Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë íèéòýëíý

Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí
òåõíèê, òåõíîëîãèéí ñàëáàðûí áàãà ÷óóëãàíû
2003 îíû 12 äóãààð ñàðûí 10-íû ºäðèéí 04
ä¿ãýýð òîãòîîëîîð “Õ¿í áà Õ¿íñ” ñýòã¿¿ëä “Õ¿íñ,
õîîëíû òåõíîëîãè, ìàðêåòèíã, ìåíåæìåíòèéí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë” íèéòëýõ ýðõ
îëãîâ.
Ýðäýìòýä,
ïðîôåññîð,
ñóäëàà÷,
óíøèã÷èä Òà á¿õýíä ººðèéí á¿òýýë òóóðâèëàà
ìàíàé ñýòã¿¿ëýýð äàìæóóëàí ºðãºí îëîíä õ¿ðãýõ
á¿ðýí áîëîìæ íýýëòòýé ãýäãèéã ñîíîðäóóëúÿ.

“Õ¿í áà Õ¿íñ” ñýòã¿¿ëèéí ðåäàêöèéí çºâëºë
¯¿ñãýí áàéãóóëàã÷: Ìîíãîëûí Õ¿íñ÷äèéí Õîëáîî
Å-mail: mfia_ngo@yahoo.com
Web site: http//www.mfia.mn
Óòàñ: 450086

Çàõèàëãûí èíäåêñ:
Ìîíãîë øóóäàí êîìïàíè - 200063
Óëààíáààòàð øóóäàí ÕÊ - 2026001
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

1

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ

Èðýõ æèëèéí “ÍÎÃÎÎÍ” ºäð¿¿ä
îéðõîí áàéíà äàà ...
Øàðãàë íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä “Ìèøýýë ýêñïî” òºâä òóõëààä áóöëàà. Æèìñ,
íîãîî, ñ¿¿ öàãààí èäýý ãýýä þì þìààð áÿëõàæ áàéäàã íàìàð öàã ýíý àæ.
Õàõèð õàâðààñ ýõëýí çóí, íàìðûí òóðø àìñõèéõ çàâã¿é àæèëëàñàí ãàçàð
òàðèàëàí áîëîí õ¿íñíèé æèæèã äóíä ¿éëäâýð ýðõëýã÷èä íºð èõ õºäºëìºðèéíõºº
¿ð øèìèéã “Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä”-ýýñ õ¿ðòäýã.
“Ìèøýýë ýêñïî” òºâä ãàçàð ãàçðûí íîãîî÷èä óðãàöàà áîðëóóëæ, íèéñëýë
øèíý óðãàöûí íîãîîãîîð õàõàæ, èðãýä ýõ îðíûõîî õºðñºíä óðãàñàí ÷àíàðòàé
íîãîî õ¿íñýíäýý õýðýãëýæ áàéíà. Õîë îéð ãýëòã¿é á¿ãä ë ãàíçàãà ä¿¿ðýí èðæýý.
Õýíòèéí Äàäàëûí áóðèàä ¿ðèéí, Àðõàíãàéí Õîòîíòûí, Õîâäûí Æàðãàëàíòûí
ãýýä õÿçãààð íóòãèéíõàí òºìñºº à÷ààä èðñýí áîë ñàðìèñààðàà àëäàðòàé
Çàâõàíûõàí ÷ áàñ õàíèàä òîìóóíû ¿åä òóñ áîëäîã ààãòàé óëààí ñàðìèñàà
íèéñëýëèéí èðãýäýä õ¿ðòýýõýýð èðñýí áàéëàà. Óâñ àéìãèéí áðýíä áîë
÷àöàðãàíà. 500 ãðàììààð ñàâëàñàí ÷àöàðãàíû öýâýð ø¿¿ñ 4000, ñàðìèñ êã íü
20-30 ìÿíãàí òºãðºã. ×àöàðãàíû ¿ðñýëãýýã íàìàð ñóóëãàâàë ãàçàðòàéãàà èë¿¿
äàñàí çîõèöäîã ó÷èð Óâñûíõàí ¿ðñýëãýýãýý ÷ áàñ òýýãýýä èðæýý.
Æèë á¿ðèéí íàìàð íîãîî õàäãàëàõ çîîðèíû àñóóäàë ãàðäàã áàéñàí. Õàðèí ýíý æèëýýñ íîãîî õàäãàëàëòûí òóõàé
àñóóäàë ¿¿ñýõã¿é áîëîâ óó. Ñàëáàðûí ÿàìíûõàà äýìæëýãýýð ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëäýã á¿ñ íóòãèéíõàí àãóóëàõ ñàâ íýëýýí
áýëòãýñýí áàéíà. Íîãîî÷èä èðýõ æèëèéí íàìàð õ¿ðòýë òºìñ ëóóâàíãèéíõàà ÷àíàðûã àëäàãäóóëàõã¿éãýýð õàäãàëàõ àðãà
òåõíèêò ñóðàëöæýý. ßìàðòàé ÷ ìîíãîë÷óóä æèìñ, íîãîîãîî òàðèàëæ, àð÷ëàí, õàäãàëæ ñóð÷ýý.
Áèä òºìñ, ëóóâàíãàà óðä õºðøººñ 纺äºã áàéñàí öàã àðä õîöîðñîíû ãýð÷ íü ýíý íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä áàéëàà.
Àíõ “Ãåðìàíû íîãîîí äîëîî õîíîã” íýðòýé ¿çýñãýëýíãýýñ ñàíàà àâñàí íàìðûí øàðãàë ºäð¿¿äèéã íîãîîí áîëãîäîã
“Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä”-ä îðîëöîæ áàéãàà ¿éëäâýð ýðõëýã÷äèéí ñýòãýãäëèéã ñîíññîí þì.
“Øèëäýã íººøèëñºí” á¿òýýãäýõ¿¿íýýð øàëãàðñàí “Áàÿñàõ òðåéä” ÕÕÊ-èéí ìàðêåòèíãèéí
àëáàíû äàðãà
“Bagro” ¿éëäâýð ìààíü 2009 îíä àøèãëàëòàä îðñîí. Ýíý áðýíäèéí òîíîã òºõººðºìæ
íü Èòàëèàñ îðæ èðñýí, õàðèí òåõíîëîãè íü ×åõèéíõ. Ãîë äàâóó òàë íü íàì äàðàëòûí
êîíñåðâàíòã¿é á¿òýýãäýõ¿¿í. Á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ò¿¿õèé ýäèéã Ìîíãîëûíõîî õºðñºíä
òàðüæ óðãóóëààä ýðãýýä òýð óðãàöàà ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëãîæ áàéãàà íü áèäíèé ãîë
äàâóó òàë, áàñ àìæèëò.
Ìîíãîëûí õºðñºíä òàðüæ óðãóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í õýðýãëýõèéã èë¿¿ ÷óõàë÷èëäàã áîëñîí
áàéíà, ýíý öàã ¿åä. “Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä”-ä áèä äàðøèëñàí ñàðìèñ, 캺ãòýé
õîëüæ õèéñýí àëàã ñàëàòàà õýðýãëýã÷äýä èë¿¿ òàíèóëàõ çîðèëãîòîé áàéíà. Áóñàä
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ìààíü õýðýãëýã÷èä àíäàõàà áîëüñîí äîî.
Äàðõàí-Óóë àéìãèéí Îðõîí ñóìûí “Ìºíõºä ¿ðæèõ çºãèé” õîðøîîíû íÿãòëàí
áîäîã÷ í.Ãàíòóÿà:
“Ìàíàéõ çºãèé ¿ðæ¿¿ëýýä õî¸ð æèë áîëæ áàéãàà. Õîðøîî ìààíü 12 á¿ëòýé. Æèëäýý
500-600 êã áàë õóðààæ àâäàã.
Ǻãèé õàéðëàñàí õ¿íýý ë õàòãàäàã. Ǻãèéíèé õàòãàëò îäîî ýì÷èëãýý áîëñîí.
Ǻãèéíººñ òàâàí òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàäàã. Ǻãèéí áàë, öºöãèéí òîñ, ñ¿¿íöýð,
çºãèéíèé õîð, ëàâ. Ñ¿¿íöýðèéã õºãøðºëèéí ýñðýã óóäàã ø¿¿ äýý. Ìîíãîë Óëñûí
õýìæýýíä õîð ãàðãàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà. Ìàø íàðèéí òåõíîëîãè øààðääàã ó÷ðààñ.
Ǻãèéíèé æèëèé ãýäýã á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õàâäðûí ýñðýã óóäàã. Õî¸ð äàõü æèëäýý
îðîëöîæ áàéãàà “Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä” òîõèëîã ñàéõàí áîëæ áàéíà”.
“Õºâñãºë õ¿íñ” ÕÕÊ-èéí òåõíîëîãè÷ í.ªëçèéæàðãàë:
“Ìàíàéõ “Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä”-ä çóðãàà äàõü æèëäýý îðîëöîæ áàéíà. Ìàíàé “Õºâñãºë õ¿íñ” êîìïàíè Õºâñãºë
àéìãèéí àíõíû óóãàí ¿éëäâýðèéí íýã. Îäîî íèéò 50-èàä íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ áàéíà. Áèä æèìñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿í ààðóóë, õàòóó ÷èõýð, “Äàëàé ýýæ” àðõèíû äýýæýýðýý îðîëöîæ áàéíà. Æèìñíèé ºòãºð¿¿ëñýí ø¿¿ñ,
ñ¿¿í ààðóóëûã õýðýãëýã÷èä èõ ñîíèðõäîã. Õºäººíººñ íýëýýä èõ àæèë áîëæ óðò çàìûã òóóëæ èðñýí ÷ “Íàìðûí íîãîîí
ºäð¿¿ä”-èéí çîõèîí áàéãóóëàëò ìàø ºíäºð ò¿âøèíä áîëæ áàéãààä áàÿðòàé áàéíà”
Äîðíîãîâü àéìàã. “Äàëä ìºíãºí øàíä” ÕÕÊ. Ä.Äîëæèí: “Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä-“ä
îðîëöîõîîð äºðâ¿¿ëýý èðñýí. Çóðãàà äàõü æèëäýý îðîëöîæ áàéíà. ¯çýñãýëýí á¿ðò ë
îðîëöîõûã õè÷ýýäýã. Áèä Äîðíîãîâü àéìãàà ñóðòàë÷ëàõààñ ãàäíà ãîâèéíõîî äºðâºí
á¿òýýãäýõ¿¿íýýðýý îðîëöîæ áàéíà.
Ãîâüä óðãàäàã á¿õ ë óðãàìàë îðñîí áðýíä á¿òýýãäýõ¿¿íýýðýý îðñíîîñ “Çàãàñãàë”
öàé ìààíü øèëäýã îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿íýýð øàëãàðñàíä áàÿðòàé áàéíà. Ýíý æèë
õóäàëäàí àâàëò ìàø ñàéí áàéíà.
Æèë æèëèéí ¿çýñãýëýíãýýñ èë¿¿ ýíý æèëèéí “Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä” ãî¸ìñîã
áîëæ áàéíà”
“Ëèãèéí óõàà” ÕÕÊ-èéí çàõèðàë í.Òºìºðõóÿã:
“Ìàíàéõ ìîíãîë ¿íýýíèé ñ¿¿ãýýð õèéñýí áÿñëàã ¿éëäâýðëýýä 10 æèë áîëæ áàéíà. Ýíý
¿çýñãýëýíä ÷ îëîí æèë îðîëöîæ áàéíà. Èìïîðòîîð îðæ èðäýã áÿñëàãíààñ ÿëãààòàé íü öýâýð
ìîíãîë ¿íýýíèé ñ¿¿ãýýð õèéäãýýðýý äàâóó òàëòàé. Ìàíàé áÿñëàãò ¿íýýíèé ñ¿¿, Ãîëëàíäààñ
àâ÷èðäàã ãóðâàí òºðëèéí ôåðìåíò îðäîã.¯éëäâýð ìààíü õºäºº áàéäàã ó÷ðààñ áàéãàëèéí ºâñ
óðãàìàë çóëãààæ èääýã ¿íýýíèé öýâýð ñ¿¿ îðäãîîðîî îíöëîã. Õàðèí ýíý æèëèéí “Íàìðûí
íîãîîí ºäð¿¿ä”-èéí çîõèîí áàéãóóëàëò áóñàä æèëýýñ èë¿¿ æóðàìòàé áîëæ áàéíà”.
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

