áóäàà íü ë øèíý áàéíà. /Ãýõäýý
ìýäýýæ õýðýã ìàõíû ñ¿¿ìñ áóäààíä øèíãýñýí áàéíà/ Òà ýíý õîîëûã
èäýõ ¿¿? Ìýäýýæ ¿ã¿é ø¿¿ äýý. Áèä áèå îðãàíèçìäàà áàéíãà øèíý,
ñàéõàí õîîë õ¿íñèéã õýðýãëýäýã. Òýãâýë 70% ñºðºã ìýäýýëýë á¿õèé
îþóíû, ñýòãýëãýýíèé õîîëûã /70%-íü ìóóäñàí õîîë ãýñýí ¿ã/ òà õýäýí
æèë èäñýí áý? Íàñààðàà ë áàéõ. Ìàãàäã¿é òàíû áèå 70%-íü ìóóäñàí
õîîë õ¿íñèéã èääýã áàéñàí áîë òà õýð çýðýã óäààí àìüäðàõ âý? ªâ÷èí
ýìãýãò áàðèãäààä íýã ÷ èõ óäàõã¿é áàéñàí áàéõ. Òýãâýë áèäíèé ñýòãýëãýý
ÿëçàð÷, ìóóäàõ íü àðãàã¿é áèç äýý? Èíãýæ ìóóäñàí ñýòãýëãýý ÿàæ, àëèâàà
ç¿éëèéí ñàéí òàëûã îëæ õàðæ, àìæèëòàíä õ¿ð÷ ÷àäàõàâ äýý! Òèéì ¿¿?
Æ.áýë: Ãóòëûí ¿éëäâýðèéí ýçýí íýã ìåíåæåðýý Àôðèêðóó ãóòàë
çàðóóëàõààð ÿâóóëæýý. Ìåíåæåð Àôðèêò î÷îîä îíãîöíîîñ áóóíãóóòàà
õºë í¿öãýí Àôðèê÷óóäûã õàðààä ýçýíð¿¿ãýý –Çàõèðàëàà, ýíä
åðººñºº íýã ÷ õ¿í ãóòàë ºìñäºãã¿é þì áàéíà /ãóòàë çàðàãäàõã¿é íü
îéëãîìæòîé/ ãýæ õýëýýä, èðñýí îíãîöîíäîî ñóóãààä áóöæýý. Òýãýõýýð
ýçýí íü “Ìàíàé ýíý ÷ ñºðºã õ¿í äýý, àðàé ýåðýã ìåíåæåðýý Àôðèê
ÿâóóëààä ¿çüå ãýæ áîäîîä ýåðýã ìåíåæåðýý ÿâóóëæýý. Ãýòýë òýð
ìåíåæåð îíãîöíîîñ áóóíãóóòàà, Àôðèê÷óóäûã õàðààä ýçýíð¿¿ãýý,
-Çàõèðàëàà ýíä åðººñºº íýã ÷ õ¿í ãóòàëã¿é áàéíà, íààíàà áàéãàà
á¿õ ãóòëûã íààø íü ÿâóóë÷èõ /ãóòàëã¿é ó÷ðààñ îëîí ãóòàë õóäàëäàæ
áîëíî/ ãýñýí áàéíà. Òóõàéí ¿åä Àôðèê÷óóä ãóòàë ºìñººã¿é áàéæ
áîëíî ãýõäýý õàëóóí ýëñ õàéðãà, ºðãºñ áóòàí äýýð õºë í¿öãýí ÿâæ
áóé õ¿ì¿¿ñò ãóòàë õýðýãòýé ë áàéõ ¸ñòîé. ¯¿íèéã ñºðºã ñýòãýëãýýòýé
õ¿í õàðæ ÷àäààã¿éãýýðýý àæèë íü àìæèëòã¿é áóöñàí áîë õàðèí ýåðýã
ñýòãýëãýýòýé õ¿í õàðæ ÷àäñàí ó÷èð àæèë íü àìæèëòòàé áîëæýý.
Òýãâýë: Àìüäðàë äýýð 100%, ãàíöõàí òàëòàé, òóéëûí ç¿éë ãýæ
áàéäàãã¿é, á¿õ ç¿éë 2 áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø òàëòàé áàéäàã. Òýðõ¿¿
òàëóóäûí àëü ºíö㺺ñ õàðñàí ýñýõýýñ õàìààð÷ ººð õàðèóëòòàé.
Áèä ñºðºã ñýòãýëãýýã öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýí òýæýýæ, àëèâàà
ç¿éëèéã áîëîõã¿é, á¿òýõã¿é, ºº ñýâèéã õàðààä áàéõ þì áîë
õýçýý ÷ àìæèëòàíä õ¿ðýõã¿é! Òèéìýýñ ºíººäðººñ ýõëýýä àâ÷ áóé
ìýäýýëýëäýý ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ñºðºã ìýäýýëëýýñ òàòãàëçàæ,
ýåðýã ìýäýýëëýýð îþóíàà õîîëëîöãîî¸! Ýåðýã ñýòãýëãýýã
õºãæ¿¿ëöãýýå. ¯¿íèé òóëä áîäîë ñàíàà, õ¿ñýë çîðèã, õýëæ ÿðèõ
á¿õýí òàíü ýåðýã, ñàéõàí ¿ã õýëëýãýýð èëýðõèéëýãäýõ ¸ñòîé þì.
21-ð çóóí áîë íýã òàëààñ õ¿í ñóäëàëûí çóóí áèëýý. Ýíý çóóíä
õ¿íèéã ñóäëààä õ¿í áîë ýíåðãèéí àìüòàí ãýäãèéã áàòëààä áàéíà.
Åð íü äýëõèé åðòºíö ìààíü òýð ÷èãýýðýý ýíåðãèéí óðñãàë áàéäàã.
Òýãâýë ýíåðãèéí åðòºíöºä “Èæèë íü èæëýý äóóääàã” ãýñýí òîì õóóëü
áàéäàã. Ýíý õóóëéèí äàãóó òà ºíººäºð ñºðºã ç¿éëèéã áîäîæ, àéäàñ,
ýðãýëçýýãýýð ä¿¿ðýí áàéâàë òýð àéäàñ ýðãýëçýý ÷èíü ë èðíý, õàðèí
ñàéí ñàéõàí ç¿éëèéã áîäîæ ñýòãýâýë òýð ñàéõàí ç¿éë¿¿ä òàíü èðýõ
áîëíî. ¯¿íèéã õÿëáàðõàí íîòîëæ áîëíî. Æ.íü: Õàâàð áîëæ òà íîãîîíû
òàëáàéäàà “òºìñ” òàðüæýý, íàìàð òà þó õóðààõ âý? Ìýäýýæ õýðýã òºìñ
òàðü÷èõààä ëóóâàí õàéâàë îëäîõã¿é, òºìñºº ë õóðààæ àâíà. Òýãâýë
òà ºíººäºð õàðààâàë ìàðãààø õàðààë øèãýý àìüäðàëûã äàëëàíà,
áóñäûã äîðä ¿çâýë ìàðãààø õýí íýãýí òàíûã äîðä ¿çíý, ¿ð õ¿¿õýä
ýñâýë ä¿¿ íàðàà “òýíýã ìèíü” õýìýýí çàãíàäàã áîë òýä ÷èíü òýíýã ë
áîëíî. Ýíý á¿õíèéã òà õ¿ñýõã¿é ë áàéõ, òèéìýýñ ººðººñºº áàéíãà ýåðýã
ñýòãýëãýýã áèé áîëãîæ ýåðýã ýíåðãè öàöðóóëæ àç æàðãàëòàé àìüäðàëûã
áèé áîëãîõûí òºëºº ÿã îäîîíîîñ ººðòýéãýý òýìöýýðýé, òà ÷àäíà!
Ýíýõ¿¿ ñóðãàëòàíä ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõèéã õ¿ññýí õ¿í á¿ð ñóóæ
áîëíî.
“Õóâü õ¿íèé õºãæèë” ñóðãàëòûí ìåíåæåð
Æ.Õîðëîî 99158825, horloo_itgel@chinggis.com
Ñ ý ò ã ý ë è é í á à é ã à ë ü
ß
ð
ó
ó

ñ
ý
ò
ã
ý
ã
÷

Ý
ðõëýã÷ Æ
. Ë
óâñàíäîðæ
99278174 luka_itgel@
chinggis.com
Ðåäàêòîð Æ
. Á
ýãçñ¿ðýí 99861326 m
cl-ub@
m
agicnet.m
n
Ñ
ýòã¿¿ë÷ Á

ºíõñî¸ë 99603113 such_soyoloo@
yahoo.com
Ä
èçàéíåð Ä
. Á
àòíýãýí 99778640
Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð 1536
Õàÿã: Ä.Í
àöàãäîðæèéí íýðýìæèò õîòûí òºâ íîìûí ñàí
8 òîîò, Âýá: http://w
w
w
.pl.ub.gov.m
n/lita/
Í
îìûí ñàí áà ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí
õîëáîîíîîñ ýðõëýí,
Ñî¸ìáî ïðèíòèíã ÕÕÊ-ä
Àìüäðàë õàìãèéí øóäðàãà áèëýý. Òýð õýíèéã ÷ óó÷èëäàãã¿é ìºí õýíä ÷ òàë çàñäàãã¿é. Èéìýýñ òà ººðèéí õàðèóöëàãûã óõàìñàðëà, àìüäðàëàà çàõèð.

8 ßðóó ñýòãýã÷
Èíãýæ àìüäàð
Çîñ îâîãò Ñýðýýíýíãèéí Áèëèãñàéõàí
Õàéê¿ ø¿ëã¿¿ä
Ãîëûí óñàíä
Í¿¿ðýýí òîëüäîõóé
Òýíãýð óðñàíà
Óóëûí ìîäîí äóíä
Í¿äýýí àíèí çîãñîõóé
ßìàð ÿðóóõàí îð÷ëîí áý
Ìàíàí áóóãààä ìîäîä
Áèå áèåíýýñýýí òººð÷èõºæ
Íàìðûí ºã뺺
Ãàíöààðàà ñóóõ á¿ñã¿éí
Ãàðòàà áàðüñàí öýöýã íü
¯ë ìýäýãõýí áºõºëçºíº
Öîíõîí äîîãóóð ÷èíü
ªíãºðºõñºí ãýõäýý áè
Õîðâîîã òîéðîîä èðëýý
ªâñ ºâñººí
¯íñýõ ÷èìýýã áè
ªíººäºð ë ñîíñîâ
ªíººäºð ÷ òàíèãäàõã¿é
ª÷èãäºðòºº øèíãýýä
ªº ýíý ÷èíü íàìðûí ñàðóóäàà
Àëãààí òîñîæ áàéãààä
Àðâàí òàâíû ñàðûã
Àòãàæ áè ¿çñýí
Óðä óóëàíä áè
Óëèàñ øèã ë çîãñîõ þì áîë
Áîëæìîð àëãàí äýýð ìèíü æèðãýíýäýý
Ä.Íÿìñ¿ðýí
Áîðîî îðæ áàéíà óó äàà, ãàäàà
Áîäîë ìèíü ñýðãýõ ÷èíü…
Áîëäîãñîí áîë äàõèàä õ¿¿õýä áîëîõ ñîí
Áîð áèåý ãàðãààä
Áîðîîíû äóíäóóð ã¿éõñýí äýý…
ÈÇÈÑ-èéí îþóòàí Ýðõýñ îâîãò
Íàðàíòóÿàãèéí Áàçàðäýðýã
Îð÷èë
Òºðºõ, îäîõûí ñàâñàëãà
Ãàíöõàí ãàðöòàé
Í¿ãëýýð ìºðëºíºì
Ò¿¿÷ýý ºíãºð¿¿ëñýí àìüäðàë
Ãóíèãèéí õýýòýé
Õóðààð ç¿ñýðíýì
Ǻðæ, ýâëýõèéí çàâñàð
Õ¿éòýí ñ¿¿äýðòýé
Áîäîë óðàãäíàì
Ǻí㺺 äàãàõàä õàðèí
¯õëèéí íóëèìñòàé
Çóë äýâýëçíýì
ÈÇÈÑ 304-ð á¿ëýã Íàðàíõ¿¿
Ýð÷¿¿äýý, ýìýãòýé÷¿¿äýý õàéðëàÿ
Ýíý ë îð÷ëîíä ýð÷¿¿ä ìèíü
Ýãýë äàðóó òºðõòýé
Ýìçýã àðèóí ñýòãýëòýé
Ýìýãòýé÷¿¿äýý õàéðëàÿ
Îð÷ëîí õºìðºâ ¿¿?
Õîðâîî þ¿ëýâ ¿¿? ãýëòýé
Îí æèë¿¿äèéí óðòàä
Îä õàðâàõ ò¿¿õèéí õóóäàñíààñ
Îíöëîí áàéæ ø¿¿âýýñ
Îíö èõ ¿éëèéã òýä ë õèéæ
Îíöãîé ñàéí ãàâúÿàã áèä ë àâ÷ èðæýý
Àóãàà èõ õààíûã àðãàìæèí áàéæ ºñãºñºí
À÷èò ýõ õàòàí ª¿ëýí ¿æèíèéã äóðñþó
Àìàð àìãàëàí öàãèéã àëñààñ äàëëàí äóóäñàí
Àðàë ºíäºð õàòàí Ìàíäóõàé ñýöýíèéã äóðñþó
Àëòàíààñ ¿íýòýé ýõ îðíîî àëä áèåýðýý õàìãààëñàí
Àëäðàé èõ ò¿øèã Àíó õàòíàà äóðñþó
Àòàà èõ ñàíààíä àìü çîëèí ºðòñºí
Àíäóóã¿é ýõ îðîí÷ Ìîíãîë îõèäîî äóðñþó
Õàðèí îäîî áèä
Õàöàð ãîî ¿çýñãýëýí
Õàòàí èõ çàÿàã áèø
Õàìàã Ìîíãîë à÷ààã
Ýìçýã òóÿõàí íóðóóíäàà ¿¿ðñýí
Õàò ñóóñàí ààâûí
Õàéðàíä áîéæñîí îõèí
Õàéð èâýýñýí ýýæèéí
Ýëãýíä íü õ¿ì¿¿æñýí á¿ñã¿é÷¿¿äýýí äóðñþó
ªíºº áèäíèé àìüäðàëä
ªºäòýé óðóóòàé îëîí ç¿éëýýñ
ªí㺠òºäèé áóñàðìàã
ª÷ òº÷íººí õîã íîâø
ªðâºëçºí áóæèãíàäàã
Çàõã¿é óóäàì äàëàé øèã àìüäðàëä
Çàëóóðã¿é áàñ ñýë¿¿ðã¿é
Çàì ÷ ¿ã¿é õºâñºí çàâüòàé
Çàÿàãàà àëäñàí ýð÷¿¿ä ýíä òýíäã¿é ¿ðæèíý
Çàìûã íü çààæ çàõûã íü ìóøãèæ
Çàëóóð íü áàñ ñýë¿¿ð íü áîëæ á¿ñã¿é÷¿¿ä ìèíü çîâíî
Õàðãóé óðò çàìûã õàìòäàà òóóëàõ íü òýä ë áàéäàã
Õàéðëàí ýíýðýõ ñýòãýëèéí ¿ëãýð äîìîã íü òýä ë áàéäàã
Õàçàéæ õàëãèõ àìüäðàëûí æàðãàë çîâëîí íü òýä ë áàéäàã
Îð÷ëîíä òýä ¿ã¿é áîë
Îíöëîõ ç¿éë ÷ ¿ã¿é
Îëíîîñ îíöãîé íýãíèéã
Õàéðëàõ çàÿà ÷ ¿ã¿é
Ýð÷¿¿ä áèä ººðñ人
Ýõ õ¿íýýñ òºðñºí
Ýíýðýí õàéðëàõ ñýòãýëèéã
Ýìýãòýé õ¿íýýñ ë ºâºëñºí
Ýð÷¿¿ä ìèíü á¿ñã¿é÷¿¿äýý õàéðëàÿ
Ýãýë äàðóó òºðõòýé
Ýìçýã óÿõàí ñýòãýëòýé
Ýìýãòýé÷¿¿äýý õàéðëàÿ.