5

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ

“ÍàÌðûÍ ÍîãîîÍ ªÄð¯¯Ä -2012”
íýãäñýí àðãà õýìæýýíèé òóõàé òîâ÷ ìýäýýëýë
“Íàìðûí Íîãîîí ºäð¿¿ä-2012” íýãäñýí àðãà
õýìæýýã 2012 îíû 09 ñàðûí 25-íààñ 10 ñàðûí 01-íèé
ºäð¿¿äýä Ìèøýýë ýêñïî òºâä 7 äàõü æèëäýý àìæèëòòàé
çîõèîí áàéãóóëëàà. Íýãäñýí àðãà õýìæýýíèé õ¿ðýýíä:
• “Ýð¿¿ë õ¿íñ-2012” õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
• “Àëòàí íàìàð-2012” øèíý óðãàöûí òºìñ, õ¿íñíèé
íîãîî, æèìñ, æèìñãýíèé
• “Øèëìýë Ìàë-2012” ¿çýñãýëýí õóäàëäààã òóñ òóñ
çîõèîí áàéãóóëëàà.
Ò¿¿í÷ëýí Ôðàíö óëñààñ ìàë àæ àõóé, ãàçàð
òàðèàëàí, õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí ÷èãëýëýýð 6 êîìïàíè
îðîëöñîí.
Íýãäñýí àðãà õýìæýýíèé ¿åýð äàðààõ àðãà
õýìæýýí¿¿ä çîõèîí áàéãóóëëàà. ¯¿íä:
1. Îðãàíèê Ìîíãîë á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñóðòàë÷ëàõ
ºäºðëºã
2. Ýð¿¿ë çºâ õîîëëîëòûã ñóðòàë÷ëàõ – Cook show- 3
óäàà
3. Ìÿíãàí Ñîðèëòûí Ñàíòàé õàìòðàí õ¿í àìä çºâ
çîõèñòîé õîîëîëòûí òàëààð çºâëºãºº
4. Ìýðãýæëèéí
Õÿíàëòûí
Åðºíõèé
ãàçàð
,
Ñòàíäàðò÷èëàë õýìæèëç¿éí ãàçàð, ̯ÕÀ¯Òòàé õàìòðàí “Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, îðãàíèê
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñóðòàë÷ëàõ” áóëàí, ýêñïðåññ
ëàáîðèòîðè, Îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààðõ
òàíèí ìýäýõ¿éí ñóðãàëò
5. Îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààðõ “À õà “ òýìöýýí
6. Ìîíãîë-Ôðàíöûí áèçíåñ óóëçàëòóóäûã òóñ òóñ
çîõèîí áàéãóóëëàà.
àðãà õýìæýýíèé õ¿ðýýíä çîõèîí áàéãóóëæ áóé
¿çýñãýëýí õóäàëäààíû òàëààð äóðäâàë:
“Ýð¿¿ë –Õ¿íñ -2012” ¿çýñãýëýí õóäàëäàà
¯çýñãýëýí õóäàëäààíä 140 ãàðóé àæ àõóéí íýãæ
îðîëöñîíîîñ: íèéñëýëýýñ 60 îð÷èì àæ àõóéí íýãæ,
îðîí íóòãààñ 18 àéìãèéí 80 ãàðóé àæ àõóé íýãæ îðîëöîæ
200 ñàÿ òºãðºãíèé áîðëóóëàëò õèéãäñýí áàéíà. ¯¿íä
íèéñëýëýýñ: 60 îð÷èì àæ àõóéí íýãæ
1.Ñ¿¿ ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷- 10
2. Ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷ -8
3. Ãóðèë ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷ -10
4. ͺºøèëñºí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷- 7
5. Óíäàà ø¿¿ñ ¿éëäâýðëýã÷ -5
6. Áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷/öàé, äàâñ/ - 18
Øèëäýã íîìèíàöèä øàëãàðñàí áàéãóóëëàãóóä:
1. Øèëäýã íººøèëñºí á¿òýýãäýõ¿¿í-Áàÿñàõ ô¿¿äñ
ÕÕÊ-èéí Áàãðî íººøèëñºí á¿òýýãäýõ¿¿í
2. Îðîí íóòãèéí øèëäýã õ¿íñíèé ¿éëäâýð-Õºâñãºë
õ¿íñ ÕÊ
3. Îðîí íóòãèéí øèëäýã á¿òýýãäýõ¿¿í-Ñ¿õáààòàð
õ¿íñ ÕÕÊ-èéí àäóóíû óòñàí ìàõ
Õàëõ ãîëûí õèøèã ÕÕÊ-èéí Õàëõ ãîëûí çºãèéí áàë
4. Øèëäýã øàð àéðàã-Îëä ÷åõ ÕÕÊ, Îëä ÷åõ ïèâî
5. Øèëäýã óíäàà-Ýêî ýðäýíý ÕÕÊ, æèìñíèé
ºòãºð¿¿ëñýí ø¿¿ñ

6

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

6. Øèëäýã òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëñýí ¿éëäâýðÆåì èíòåðíýéøíë ÕÕÊ, Õóæèðò öýâýð óñ
7. Øèëäýã
ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿í-Ò¿íõýë
ñ¿¿
¿éëäâýðëýã÷äèéí á¿ëýã, Ò¿íõýë ààðóóë
8. Øèëäýã ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í-Òðàñò òðåéä ÕÕÊ,
Çî÷èí õèàì
9. Øèëäýã ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í-Áàòáàéãàëü ÕÕÊ,
3D òîðò
10.Øèëäýã øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷-Õºâñãºë
èõ òàéãà ÕÕÊ, Õîøóó áóäààíû öàé
11.Çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ñàéí îðîëöñîí ìýðãýæëèéí
áàéãóóëëàãà-ÝÌØÈÓÑ
̯ÕÀ¯Ò-ûí Îðãàíèê Ìîíãîë õºòºëáºðèéí “Øèëäýã
îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿í” øàãíàë
1. Äîðíîãîâü àéìàã - Äàëä ìºíãºí øàíä ÕÕÊ,
Çàãàñãàë öàé
2. ªìíºãîâü àéìàã-Èíãýí òàãø ÕÕÊ
3. Òºâ àéìàã-Àòàðûí øèì
4. Ñýëýíãý àéìàã, Ç¿¿í á¿ðýí ñóì - Íîãîî÷èí
Õýðëýí÷èìýã
“Øèëìýë ìàë -2012” ¿çýñãýëýí õóäàëäàà
“Øèëìýë ìàë-2012” ¿çýñãýëýí õóäàëäààíä 17
àéìàã, íèéñëýëèéí 43 èðãýí àæ àõóé íýãæèéí 240 òîëãîé
ìàë, àìüòàí îðîëöîâ. Õàð òàðëàí, Àëàòàó, Ñèììåíòàë,
Ñýëýíãý, Íîðìàíä ¿¿ëäðèéí ñ¿¿, ìàõ-ñ¿¿íèé ¿õýð, Åðºº,
Îðõîí, Õàíãàé ¿¿ëäðèéí íàðèéí íàðèéâòàð íîîñò õîíü,
Áàÿä, Ñàðòóóë, Ãîâü-àëòàé, Áàéäðàã ¿¿ëäðèéí á¿ä¿¿âòýð
íîîñò õîíü, ¯çýì÷èí, Áàðãà, Äàðõàä, Àëòàíáóëàã,
Áàÿíöàãààí õýâøèë, ¿¿ëäýð, îìãèéí ìàõíû õîíü, Ãîâü
ãóðâàíñàéõàí, Àëòàé óëààí, ªëãèéí óëààí, Ýð÷èì,
Çàâõàíû áóóðàë, ªíæ¿¿ëèéí íîîñíû ÷èãëýë, ¿¿ëäýð
îìãèéí ÿìàà, Ãàëøèð, Æàðãàëàíò òýñ, îìãèéí óãøëûí
àäóó, Ëàíäðàñ, Äóðîê ¿¿ëäðèéí ìàë àìüòàä áàéëàà.
¯¿íýýñ àäóó 11, ¿õýð 13, õîíü 148, ÿìàà 44, ãàõàé 24,
îðîëöñîíîîñ õîíü ÿìàà 80 ãàðóé ìàë õóäàëäàñàíààñ
íèéò ìºíãºí ä¿í 16, 4 ñàÿ òºãðºã áîëîâ. Ìàëûí ¿íý
õàíøèéí õóâüä 150 ìÿíãààñ, 320 ìÿíãàí òºãðºãíèé
¿íýòýé áàéëàà. Ýíý àðãà õýìæýýíèé ¿åýð øèëìýë ìàë
øèëäýã àæ àõóé íýãæ øàëãàðóóëæ øàãíàæ óðàìøóóëàâ.
Øèëäýã íîìèíàöèä øàëãàðñàí ìàë:
“Øèëìýë
ìàë-2012”
¿çýñãýëýí,
õóäàëäààíä
îðîëöñîí ìàë, àìüòäûã àæëûí õýñýã ãàçàð äýýð íü
õýìæèæ, æèãíýí, õÿíàëòûí ñààëò õèéæ, ¿¿ëäðèéí
òîäîðõîéëîëò, ñòàíäàðòûí øààðäëàãàòàé õàðüöóóëàí
¿çýñãýëýí, õóäàëäààíä øèëäýãèéí øèëäýã íîìèíàöèéí
øàãíàëä äàðààõ, ìàë àìüòàä øàëãàðëàà.
1. Óëààíáààòàð õîò Õàí óóë ä¿¿ðãèéí èðãýí
Ö.Þíäýíäîðæ õàð òàðëàí ¿¿ëäðèéí ¿íýý
àìüäûí æèí 486êã ñ¿¿íèé ãàðö 16,2ë ñ¿¿
ãàðñàí ¿ç¿¿ëýëòýýð õàìãèéí èõ ñ¿¿òýé ¿íýýãýýð
øàëãàðñàí
2. Ãîâüñ¿ìáýð àéìãèéí “Ñ¿ìáýð çîî” íýãæèéí àæ
àõóé ¿çýì÷èí ¿¿ëäðèéí àìüäûí æèí 89êã íîîñíû
ãàðö 1,4êã ¿ç¿¿ëýëòýýð õàìãèéí èõ æèíòýé õîíèîð
øàëãàðñàí

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ
Øèëäýã àæ àõóé íýãæýýð
1. Óâñ àéìãèéí öºì ñ¿ðýã ¿ðæëèéí àæ àõóé
2. Õºâñãºë àéìãèéí öºì ñ¿ðãèéí àæ àõóé
3. “Õàñ, öàõèì ýðäýíý òàìãà” ÕÕÊ
Èäýâõòýé îðîëöñîí àæ àõóé íýãæýýð
1. Îðõîí àéìãèéí ìàë ¿ðæëèéí àëáà
2. Çàâõàí àéìàã öºì ñ¿ðýã ¿ðæëèéí àæ àõóé
3. ªâºðõàíãàé àéìãèéí ¿ðæëèéí àæ àõóé
4. Õîâä àéìàã ìàë ¿ðæëèéí àæ àõóé
5. Òºâ àéìàã ìàë ¿ðæëèéí àëáà
“Àëòàí íàìàð -2012” ¿çýñãýëýí õóäàëäàà
“Àëòàí íàìàð -2012” ¿çýñãýëýí õóäàëäààíä 17
àéìàã, íèéñëýëèéí 8 ä¿¿ðãèéí íèéò 280 íîãîî÷èí, 6
àæ àõóé íýãæ, 7 õîðøîî, 5 òºñºë òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî,
æèìñ æèìñãýíý, íîãîîíû ¿ð, òàðèìàë áîëîí áàéãàëèéí
æèìñ, ÷èìýãëýëèéí ìîäíû ñóóëãàö, ýìèéí óðãàìàë
á¿òýýãäýõ¿¿íýýð, 3 àæ àõóéí íýãæ ãàçàð òàðèàëàíãèéí
¿éëäâýðò àøèãëàæ áàéãàà 7 íýð òºðëèéí äóíä, áàãà
îâðûí õ¿÷èí ÷àäàëòàé òåõíèê òàâüæ îðîëöëîî.
¯çýñãýëýíãèéí ¿åýð îðîëöîã÷èä 658,8 òîíí òºìñ,
1094.9 òîíí õ¿íñíèé íîãîî, 13000 øèë íººøèëñºí
íîãîî, 2.0 òí çºãèéí áàë, 2.0 òîíí ÷àöàðãàíà, 0.2 òîíí
¿õðèéí í¿ä, 3 òîíí áàéãàëèéí æèìñ\àíüñ, ÷àöàðãàíà,
íýðñ, äîëîîãîíî, íîõîéí õîøóó/ 7.5 ìÿíãàí øèðõýã
÷àöàðãàíû ñóóëãàö, 1.4 ìÿíãàí øèðõýã ¿õðèéí í¿äíèé
ñóóëãàö, 500 øèðõýã ÷èìýãëýëèéí ñóóëãàö, 100 øèðõýã
ã¿çýýëçãýíèé ñóóëãàö, 150 øèðõýã òàñàëãààíû öýöýã
çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íýýð
íèéò
899.2ñàÿ òºãðºãèéí
áîðëóóëàëò õèéñýí áàéíà.
ÝÌØÓÈÑ-èéí ýêñïðåññ ëàáîðòîðè àæèëëóóëàí
312 äýýæ á¿òýýãäýõ¿¿íä øèíæèëãýý õèéæ ýð¿¿ë àõóé,
õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí òàëààñ íü çºâëºãºº ºã÷à
æèëëàâ.
Òºìñíèé 7 ñîðòûí àìòàëãààò õóäàëäàà, “Ìîíãîëä
íóòàãøèæ áóé èðýýä¿éòýé áîëîí øèíý ñîðòûí òºìñíèé
ñóðòàë÷èëãàà, çºâëºãºº, àìòàëãààò ºäºðëºã, õóäàëäàà”
ñóðãàëòûã “Ìîíãîë òºìñ” òºñëèéí õàìò îëîí çîõèîí
áàéãóóëæ, 200 ãàðóé õ¿íä òºìñ òàðèàëàõ çºâëºìæ
òåõíîëîãè ìàòåðèàë òàðààâ.
“Õ¿ëýìæèéí òàðèàëàí - øèíý ñîðò, òåõíîëîãè”
ñóðãàëòûã Óëààíáààòàð õîòûí Áàÿíãîë ä¿¿ðãèéí òºâ
àãðî ïàðêòàé õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëæ, íîãîî÷äûã
îðîëöóóëàâ. Ñóðãàëòûí ìàòåðèàë òàðààæ ºãºâ.
“Àëòàí íàìàð -2012” ¿çýñãýëýíä îðîëöîã÷äûã
“Çîõèîí áàéãóóëàëò ñàéòàé îðîëöñîí àéìàã”-1, “Øèëäýã
ñóì”-2, “Øèëäýã ä¿¿ðýã”-1, “Øèëäýã òºñºë”-1, “Øèëäýã
àæ àõóéí íýãæ” -2, “Øèëäýã íîãîî÷èí”-3, ”Øèëäýã
æèìñ÷èí”-2 íîìèíàöèä íýð äýâø¿¿ëýí øàëãàðóóëàâ.
1. Çîõèîí áàéãóóëàëò ñàéòàé îðîëöñîí àéìàã-1
Àéìãèéíõàà 17 ñóìûí 68 íîãîî÷èí îðîëöóóëæ,
500 òí òºìñ, 1000 òí õ¿íñíèé íîãîî, 500 êã çºãèéí áàë,
7500 øèðõýã äàðøèëñàí íîãîîíèéò 524.2ñàÿ òºãðºãèéí
áîðëóóëàëò õèéñýí àìæèëòààð Ñýëýíãý àéìãèéã
øàëãàðóóëëàà. Öîì, ºðãºìæëºë, ìºíãºí øàãíàë.
2. Øèëäýã ñóì-2
1. 14 íîãîî÷èí 2 õîðøîîã
çîõèîí áàéãóóëàí
13 òí òºìñ, 18 íýð òºðëèéí 16.5 òí õ¿íñíèé íîãîî,
4800 øèë äàðøèëñàí íîãîî, 2.0 òí çºãèéí áàë, 620
øèðõýã ñóóëãàö íèéò 46.8 ñàÿ òºãðºãèéí áîðëóóëàëò
õèéñýí àìæèëòààð Äàðõàí-óóë àéìãèéí Îðõîí ñóìûã
øàëãàðóóëæ, Öîì, ºðãºìæëºë, ìºíãºí øàãíàë