Øðè ×èíìîé
ªºðèé㺺 á¿¿ ÿëëàí çýìëýãò¿í.
Ýíý õîðâîî ñàíàæ áàéñíààñ òàíü õàâüã¿é èë¿¿
Òàíûã ÿëëàí çýìëýõ áîëíî.
ªºðººðºº á¿¿ áàõäàõòóí
Äýýä òýíãýð¿¿ä õ¿ëýýæ áàéñíààñ òàíü õàâüã¿é èë¿¿
Òàíààð áàõäàõ áîëíî.
ªäºð á¿õýí ñóðàëöâàë çîõèëòîé
Íýã ë ç¿éë áèé.
Õýðõýí ¿íýíõ¿¿ æàðãàëòàé áàéõàä
ñóðàëöàëòàé.
“ßàãààä?” õýìýýõ àñóóëòûíõ íü
Óòãûã ìýäýõ ãýæ
Áóðõàíààñ áè èðñýí
“Õýðõýí” õýìýýõ àñóóëòûíõ íü
Óòãûã óõàæ ìýäýýä
Áóðõàíäàà áè áóöíà.
Ýðäýíèéí ñàí ñóáàøèäààñ
Îëîí ç¿éë ýðäýì á¿õýíä òºãññºí ìýðãýí
Îãò ãàíöààð áîëîâ÷ øàøèí àìüòíûã
ãèéã¿¿ëüþ¿.
Îëîí ìóó óõààíòàí äýìèé öóãëàâ÷
Îä ìýò ãèéã¿¿ëæ òóí ¿ë ÷àäúþó
Óõààí ìóóòàí ýå ýâäðýí õÿìàðâàë
Îþóí òºãºëäºð õ¿í àðãààð àìàðæóóëúþó
Óñàí ìºðºí áóëèíãàðààð ç¿äýã áîëñíûã
Óñûã òóíãààã÷ ÷àíäìàíèàð òóíãàëàã áîëãîõ ìýò.
Ýðäýìò ìýðãýí õ¿í õýäèé àðãà ìóõàðäàâ÷
Ýãýë òýíýã¿¿äèéí ÿâäàã çàíä ¿ë îðîõ.
Ýðýã äýõ ¿õýð õàðààöàé õýäèé óíäààñàâ÷
Î.Äàøáàëáàð
Çàëóóñ, ävv íàðòàà õvðãýõ øvëýã
Ävv Î.Ïóíöàãäýëýãò
Vçýýä ºíãºðºõ àìüäðàëûã ìºíõèéí þì øèã
áîäîæ
Väëýýä áóöàõ õîðâîîã vvðäèéí þì øèã ñýòãýæ
Çàëóó, èäýð íàñàà õºãøðºõãvé þì øèã ñàíàæ
Çàìáà òèâèéí ýëãýí äýýð òóéëæ ÿâàà ävv ìèíü!
ªí㺠ýíý àëàã õîðâîî äýýð
ªºðèéí ñàéíäàà ÷è òºðººãvé!
ªäºð ºäðèéí íàðûã vçýæ, òýíãýðèéã õàðàõ
ªíäºð èõ òàâèëàí õàéðëàñàí ààâ, ýýæäýý áàÿðëà!
Väøèéí öýíãýýíèé ãàçàð ñîãòóó þì øèã äàðâèæ
Våèéí õîíãîð ávñãvéòýé ìàíñóóðàí öýíãýæ
ÿâàõàä
Íàñàí áóóðàë ýýæ ÷èíü víýýíèé äýëýí øóâòàð÷
Íàìðûí õvéòýí øºíº, çýëýí äýýð æèõvvöýæ ñóóãàà!
Àìòàò áÿñëàã, õóðóó çóçààí ºðìèé íü
Àìüõàíäàà ÷àìä ë õàäãàëæ, çàìûí óíàà
õvëýýíý.
ªð àâëàãà íýõýõãvé ýõèéí ñýòãýëèéã õvvõívvä îðëîõãvé
ýý!
ªâºë áîëîõîîñ óðüòàæ, ýýæäýý íýã î÷îîðîé!
Ýãýìèé ÷èíü ÿñ õóãàðàõàä ààâûí òàíü öýýæ
ºâäºæ
Ýäãýðòýë íü àäèëõàí øàðõòàé ÿâäàã øvv...
Øèðõýã øèðõýãýýð öàéñàí vñ íü ÷àìàéã õvëýýñýí
õîíîãóóäûí òîî,
Øèíý öàñààñ óðüòàæ, ààâäàà íýã î÷îîðîé!
ªâëèéí øºíº òàëä ÿâàà ààâûãàà vå vå
ñàíààðàé,
ªºðºº ÷è äóëààí õºíæèë人 õýâòýæ áóéäàà ãýìøýýðýé!
Çóóí îëîí õîíîã õºäºëæ, îëæ õóðààñàí ávõíýý
Çàðæ vðæ, Ẻí áººíººð íü ÷àìä ë õàðàìãvé èëãýýõ þì.
Çîîãèéí ãàçàð ÷è òvvíèéã íü øàð àéðàã áîëãîæ
Çîâæ àìüäàðñàí ýöãèéíõýý õºëñèéã óóõ
õýðýããvé!
Ýíä ÷è áóðóóòàæ ÿâàõàä ýöãèéí ÷èíü íýð
äîðãèíî.
Ýðäýíýò áóóðëàà õàéðëààãvé áîë, ýõ îðíîî õàéðëàõ ÷ þó
ë áîë?!
Àìüäðàë òóðøäàà õàéðëàæ ÿâàõ ààâ ãýäýã õví
Àëòàí íàð øèã ãàíöõàí þì øvv!
Vð õvvõýä òºð뺺 ãýæ áàÿðëàæ ÿâàõ öàãòàà
Vñýí áóóðàë ºòãºñèéã õàà íýãòýý íóòàãëóóëæ áóéã ñàíààðàé!
Õîíîã ºäðvväèéã æàðãàëòàé väeýý ÷, ävv ìèíü
Õîðâîîãèéí þì ávõýíä ýöýñ áóéã ñàíààðàé!
Îð÷ëîíãèéí øóóãèàí, àìüòàí õvíèé õýë àì,
Îðîí õîòûí óòàà óíèàðààñ õîëäîæ
Àÿí çàìûí òîîñîî ãvâýýä
Ààâûíõàà ãýðèéí áîñãûã àëõàæ íýã vçýýðýé!
Ýðãýíýãèéí òýíäýýñ õóâèí ñàâ õàíãèíóóëæ
Ýýæ ÷èíü “õvv ìèíü” ãýñýýð áîñîæ èðíý.
Àìñàð ävvðýí öàéòàé ãàíãàð øààçàíãàà àëäàæ
Àçàé áóóðàë õºãøèí ÿàõàà ìýäýõãvé ñàíä÷èíà.
Ààâ ÷èíü ãýðèéíõýý õîéìîðò Àëòàéí óóë øèã õàíõàéæ
Àëèâ íýãýíä áàðüö àëäàõãvé óóæóó òàéâàí ñóóíà.
Ìàíàí íýâòëýõ îä øèã ívä íü ãÿëàëçàæ
Ìàëãàéãàà ºìñºæ, íóäàðãàà çàñàæ, èðæ víñvvëýõèéã ÷èíü
õvëýýíý.
Òºðñºí ãýð ÷èíü äóëààõàí, ãàëûí èë÷èíä ÷è
íîçîîð÷
Òºãºëäºð îð÷ëîíãèéí äèâààæèí ýöãèéí ãýð áîëîõûã ìýäýðíý.
Ìîðüä vvðñýõ õýýð òàëäàà àðãàëûí óòàà víýðëýæ
Ìîäîí òàãøòàé ºðºì èäýæ, ýýæèéíõýý ãàðààñ öàé óóíà.
Òàíñàã ñàéõíûã íü áèøðýí, îð÷ëîí åðòºíöººð õýðýí
ÿâëàà ÷
Òàë íóòàãò íàðàí ìàíäàæ, ãýðèéí öýíõýð óòàà ñóóíàãëàæ,
Õóéëðàí äàâõèõ çýýðèéí ñvðýã, òîëãîä äàìæèõààñ èëvv
ñàéõíûã
Õóðìàñòûí äîîð vçýýãvéãýý ìýäýðíý ÷è...
’’Ìîîä õººñºí õîòûí ãàíãàí õvvõíýýñ èëvvãýýð ÷è
Ìîíãîë äýýëòýé, õºäººãèéí áîð ávñãvéã õàéðëàíà!
ªâãºí õîðâîîä çóóí æèë àìüäðàõãvé ÷, õîãøèë õóðààã÷ààñ
ªâëèéí øºíº ìîääûã ºðºâääºã ààâûãàà èëvv îéëãîíî ÷è!
Õàðü õîëûí øóóãèàíò õîò íaîíû ãýðýë, ìàøèíû ÷èìýýíýýñ
Õàðãóé çàì, áóëàã øàíä, õîòòîé õîíèî èëvv îéëãîíî ÷è
Óõààí áàëàðòàì òà÷èãíàñàí ýñòðàä õºãæìèéí ÷èìýýíýýñ
èëvv
Ó÷èðëàæ àðãàäñàí àðäûí äóóíäàà äàñíà ÷è.
Äýýäèéí íîìòîé ìýðãýäèéã ýðæ, äýëõèéãýýð òýíýõ õýðýããvé
Äýðãýäýý áàéãàà ñóóò óõààíòíûã äýíävv îéøîîëãvé ÿâñíàà
áîä!
Àðèóí víýí, çîâëîí áýðõ, õàéð óõààíû
Àìèí ãîëä íýâòýðñýí ìýðãýä
Ààâ, ýýæ õî¸ð ÷èíü þì øvv!
Àìüäðàë òýäíèéã ãví óõààíä ñóðãàæ
Àäãèéí ìóó àìüòíûã ÷ ºðøººõ àóãàà èõ ñýòãýëòýé áîëãîæýý.
À÷èò ýýæäýý àë÷óóð àâàà÷èõ õýðýããvé
Ààâäàà øèë þì ºãºõ õýðýããvé,
Àéëûí õvvõýä õóóðàõ õýäýí ÷èõýð ÷ õýðýããvé!
Àëü àëèíààð íü òýä äóòààãvé!
Ýðò öàãò ãýðýýñýý ãàðñàí “ººðèé㺺” ë
Ýýæ, ààâ õî¸ðòîî õvðãýæ ºã!
Ýðèéí öýýíä õvðñýí ÷àìàéã õàðàõààñ èëvv
Ýðõýì áýëýã õºãø÷vvëä vãvé ýý!
Ó÷èð ìýäýõãvé íÿëõ áàãàäàà ÷,
Óõààí ñóóñàí èäýð íàñàíäàà ÷,
Óóë îâîî øèã ë þìûã àõ íü
Óëñ àìüòàíä àìëàæ ÿâëàà!
Àñàð÷ òýòãýñýí ýýæ, ààâûíõàà
À÷èéã íýã ìºñºí õàðèóëæ
Àìòàòûã èävvëæ, ºíãºòèéã ºìñãºæ
Àëòàí àÿãàíààñ óóëãàõûí äàéòàé
Àíäóóð÷, ýíävvð÷ ÿâëàà.
Îäîî ë ýýæ, ààâûãàà æàðãààÿ ãýòýë
Îð÷ëîíãèéí òîãëîîì äààí÷ õàòóó...!
Àëáà àæëûí ýðõýýð ãàçàð àëñ îäîîä
Àÿí çàìûã õîðîîñîîð ÿàðàí ÿàðñààð èðýõýä
Ààâ ìèíü ýíý õîðâîîãîîñ ÿâ÷èõñàí áàéëàà!
“Õvvòýéãýé ë íýã óóëçìààð áàéíà äàà” ãýæ ýýæèä ìèíü
õýëñýí ãýäýã!
ÌÓÈÑ ÌÕÑÑ-èéí Óðàí çîõèîëûí
ìýòãýëöýýíèé ÁÈËï¯Í êëóáèéí ãèø¿¿äèéí
îþóòíóóäûí ø¿ëã¿¿äýýñ
ÓÇÍÀÄÑ-èéí îþóòàí Ø.Õàòàíá¿¿âýé
×èíèé í¿äèéã çóðàõ ãýýä
Ǻí人í óäëàà
Ñàíàäàãã¿é ýý
Ãóíèãòàé
Ýñâýë ä¿¿ðýí æàðãàëòàé
Ààí, òýãýõýä áîðîî îðæ áàéñàí
Áîðîî îðîõã¿é þì
×èíèé í¿äèéã çóðàõ þì ñàí.