2.12 íîãîî÷èí 1 õîðøîî, 1 ÒÁÁ-ã çîõèîí áàéãóóëàí
9.5 òí òºìñ, 35 íýð òºðëèéí 16.0 òí õ¿íñíèé íîãîî,
700 øèë äàðøèëñàí íîãîî, 5300 òí æèìñíèé áîëîí
÷èìýãëýëèéí ìîäíû ñóóëãàö íèéò 38,8 ñàÿ òºãðºãèéí
áîðëóóëàëò õèéñýí àìæèëòààð Äàðõàí-óóë àéìãèéí
Äàðõàí ñóìûã øàëãàðóóëæ, Öîì, ºðãºìæëºë, ìºíãºí
øàãíàë
3. Øèëäýã ä¿¿ðýã-1
Ä¿ðãèéíõýý 2 õîðîîíû 8 íîãîî÷èí, 2 àæ àõóéí
íýãæèéã çîõèîí áàéãóóëàí 7 òí òºìñ, 22íýð òºðëèéí
9 òí õ¿íñíèé íîãîî, 8 òºðëèéí 300 øèë äàðøèëñàí
íîãîî, ¿õðèéí í¿ä, ÷àöàðãàíûâàðåíü 0,1 òí, íèéò 9.8 ñàÿ
òºãðºãèéí áîðëóóëàëò õèéñýí àìæèëòààð Óëààíáààòàð
õîòûí Áàÿíãîë ä¿¿ðãèéã øèëäýã ä¿¿ðãýýð øàëãàðóóëëàà.
Öîì, ºðãºìæëºë, ìºíãºí øàãíàë
4. Çîõèîí áàéãóóëàëò ñàéòàé îðîëöñîí òºñºë:
Òºñëèéí õ¿ðýýíä õàìðàãäñàí 8 àéìãèéí 12 ñóìûí
16 íîãîî÷èí 21 òí òºìñ, 26 íýð òºðëèéí 32 òí íîãîî,
÷àöàðãàíà 50 êã, ¿õðèéí í¿ä 60 êã-èéã áîðëóóëæ 57.6 ñàÿ
òºãðºãèéí áîðëóóëò õèéñýí, “Îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýë, õýðýãëýý, øààðäëàãà“ ñýäýâò ñóðãàëò,
“Íîãîî” ñýäýâò ÀÕÀ øîó çîõèîí áàéãóóëñàí.Öîì,
ºðãºìæëºë, ìºíãºí øàãíàë.
5. Øèëäýã àæ àõóéí íýãæ- 2
Õ¿ëýìæèíä òàðèàëæ 105 êã ã¿çýýëçãýíý, øèíý
ñîðòûí óðò ñîíãèíî 100 êã, 200 êã øèéãóà áîðëóóëæ,
õ¿ëýìæèéí ñîðòûí òåõíîëîãèéí çºâëºìæ ºã÷ àæèëëàñàí
Òºâ àéìãèéí Çóóíìîä ñóìûí Ä.Õ¿ðýëáààòàð çàõèðàëòàé
“Àòðûí øèì” ÕÕÊ, Áàãà òàðõàöòàé øèíý ñîðòûí 12 íýð
òºðëèéí õ¿ëýìæèéí 10,0 òí íàðèéí íîãîî áîðëóóëñàí
Óëààíáààòàð õîòûí Áàÿíãîë ä¿¿ðãèéí Ö.Îþóíãýðýë
çàõèðàëòàé “Ñýíæèò îþó” ÕÕÊ ºðãºìæëºë, ìºíãºí
øàãíàë.
6. Øèëäýã íîãîî÷èí - 3
15 òí òºìñ, 13 íýð òºðëèéí 10 òí õ¿íñíèé íîãîîãîîð
¿çýñãýëýíä îðîëöîæáîðëóóëñàí àìæèëòààð Ñýëýíãý
àéìãèéí Ìàíäàë ñóìûí íîãîî÷èí Ò.Ñàðàíöýöýã, 6 òí
òºìñ, 1 òí øèéãóà, 500 êã ëîîëü, 100 êã äàâæàà àëèì
áîðëóóëñàí Õîâä àéìãèéí Áóÿíò ñóìûí íîãîî÷èí
Á.Òóíãàëàã, 1.5 òí ñàðèìñ áîðëóóëñàí Õýíòèé
àéìãèéí ̺ðºí ñóìûí íîãîî÷èíÌ.Ñîíèí-àëäàð íàðûã
øàëãàðóóëæ ºðãºìæëºë ìºíãºí øàãíàë.
7. Øèëäýã æèìñ÷èí - 2
1.0 ìÿíãàí øèðõýã ÷àöàðãàíû ñóóëãàö, 600 ëèòð
÷àöàðãàíû áîëîí ¿õðèéí í¿äíèé æ¿¿ñ, 50 êã æèìñíèé
âàðåíü áîðëóóëñàí àìæèëòààð Óâñ àéìãèéí Óëààíãîì
ñóìûí èðãýí Ë.Àëòàé, 300 êã íýðñ, 200 êã íýðñ, 100
êã íîõîéí õîøóó 500 øèðõýã ñóóëãàö áîðëóóëñàí
àìæèëòààð Õºâñãºë àéìãèéí ̺ðºí ñóìûí æèìñ÷èí
Ä.Ýðäýíýáàò íàðûã øàëãàðóóëæ ºðãºìæëºë, ìºíãºí
øàãíàëààð øàãíàãäëàà.
¯çýñãýëýíãèéí ¿åýð íèéòäýý 1.1 òýðáóì òºãðºãíèé
áîðëóóëàëò õèéãäñýí áàéíà.
“Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä-2012” íýãäñýí àðãà
õýìæýýíä “Íèéñëýëèéí íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä-2012”
íîãîî, øèíý óðãàöûí ¿çýñãýëýí õóäàëäàà 2012 îíû 08
ñàðûí 25-íààñ ýõëýí íèéñëýëèéí òºâèéí 6 ä¿¿ðýãò
õóâààðèéí äàãóó 13 öýã áàéðøèëä 2012 îíû 10 ñàðûí
15 õ¿ðòýë ãàðíà.
¯ÉËÄÂÝÐ, ժĪª ÀÆ ÀÕÓÉÍ ßÀÌ

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

7

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ

Õ.ÁÀÒÒÓËÃÀ
Ýäèéí çàñãèéí á¿òöýý ººð÷èëüå
Õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ºíººãèéí íºõöºë
áàéäàë ÿìàð áàéíà? Ñàëáàðûí ñàéäààð òîìèëîãäñîíîîñ
õîéø ÿìàð àæëûã àíõààð÷ àæèëëàæ áàéãàà âý?
Õ¿íñíèé
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðëýëèéí
ñàëáàð
àæ
¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí 10 ãàðóé
õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëýýñ
ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, óíäàà ¿éëäâýðëýë æèë á¿ð ºñ÷, íººøèëñºí
æèìñ, æèìñãýíý, õ¿íñíèé íîãîî, óðãàìëûí òîñ, êåò÷óï çýðýã èìïîðò
îðëîõ øèíý íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äîòîîääîî ¿éëäâýðëýõ
áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí áàéíà. Áèäýíä õ¿íñ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýë,
õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðààñ áýëòãýñýí íèéò õ¿íñíèé íººöººð õ¿í àìûí
ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ãóðèë, òºìñíèé
õýðýãöýýã á¿ðýí, õ¿íñíèé íîãîîíû õýðýãöýýíèé 63 îð÷èì õóâèéã
äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð õàíãàõ áîëîìæ áèé. 2012 îíû ýõíèé äîëîîí
ñàðûí áàéäëààð ñ¿¿, ìàõ, õèàì ãýõ ìýò õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý
ºìíºõ æèëèéí ýíý ¿åèéíõýýñ òîäîðõîé õóâèàð ºññºí ¿ç¿¿ëýëò õàðàãäàæ
áàéíà. Ìàíàé óëñ íèéò ¿éëäâýðëýñýí ìàõíû äºíãºæ äîëîîí õóâü, ñ¿¿íèé
åñºí õóâèéã áîëîâñðóóëæ áàéíà. Õîòûí íýã õ¿í õºäººãèéíõººñ 2-3 äàõèí
áàãà ñ¿¿ õýðýãëýæ áàéíà. ̺í äîòîîäûí õýðýãöýýãýý á¿ðýí õàíãàõ ñ¿¿íèé
íººö áàéãàà áîëîâ÷ ò¿¿íèéã á¿ðýí ä¿¿ðýí àøèãëàæ ÷àäàõã¿é, õàðèí ÷
øèíãýí ñ¿¿íä øèëæ¿¿ëñíýýð æèëä 30 ãàðóé ñàÿ.ë ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í
ãàäààäààñ 纺ñººð.
Òà ºìíº íü ÇÒÁÕÁ-ûí ñàéäààð àæèëëàæ áàéñàí òóðøëàãàòàé
õ¿í. Ýíý óäààä ¯ÕÀÀ-í ñàëáàðûã óäèðäàõààð áîëëîî. Øèíý÷ëýëèéí
ãýõ òîäîòãîëòîé Í.Àëòàíõóÿã ñàéäûí òàíõèì, òýð äîòðîî õ¿íñíèé
ñàëáàðûí çîðèëòûã òà õýðõýí ä¿ãíýæ áàéíà?
պ人 àæ àõóéí ÿàì èõ òîì á¿òýöòýé, ¿éë àæèëëàãàà íü ñ¿¿ëèéí
æèë¿¿äýä íýëýýä ýð÷èìæñýí Ìîíãîë Óëñûí õºãæèëä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ
ÿàì. Ýíä àæèëëàõààð èðæ áàéãàà ãîë çîðèëãî ìààíü Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí
çàñãèéí á¿òöèéã ººð÷èëüå. Ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿í ºñ÷ áàéãàà õýäèé ÷ ¿¿íèé
áàðàã 90 õóâü íü ýðäýñ áàÿëàã áàéíà. Òýãýõýýð ãàíö õî¸ðõîí á¿òýýãäýõ¿¿í
äýýð òîãòîæ áàéãàà èéì ýäèéí çàñàã ò¿¿õèé ýä àâ÷ áàéãàà òàë òàòãàëçàõ ë þì
áîë òýð ÷èãýýðýý óíàíà ãýñýí ¿ã. ¯¿íèéã ººð÷èëæ, Ýðäýíýò øèã 2-3 ¿éëäâýð
áàðüæ, ãàäààäûí îëîí çàõ çýýëòýé õîëáîãäîæ áàéæ ìàíàé ýäèéí çàñãèéí
õºãæèë çºâ òîãòâîðòîé áîëíî. Èéì ë çîðèëãîîð ¯éëäâýð, պ人 àæ àõóéí
ñàéäààð àæèëëàõààð èðñýí. Ýíý òàëààð ºìíº íü ÷ ÿðüæ áàéñàí.
¯éëäâýð, õºäºº àæ àõóéí ÿàì íü äýëõèéä ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé ýöñèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëæ ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã îíîâ÷òîé,
á¿ðýí àøèãëàõ, õ¿íñ, õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí áèå äààñàí áàéäëûã
áýõæ¿¿ëæ, õ¿í àìûã àþóëã¿é õ¿íñýýð õàíãàõ, ñàëáàðûí ýäèéí çàñãèéí
ºñºëòèéã íýìýãä¿¿ëýõèéã íýí òýðã¿¿íèé çîðèëãîî áîëãîäîã. ßëàíãóÿà õ¿íñ,
õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûã áèå äààñàí, öººí óëñ îðíîîñ
õàìààðàëã¿é áîëãîõîä àíõààð÷ ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã áýõæ¿¿ëýõ áîäëîãî
áàðèìòëàíà. Ìîíãîë÷óóä ýð¿¿ë, òýæýýëëýã õ¿íñ õýðýãëýäýã áîëîõîä ë ýíý
ñàëáàðûí ãîë çîðèëò îðøèæ áàéãàà þì. Áàéíãà ë õîîëíû, àðõèíû õîðäëîãî
ãýæ ìýäýýëýë ãàðäàãã¿é ë áîëìîîð áàéíà.
Ìîíãîë óëñûí ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿í ºñ÷ áàéãàà õýäèé ÷ ¿¿íèé
áàðàã 90 õóâü íü ýðäýñ áàÿëàã áàéíà. ͺ㺺 òàëààð ìàíàé õ¿íñíèé
õàíãàìæèä èìïîðòûí õàìààðàë èõ õýâýýðýý áàéãàà. Èéìä õ¿íñíèé
õàíãàìæèéí èìïîðòûã áàãàñãàõ, ýêñïîðòûã íýìýãä¿¿ëýõ òàëààð ÿìàð
äîðâèòîé àëõìóóä õèéãäýõ áîë?
Èìïîðòûã îðëîõ, óëìààð ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã
äýìæèõ áîäëîãî áàðèìòàëæ, òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî, ñ¿¿, ºíäºã áîëîí
èìïîðòîîð îðóóëæ èðäýã ºðãºí õýðýãëýýíèé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
äîòîîääîî ¿éëäâýðëýõ õýðýãòýé. Ìîíãîë îðíû áàéãàëü ýêîëîãèéí
îíöëîã, äàâóó òàëä ò¿øèãëýñýí ýêîëîãèéí öýâýð îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéã äýìæèí õºãæ¿¿ëæ “Îðãàíèê Ìîíãîë” áðýíä á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
áèé áîëãîæ, ò¿¿íèéãýý ýêñïîðòîëæ áîëíî.
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãàçàð òàðèàëàí, ìàë àæ àõóéí ñàëáàðò òºðººñ
äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéãààãèéí ¿ð ä¿íä õ¿íñíèé àíõäàã÷ ¿éëäâýðëýë
ñýðãýæ, ò¿¿õèé ýä, á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàíãàìæ, íèéë¿¿ëýëò ñàéæèð÷
8

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

áàéãàà áîëîâ÷ õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð,
Ẻíèé
áîëîí
æèæèãëýí
õóäàëäààëàõ ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ
áóé æèæèã, äóíä àæ àõóéí íýãæ¿¿äýä
÷èãëýñýí õºðºí㺠îðóóëàëò, ñàíõ¿¿ãèéí
äýìæëýã òºäèéëºí õàíãàëòã¿é áàéíà.
¯¿íèé óëìààñ ìîíãîëûí ãàçàð íóòàã
äýýð ¿éëäâýðëýñýí ýêîëîãèéí öýâýð, ¿íý
öýíýòýé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ãàäààä áîëîí
äîòîîäûí çàõ çýýë äýýð ºðòºã øèíãýýí
ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëãîí áîðëóóëæ
÷àäàõã¿é áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí èìïîðòûí
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãààëèéí àëáàí
òàòâàðûí õóâü õýìæýýã óÿí õàòàí òîãòîîõ,
øààðäëàãàòàé ¿åä ººð÷èëæ áàéõ íü
¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëýý äýìæèõ íýã ÷óõàë
àðãà çàì áîëíî.
Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðò
¿éëäâýðèéí àðãààð áîëîâñðóóëñàí ñ¿¿,
ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ãóðèë, òóðàã áîëîí
øóëæ àíãèëñàí ìàõ, áîëîâñðóóëààã¿é
äîòîð äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿íèéã Íýìýãäñýí
ºðòãèéí àëáàí òàòâàðààñ, æèæèã, äóíä
¿éëäâýðèéí ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëò
á¿õèé òîíîã òºõººðºìæ, ñýëáýã õýðýãñýë,
õºäºº àæ àõóéí çîðèóëàëòòàé òðàêòîð,
êîìáàéí, ìàøèí ìåõàíèçì, îéí àæ àõóéí
òåõíèê, òîíîã òºõººðºìæ, óñàëãààíû
òîíîã òºõººðºìæ, áîðäîî, óðãàìàë
õàìãààëàëûí áîäèñûã ãààëèéí áîëîí
íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàðààñ
÷ºëººëººä áàéíà.
Äîòîîäûí
¿éëäâýðëýëèéí
çàõ
çýýëèéã õàìãààëàõ, ò¿¿íèéã õºãæ¿¿ëýõ
ýäèéí çàñãèéí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ
çîðèëãîîð èìïîðòûí ãóðèë, õ¿íñíèé
íîãîîíû ãààëèéí àëáàí òàòâàðûí õóâü
õýìæýýã óëèðëûí ÿëãàâàðã¿éãýýð æèëèéí
òóðø 15 õóâü áîëãîõ òîãòîîëûã ÓÈÕ-ààñ
áàòàëñàí áàéãàà. Ýíý ìýòýý𠺺ðñ人
õ¿íñýý ¿éëäâýðëýäýã áîëîõ ãýýä ¿çýæ ë
áàéíà äàà.