ÌÓÈÑ-ÌÒÑ-Ýëåêòðîíèê èíæåíåð 2-1 Ì.Õàíãàë
Ãîìäìîîð
Áîäîõîîñ á¿ð äàõèí áîäñîí ÷ õîîñîí áàéíà
Õàðàõààñ á¿ð äàõèí õàðàõàä ë ìýäðýãäýæ áàéíà
غíèéí èõ ãàíöààðäàë íàäàä èéì õ¿÷òýé
íºëººë:
Ø¿ëýã ººðºº íàäòàé èõ àäãóó ÿíàãëàæ áàéíà
Áîîëûí ýçýí õè÷íýýí äýýðýíã¿éã ìýäð¿¿ëæ
Áîãøñîí èõ õèëýíãýýð øóíàëòàé ýð¿¿äýýä áàéíà
Øàíàëàë äóíä ë ñýäðýõ áàéãàëèéí àðàíøèí
óðñàâ÷
Øàíàëàë ãýæ íýðëýõ òóñàì á¿ð øèð¿¿í äîâòëîîä áàéíà
Õ¿íèé óäìûã èéí õàòãààä ë áóðõàíëàã áîëãîñîí
Õ¿í õýòýðõèé ñîíèó÷õàí áîëîîä ë ò¿¿íä äàãààð îðñîí
Ýöýñò íü õàðèóëàõûí ó÷èðä àñóóëò òýíýã ÿâäàã
Èíãýýä õàãàöàõûí ó÷èðä áè àñóóëò áîëáîë ìºíõºä
“ßàãààä?”
Áîäîõîîñ á¿ð äàõèí áîäñîí ÷ õîîñîí áàéíà
Õàðàõààñ á¿ð äàõèí õàðàõàä ë ìýäðýãäýæ áàéíà
Øàëòãààíûã íü õàéâàë íýã áºãæ áàéëàà
Øàðãàëõàí òóÿàòàé àç àâ÷èðäàã ýðäýíý áàéëàà
Õóäàë÷ õ¿íä àìü íýãòýé ñàõèóñ áàéñàí
Õóðóóíä ìèíü ë áàéâàë íàð íýìñýí ºäºð áàéäàã
Îëîí ÷ ñàéõàí ìº÷¿¿äèéã èæèë öàãò íü äóðñäàã
Îëîí ÷ ñàéõàí ìº÷¿¿äèéã èõ ýý õýíýãã¿é ¿ä÷èõäýã, ãýâ÷
Ãàíö ë ç¿éëèéã òýñýõã¿é íü ºíººõ áºãæ ìèíü
àëãà
Ëåêòîð òºâººñ çàðëàñàí Ìîíãîëûí õºãæëèéí øèíý
ãàðö þó âý?” ýññýíèé óðàëäààíä øàëãàðñàí á¿òýýë
Ìîíãîëûí õºãæëèéí ãàðö þó âý?
/ýññý/
Îðøèë
Ìîíãîë îðîí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä äàëàéä õàÿãäñàí
çàíãóó äàâàëãàà õààøàà ãýíý òýð ç¿ãð¿¿ óðñäàã øèã
çºâõºí ãàäíû íºëººëºë, á¿ñ íóòàã, áóñàä îðíóóäûí
ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí øèéäâýðýýñ õàìààðàí îðøèæ
áàéíà ãýõýä õèëñäýõã¿é. Íýã ¿ãýýð õýëáýë ºíººäºð
ìàíàé îðîí áèå äààñàí øèéäâýð /ÿëàíãóÿà ýäèéí
çàñãèéí õóâüä/ ãàðãàæ ÷àäàõã¿é òîëãîéã¿é õ¿í øèã
ãàäíûí áàéãóóëëàãà, óëñ îðíû çààâàð÷èëãààãààð ¿éë
àæèëëàãààãàà ÿâóóëñààð èðëýý. Ýäãýýð áàéãóóëëàãà
óëñ îðîí õýäèéãýýð òóñëàìæèéí ãàðàà ñóíãàæ ÷èí
ñýòãýëýýð áîäëîãî çààâàð÷èëãàà ºãäºã áàéëàà ÷
òóõàéí áàéãóóëëàãà óëñ îðîí ººðèéí òàëä àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ, ¿ã¿é ÿäàõäàà ë ìàíàé ¿íäýñíèé îíöëîã
óëñ îðíû ýðõ àøãèéã ã¿íçãèé ìýäýðñýí áîäëîãî
áîëîâñðóóëàõ íü þó ë áîë. Òèéìýýñ çàõ çýýëèéí ýäèéí
çàñàãò øèëæèí îðîîä õÿìðàëûí ¿åý äàâ÷ ÷àäàëã¿é
äýýð äîîðã¿é áóæèãíàæ áàéñàí öàãòàé õàðüöóóëàõàä
õýäèé òîãòâîðæñîí ÷ ãýëýý íèéãìèéí ýìçýã àñóóäëóóä
èõ áàéãàà ýíý ¿åä óëñ îðíû õºãæëèéí øèíý ãàðöûã
îëæ äàðóé øèéäâýðëýõ íü èðýýä¿éí ºìíº õ¿ëýýõ
áèäíèé ¿¿ðýã áèëýý. Èíãýæ õýëýõýýð ë ìàíàéõàí
ñóðñàí çàíãààðàà “Òºðèéí òºëºº îãîòíî áîîæ ¿õíý
ãýã÷ýýð ìèíèé õýðýã þó áàéäàã þì áý” ãýäýã. Ýíý íü
íºãºº ë ñîöèàëèçìûí ¿íýíèéã õýëýõýä øèéòãýäýã, ¿çýë
áîäëîî èëýðõèéëäýãã¿é äóóã¿é íýãíèéã íü ñàéøààäàã
áàéñàí áóðóó òîãòîëöîîíû ¿ð äàãàâàð ýöýã ýõèéí
õ¿ì¿¿æëýýð äàìæèí ºíººäºðò èðñíèéõ áèçýý. Õàðèí
¿íäñýí õóóëèàðàà ¿ã õýëýõ, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ
ýðõ ÷ºëººã íü îëãî÷èõñîí, òºð íü èðãýíèéõýý áîîë
íü áàéæ àæèëëàõ ¸ñòîé àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷
áàéãààãèéí õóâüä æèðèéí èðãýä òýð äóíäàà îþóòàí
çàëóó÷óóä, ýðäýìòäèéí ¿çýë áîäîë, ¿éë õýðýã
ìîíãîëûí èðýýä¿éí õºãæèëä õýðýãòýé áàéãààã õýí
õ¿íã¿é ìýäýæ áàéãàà áîëîâ óó? Òýãâýë áè ýíýõ¿¿
ñýäâèéí õ¿ðýýíä
à/ Õºãæèë ãýæ þó áîëîõ Ìîíãîë îðíû õºãæëèéí
ãàðöûí òàëààð áîëîí ò¿¿íä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë, á/
Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò óëñ îðíû õºãæèëä çºâ ä¿ãíýëò
ºãºõ íü çýðýã äýä ñýäâèéí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çëýý.
Õºãæèë ãýæ þó þì áý? Õýíýýñ ÷ ãóéõã¿é ýäèéí
çàñãèéí ÷àäàâõèòàé õàíãàëóóí àìüäðàë óó? Äýëõèéä
ãàéõàãäñàí áîëîâñðîë, ìýðãýæèë, ñî¸ëûã ýçýìøèõ
ÿâäàë óó?… Ýíý á¿ãäèéí àëü íü ÷ óëñ îðíû õºãæëèéí
èðýýä¿éí ä¿ð òºðõèéã ãàíöààð òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é.
Ãýòýë ºíººäºð áèäíèé äóíä õºãæëèéí òàëààðõè
ñýòãýõ¿é á¿ð ýñðýãýýð ãàíöõàí ÿäóóðëûã äàâàí
òóóëáàë õºãæèëä õ¿ð÷èõ þì øèã òºñººëäºã õýâøìýë
îéëãîëò áèé áîë÷èõîæ. Ãýõäýý õîòûí òºâººð íü òýíãýð
áàãàíàäñàí áàðèëãà áàéøèí ÿðàéæ õîò õºäººã íü
õîëáîñîí çàì, õàðèëöàà õîëáîî çýðýã äýä á¿òýö ñàéí
õºãæñºí õ¿í àìûí àìæèðãàà ºíäºð, ýäèéí çàñãèéí
ºñºëò ÄÍÁ íü Àìåðèêèéíõòàé îéðîëöîî, ¿íäýñíèé
¿éëäâýð õºãæñºí áàéâàë ìàíàé îðîí õºãææýý ãýæ õýëæ
áîëîõ ë áàéõ. Ãàãöõ¿¿ ¿¿íèéã õýðõýí áèé áîëãîõ âý?
ãýäýãò ë ýë àñóóäëûí ãîë øèéäýë íü áàéõ ¸ñòîé áîëîâ
óó? Òýðõ¿¿ õºãæëèéã àâúÿàñëàã óäèðäàã÷, ÷àäâàðëàã
ìýðãýæèëòýí áýëòãýõã¿éãýýð, òåõíèê òåõíîëîãèéí
äýâøëèéã ¿éëäâýð¿¿ääýý íýâòð¿¿ëýõã¿éãýýð áèé
áîëãîæ õýçýý ÷ ÷àäàõã¿é. Òýãâýë ¿¿íèéã õýðõýí
øèéäâýðëýõ âý? ãýäýã äýýð äîîðõè ñàíàëûã òàâüæ
áàéíà.
Óëñ îðîí á¿ðèéí õºãæëèéí ò¿¿õýýñ õàðàõàä
¿íäýñíèé óëàìæëàë, ººðèéí îðíû äàâóó òàë äýýð
ñóóðèëàí ìºí ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäààñ ñóðàëöàí
õºãæñºí áàéäàã. Ñèíãàïóð, Ìàëàéç, Õÿòàä, ßïîí
çýðýã äýëõèéä õºãæëèéí ò¿âøíýýðýý òýðã¿¿ëýõ
áàéð ñóóðüòàé áîëæ áóé îðíóóäûã õàðàõàä àëü
50-60 æèëèéí ºìíººñ ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäàä
ìýðãýæèëòýí, ÷àäâàðëàã óäèðäàã÷äûã áýëòãýæ áàéñàí
íü þóíû ò¿ð¿¿íä õ¿íð¿¿ãýý ÷èãëýñýí áîäëîãî ÿâóóëæ
òýð íü õîæèì ýõ îðíû õºãæëèéã àâ÷ ÿâíà ãýäãèéã
õàðæ ÷àäàæ áàéñíûõ þì. Áàéãàëèéí áàÿëàã ãýõýýð
þìã¿é ßïîí îðíû õóâüä ¿éëäâýðëýëèéí ò¿¿õèé ýäýý
èìïîðòîîð àâäàã àòëàà àæ ¿éëäâýðèéí æèøèã óëñ
áîëîí õºãæñºí íü óëñ òºðèéí õýòèéí áîäëîãî, ºíäºð
ò¿âøèíä áýëòãýãäñýí ìýðãýæèëòýí, ÿäóó àìüäðàëààñ
ãàðàõûã ¿íýí ñýòãýëýýñýý õ¿ñ÷ áàéñàí àðä ò¿ìíèé
ãàéõàìøèãòàé õ¿÷ ãýõýýñ áèø áóðõàí òýíãýðýýñ
áóÿí çàÿàã íü áóñäààñ èë¿¿ òýãøèëæ ºãñíèéõ áèø
áîëîâ óó?
Ìàíàé îðîí ãàçàð íóòàã, õ¿í àì ò¿¿õýí õºãæëèéí
äàâóó òàëã¿é þì ãýæ ¿¿? ßïîíä áàéõã¿é áàéãàëèéí
áàÿëàã, Àìåðèêò áàéõã¿é îìîã áàðäàì îí óäààí
æèëèéí ò¿¿õýí õºãæèë, õºãøèí Åâðîïûí îðíóóä øèã
áàÿëàãàà àæ ¿éëäâýðèéí ò¿¿õèé ýä áîëãîõ ñýòãýõ¿é
áóñ áàéãàëèà àðãàäàæ èðñýí àðäûí ¸ñ çàíøèë ãýýä
¿íäýñíèé ÿçãóóð ýðõ àøãàà èëòãýñýí îíöëîã äàâóó òàë
äààí÷ îëîí áàéìààðñàí.
Ìàíàé àðäûí íýãýí ç¿éð ¿ã áàéäàã.
“Óóõ àðãàà îëîõã¿é áîë
Óñíû çàõàä õàòàæ ¿õíý
Ò¿¿õ àðãàà îëîõã¿é áîë
Ò¿¿äãèéí äýðãýä îñãîæ ¿õíý” ãýæ.
Ìàíàéä õºãæëèéí àñàð èõ íººö áàéíà. Ýíãèéíýýð
ñýòãýõýä ãàçàð äîîðõ áàéãàëèéí áàÿëàã. Ò¿¿íèéã
àøèãëààä àìüäðàõàä õýðýã áîëîõ ìýäëýã áîëîâñðîëûí
ñóóðü áîëñîí ïîòåíöèàë ºíäºðòýé îþóí óõààíûã ÷
áóðõàí áèäíýýñ õàðàìëàñàíã¿é. Ìàíàé ìîíãîë÷óóäûí
îþóí óõààí äýëõèéä õààíà ÷ ãîëîãäîõã¿é ãýäýã íü
ìàøèíû øèíý õºäºëã¿¿ð çîõèîñîí çàëóó, öýýæýýð
òîî áîäîæ ãàéõøðóóëñàí æààõàí õ¿¿, ãàäààäàä ãàðñàí
õ¿í á¿ð õýë ãàéõàëòàé õóðäàí ñóð÷, ÿìàð ÷ ãàçàð
çîõèöîõ ÷àäâàðòàé çýðýã îëîí ç¿éëýýñ õàðàãääàã.
Òýãâýë Ìîíãîëûí õºãæëèéí ãàðö þó þì áý? Õàòóóõàí
¿íýíèéã õýëýõýä áàÿëàãàà àøèãëàæ àìüäðàõ àðãà
óõààíä ñóðàëöàõã¿é ë áîë ¸ñòîé íºãºº àëò ñàíäàéëñàí
ãóéëãà÷èí áàéñíàà á¿ð ñ¿¿ëäýý àâäðàà ñàõèñàí
ãóéëãà÷èí áîëîí äàÿàðøëûí ýðèí çóóíä àëü íýã
òîì ã¿ðýíä óóñàí øèíãýõ ýìãýíýëò õóâü òàâèëàí
òóóëàõûã õýí ÷ ¿ã¿éãýõèéí àðãàã¿é þì. ¯ã¿éñãýõèéí
àðãàã¿é ÷ ãýæ ¿ã¿é áîëîîä èðñíèéã Ìàíæ çýðýã óëñûí
ãàøóóí ò¿¿õ ãýð÷èëíý. Òèéìýýñ æèæèã óëñàä õ¿íäýýð
òóñàæ ÷ áîëîõ äàÿàðøèë õýìýýõ äýëõèéí õýìæýýíèé
áîäëîãûí ÷àíàðòàé íýãòãýëä æèâýýä îð÷èõã¿éí òóëä
ººðèéí îðíû ¿íäýñíèé îíöëîãòîé çàðèì òàëààðàà
äàíãààðøñàí øèíý õºãæëèéí ãàðöûã áèé áîëãîí
õºâæ áèå äààí îðøèí òîãòíîæ õºãæèõ íü ìàíàé îðíû
õàìãèéí òîì çîðèëò áàéõ íü çàéëøã¿é þì.
Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí õºãæëèéí çîðèëòûã áè þóí
ò¿ð¿¿íä õóâü õ¿íýý õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýõ ¸ñòîé
ãýæ áîäîæ áàéíà. Ãóäàìæààð íýã àðõè÷èä, ýõ îðíîî
ãýñýí ñýòãýõ¿éã¿é ýëäýâ ¸ñ ñóðòàõóóíû äîãîëäîëòîé
çàëóó÷óóä, ãàçàð íóòãàà þóãààð ÷ ñîëüæ ìýäýõýýð
áîë÷èõñîí òºðèéí ò¿øýýä áàéõàä õºãæèíº ãýæ ÿðèõ
íü äýíä¿¿ ¿íýìøèëã¿é ñîíñîãäîõ áèçýý. Òàðõèíäàà
þìã¿é õ¿í ºíººäðèéí õîîëîî áýëòãýäýã, òîëãîéäîî
áîäîëòîé õ¿í èðýýä¿éí èäøýý áýëòãýäýã ãýñýí ¿ã
áàéäàã. ªíººäºð Ìîíãîëûí õ¿í àìûí äèéëýíõ íü äýýä
ò¿øìýä óäèðäëàãóóä íü ÷ á¿ãä ë ìºíãèéã õÿëáàð îëæ
áàÿæèõ ãýñýí àìèà õè÷ýýñýí ñýòãýõ¿éòýé áîë÷èõæýý.
Èíãýæ ºíººäðèéíõºº õàíãàëóóí àìüäðàëûã áîäîõîîñ
áèø ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëä õýðýãòýé ãýýä ýõ îðîíä
¿éëäâýðëýñýí áàðàà ñîíãîõ ñýòãýõ¿éòýé íü ìàíàéõàí
äóíä õýä áîë? Ýíý óõàìñðûã íü ººð÷ëºõã¿éãýýð
õºãæèëä õ¿ðýõã¿é íü àêñèîì àäèë ¿íýí áîëæ áàéãàà
ó÷ðààñ Ìîíãîëûí õºãæëèéí ãàðö þóíû ò¿ð¿¿íä õ¿íèé
õºãæèë áóþó ¿íäýñíèé óõàìñðûã ñýðãýýõ, òýäíèéã
ýðýëò õýðýãöýýòýé áàéãàà ñàëáàðûí ìýðãýæèëä íü
ºíäºð ò¿âøèíä áýëòãýõýä ÷èãëýãäýõ ¸ñòîé.
Òèéìýýñ Ìîíãîëûí õºãæëèéí øèíý÷ëýëèéã ýõ
îðíîî ãýñýí èðãýä, òåõíèê òåõíîëîãèéí äýâøèëèéã
á¿ðýí ýçýìøñýí ìýðãýæèëòýí áîëîâñîí õ¿÷íèéã
øààðäëàãàòàé ãýâýë ºíäºð õºãæèëòýé îðîíä áýëòãýæ
ñóðãàõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Ãýòýë ¿¿íä
äóòàãäàëòàé òàëóóä áàñ áàéíà. ªíººäºð ãàäààäàä
îþóòíóóä ñóðàõã¿é áèø ñóð÷ áàéãàà. Òýäíèéã ºíäºð
çàðäàë ãàðãàí º÷íººí æèë çàðöóóëàí ñóðàëöààä ýõ
îðîíäîî èðýí àæèëëàõ ãýõýýð öàëèí óðàìøóóëàë
íü áàãà, àæèëûí áàéð îëääîãã¿é çýðýã äóòàãäàëòàé
òàëóóä áàéãàà þì. Ýíý íü 1-ðò àæèëëàõ îð÷èíã
á¿ðä¿¿ëæ ºãººã¿é áîëîí öàëèí òýòãýìæ çýðýã
íèéãìèéí õàíãàìæèéí àñóóäàëòàé õîëáîîòîé áºãººä
2-ðò ìýðãýæëèéí áóðóó ñîíãîëò áóþó íèéãýìä
õàíàñàí ìýðãýæëýýð ñóðàëöààä áàéãààòàé çàéëøã¿é
õàìààðàëòàé. Ýíý ìýò÷èëýíãèéí àñóóäëààñ áîëæ òýä
ýõ îðîíäîî àæèëàëã¿é ãàäààäàä îþóíàà ¿íýë¿¿ëæ
áàéãàà íü Ìîíãîë îðîí èõ õýìæýýíèé îþóíû õºðºíãº
îðóóëàëòàà ãàäàãø àëäàæ áàéãààã õàðóóëæ áóé
õàðàìñàëòàé æèøýý þì. Òýð ÷àäàâõèæñàí îþóí
óõààíûã àøèãëàõ àðãà ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõèéí
òºëºº õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ çýðýã á¿õèé ë àðãóóäûã
õýðýãëýõ õýðýãòýé. Ýäãýýð ç¿éëýýñ õàðàõàä õºãæëèéã
ãàíö èðãýíèé ¿çýë áîäîë òºëºâø¿¿ë÷èõäýãã¿é, íýã
òºðèéí ¿éë õýðýã á¿òýý÷èõäýãã¿é ó÷ðààñ èðãýí á¿ðèéí
îðîëöîî ÷óõàë ãýäýã íü çàéëøã¿é þì.
Òèéìýýñ ë õºãæëèéí ãàðö áîë õ¿íèé õºãæèë
äýýð ñóóðèëàõ ¸ñòîé. Áàñ íýã àñóóäàë áîë îþóòàí
çàëóó÷óóäàà á¿òýýë÷ýýð ñóðãàæ õóâü õ¿í ãýäýã òàëààñ
íü ÷àäâàðæóóëàõ õýðýãòýé. ĺðâºí æèë ìºí㺺 òºëæ
ñóðàõäàà äèïëîìîí äýýðõ ä¿íãèéí òºëºº ë ã¿éõýýñ
áèø ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëüå ãýæ õè÷ýýäýã íü òóí öººõºí
ãýäãèéã òýäíèé äóíä áàéäãèéíõàà õóâüä áè ãàäàðëàíà.
Çàðèì íýã íü ¿íýõýýð ñàéí ñóðäàã ÷ ìýäëýãýý ãàðãàæ
àøèãëàæ ÷àääàãã¿é íü áàñ ë õàðàìñàëòàé. Ýíý á¿ãäèéã
òîî÷äîãèéí ó÷èð íü áîëîâñðîëûí ñèñòåì íü õàòóó
øàëãóóðã¿é ò¿¿íèéãýý äàãààä áýëòãýãäýæ áàéãàà
ìýðãýæèëòí¿¿ä ìààíü õóâü õ¿í áîëæ á¿ðýí òºëºâøèæ
÷àääàãã¿éã õýëýõ ãýñýí þì.
Óëñ îíû ò¿¿õýíä õÿëáàð àðãààð õºãæñºí æèøýý
ìèíèé ë ìýäýõèéí áàéõã¿é. Äýëõèéí 2-ð äàéíû äàðàà
ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õóâüä õ¿íä áàéäàëä îðñîí
ßïîí îðîí, ñî¸ë èðãýíøèëã¿é ãàçàð î÷èæ ñóóðüøñàí
öàãàà÷äûí ýõ îðîí Àìåðèê çýðýã ºíººäðèéí õºãæèëòýé
îðíóóäûí õºãæëèéí ¿íäñýí ãàðö íü ÿäóó àìüäðàëûã
¿íýí ãîëîîñîî ¿çýí ÿäàæ ñàéõàí àìüäðàëûí òºëººõ
èðãýäèéí ç¿òãýë áàéñàí ãýõýä íýã èõ áóðóóäàõã¿é
áîëîâ óó.
Ìàíàéõàí àæèëëàõ ÷àäâàð ñóë á¿ð öààøèëáàë
àæèëëàõ äóðã¿é áîë÷èõñîí áàéãàà íü ¿íýõýýð
àéìøèãòàé. ßìàð ñàéíäàà ë àæèë îëäîõã¿é áàéíà
ãýñýí çàëóó÷óóä 2 àëõààä òààðàëäàõ àòëàà áàðèëãà,
çàì çýðýã á¿òýýí áîñãîõ àæèëä õÿòàäûí ãýðýýò
àæèë÷èä àæèëëàæ áàéõ íü ãàéõàëòàé. Äàðãà íàðààñ
íü ñîíèðõîí àñóóõàä “ìàíàéõàí çàëõóó” ãýñýí ¿ãýýð
àì òàãëàõ þì. Óã íü óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëæ,
îéëãóóëàí ñýíõð¿¿ëæ ÷àäâàë çàëõóó õ¿íèéã àæèëñàã
áîëãîæ áîëíî ë äîî. Ýíý áàéäàë óäààí ¿ðãýëæèëáýë
áèä õè÷íýýí õºãæüå ãýýä áàÿëàãàà ãàðãàæ çàðààä
áàíê, àæ ¿éëäâýð¿¿ä áàéãóóëëàà ÷ áàÿæèíà ãýäýã
õýçýý ÷ á¿òýõã¿é ìºðººäºë õýâýýð ¿ëäýõ áîëíî. Åð
íü õºãæñºí îðíû ò¿¿õýýñ õàðàõàä íèéãìèéí äóíäàæ
äàâõðààã õýäèé ÷èíýý îëîí õ¿í ýçýëæ áàéíà òýð
õýìæýýãýýð õºãæèë òîäîðõîéëîãääîã. Õàðèí ãýäñýý
äààõã¿é áîëñîí õýäýí áàÿ÷óóä òºð÷èõººä áóñàä
íü ¿ãýýã¿é ÿäóó õýâýýð áàéâàë ýíý íü àðä÷èëñàí
íèéãýì äýõ õºãæèë ÿàâ ÷ áèøýý. Òýãâýë òýð äóíäàæ
àìüäðàëûí ò¿âøèíòýé èðãýäèéã õýðõýí áèé áîëãîõ
âý? Ýíý áîë äýýð õýëñýí÷ëýí òýäíèéã ìýðãýæèëä
íü ìýðãýø¿¿ëæ, àæèëä íü äàäëàãàæóóëæ, òàðõèíä
íü óõàìñàðëóóëàõ ¿éë ÿâöòàé çàéëøã¿é õîëáîîòîé
þì. Ãàäààäàä ìàíàé çàëóó÷óóä ýäèéí çàñàã, áèçíåñ
çýðýã óäèðäëàãûí ÷èãëýëýýð èë¿¿ ñóðàëöäàã. Õàðèí
õîéøèä èíæåíåð, òåõíèê÷ çýðýã íàðèéí ìýðãýæëèéí
÷èãëýëýýð ñóðàëöàõ íü àæ ¿éëäâýð õºãæèæ áóé ýíý
öàãò ÷óõàë øààðäëàãàòàé. Ãýòýë ìàíàéõàí á¿ãäýýðýý
äàðãà áîëîõ ñîíèðõîëòîé áîë÷èõñîí. ¯¿íèéã íü
àøèãëààä ìýäýõ ìýäýõã¿é õóâèéí ñóðãóóëèóä îëíîîð
áàéãóóëàãäàæ áîëîâñðîëûã áèçíåñ áîëãîæ õýðýãòýé
õýðýãã¿é íèéãýìä õàíàñàí ìýðãýæèëòýí ¿é îëíîîð
áýëòãýæ áàéíà. Èíãýýä á¿ãä çàõèðàë áîëíî ãýæ äýýä
áîëîâñðîëûí äèïëîì ºâºðò뺺ä áàéõààð á¿òýýí
áàéãóóëàëòûí ñàëáàð áîëîõ àæ ¿éëäâýðò íü ãàäíûõàí
ìîíîïîë÷ëîõîîñ ÿàõàâ äýý. Èéìýðõ¿¿ òîãòîëöîîíû
øèíæòýé õÿìðàë áèé áîëîõûã òºð íü óðüä÷èëàí õàðæ
áîëîâñðîëûí ñàëáàðààðàà äàìæóóëàí ìýðãýæèëòíèé
÷èãëýëèéã çîõèöóóëæ áàéõ õýðýãòýé þì áîëîâ óó.
Çàëóó÷óóä ÷ ãýñýí ººðñ人 ÿã ÿìàð ìýðãýæèëòýí
øààðäëàãàòàé áàéãààã ñóäëàí, ìýðãýæëýý ñîíãîõ
íü ç¿éòýé.
Áîëîâñðîëûí ñàëáàðàà õóâü÷ëààã¿é áàéãàà
íºõöºëä ýíý áîë øèéäâýðëýõ áîëîìæòîé àñóóäàë
þì. Ýäãýýð àñóóäàëòàé õîëáîãäóóëààä íýãýí æèøýý
õýëýõýä Øâåäèéí 100%-èéí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé
“Oriflame” êîìïàíè ñàëáàðàà ýõ îðîíä íü îðóóëíà
ãýäãèéã àíçààðñàí õÿòàäóóä ìýðãýæèëòíýý áýëòãýæ
ýõýëñýí áºãººä ººðèéí îðíû òîì çàõ çýýëèéã
ñîíèðõîæ ýõëýíã¿¿ò íü òóñ êîìïàíèä ¿éëäâýðýý
áàéãóóë, àæèë÷èä íü ìàíàéõ áàéõ ¸ñòîé çýðýã ¿íäñýí
øààðäëàãóóäûí òàâüñàí áàéíà. Ýíý íü àæèëã¿éäëèéã
áàãàñãàõ, õºðºí㺠îðóóëàëòàà òàòëàà ãýõýä ¿éëäâýðèéã
íü áàðüöàà áîëãîí àøèãëàõ ñòðàòåãè áîäëîãîòîé íü
íÿãò õîëáîîòîé àæýý.
Ìàíàé îðîí ÷ áàéãàëèéí áàÿëàãàà ò¿øèãëýí
çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèí îðñîí òýð ¿åýñ
óóë óóðõàéí ÷èãëýëèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã èõýýð
áýëòãýæ áàéñàí áîë ºíººäºð õ¿í àìûíõ íü áàãàã¿é
õóâü íü àæëûí áàéðààð õàíãàãäàæ áîëîõ ë áàéñàí.
Ãýòýë òºð ìààíü ¿¿íèéã õèéæ ÷àäààã¿é. Ãàíöõàí
óóë óóðõàéí ñàëáàð ãýëòã¿é á¿õèé ë ñàëáàðò ºíäºð
÷àäâàðòàé ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ íü àæ ¿éëäâýð
ýð÷èìòýé õºãæèõ ¿íäýñ ñóóðü íü áîëíî ãýäýãòýé òà
ñàíàë íèéëýõ áàéõ.
Òåõíèê òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéã õóðäàöòàéãààð
íýâòð¿¿ëýõ íü ìàíàé îðíû õºãæëèéí áýðõøýýëèéã
øèéäýõ áàñ íýãýí òîì àëõàì ãýäýã íü ºíãºðñºí îí
æèë¿¿äýýñ õàðàãäñàí. Æ.íü ÀÏÓ êîìïàíèéí 220
òºãðºãèéí çàðäàëààð ãàðãàäàã óñûã ÑÀÏÓ êîìïàíè
150 òºãðºãººð ãàðãàæ áàéãàà íü òåõíèê òåõíîëîãèéí
äýâøëèéí ÿìàð õýðýãòýéã õàðóóëæ áàéãàà òîä
æèøýý þì. Ýíý øèíý÷ëýë íü ãàíö ¿éëäâýðëýã÷äýä
àøãàà ºãººä çîãñîõã¿é àðä èðãýä õýðýãëýã÷èä ÷
õÿìä ÷àíàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòäýã íü
ãàðöààã¿é ýý.
Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò óëñ îðíû õºãæèëä ¿íýí çºâ
ä¿ãíýëò ºãºõ íü
Ìàíàé îðîíä çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàã òîãòâîðæèõ
¿éë ÿâö òàñðàëòã¿é ºðíºñººð áàéãààã áèä áýëõýíýý
õàðæ áàéíà. 2005 îíä óðüä õîæèä ãàð÷ áàéãààã¿éãýýð
ýäèéí çàñàã ºñºæ 10.6%-ä õ¿ðñýí. Ýäãýýðèéã îëîí
õ¿÷èí ç¿éëòýé õîëáîîòîéãîîð àâ÷ ¿çýæ áîëîõ þì.
Æèøýý íü çýñèéí ¿íý óðüä õîæèä áàéãààã¿éãýýð
ºññºí ãýõ ìýò. Ãýòýë ýíýõ¿¿ ºñºëòèéã äàãàæ õ¿í àìûí
àìüæèðãàà ñàéæèð÷ àæèëã¿éäýë áàãàññàí þì åðººñºº
àëãà. Èðãýäèéí ãàð äýýð áýëíýýð î÷èõ îðëîãûí
íýìýãäýë áóþó öàëèí õºëñíèé íýìýãäýë òºðèéí àëáàí
õààã÷èäàä 30%-èàð îíîãäñîíîîñ áèø ººð òºð뺺ð
èðãýäèéí îðëîãî íýìýãäýýã¿é, àìüäðàë ÷ äýýøëýýã¿é.
Ýíý íü þóíû ò¿ð¿¿íä ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã
õýìæèõäýý áóðóó òîîöñîí áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà.
Ó÷èð íü ÄÍÁ-ã ¿íäýñëýæ ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã
òîîöäîã. Ãýòýë ÄÍÁ-ã òîîöîõäîî ìàíàé íóòàã äýâñãýð
õèë õÿçãààðûí äîòîð îðøèí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ
áóé êîìïàíèéí ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã àâ÷ ¿çäýã.
ÄÍÁ=¯ÍÁ-ÃÀ+ÃÒ ãýñýí òîìú¸îëëîîð òîîöäîã.
ª.õ ãàäíû êîìïàíèéí ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í
ÄÍÁ-ä îðäîã ãýñýí ¿ã. Òýãâýë Áðîó ãîóëäûí 50
ñàÿ äîëëàð ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã òîîöîõîä
îðîëöñîí ÷ ãàäàãøàà ãàðñàí. Ýíý ìýò ãàäíû õºðºíãº
îðóóëàëòòàé îëîí êîìïàíè ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ
áóé. Òýãâýë òýäãýýðèéã õèéñâýðýýð ýäèéí çàñãèéí
ºñºëòºí人 îðóóë÷èõñàí ÿâæ áàéãàà íü õàðàìñàëòàé.
Àðä èðãýäèéí àìæèðãàà äýýøëýõ íü ¿¿? ßäóóðàë
àæèëã¿éäýë áóóðàõ íü óó? ãýýä õàðàõàä òºäèéëºí
ºð÷ëºëò îðñîíã¿é. 200-ä ìÿíãàí õ¿í àæèëã¿é áóþó
Ìîíãîëä àæèëã¿éäýë 13%-òàé áàéíà. ßäóóðàë ÷ á¿ð
íèéò õ¿í àìûí 30 øàõàì õóâèéã ýçëýæ áàéãàà íü ýäèéí
çàñãèéí ºñºëò áóðóó ç¿éëä çàðöóóëàãäààä áàéíà ãýñýí
àðä ò¿ìíèé õàíäëàãà áèé áîëãîõîä õ¿ðãýýä áàéãàà
íü õàðàìñàëòàé.
Ä¿ãíýëò
Ýíý áîë Ìîíãîëûí õºãæëèéí ãàðöàà ãýýä òîäîðõîé
íýã ç¿éëèéã íýðëýíý ãýäýã áîëîìæã¿é àæýý. Õºãæèë
ãýäýã ýíý ç¿éë íü îëîí òàëòàé óëñ îðíû îëîí
àñóóäëààñ õàìààð÷ óÿëäàà õîëáîîòîéãîîð áèé áîëäîã
ó÷ðààñ íèéãìèéí íýëýýä àñóóäàëðóó îðæ õýëýëöýõ
õýðýã ãàðëàà. Ãýâ÷ ¿íäýñíèé ¿éëäâýðýý õºãæ¿¿ëæ
ýäèéí çàñãàà òîãòâîðæóóëíà ãýæ òîì äóóãàðàõààñ
ò¿ð¿¿íä õ¿í àìûí õºãæèë ÿëàíãóÿà ÷àäâàðëàã
ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýæ ÿäàõäàà ýõ íóòàãòàà
ººðñ人 àæëàà õèéäýã áîëãîæ ñýòãýõ¿éí õóâüä äýâøèë
ãàðãàõ õýðýãòýé þì áàéíà ãýäýã äýýð ë áàò áºõ áàéð
ñóóðüòàé ¿ëäëýý. Ò¿¿íýýñ áèø ãàçðààí óõàæ ÿàæ èäýõ
òàëààð õýðýëäýõ íü õºãæèë áèøýý. ͺ㺺 ë õÿëáàð
àìüäðàõ ãýñýí áýëýí÷ ñýòãýëãýýíèé ñýäýë òºðä íü
÷ èðãýä íü ÷ áèé áîëñíûã õàðóóëæ áàéíà. Ìàíàé
Íýãýí óäàà áè ººðèéí ñóðãàã÷èéí õàìò
êîôå óóõààð ãàë òîãîîðóó îðñîí þì.
Ãýòýë òýð äàíõòàé êîôåã àâ÷ øàëàí äýýð
ç¿ãýýð ë àñãàæ ýõýëñýí. Áè ò¿ëýãäýõã¿éí
òóëä õàæóó òèéø ¿ñýð÷ “Õ¿ëýýãýýðýé
òàíä ÿìàð÷ àÿãà áàéõã¿é áàéíà ø¿¿ äýý”
ãýñýíä òýð õàéõàðñàí øèíæã¿é àñãàñààð
áàéâ. Ñóðãàã÷ òàéâíààð: -Òà õàðàâ óó!
Ýíý øàëàí äýýð àñãàæ ¿ðýí òàðàí õèéñýí
êîôå áîë òàíû àâúÿàñ ÷àäâàð þì. Àÿãàíä
õèéõã¿é áîë êîôå ÿìàð÷ ¿íý õ¿ðýõã¿é.
Õýðýâ ñàõèëãà áàòã¿é áîë òàíû àâúÿàñ
÷àäâàð ÿìàð ÷ ¿íý õ¿ðýõã¿é” ãýæ áèëýý.
Ñàõèëãà áàò, õè÷ýýë ÷àðìàéëò áîë
àâúÿàñûí äàëü æèã¿¿ð íü áèëýý.
Òèéìýýñ òà íàä øèã àâúÿàñàà ¿ðýí
òàðàí õèéæ èíãýæ àìüäàð÷ áîëîõã¿é ø¿¿.
Ãàðàà õàðààä ë, ãàð áîäîîä ë ñóóãààä áàéíà
Ýíý á¿õýí ÿã òºðºõ人 ñîíññîí, íàäàä çàÿàñàí
äóó øèã
Ýíã¿é á¿ëýýõýí àìüñãàëààä, òººíººä áàéãàà íü
õàðèóëò àà
Áîäîõîîñ á¿ð äàõèí áîäñîí ÷
Ãîìäîõíýý, òýð ñàÿõàí ë áàéñàí
Öàã íàìàéã òîéð÷ ýðãýõýä
òýð ¿çýìæèò á¿ñã¿é äýðãýä¿¿ð çºðäºã
Öàñ ÷àìàéã ñàíàãäóóëæ áóäðàõàä
ñàÿûí ¿çýìæèò á¿ñã¿é ÷ ÷èíèé èæèë
Ç¿¿ä çºí çºâòãºæ òýìäýãðýõýä
áè íîéòîí çîâõèòîé ñýðäýã
Ç¿ãýýð ë ø¿ëãýí íºìºðò çîãñîõîä
áè õà÷èí óÿíãàëàã áîë÷èõäîã
×èìýýã¿éõýí äîòíî ¿íýð õàìàð øºð㺺æ
ò¿¿íèé òóõàé áîäîë ëàâøðóóëàõ õýìæýýñýíä
×èõíýý áàñ 纺ëºí àìüñãàë ä¿¿ðýýä
ò¿¿íýý ¿ëýýõ íü ìºíººõ ñàëõèíû àÿñààð
Ñýòãýëèéí ìèíü íóóöûí ÷àäàäààñ áèåëæ
íàäòàé õàíüññàí áîëîõîîð
Ñ¿¿ëò îä øèã ò¿ð¿¿õíèé ýìýãòýéãýýñ
ç¿ðõíýý õàðâàñàí ÷è ìºíõèéí áàÿñàë
Íàâ÷ñûí ýýæ ýíý õàòèíãàð ìîä
ìèíèé ãóíèãèéí áèåëýë
Íàìðûí áîîë õàòàõ íàâ÷èñ íü ÷ áàñ
Ìèíèé ñàíààíû ìóõàðò ë
¯íýíäýý áè á¿õ õººðõèéëºëòýé ìîä øèã
ººðººñºº ãóíèã ¿äýæ îðøäîã
¯ëãýðëýâýë ÷è õýçýýä èðýõã¿éí ó÷èðä ÷
áè õàâðûã õ¿ëýýõ íü
Ýíý áîäëûí ìèíü øàëòãààí
ÌÓÈÑ-ÌÕÓÇ 3-ð àíãè
Áîðæèãîí îâîãò Í.Íàðàíãýðýë
ªäðººð á¿ðõñýí òàðõèíûõàà ìàíàíã
¯ä äóíä ÷ íýãèéã ë õàéí
Øºíº ìýò, òýìòý÷äýã ¿éìðýëýý òýð…
Òýíèéëãýå, òîëèéëãî¸ ãýñýí ÷
Òýã äóíäàà ¿ð÷èéæ áàðààíòààä àòèðõèéì ãýý÷!
Óìàðñàí ñýòãýëýý óõàæ òºíõäºã…
Óéëààä äóñàëõààð ñàâ íü äóíäàðäàã ÷
Ýíý çóóð ò¿ð áàéçíàõàä
Èíýýäýýð àì, áàÿðààð óðóóë ä¿¿ð÷
Èðýõ ºäð¿¿ä àìüñãàë ó÷ðààñ
Òýð àéäàã…
Çîâëîí öîðâîëçîí ¿ñ÷èæ
Çîëèîíä íü òýð ãàíõàõàä
Çîãñîõ òýíöâýðèéã ñ¿íñíýýñ ãóéí
Ãýìýý áóöààí õàéðàà äàëëàíà
Ýðãýí òîéðíîî
Ýãýí õàðàõàä
Ñ¿¿äýð ìýò õàéð ìèíü çóãòàæ
Ñýòãýëèéí øàíàëàí äîòîð òýð
¯ãýý òàéëàãíàí ãîìäëîõäîî ÷
Áýðõøýýëýýð òàð÷èëñàí ç¿ðõýý
Õýëáýðýýð õó÷èí
Ä¿ðñýýð õàëõàëæ
Òýð õ¿ëýýäýã.
Áè òàãòàí äýýð… òóæ øèðòýí
Þìûã áîäîõäîî…
Òýðèéã õ¿ëýýõäýý…
ÈÇÈÑ- 2-ð öîãöîëáîðûí ßðóó íàéðãèéí êëóáýýñ Èõ,
äýýä ñóðãóóëèéí îþóòíóóäûí äóíä çîõèîí áàéãóóëñàí
“Õýëæ àìæààã¿é ¿ãñ” õàéðûí çàõèäàë ø¿ëãèéí
óðàëäààíä òýðã¿¿í áàéð ýçýëñýí çàõèäàë
ÈÇÈÑ 4-ð ôàêóëüòåò 307-ð á¿ëýã Õ.Ýðäýíýáàò
Õàéðò ýìýý Ñîñîðáàðàì òàíûõàà
ãýãýýí äóðñãàëä çîðèóëàâ.
Èëãýýõ õàÿãã¿é çàõèäàë
Ñàéí áàéíà óó? Ýìýý!