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ

“ÊËÀÑÒÅД-ÛÍ
ÒÓÕÀÉ ÎÉËÃÎËÒ
Õ.Ãèéìàà
Ä.Ëóòæàìáà
Ìàíàé óëñûí ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí
¿çýë áàðèìòëàëä “×ºëººò ºðñºë人í á¿õèé ýäèéí
çàñãèéí îëîí òàëò îíîâ÷òîé á¿òöèéã áèé áîëãîíî”
ãýæ òóñãàñàí ÷ ºíººäºð áîäèò áàéäàë äýýð ýðñ
ººð ºí㺠àÿñ èëýðõèéëýõ áîëñîí. ¯íäñýíäýý óóë
óóðõàé ðóó ë óóëãà àëäàí õîøóóð÷, çºâõºí ýíý
ñàëáàðûã ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ãàðö õýìýýí
õýëáèéæ áàéíà.
պ人 àæ àõóé áîëîí ìàë àæ àõóéä òóëãóóðëàñàí
ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð ÿðüæ áàéãàà ÷
ÿã áàðüæ àâààä çîðèãòîé õèéæ áàéãàà äîðâèòîé
àæèë òºäèéëýí áàéõã¿é áàéíà.
Êëàñòåðûí òóõàé îéëãîëò íü Ìîíãîëä
òºäèéã¿é äýëõèéí ò¿âøèíä íýí øèíý ç¿éë õýäèé ÷
õýðýãæ¿¿ëýõ ìåõàíèçì, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãýý îíîâ÷òîé
òîäîðõîéëæ ÷àäñàí óëñ îðíóóä áîãèíî õóãàöààíä
¿ñðýíã¿é õºãæèæ áàéíà.
Êëàñòåðò òóëãóóðëàñàí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûí
ìèêðî ýäèéí çàñãèéí ¿çýë ñàíàà 1990-ýýä îíîîñ
äýëãýð÷, 2000 îíîîñ ýõëýí ýäèéí çàñàã, õàìòûí
àæèëëàãààíû îëîí óëñûí áîëîí á¿ñ íóòãèéí
òîìîîõîí áàéãóóëëàãóóä ýíý ÷èãëýëä ãîë áîäëîãîî
òºâëºð¿¿ëæ, õºðºí㺠ìºí㺠÷ èõ çàðöóóëæ áàéíà.
Òóõàéëáàë, Åâðîïûí êîìèññ, ÀÍÓ-ûí Îëîí óëñûí
õºãæëèéí àãåíòëàã, ͯÁ-ûí Àæ ¿éëäâýðèéí
õºãæëèéí áàéãóóëëàãà çýðãýýñ äýýðõ ÷èãëýëýýð
250 îð÷èì ñàíàà÷èëãà ãàðãàæ, ºðãºí õ¿ðýýòýé
ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèë õèéñýí áàéíà.
Êëàñòåðûã õºãæ¿¿ëýõýä òºðèéí øóóä áà øóóä
áóñ îðîëöîî èõýýõýí íºëººòýé ÷ “áàéðøèë”,
“äýìæëýã” ãýñýí õî¸ð õ¿÷èí ç¿éë ãîë íºëºº
¿ç¿¿ëäýã. Õàðèëöàí õàìààðàëòàé ýäèéí çàñãèéí
á¿òö¿¿ä íýã äîð áàéõ òóñìàà çàðäàë õýìíýäýã
ó÷ðààñ áàéðøèë íýí ÷óõàë. Õàðèí äýìæëýã
ãýäýã íü ìºí㺠ºã ãýñýí ¿ã áèø.
¯íäýñíèé
¿éëäâýð¿¿äèéíõýý
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
õóäàëäàí
àâàëòûã íýìýãä¿¿ëýõýä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõýä
÷èãëýãäñýí äýìæëýã áàéõ þì. Òºð íü ìºí㺠ºãºõ

ÌÕÕîëáîîíû ã¿éöýòãýõ çàõèðàë
kh_giimaa@yahoo.com
Lutaa01@yahoo.com
áóñ, õýðýãëýã÷ íü õóäàëäàæ àâíà ãýäýã æèíõýíý
õºðºí㺠îðóóëàëò áîëäîã.
Êëàñòåð íü àæ àõóéí íýãæ¿¿ä ºðñºëäºõ
÷àäâàðàà ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýãäýæ ñàíõ¿¿ ýäèéí
çàñàã, îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõýä
èõýýõýí ÷óõàë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ þì.

Õóâèéí
õýâøèë

Ñóäàëãàà
øèíæèëãýýíèé
áàéãóóëëàãà

Çàñãèéí
ãàçàð

Íýã ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã
ýñâýë
çàðèì
òîõèîëäîëä
áèå
áèåíýýñýý
õàìààðàëòàé æèæèã, äóíä àæ àõóé íýãæ¿¿ä øèíý
òåõíîëîãè àøèãëàõ, õàìòðàí õóäàëäàí àâàëò
õèéõ, ¿éë÷èëýã÷äýä öîãö ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, áîðëóóëàëòûí ¿å
øàòàíä õàìòðàí àæèëëàõ çàìààð êëàñòåðûã
õºãæ¿¿ëæ ò¿¿íèé äàâóó òàëóóäûã àøèãëàæ áàéíà.
Õàìòûí àæèëëàãààíû õýëáýð íü ìàø îëîí
òºðºëòýé áàéõ áºãººä ¿¿íýýñýý õàìààðààä òóõàéí
õàìòûí àæèëëàãààíä îðîëöîõ îðîëöîî íü ººð ººð
áàéäàã. Ãýõäýý õàìòûí àæèëëàãàà ÿìàð áàéõààñ
¿ë õàìààðàí ýíý á¿õ ç¿éë àìæèëòòàé, ¿ð ä¿íòýé
áàéõ íü çºâõºí íýã õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðäàã áà
òýð õ¿÷èí ç¿éë íü õàìòûí óäèðäëàãà (ìåíåæìåíò)
þì.

ÊËÀÑÒÅÐ, ѯËÆÝÝ ÁÀ ÕÀÌÒÛÍ ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ¯Ð ÀØÃÈÉÍ ÒÓÕÀÉ
Õàìòûí àæèëëàãàà:
Àëèâàà àæ àõóé íýãæ, áàéãóóëëàãà íü äàí
ãàíöààðàà îðøèí òîãòíîæ ÷àäàõã¿é áºãººä õàðèí
íèéë¿¿ëýã÷èä,
¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä,
ºðñºëäºã÷èéí
õàðèëöàí õàìòûí àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä îðøèí

òîãòíîäîã. Èéìýýñ áàéãóóëëàãûã äýýðõ îëîí
õýñã¿¿äýýñ á¿ðäñýí íýã öîãö òîì áàéãóóëàìæ ãýæ
òîìú¸îëáîë, ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëñýíýýð
ýíýõ¿¿ áàéãóóëàìæèéã àìæèëòàíä õ¿ðãýæ ÷àäíà.
Õàìòûí àæèëëàãàà ãýäýã íü çîðèëãî, çîðèëòîî
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

9

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ
õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø
áàéãóóëëàãà õàìòðàí àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààãàà
õýðýãæ¿¿ëýõèéã õýëýõ þì. “ÕÀÌÒÄÀÀ ÁÎË Õ¯×ÒÝÉ
” óðèàã ¿íäýñ áîëãîæ õàìòûí àæèëëàãààíä ººðèéí
îíöãîé äàâóó òàëàà àøèãëàí õóâü íýìýð áîëãîí
îðóóëæ õàìòûí àæèëëàãààíààñ àøèã õ¿ðòýõ
áîëíî. Õàìòûí àæèëëàãààíû ãîë óòãà ìºí ÷àíàð
íü õàìòðàí ã¿éöýòãýã÷ òóñ á¿ðèéí àæëûí ¿ð ä¿í
áàéõ áîëíî.

Õàìòûí àæèëëàãààíû çàãâàð
Àæ àõóé íýãæ “À”
Àæ àõóé íýãæ “Á”
òààìàãëàë
õ¿ëýýëò

íººö
÷àäàâõè

àøèã èòãýë

íººö
÷àäàâõè

àøèã èòãýë

òààìàãëàë
õ¿ëýýëò

ÕÀÌÒÛÍ ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÑÈÑÒÅÌ
Õàìòûí àæèëëàãààíààñ õ¿ëýýõ ¿ð ä¿í:
• Õàìòûí àæèëëàãààíä îðîëöîã÷ á¿ð ººðòºº àøèã áóþó
íýì¿¿ ºðòºã õ¿ëýýäýã. Îðîëöîã÷ á¿ð ººðò íü íîãäîõ àøèã
íü õàìòðàí àæèëëàñíààð èðíý ãýäýãò õ¿ëýýëò ¿¿ñãýäýã.
• Õàìòûí àæèëëàãààíä îðîëöîæ áóé òàëóóä ººðèéí äàâóó
áóþó õ¿÷òýé òàëóóäàà õóâü áîëãîæ îðóóëäàã. Õàìòûí
àæèëëàãààíààñ ãàðàõ àøèã íü îðîëöîæ áóé òàëóóäûí
äàâóó òàëóóäûí íèéëáýðýýñ ãàðàõ ¿ð ä¿í.
• Õàìòûí àæèëëàãààíä îðîëöîæ áóé òàëóóä ººðèéí
áàéãóóëëàãàà õýñýã÷ëýí ººðººð õýëáýë, òîäîðõîé

äàâóó òàëóóäàà õóâü áîëãîí îðóóëäàã
áà õàðèí áàéãóóëëàãàà á¿õýëä íü
îðîëöóóëäàãã¿é.
Õýðýâ íýã ñàëáàðûí õýä õýäýí àæ
àõóé íýãæ¿¿ä ýñâýë íýã á¿òýýìæèéí
ñ¿ëæýýíä äýõ îëîí òîîíû àæ àõóé íýãæ¿¿ä
îëîí òàëò õàìòûí àæèëëàãààíä çîõèîí
áàéãóóëëàëòòàé îðæ ýõýëáýë êëàñòåð
¿¿ñäýã.

ÊËÀÑÒÅÐÛÍ Ñ¯ËÆÝÝ
Êëàñòåð
(á¿ñ
Êàñòåð áîë àæ àõóé íýãæ¿¿ä áîëîí äàãàëäàõ
íóòàã)
ãýäýã
íü ¿éë÷÷èëãýýíèé
áàéãóóëëàãóóäààñ á¿ðäñýí ñ¿ëæýý.
íýã
á¿òýýìæèéí
ñ¿ëæýýí
äýõ
àæ
àõóéí íýãæ¿¿äèéí ººðººð õýëáýë, àäèë òºñòýé ¿éëäâýðëýë,
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã àæ àõóé íýãæ¿¿äèéí íÿãò óÿëäààòàé
õàìòûí àæèëëàãàà. Êëàñòåð íü èõýíõ òîõèîëäîëä äàðààõ 3
òºðëèéí àæ àõóé íýãæ¿¿äýýñ á¿ðääýã. ¯¿íä:

 Çàõ çýýëä òýðã¿¿ëýõ áàéð ñóóðüòàé
îð÷èí ¿åèéí òåõíèê, òåõíîëîãèòîé,
îëîí óëñûí çàõ çýýëä íýâòðýõ
áîëîìæòîé àæ àõóé íýãæ¿¿ä,
 Õàíãàìæèéí ýñâýë íýìýëò ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëäýã æèæèã äóíä ¿éëäâýð¿¿ä,
 Ìýäëýãò ñóóðèëñàí, øèíýëýã ñàíàà,
ç¿éë íýâòýðñýí ýðäýì øèíæèëãýý
ñóäàëãààíû áàéãóóëëàãóóä.

ßÀÃÀÀä ÊËÀÑÒÅÐÛà ժÃƯ¯ËÝÕ ÃÝÆ
Àñàð
ºíäºð
Øèíý÷ëýë áîë ºðñºëäºõ ÷àäàâõèéí àìæèëòûí
õóðäòàé ººð÷ëºãäºæ,
õ¿÷èí ç¿éë
óëàì á¿ð öîãö áîëæ
áàéãàà äàÿàð÷ëàëûí
¿åä
àæ àõóé íýãæ¿¿ä ¿éë àæèëëàãààãàà ºðãºæ¿¿ëýõ,
çàõ çýýëýý òýëýõ, óëìààð õºãæèí äýâøèõýä
õ¿íäðýë
áýðõøýýë ó÷èð÷ áàéíà. Á¿õ ç¿éë ò¿ðãýí ººð÷ëºãäºæ,
óðüä÷èëàí òààìàãëàõàä áýðõøýýëòýé áîëæ áàéãàà ýíý ¿åä
¿éëäâýðëýã÷èä ¿éë àæèëëàãààãàà àìæèëòòàé ÿâóóëàõûí
òóëä:
 Áàéíãà øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýõèéí
ñàöóó
 Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, òåõíîëîãèéí õóâüä òýðã¿¿ëýí

 ªðñºëäºõ
÷àäâàðòàé,
õÿìä
á¿òýýãäýõ¿¿í çàõ çýýëä áîðëóóëàõ
õýðýãòýé áîëäîã.
Øèíý÷ëýë, ººðººð õýëáýë, òîãòìîë
õºãæëèéí øèíý àðãà áàðèë, øèíý
á¿òýýãäýõ¿¿í, øèíý çîõèîí áàéãóóëàëò
ìåíåæìåíòèéí ñèñòåì íýâòð¿¿ëýõ, çàõ
çýýëä øèíý ñóâàã íýýõ íü òîãòâîðòîé
íàéäâàðòàé ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã áèé
áîëãîäîã.
Ìýäëýãò ñóóðèëñàí, çàõ çýýëýý ñàéí
ìýäýð÷ õºðâºõ ÷àäâàðòàé, ñàíõ¿¿ãèéí
÷àäàìæòàé ¿éëäâýð, àæ àõóé íýãæ¿¿ä
êëàñòåðûí ñ¿ëæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ á¿ðýí
áîëîìæòîé.

ÌÀÕÍÛ ¯ÉËäâÝÐËÝËÈÉÍ ÊËÀÑÒÅÐÛà ժÃƯ¯ËÝÕ Íü
Îäîîãèéí ìàõíû ñ¿ëæýýíä îðîëöîã÷èä íü íýãäñýí
çîõèîí áàéãóóëàëòã¿é, õÿíàëòã¿é, òýäãýýðèéí õîîðîíä
õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà áàéõã¿é, ìàëààñ ãàðàõ áóñàä
ò¿¿õèé ýäèéã ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèãòàé áàéäëààð
àøèãëàæ á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë ÿâóóëàõã¿é áàéãààãààñ
çàõ çýýëèéí èõýýõýí áîëîìæ àëäàãäàæ áàéíà. ¯¿íèéã
10

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

îíîâ÷òîé
øèéäâýðëýõèéí
òóëä
áàéãóóëëàãóóä õàìòðàí àæèëëàæ, ¿éë
àæèëëàãààãàà íýãäñýí ñèñòåìä îðóóëæ
êëàñòåðûí õýëáýðýýð àæèëëàõ çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé áàéíà.

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ
Ìàõíû
¿éëäâýðëýëèéí
êëàñòåðò
îðîëöîã÷
áàéãóóëëàãóóä íü õóâèéí õýâøèë,
òºð çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãóóä áàéõ áºãººä ýðõýì çîðèëãî íü ìàõíû ºðòãèéí
ñ¿ëæýýã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ìàëàà ýð¿¿ëæ¿¿ëæ, ìàëûí
íýãæ àìüäûí æèíãýýñ àâàõ îðëîãî àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõýä
îðøèõ þì. Õóâèéí õýâøèë ãýäýãò äàí ãàíö ìàõíû
¿éëäâýðèéã îéëãîæ áîëîõã¿é. Ìàõ ýõëýí áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðò ìàëàà íèéë¿¿ëýõ ìàë÷èí, ìàëààñ ãàðàõ ò¿¿õèé
ýäèéí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, ìàõíû çàõ äýëã¿¿ð, òýýâýð
ëîãèñòèê, òýäãýýðò ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ áóñàä áàéãóóëëàãóóä
áàéõ þì. Ýäãýýð áàéãóóëëàãóóäûí ¿ð àøèãòàé õàìòûí
àæèëëàãààíä ¿íäýñëýí ìàõíû ¿éëäâýðëýëèéí êëàñòåð
¿¿ñíý.
Ìàõíû ¿éëäâýðëýëèéí êëàñòåðò îðîëöîõ áàéãóóëëàãà
áîëîí õóâü õ¿ì¿¿ñ ººðò áàéãàà äàâóó òàëàà õàìòûí

àæèëëàãààíä õóâü íýìýð áîëãîí îðîëöîõ
áºãººä òýäãýýðò ¿¿ñýõ áîëîìæ, ¿éë
àæèëëàãààíû ÷èãëýë áîëãîí õàðèëöàí
àäèëã¿é áàéíà.
Êëàñòåðò áàéõ ìàõ ýõëýí áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð íü ìàëààñ ãàðàõ á¿õèé ë ò¿¿õèé
ýäèéã
áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð¿¿äòýé
õàìòàð÷, íººöèéã ¿ð àøèãòàé çàðöóóëæ,
íýã íýãíèéãýý íºõºæ, õîðøèæ àæèëëàõ
áîëîìæòîé.
Èíãýõäýý ¿éëäâýðëýë òåõíîëîãèéí
ñòðàòåãèéí äàãóó àæèëëàõ áºãººä, Çóðàã (1)
ñòðàòåãè íü íýãæ àìüä æèíãýýñ àâàõ ìàõ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íýìýãä¿¿ëýõ, íýì¿¿ ºðòºã
øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ, óëèðëûí
àæèëëàãààã óðòàñãàõàä ÷èãëýãäýõ þì.