Õ¿íèé åðòºíöººñ òàñàð÷ îãòîðãóéí ÷àíäàä óóññàí
Õ¿æ äýëõèéíõýý ýëãýíä àìãàëàí íîéðñîæ áóé òàíüäààí
Õ¿í äóñàë à÷ààñ òàíü õàíäàæ õýëýõ ¿ã
Õ¿ñëèéí øóâóóíä äàéãààä èëãýýõ õàÿãã¿é çàõèäàë áàéíà
Ýìýý, Öàãèéí ñóäàð ýðãýñýýð åðòºíö íýã ë õýâèéí áàéíà
Ýìýý, Ýíý æèëèéí íàìàð æèõ¿¿í áîëîîä óðòõàí áàéíà
Ýìýý, Ýðäýíý áîëñîí ýýæ ìèíü íýã ë ãàíäóóõàí áàéíà
Ýìýý, Ýíý æèëèéí öàãààí ñàðààð òàíûã ¿ã¿éëñýí íóëèìñ
èõ áàéíà
Àÿãàòàé ñ¿¿ öàëèãàõ øèã åðòºíöººñ òà îäîõäîîí
Àëñõàí ÿâàà íàìàéã áóöààä î÷èõûã ìèíü õ¿ëýýñýíã¿é
Ààãòàé öàé ýýäýõ øèã åðòºíöèéí ºí㺠῿äèéæ
Àìüäðàëèéí òîãëîîì íàäàä õàòóóõàí õàíäñàíä èòãýæ
÷àäàõã¿é íü
Ýìýý, Òýðã¿¿íä òàíü áóóðàë ñóóæ áºãòºð áîëñíûã òàíü
ìýäýðñýí ÷
Òýðòýý îãòîðãóéí ÷àíàä ðóó óóñàí îäîõûã òàíü
óõààðñàíã¿é óó÷èë
Ýìýý, Õ¿ðýýä î÷èõ òîîëîíä áóðìààí ºã÷ ¿íñäýã áîëîõîîð
òàíü
Õ¿íèé åðòºíöººñ òýãýæ á¿ðìºñºí îäîõûã òàíü
óõààðñàíã¿é
Ýð õ¿íèé ¸ñîîð õàòóóõàí áàéæ íóëèìñààí íóóæ äàâúÿà
ãýòýë
Ýðýýí ç¿ðõ ìèíü ãàíäàæ ýâëýð÷ ÷àäàëã¿é óéë÷èõëàà óó÷èë
Ýõ äýëõèéí íàðàí ¿¿ëýí öààãóóð øèã
Ýðýýí áàðààí ºäð¿¿ä á¿¿äèéæ ºíãºð÷ ºãºõã¿é çîâîîãîîä
áàéíà
Ýìýý, Ìýëìèé òóíãàäàã àìüä ñýð¿¿í áàéõàä òàíü
ýðõýëõýýí áè ìýäñýí ÷
Ìèíèé õ¿¿ ãýæ áàðäàìíàõ à÷ëàë öººõºí õèéæýý óó÷èë
Ýìýý, Ìàðòàæ ìóíãèíàõ èõäýýä ¿õýõ íü òºõæýý ãýæ
ººðèé㺺í çýìýëõýä òàíü
Ìýäðýë ìóóòàé þì óó þó ÿðèàä áàéãààí ãýæ îãòõîí ÷ òîîãîîã¿éã ìèíü óó÷èë
Îí æèëèéí òîîñîíä áºõèéæ àìüäðàëûí õàòóóä íóõëàãäñàí
÷
Îðøèõ îðøèõã¿éí çààãò ìºíõ þì øèã ñýòãýæ áèäíèé
òºëºº ç¿òãýñýí à÷ëàëûã òàíü
Îð÷èëîíä õ¿¿ íü äóòóóõàí óõààð÷ îëîí ÷ óäàà ãîìäîîæýý
òàíèéãààí
Îäîî æààçàëñàí çóðàãíû òàíü ºìíº çóë ºðãºí çîãñîî
ýíý õ¿í
¯õýë àìüäðàë õî¸ðòîé í¿¿ð òóëàí ó÷èð÷èõààä
Ò¿¿íòýé ýâëýð÷ ÷àäàëã¿é äýìèé ë íóëèìñàí äàëàé óðñãàæ
ñóóíà óó÷èë
Òýíãýðèéí õàÿà öýëèéãýýä óóæèìõàí áàéäàã åðòºíö
Òèéì ÷ áèø þì øèã ñàíàãäàæ äàâ÷óóðààä áàéíà ÿàëòàé
Ýìýý, Àëòàí ñóâðàãà áîñãîõ òýíõýë àëãàà õ¿¿ä ÷èíü
Àëàã ç¿ðõíýýñýý óðñàõ ø¿ëãýí ñóâðàãà áîñãî¸
Àìãàëàí äýëõèéíõýý ýíãýðò òàéâàí íîéðñîæ òà ìèíü
Àõèæ òºðõèéí çàÿàíäàà áóöààä õ¿¿äýýí òºðººðýé
Ýìýý, ¯¿íèéã ë áè õ¿ñëèéí øóâóóíä äàéãààä òàíüäààí
èëãýýõ ãýñýí þì
¯õýæ òºðºõ õî¸ð íü áîäèò ¿íýí þì, îäîî ñýòãýëèéí õàòàà
÷àíãàëúÿà
¯¿ëñ õºëºãëºí òà áèäíèéã õàðæ áàéãàà áîë
¯õýýíö öàðàé ãàðãàæ õ¿íèé äîð îðîõã¿éãýý àìàëúÿà
Ýìýý, Õ¿íèé åðòºíöººñ òàñàð÷ îãòîðãóéí ÷àíàäàä óóññàí
Õ¿æ äýëõèéíõýý ýëãýíä àìãàëàí íîéðñîæ áóé òàíüäàà
Õ¿í äóñàë à÷ààñ òàíü õàíäàæ õýëýõ ¿ã
Õ¿ñëèéí øóâóóíä äàéãààä èëãýýõ õàÿãã¿é çàõèäàë áàéíà.
Óã óðàëäààíä òóñãàé áàéð ýçýëñýí çàõèäàë
ÈÇÈÑ-èéí ÝÇÍÁÁ 133-ð á¿ëýã Ø.Öýðýíïèë
Ñàðõàä øèã ë ÷è íàìàéã ñîãòîî÷èõñîí
Ñàíàõàä äàãèíà ìýò áîäîãäñîí áè ÷àìä äóðàë÷èõñàí
Ñàéõàí ¿íýðò ÷èíü ýðâýýõýé àäèë ìàíñóóð÷
Ñàëæ îäñîí çàìûíõàà íóãà÷ààí äóíä íü òººð÷èõñºí
Õàöàðò ÷èíü íýâ÷ñýí ñóâä íàäàä ãîìäñîíûõ áàéñàí
Õàðöàíä ÷èíü òîäðîõ ãóíèã íàäàä äóðëàñíûõ áàéñàí
Õàãàöàí î÷ñîí ìº÷ºº ýðãýí íýã äóðñàõàä
Õàéðëàæ ÷àäààã¿é àëäñàí ìèíèé áóðóó áàéñàí
Íýãõýí õîíîã çóãàà öýíãýë õººæ ººð á¿ñã¿é õàéñàí
Íýãõýí óäàà ÷àìàéã ìàðòàæ õºë÷¿¿ðýíõýí öýíãýñýí

ªºðèéíõººðºº áàéõ. Òýãâýë ÿã îäîîíîîñ ººðèéí íººö áîëîëöîîãîî àøèãëàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ çîðèëò òàâèàä ¿íýí ñýòãýëýýñýý õýðýãæ¿¿ëýýä ¿ç. Ñàíààíû õàðèó ¿éëäýë íü ò¿¿íèéã òààøààõ. áóñàä õ¿ì¿¿ñýýñ õàðàà õÿíàëòã¿é ºñãºäºã. íü áèå áîëîîä Ýíãèéí òîìú¸îëëîîð áîë ÝÑÑî àæèëëàãàà íü íºõöºë óóðàã òàðõèéã áàéäëûã àâ÷ ¿çýõ ºðãºí áîëîìæèéã îëãîíî. ÀÍÕÀÀÐ: Õèìèéí áîðäîîãîîð Ïëàñòèê íü ìàø àìàðõàí çóðàãääàã. äýìæèí ñàéøààõ ýñâýë ø¿¿ìæëýí áóðóóøààõ õýðýãòýé. Àâòîìàøèí íü çýðýã äýâ. çºâëºë㺺ã õýëýëöýõ õîðèãëîõ õýðýãòýé. ÖÀÉ: ªäºðò óóñàí õýäýí àÿãà öàé. ýíçèì. òýæýýãäýõèéí ñàíàë. ýðäýñ. ¿íäñýí íºõöëèéã Æèøýý: á¿ðä¿¿ëáýë óóðàã Ñàíàà: Àâòîáóñíû á¿õ ñóóäëûã àâààä õàÿ÷èõ õýðýãòýé. Õ¿ì¿¿ñ ººðèéíõººðºº áàéõ øèã ñàéõàí þì áàéõã¿é ãýæ ÿðüöãààäàã. õîîë áîëîâñðóóëàõ ñèñòåìèéã öýâýðëýäýã. Áóäààã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä À. Óã íü èéì á¿òýýë÷ ÷àäâàð áèäýíä áàéäàã. Íýãýíò ÝÑÑî õèéñýí ó÷ðààñ òóõàéí ñàíàà òàíä ÝÑÑî áîë áîäîë ñàíààã íýýëòòýé áîëãîí óõàìñàðòàé òààëàãäàæ áàéãàà ýñýõèéãýý øèéäýõ áîëíî. õàð áóäàà. ò¿âýãòýé áàéõ íü îëîíòîé. 2 Ѻðºã òàë áà 2 Ñîíèðõîëòîé òàëûã áîäîæ îëîõîä õýðýãëýõýä ìàø ñàéí. àþóëä õ¿ðãýíý. ¯¿íýýñ áîëæ ÷èõðèéí äóòàãäàëä ñýòãýëèéí äýìæëýã àâàõ øààðäëàãàòàé õ¿ì¿¿ñò ñºð㺺ð îðæ àíõààðàë ñóëðàí îþóí óõààí çîãñîíãè áàéäàëä îðæ íºëººëíº. èëýðõèéëýõ òýìäýã áîëîõîîñîî èë¿¿ãýýð òýýâðèéí àí÷îâ. ñààòàëä õ¿ðãýäýã íü òàéâøèðñàí ìýò ñýòãýãäýë òºð¿¿ëäýã. àðãà çàì þì. óë ìºð àð÷èãääàã áàéíà. ÷èõýðã¿é áàéãàëèéí áàéäëààð íü Äàñãàë 1: Á¿õ àâòîìàøèí øàð ºíãºòýé áàéõ ¸ñòîé ãýñýí õýðýãëýâýë ìàø ñàéí. îðîëäëîãî õèéäýãã¿é õàðèí àëèâàà þìûã îëîí òàëààñ íü øààðäëàãà õàíãàñàí àâ÷ ¿çñýíèé äàðààãààð õèéõ õýðýãòýé ãýñýí ¿íýìøëèéã áèé õîîë óíä èäýõ áîëãîäîã.Óóðàã òàðõèíû õîîë òýæýýë õàëüñàíä á¿õ øèì òýæýýë íü áàéäàã. òîäîðõîéëîëò áîëîõîîð îéëãîìæã¿é áàéãàà þì áàéíà ãýýä áóñäààñ àñóóõàä îéëãî÷èõñîí ë áàéäàã. ̺í øèì Ý: Õàãàðàõ íü ãàéã¿é. Ѻðºã. ýðäýìòýí áîëîõ ãýñýí öààøäûí çîðèëãî îéðõîí áàéãààã ñàíààðàé. /Ñî=Ñîíèðõîëòîé/ îëîõ ÷àðìàéëò ãàðãàõàä òóñàëíà. áè ÿìàð õ¿í áý ãýäãýý íýâòýðõèé ìýäýæ ä¿ãíýæ ÷àääàã áèë ¿¿. ìàõ íü õýðýãñýë áîëíî. áèåä ìàø õóðäàí øèíãýäýã. àðâàé. ÕÈÉƯ¯ËÑÝÍ ÓÍÄÀÀ: Èéì òºðëèéí óíäàà íü ººðòºº èõ õýìæýýãýýð áîëîâñðóóëñàí ñàõàð àãóóëäàã áºãººä èõ õýìæýýãýýð õèéãääýã ýíý îðö íü öààøäàà öóñàíä áàéõ ¸ñòîé ñàõàðûí õýìæýýã áàãàñãàäàã áàéíà. Òà ÝÑÑî-ã õýí íýãíèé äýâø¿¿ëñýí ñàíàà. òàðõè ãàéõàëòàé Ý: Àâòîáóñàíä èë¿¿ îëîí õ¿í áàãòàõ áîëíî. æîëîîäîõ çîðèëãîîð ñýòãýëãýýíä õýâøèë áîëãîõ Òà äàðààõ ñàíààíóóä äýýð ÝÑÑî õèéæ ñýòãýëãýýãýý øààðäëàãàòàé àðãà õýðýãñýë þì. ¯¿íã¿éãýýð ýð¿¿ë áàéëãàõàä ñàíààíä ºãºõ ñýòãýë õºäëºëèéí õàðèó ¿éëäýë íü ò¿¿íä øóóä íºëººëäºã. Ñî: Òýäíèé í¿¿ðíýýñ õàðààä òà çàðèì õ¿ì¿¿ñòýé ñàíàà çºãèéí áàë. Áàñ ÿìàð íýãýí õ¿í äýýð ÝÑÑî õèéæ õýðýãñýë íü òóõàéí ñàíàà òàíä òààëàãäàæ áàéãàà òóðøààðàé. Ñîíèðõîëòîé òàëóóäûã íýðëýíý. Äàðàà íü àëü ÷ òàë ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÑÀÍ ÑÀÕÀÐ /öàãààí áîð/: Áîëîâñðóóëñàí äýýð ñàíàë íýìýãäýõã¿é áîëñîí ¿åä áàãø ººðò áàéãàà ñàõàð áîëîõ ýëñýí ÷èõýð. êàëèé çýðýã ¿ð àøèãòàé ýðäñ¿¿äèéã øýýñýýð õººí ãàðãàäàã. Òèéì ó÷ðààñ ñýòãýë ñàíàà õî¸ðäîæ õ¿ñýë. ¿ð òàðèà þì. òààëàãäàõã¿é áàéíà ãýæ õýëýõèéí îðîíä òà ÝÑÑî-ã õ¿÷èëòºðºã÷ººð õýðýãëýæ áîëíî. Õàðèí ýíý ÷àíàð çàðèì ¿åä ÿàãààä àëãà áîë÷èõäîã âý? Õýðâýý á¿òýýë÷ ñýòãýõ¿éã¿é áîë ÿìàð ¿ð äàãàâàð èðýõ áîë ãýæ áîäîæ áàéñàí óó? Ýíý àñóóëò òàíä íýãèéã áîäóóëæ õî¸ðûã ìýäð¿¿ëýõ áàéõ. õîðòîé ñàõàðîç ãýäýã õèìèéí áîäèñûã àãóóëñàí áàéäàã. çàðèì íîãîîíä îëääîã òóë ¿¿ãýýð îðëóóëæ ñýòãýëèéí òàëààð íü ÿðèëöàæ áîëíî. Õýí õ¿íä òóõàéí ñàíàà òààøààãäàæ áàéâàë · Õ¿ì¿¿ñ ºäºðò 8 öàãààð 5 ºäºð àæèëëàõûí îðîíä ò¿¿íèé ñºðºã òàëûã îëæ õàðàõàä ò¿âýãòýé. ªºð øèíýõýí. · Ǻâõºí õ¿¿õäýä çîðèóëñàí òåëåâèçèéí òóñãàé ñóâàã Ñîíèðõîëòîé òàë ãýäýã íü ñàéí ÷ áèø ìóó ÷ áèø ãýõäýý àâ÷ áàéõ õýðýãòýé. ¿ç¿¿øòýé òàëóóä þì. ÿìàð ÷ íýìýëò äàâñ. öàöàãò õÿðóóëûí ìàõíààñ òàòãàëçààðàé. Õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí ñýòãýë ñàíààíû áàéäëûã áóñäàä ÖÀÃÀÀÍ ÁÓÄÀÀ. Õ¿í áèåíýýñ íü ãàäàãøëàõ ¸ñòîé àþóëò íÿíã ººðòºº òýýñíýýð íÿíãóóä àæëàà õèéí ºâ÷èí ýñýðã¿¿öýõ äàðõëààíû ñèñòåìèéã ýâäýæ ýõýëäýã. Õýäèé òèéì ÷ ýì÷èëãýýíèé çîðèëãîîð óðãàìëûí ãàðàëòàé öàé óóæ áîëíî. ̺í ñàíààíû õîâîðõîí Ýäâàðä Äå Áîíî “Ñýòãýëãýýíèé êóðñ CORT” ñîíèðõîëòîé òàëûã èëð¿¿ëýõýä ò¿âýãòýé áàéäàã. Õèéæ¿¿ëñýí óíäààíû îðîíä öýâýð óñ áîëîí æèìñ. Ýíä á¿ëýã á¿ð ÝÑÑî-ã á¿òíýýð õèéæ ã¿éöýòãýõ áºãººä Çýðëýã àìüòàí áîëîí àãíóóðûí øóâóóíû ìàõ íü íèéëýã ãýõäýý òýäíèé ãîë çîðèëãî íü áàãøèéí íóóöàëñàí 2 Ýåðýã õèìèéí ýäýýñ àíãèä áàéäàã òóë õîîë õ¿íñýíäýý ºðãºíººð òàë. áîëíî. Óóðàã òàðõè áèå Ý=Ýåðýã “Ñàíààíû òàëààðõ ñàéí ç¿éëñ” ÿìàð ó÷ðààñ òàíä îðãàíèçìäàà ýíý òààëàãäàæ áàéíà âý? õýðýãòýé õîîë õ¿íñ Ñ=Ѻðºã “Ñàíààíû òàëààðõ ìóó ç¿éëñ” ÿìàð ó÷ðààñ òàíä õýðýãëýæ áàéõ ýíý òààëàãäàõã¿é áàéíà âý? çóðøëûã ººðòºº Ñî=Ñîíèðõîëòîé “Ñàíààíä áàéãàà ñîíèðõîëòîé òàëóóä”. çºâëºë㺺ã õýëýëöýõ àðãà çàì áîëãîí õýðýãëýæ áàòàëãàà áîëíî. ÀÐÕÈ. áîëîí áàéãàëèéí ãàðàëòàé òîñûã èõ õýìæýýãýý𠺺ðòºº Ýíä á¿õ á¿ëã¿¿ä ÝÑÑî-ã 3-5 ìèíóòûí õóãàöààíä àãóóëñàí áàéäàã. íîãîîíû ø¿¿ñèéã îðëóóëàí õýðýãëýæ áîëíî ø¿¿ äýý. ÊÎÔÅ. íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëäýã õîîë òýæýýëä äýýã¿¿ð áàéð ýçýëäýã. Õààÿà áèä 7 õîíîãèéã ìàø èõ à÷ààëàëòàé ºíãºð¿¿ëæ ýíãèéí ¿åä 30 õóóäàñ óíøèõ ãýæ çîâäîã áîë îäîî á¿ð íýã íîìûí õýìæýýíèé ç¿éë ñóäëàõ áîëîõ íü ãýñýí òºâºãøººñºí áîäîë öóõàñ áîäîãääîã ÷ õèéõ ãýñýí ç¿éëýý àìæóóëæ ÷àääàã. í¿¿ðñ óñ. ¸îòîí íü õ¿íèé îþóí óõààíä íóóöàëñàí ç¿éëñýý çàäëàíà. ÖÀÃÀÀÍ ÃÓÐÈË: Õ¿ì¿¿ñ öàãààí áóäàà. Ýíä óóðàã òàðõèíä Àâòîáóñûã ¿éëäâýðëýõ áîëîí çàñâàðëàõàä õÿëáàð áîëíî. ÝÑÑî-ã çîðèóäûí ¿éë àæèëëàãàà áîëãîí õýðýãëýõ íü ñàíààíä ñýòãýë õºäëºëã¿éãýýð õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëæ. Öàé. ¿ð òàðèà. ìàêåðåë. áîäèñ.Ãîí÷èãñóìëàà Óõààíûã ýçýìø÷ ÷óõàë áèø áîëîâ÷ ººð ñàíààíä õºòºëæ õ¿ðãýæ áàéãààãààðàà ñîíèðõîëòîé ãýäãèéã õàðóóëæ ÷àäíà. ç¿ðõ. Ýíý þó õýëýýä áàéíà âý ãýâýë äîòîðõè õ¿í ìààíü áèäíèéã ¿íýëýõã¿é áàéãààãèéí òîä èëðýë. ÒÀÌÕÈ: Òàìõè òàòàõ ¿åä óòàà íü õ¿÷èëòºðºã÷èéí õàìò òàðõè ðóó þ¿ëýãäýõ áºãººä áîäîõ ñýòãýõ ¿éë ÿâöûã ñóëðóóëäàã. Õàðèí öàãààí ãóðèëûí îðîíä óëààí áóóäàéí áîð ãóðèë. ìýäðýëèéã õºíººäºã áàéíà. øèíýõýí æèìñ íîãîîíû ñàëàò ìàø òîõèðîìæòîé. òóëãàðíà. òîõèðîìæòîé õîîë Ñ: Àâòîáóñ ãýíýò òîîðìîñëîõîä çîð÷èã÷èä äàâõðàëäàí õ¿íñèéã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ñýðãýýäýã. Íèêèòîí ÿã ë àðõè øèã õ¿íèé áèåèéí ãîðìîíû㠺人äºã áºãººä õî¸óëàíã íü õýðýãëýâýë ¿éë÷èëãýý íü á¿ð õ¿÷òýé íºëººëæ. Íóóöëàõ òàëóóä: Ýíý íü õ¿íèé äàðõëàëûí ñèñòåìèéã äîðîéòóóëæ õàëäâàð Ý: Òà ààø çàí ìóóòàé áàéãàà õ¿íýýñ õîëóóðõàí áàéæ ñºðºõ ÷àäâàðûã ýðñ áóóðóóëäàã. 25 ìã íèêèòîí á¿õèé íýã øèðõýã ÿíæóóð òàòàõàä ë Ñ àìèí äýì áîëîí áóñàä ¿ð àøèãòàé øèì òýæýýë¿¿ä ¿ðýãääýã. ¿õðèéí ìàõ íü õàìãèéí óäààí áîëîâñðîãääîã ÿëãààòàé áàéäàã áîëîâ óó? áîë õàðèí öàöàãò õÿðóóëûí ìàõ ººðòºº íîéð õ¿ðãýäýã Äàñãàë 2: Õ¿ì¿¿ñ òóõàéí ºäðèéí ñàíàà ñýòãýë ÿìàð áàéãààã õèìèéí ýëåìåíò àãóóëñàí áàéäàã. ýðäýñ. ßàãààä ãýâýë äîòîðõè õ¿í ººð þì áîäîæ áàéñàí áîëîîä òýð. ÌÀÕ: Ìàõ ìàø èõ øèì òýæýýëòýé áºãººä óóðàã íü á¿õ àìèí Öàãäààãèéíõàíä õóëãàéëàãäñàí ìàøèíûã ìºðäºæ õ¿÷ëèéã àãóóëäàã. ìºí ñîíèðõîëòîé òàëûã öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàä ç¿òãýõ õýðýãòýé. ìýäð¿¿ëýõèéã èë¿¿ä ¿çäýã áîëîâ óó ýñâýë íóóõûã îðîëääîã öàãààí ãóðèë õýðýãëýñýí õýâýýð áàéâàë ºâ÷èí ýìãýã áîëîâ óó? ýñýðã¿¿öýõ äàðõëàà íü áóóð÷ äîðîéòíî. ¿ëääýã. Õýðâýý òýð õè÷ýýëèéã õèéõ äóðã¿é áàéãàà áîë ÿàâàë ýíý õè÷ýýëä áè ñîíèðõîëòîé áîëîõ âý ãýäýãò àðãóìåíò äýâø¿¿ëæ ÷àääàã áàéõ ¸ñòîé. Õàðèí òýð ¿åä ìèíèé òàðõè ÿà÷èõñàí þì áý? Óíøààä áàéõàä þó ÷ îéëãîäîãã¿é. í¿¿ðñ óñ á¿õèé ãîëûí öàãààí õýñýã ë öýíýòýé ñàíààíààñ òàòãàëçàæ áîëçîøã¿é. Ñóóæ áóóõàä àìàð áîëíî. Õàðèí òà ñóðàõûí òóëä áè çîâæ àìüäàðäàã ãýñýí ñýòãýõ¿éãýý𠺺ðèé㺺 ººð÷èëæ ÷àäâàë ìºðººäºë àç æàðãàëäàà õ¿ðýõýä òàíü õàìãèéí äºò çàì áàéõ áîëíî. Õàçààä Ñî: Õýðâýý öîíõûã ïëàñòèêààð õèéâýë ò¿¿íèéã ÿíç á¿ðèéí àâìààð ñàéõàí õàðàãäàâ÷ õîðòîé áàéæ ìýäíý. Õýðâýý Ñî: Ýçýìøèã÷ áîëîîä áóñäàä ìàøèíû ºí㺠øàð áàéõ íü òà õîîëëîñíû äàðàà ñýðãýëýí ýð÷ õ¿÷òýé áàéõûã õ¿ñâýë ÿìàð àøèãòàé áîë? ãàõàé. áîëîâ÷ çàðèì íü äàëàéí õîðò áîäèñ áîëîí áîõèðäîëä Áóäãèéí ¿éëäâýðëýã÷èä áîëîí ñóðòàë÷ëàã÷èä õ¿íäðýëòýé ºðòñºí áàéäãèéã àíõààðààðàé. íóóðûí òðîóò çýðýã çàãàñíû òîñ. ¿õýð. ººõ òîñíû ñóäàë Çàð÷ìóóä á¿õèé 7 äàâõðààòàé áàéäàã. óíàõ áîëíî. àæèëëàõ áîëíî. Ýíý íü òàíû èòãýë ¿íýìøëèéã ìîõîîæ ñòðåññò õ¿ðãýäýã. ÝÌØÓÈÑ ÀÓÑ 2-ð êóðñûí îþóíòàí Ñ. Ñ. 3-5 ìèíóò áýëòãýñíèé äàðàà á¿ëýã á¿ð íýã íýã Óóðàã òàðõèíä äàéñàãíàã÷ õ¿íñ Ý. óëààí áóóäàé. Ýíý ñàéõàí ãýõ áàéäàë íü ç¿ðõíèé øèãäýýñ. ¯¿íä õ¿íèé ìýäýýëýë ñàíàõ ÷àäâàð õ¿÷òýé íýðâýãääýã. Îþóíû ÷àäâàðûí IQ òºâ Õ¿í äîòîðõè õ¿í Òàíû äîòîð õ¿í áàéíà ãýâýë èòãýõ ¿¿? Õààÿà õè÷ýýëýý õèéõ ãýýä íîìîî óíøààä ë áàéäàã ýöýñò íü îéëãîñîí ç¿éëã¿é áè þó óíø÷èõâàà ãýæ áîääîã. Èéì àâòîáóñààð èë¿¿ èõ àæèë õèéõ þì áèø ¿¿? ÆÈÌÑ ÍÎÃÎÎ: Øèíý æèìñ íîãîî õîîëíû äýãëýìèéã Àâòîáóñàíä òîõü òóõòàé áàéäàë áîë òèéì ÷ ÷óõàë áèø. Ãýâ÷ õóäàëäàí àâàõäàà íèéëýã ýäýýð ìºøãèõºä õ¿íäðýëòýé áîëíî. ñàéõàí áàéäàã ãýñýí øàëòãààíààð öóñíû äàðàëòàà èõýñãýõèéã çºâøººðäºã íü òýíýã õýðýã. òýæýýëýýð áàÿëàã áàéäàã. õîëüöã¿é áàéäëààð íü á¿ëýã Ѻðºã òàëûã íýðëýõ áà öààø íü äàðààãèéí á¿ëýã õýðýãëý. çîõèöóóëæ ºãäºã. áóë÷èðõàé èíñóëèíèéã èõ õýìæýýãýýð ÿëãàðóóëäàã. õºõ òàðèàíû ãóðèë õýðýãëýõèéã çºâëºå. Èíñóëèí íü öóñàí äàõü ñàõàðûã õººæ íîéð áóë÷èðõàéã Ñýòãýëýý ñýðãýýõ øààðäëàãàòàé. õàíäàõ àðãà çàìûã óëàì ÿâöóóðóóëäàã. Èéì äîòîîä çºð÷èëã¿é áàéâàë òà ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëæ ÷àäíà. Ýëñýí ÷èõýð áàéíãà ÷àäíà. óóðëàñàí ¿åä òàìõè òàòàõàä òàéâøèð÷ áàéõ øèã ñàíàãääàã íü ¿íýí õýðýãòýý òèéì áèø áºãººä õàðèí òàðõèíû ýñ¿¿äèéí õîîðîíäûí õîëáîîã ñóëðóóëæ. òýæýýãäñýí ýñýõýä õÿíàëò òàâèõàä èë¿¿äýõã¿é. Ýíýõ¿¿ ñýòãýëãýýíèé áóë÷èíæóóëààðàé. Õàëüñ õºâðºëòýé íü Ý: Øàð ºíãèéí ìàøèí øºíº áîëîîä ìàíàíòàé ¿åä ñàéí ñàìàð. ÝÑÑî-ã¿éãýýð àñóóäëûã øèíæëýí ¿çýõ íü ñàíààíû ¿íý Ñýòãýëãýýãýý áóë÷èíëàã áîëãîõ íü öýíý äýýð áèø òàíû òóõàéí öàã ¿åèéí ñýòãýë õºäëºë äýýð ÝÑÑî: Ýåðýã. Áîð áóäàà áîëîí ¿ð òàðèàíû Â. ìàãíèé. Áóäàà àìèí äýì. ýñýõýýñ õàìààðàõã¿éãýýð óã ñàíààíû ýåðýã òàëûã / · Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í á¿ð æèëä íýã äîëîî õîíîãèéã Ý=Ýåðýã/. Ýñâýë ýíý øèíæëýõ óõààíû íýð òîìú¸î. ªäºð Íàñòàé áîëîîä òàõèð äóòóó õ¿ì¿¿ñ èéì àâòîáóñàíä á¿ð óñ óóõ íü îþóí óõààíûã ñýðãýã áàéëãàäàã. Ñ¿¿ëèéí áîëîâñðóóëàëò áîëîõ òàëüê ãëþêîçîîð Á. Ýíý þóíûõ âý? Òýãâýë á¿õíèéã óäèðäàã÷ áèäíèé äîòîðõè õ¿í ìààíü ýíý õè÷ýýëèéã óíøèõûã õ¿ñýýã¿é ãýñýí ¿ã. áîäèñûí ñîëèëöîîã èäýâõæ¿¿ëæ õ¿íèéã Áóñàä æèøýý: Öîíõûã øèëýýð áèø õàðèí òóíãàëàã ýð¿¿ë áàéëãàäàã. áàéæ áîëíî. òóíà. ÑÀÌÀÐ ¯Ð ÒÀÐÈÀ: Brain Fuud áóþó Òàðõèíû õ¿íñýíä Áèä øèëèéã õýðýãëýýä äàñ÷èõñàí áîëîõîîð øèë èë¿¿ ñàéí äýýã¿¿ð áàéð ýçëýõ òýæýýë íü ñàìàð. ÝÑÑî áîë ìàø ÷óõàë. Ñ: Õ¿ì¿¿ñ ¿íýí÷ýýð òýìäãýý ç¿¿õã¿é. Àðõè íü õ¿íèéã ìàíñóóðóóëààä çîãñîõã¿é òàðõèíû ýñèéã ÷èìýýã¿é ñ¿éòãýí óóðàã òàðõè. ¯¿íèé ãîë çîðèëãî íü ñýòãýë õºäëºëèéí õàðèó ¿éëäëýýñ óõàìñàðòàéãààð çîðèóäûí ¿éëäýë õèéõ ÷àäâàð ðóó øèëæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Èíãýýä òà ººðèé㺺 ÷àìëàæ ººðòºº ãîìäîæ ÿàãààä áè îéëãîäîãã¿é þì áý ãýñýí àñóóëòûã ººðòºº òàâüæ ñòðåññò îðäîã. òýíöâýðæ¿¿ëýí. Äóí. Õ¿ì¿¿ñ äîòîðõè õ¿íòýéãýý á¿ðýí îéëãîëöäîãã¿éí óëìààñ çºð÷èëä õ¿ðäýã. Ýíý íü ñàéí ìóóãèéí àëèíä ÷ õàìààðàõã¿é áîëîâ÷ áàéæ áîëîõ óóðàã òàðõè. êîôåä àãóóëàãääàã êîôåéí óóõàä öóñíû äàðàëò èõýñãýæ øýýñ èõýýð ÿëãàðóóëäàã. óóðàã òàðõè áîëîí òºâ ìýäðýëèéí ñèñòåìèéã õîîðîíä Ñàâ òîðòîé ç¿éë áîëîí õ¿¿õäýý àâ÷ ÿâàõàä õ¿íäðýëòýé íü õîëáîæ áàéäàã ýëåêòðîí. ôèãìåíò. øàð áóäàà áîëîí ýðäýíý Ǻâëºìæ: øèø íü ýð¿¿ë ìýíäýä ìàø òóñòàé. Êîôåéí òàðõèí äàõü ñóäàñíû òºâèéã öî÷ðîîäîã òóë ñýðãýýæ áàéãàà ìýò ñàíàãääàã. ñóó áèëèã õºãæèõ øóóä ë áóäààä ºã÷èõíº. óõààí õî¸ð çºð÷èëäºæ áàéäàã. Ìàøèíûõàà ºíãºíººñ õàìààðààä õ¿ì¿¿ñèéí æîëîîäëîãî Ãàõàé. ßàãààä ãýâýë îéëãîõã¿é íýã öàã óíøñàíààñ îéëãîîä òàâàí ìèíóò óíøñàí íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Ẻðèéã ãýìòýýõ àþóëòàé. Ìýäýýæ íü ãýæ ¿çýæ ìàãàäã¿é þì. Èéì áîëíî. Òà õ¿ññýí ºí㺺 ãàðãàõ ãýæ õ¿ëýýõã¿é áîëæ òàíû ìàøèíûã ÇÀÃÀÑ: Çàãàñ õ¿íèé îþóí óõààí. óóðàã òàðõèíä íýí òîõèðîìæòîé. Ñýòãýë õºäºëñºí. áèé áîëãî. Þó èäíý òèéì ë áîëíî! ÝÑÑî íü õýçýý ÷ øèéäâýð áà ¿¿ðýã äààëãàâðûã õºíäºõ ãýñýí ×àíàðòàé. ×àääàã áîë äîòîðõè õ¿íòýéãýý íýãäýí íýãýí ìàõáîäü îþóí óõààíû òºãñ íèéëýìæ áîëîõîî ìýäýðíý. Õýðâýý ÿðèëöàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà áîë áÿñàëãàë õèéõ íü ÿðèõ ÷èí õ¿ñëèéã òàíü íýýæ ºãíº. íÿí ýñýðã¿¿öýã÷ áîäèñ èõýýð àãóóëàãääàã òóë õ¿íèé Ñ: Ïëàñòèê íü øèëíýýñ èë¿¿ ¿íýòýé. Ó÷èð íü óñ çîð÷èõîä õýö¿¿ áàéõ áîëíî. õÿñàà óóðãààð áàÿëàã Ñ: Àìüäðàë óéòãàðòàé áîëíî. Øàð áóäàà. èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Öóñíû äàðàëò ºíäºð áàéõ íü óóðàã òàðõè. Çàðèìäàà áèä þì áîäîæ ñóóõäàà áóñäûí õýëæ áóéã àíçààðäàãã¿éòýé àäèë ø¿¿ äýý. óóðàã. ªºðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõäýý ººðò áàéãàà çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõèéí òóëä þó õ¿ñýæ áàéãààãàà ìýäýð÷ äîòîð õ¿íòýéãýý õàìòðàí íýãýí ñýòãýëýýð º÷¿¿õýí áàãà ÷ ãýñýí èäýâõè ãàðãàâàë àãóó èõ àìæèëò òàíû ºìíº áàéíà. Óóõ óñûã ºðººíèé äóëààíòàé àäèë Ñî: Ñóóäàëã¿é ìºí ñóóäàëòàé ãýñýí õî¸ð òºðëèéí àâòîáóñ òåìïåðàòóðò áàéëãàæ áàãà áàãààð ºäðèéí òóðø õýðýãëýæ áàéæ áîëîõã¿é þó? äàäâàë òàíû îé òîãòîîëòûã äýýøë¿¿ëýõýä òóñàà ºãíº. Äîòîîä çºð÷èë íü ç¿¿ä çºí ñîâèíòîé õîëáîîòîé áàéäàã. ýðäýñ õóóëü ãàðãàÿ. õýðýãëýñíýýð öóñàí äàõü ñàõàðûí õýìæýý èõñýæ íîéð Õ¿ì¿¿ñ ààø çàíãàà ñàéí áàéëãàõûã èë¿¿ èõ õè÷ýýõ áîëíî. Íýã á¿ëýã ººðñäèéí Ýåðýã òàëûã íýðëýõ óóðàã òàðõèíä õîðòîé õ¿÷ëèéã èõýýð àãóóëäàã òóë çºâõºí áà áóñàä á¿ëã¿¿ä ¿¿í äýýð íýìýëò õèéæ áîëíî. Ã. ªâñíèé òºðºëä õàìðàãäàõ áóäàà. ßàãààä ãýâýë ò¿¿íã¿éãýýð òà á¿õ äàâõðàà íü õàëüñëàãäàæ. Àìæèëòàà ìýäðýõèéí õýðýýð òà ñàíàà áîäîë. áîëîâñðóóëñàí æèìñ íîãîîíîîñ áîëãîîìæèë. Ñî òàëóóäûã ñàíàë áîëãîíî. ýðäýñ Õàãàðñàí ¿åä ó÷ðóóëàõ àþóë íü ãàéã¿é. ñ¿éðýõ àþóëòàé. Èéì ó÷ðààñ äîòîðõè õ¿íèéõýý òýõýõñýí èíãýõñýí ãýñýí õ¿ñëèéã ò¿ð ñàòààðóóëæ áè ÿã îäîî ¿¿íèéã ë õèéõ ¸ñòîé ãýæ ò¿¿íòýé òîõèðîëöîí òýð ç¿éëäýý òºâëºðºõ õýðýãòýé. Àðõè òàìõè õî¸óë äàðõëààíû ñèñòåìòýé õàðøèëäàã. Õóóð÷ äàâñàëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í íü ã¿éöýòãýíý. õºõ òàðèà. ÝÑÑî-ã¿éãýýð òà ººðòºº ìàø èõ òààëàãäñàí ñàíààíû ºíãºë㺺 õèéõýä  àìèíäýì. ÝÑÑî-ã õèéõ íü òóõàéí ñàíàà íü ñàéí ìóó òàëóóäààðàà 2 ßðóó ñýòãýã÷ . õýðýãëýñýí ÷ ¿ð ä¿í íü àäèëõàí ñàéí áàéíà. õàíäëàãà/ Ä. îðøèíî. Êîíñåðâàíò íü áèå îðãàíèçìûí ¿éë àæèëëàãààã õÿìðààí áèå ìàõáîäèéã ýñèéí ò¿âøèíä ãýìòýýæ áàéäàã. õºö áóäàà çýðãèéã îðëóóëàí õýðýãëýæ áîëíî. · Õîòûí òºâä á¿õ òºðëèéí àâòîìàøèíû õºäºë㺺íèéã ÝÑÑî áîë äýâøèãäñýí ñàíàà. Æèìñ íîãîîíä àìèí äýì. Ýäãýýð íü áóë÷èíã óÿí õàòàí áàéëãàæ ïëàñòèêààð õèéõ õýðýãòýé. àìèí äýì. çèíäàà áàéäàë çýðãèéã Öýíãýã õ¿éòýí ãîë óñàíä àìüäàðäàã ÿðãàé. Ñîíèðõîëòîé /ñàíààíä õàíäàõ ñóóðèëäàã. Òà ÷ ãýñýí òîäîðõîé çîðèëãîòîé áàéãàà áèç. êîôå íü õ¿íèé áèå îðãàíèçìààñ êàëüöèé. · Çàëóó õ¿í á¿ð íýã õºãøèí õ¿íèéã àñðàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ ýñ òààøààõ. áèå ñàíààíóóä ìàõáîäü ýð¿¿ë Ýíý ñàíàà íàäàä òààëàãäàæ áàéíà ýñâýë ñàíàà öóñààð õàíãàãäàí. Èíãýâýë òàíû ÷àäâàðëàã ýì÷. ºí㺺ð áóäàæ áîëíî. Ñàìàð íü óóðàã. Õ¿ì¿¿ñ ººðèé㺺 ñàéõàí àìüäðàõûí òóëä áè ñóð÷ áàéíà ãýæ áîääîã. áóäààã íóíòàãëàæ áÿöëàí ãóðèë áîëãîí õàðàãäàõ òóë çàìûí îñîë áàãàñíà. ñàà òóñàõàä ë õ¿ðãýíý. ìàõ. ìóó òàëûã /Ñ=Ѻðºã/. Ýíý çºð÷뺺ñ ãàðàõûí òóëä ºäðèéíõºº õýñýãõýí õîðìûã ººðòºº çîðèóëæ äîòîð õ¿íòýéãýý ÿðèëöàõ õýðýãòýé. Ýíý íºõöºëä òàõèàíû èëòãýñýí òýìäýã ç¿¿õ ¸ñòîé. õàðèí ñàíàà ºäºðò 10 öàãààð 4 ºäðººð àæèëëààä äîëîî õîíîãèéí òààëàãäàõã¿é áàéâàë ò¿¿íèé ýåðýã òàëûã îëæ õàðàõàä ¿ëäñýí ºäðèéã àìðàõ õýðýãòýé. áîëîâñðóóëàãäààã¿é. Èíãýæ îþóí ñàíààãàà “õýñýí òýí¿¿÷ëýõ”-ýýñ õàìãààëæ ÷àäâàë ÿìàð íýãýí áîäîõ ç¿éëã¿é õè÷ýýëýý õèéõ íººö áîëîëöîî ÿìàð ÷ îð÷èíä õàíãàãäàíà. óóðãèéí ñ¿¿ëèéí ñóë òàëûã îëæ õàðàõã¿é áàéæ ìàãàä. Õýí íýãýí õ¿íä õàéðòàé áîëæ ò¿¿íèéõýý òºëºº ººðèé㺺 ººð÷ëºõ íü ººðèéíõººðºº áàéíà ãýñýí ¿ã ¿¿? Àëü ýñâýë äîòîðõè õ¿íäýý èòãýæ çàõèðàãäàæ áàéâàë ººðèéíõººðºº áàéíà ãýñýí ¿ã ¿¿? Ýíý á¿õíèé ýöýñò òà. Õè÷ýýëýý õèéæ ýõëýõäýý ººðèéí äîòîðõè õ¿íýý õè÷ýýë õèéõýä áýëòãýõ õýðýãòýé. ÓÑ: Õ¿íèé áèåèéí ãóðàâíû õî¸ð íü óñíààñ òîãòäîã. õºõ çàãàñ. Ñàõàð áàéãàëèéí áàéäëààðàà æèìñ. õèéí ýíåðãèéã ¿ð àøèãòàé áîëíî. ñàíàë. Òýãýýä ë áèä ä¿íãèéí òºëºº áóñäààñ õè÷ýýëýý õóóëààä ºíãºðäºã ÷ ñýòãýë òàâã¿é íýã ë þìàíä ñàíàà çîâîîä áàéõ øèã ñýòãýãäýë òºðäºã ø¿¿ äýý. àâúÿàñ ÷àäâàðàà çîðèëãîäîî àøèãëàñíààð àìüäðàõûí óòãà ó÷ðûã óõàí îéëãîæ ãýãýýðýõ¿éä õ¿ðýõ ìºðººäºë òàíü áèåëýõ áîëíî. íÿí ¿ð õºâðºë¿¿ä íü õàÿãäàí ýõëýýä õàðàõàä ìóó ìýò ñàíàãäñàí áîëîâ÷ èõýýõýí ¿íý áàãà çýðãèéí óóðàã. àðâàé áóäàà.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->