Çóðàã 1. Ìàõíû ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãèéí ñòðàòåãè

Ìàë íÿäëàõ ¿éëäâýðýýñ ãàðñàí ìàëûí ìàõûã ìàõ
àíãèëàí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðò áîä ìàëûí ìàõûã øóëæ,
ìàõíû á¿òýö, øèíæ ÷àíàðààð àíãèëàí õýñýãëýæ ñàâëàõ,
áîã ìàëûí ìàõûã óëàìæëàëò àðãààð õýñýãëýí ýâäýõ ìºí
ÿñòàé íü òýíö¿¿ëýí òàëëàí õóâààæ çàõ çýýëä ãàðãàõ íü
õýðýãëýã÷èä ñîíãîëò õèéõ áîëîìæèéã îëãîõ þì. Èíãýñíýýð
íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí, õýðýãëýýíä òîõèðîìæòîé, ýêñïîðòûí
ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áèé áîëîõ þì. Íÿäàëãààíààñ ãàðàõ
äîòîð ìàõ, öóñ, ¿ñëýã ò¿¿õèé ýä, öºâäºë, ºëºí ãýäýñ çýðãèéã
õ¿íñíèé áîëîí õýðýãëýýíèé çîðèóëàëòààð áîëîâñðóóëàõ
¿éëâýð¿¿äòýé õàìòðàí àæèëëàõ áîëîìæòîé. ̺í áóñàä
áîëîìæèò ò¿¿õèé ýä¿¿äýýð á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ àæ
àõóé, õóâü õ¿ì¿¿ñòýé õàìòàð÷ áîëíî. Æèøýý íü: ìàëûí äýë
ñ¿¿ëýýð äýýñ òîìîõ àæ àõóé-õóâü õ¿í, ìàë õ¿ëýýæ àâàõ áààçûí
äýðãýä áèî ãàçûí ¿éëäâýð, áîã ìàëûí òîëãîé øèéð õóéõàëæ
áîëîâñðóóëàõ àæ àõóé-õóâü õ¿í ãýõ ìýò.
Áàéãóóëëàãóóä íýãäýí íèéëæ ìàõíû ¿éëäâýðëýëèéí
êëàñòåð áàéãóóëàõ íü ºíººãèéí íºõöºëä, íýëýýä öàã õóãàöàà,
õºðºí㺠ìºí㺠øààðäñàí àæèë áîëîõ þì. ̺í á¿õ ç¿éëèéã
øèíýýð ýõëýõ ó÷èð êëàñòåðûí ¿éë àæèëëàãàà æèãäðýõ õ¿ðòýë
áàñ áàãàã¿é õóãàöààã çàðöóóëíà. Òèéìýýñ ìàëûí íººö,
äýä á¿òöèéí õºãæèë çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çýæ îäîî áàéãàà
ìàõ ýõëýí áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð¿¿äèéã ò¿øèãëýí, ìàõíû

¿éëäâýðëýëèéí êëàñòåðóóäûã áàéãóóëæ,
¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã á¿ðýí àøèãëàõ
áîëîìæ áàéíà.
Ìàõíû
¿éëäâýðëýëèéí
êëàñòåð
áàéãóóëñíààð
ìàõíû
¿éëâýðëýëèéí
õýìæýý
íýìýãäýæ,
÷àíàð
ýð¿¿ë
àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí, ºðñºëäºõ
÷àäâàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í áèé áîëíî.
Òºðèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîî ñàéæèð÷,
õóóëü ä¿ðì¿¿ä õýðýãæèæ, àæ àõóé íýãæ,
êîìïàíèóä õîðøèæ ñàíõ¿¿ãèéí ÷àäàâõè
ñàéæèð÷, áàéãóóëëàãà òîãòâîðòîé ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæòîé áîëíî.
¯¿íèéã äàãààä á¿ñ íóòãèéí õºãæèë
ñàéæèðíà, îëîí õ¿í àæèëòàé áîëæ ò¿¿íèéã
äàãààä ÿäóóðàë áóóð÷, õîò ñóóðèí ãàçàð
ëóó í¿¿æ èðýõ øèëæèëò õºäºë㺺í áóóð÷,
äýä á¿òýö õºãæèæ, òýýâýð ëîãèñòèêèéí
¿éë÷èëãýý ñàéæðàõ ãýõ ìýò ìàø îëîí
äàâóó òàëóóä áèé áîëîõ þì. Õàìãèéí
ãîë íü ìàë, ìàõíû íèéë¿¿ëýëò ºðòãèéí
ñ¿ëæýý íü “ìàë÷èí-¿éëäâýð-çàõ çýýë”
ãýñýí òîãòîëöîîíä øèëæèõ þì.
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

11

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ

¯ÉËÄÂÝÐÆÈËÒÈÉÍ ØÈÍÝ ÝÐÈÍ ¯Å
ÝÕÝËÑÍÈÉÃ ÇÀÐËÀÂ
¯éëäâýð, õºäºº àæ àõóéí ÿàì, Ìýðãýæëèéí
õîëáîîäûí
íýãäñýí
çºâëºëòýé
õàìòðàí
“¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí øèíý ýðèí ¿å” àðãà õýìæýýã
çîõèîí áàéãóóëëàà. Àðãà õýìæýýíä “Àæ ¿éëäâýðèéí
ñàëáàðûí ºíººãèéí áàéäàë, ¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéí øèíý
ýðèí ¿å”, “Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñàãò àæ ¿éëäâýðèéí
ñàëáàðûí ¿¿ðýã”, “¯éëäâýðëýë õºãæ¿¿ëýõýä ñàëáàð
äóíäûí õàìòûí àæèëëàãààíû ¿¿ðýã” çýðýã ¿íäñýí
èëòãýë¿¿äèéã õýëýëö¿¿ëæ, õºíãºí, õ¿íñ, õ¿íä, áàðèëãûí
ìàòåðèàë, õèìèéí ¿éëäâýð çýðãèéí òýðã¿¿í ýãíýýíä
õýðýãæ¿¿ëýõýýð ñàíàë áîëãîæ áàéãàà òºñë¿¿äèéã
òàíèëöóóëëàà. Ýíý ¿åýð ¿éëäâýðëýã÷èä Ìîíãîë Óëñàä
¿éëäâýðæèëòèéí øèíý ýðèí ¿å ýõýëæ áóéã çàðëàæ,
Ìîíãîë Óëñ ò¿¿õèé ýäýý õÿìä ¿íýýð ýêñïîðòëîæ, ýäèéí
çàñãèéí õóâüä ò¿¿õèé ýäèéí ¿íýýñ õàðààò áàéõàà áîëèõ
öàã èðñíèéã àëáàí ¸ñîîð çàðëàëàà.
Àðüñ øèð, íîîñ íîîëóóð, çýñ, òºìºð, í¿¿ðñ ãýõ
ìýò ò¿¿õèé ýäýý ººðñ人 íýì¿¿ ºðòºã øèíãýñýí
á¿òýýãäýõ¿¿í áîëãîí çàõ çýýëä íèéë¿¿ëäýã ¿éëäâýðæñýí îðîí áîëîõ Øèíý÷ëýëèéí çàñãèéí ãàçðûí
áîäëîãûã àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýã÷èä èéíõ¿¿ àæèëäàà îðæ áàéíà.
Ìîíãîëûí ìýðãýæëèéí õîëáîîäûí íýãäñýí çºâëºëººñ àðüñ øèð, íîîñ, íîîëóóð, î¸äîë, îé ìîä,
õ¿íñ, õèìè, õ¿íä àæ ¿éëäâýð çýðýã ñàëáàðóóäààñ òýðã¿¿í ýãíýýíä õýðýãæ¿¿ëýõýýð ñàíàë áîëãîæ áóé
òºñë¿¿äèéã ¯ÕÀÀ-í ñàéä Õ.Áàòòóëãàä ãàðäóóëëàà.
Òºð, õóâèéí õýâøëèéí õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíàìæ áè÷èãò Ìîíãîëûí ìýðãýæëèéí õîëáîîäûí
íýãäñýí çºâëºëèéí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë Õ.Ãàíáààòàð, ÓÁÒÇ íèéãýìëýãèéí äàðãûí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷
Ã.Ñýðýýíýíäîðæ, ÈÍÅÃ-ûí äàðãà Ñ.Áàòìºíõ íàð ãàðûí ¿ñýã çóðëàà. Èíãýñíýýð çîð÷èã÷äîä ¿éë÷èëäýã
òóñ õî¸ð áàéãóóëëàãà ¿éë÷èëãýýíäýý ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýäýã áîëîõ
þì.
¯éëäâýðæèëòèéí øèíý ýðèí ¿å àðãà õýìæýýíä îðîëöîã÷äîä õàíäàæ ¯ÕÀÀ-í ñàéä Õ.Áàòòóëãà
“¯éëäâýðëýã÷èä çîâëîí òîî÷èæ, áîëîõã¿é, á¿òýõã¿é áàéãàà ç¿éëýýðýý õóðàë õèéãýýä òàðäàã áàéñàí
áîë ºíººäºð òóëãàìäñàí àñóóäëààñàà ãàðàõ ãàðö, îëîëò àìæèëò, á¿òýýí áàéãóóëàëòûã õýëýëöýí ýíýõ¿¿
òàíõèìä õóðàí öóãëàñàí áàéãààä áàÿðòàé áàéíà” ãýëýý.
Ìýðãýæëèéí ÒÁÁ-óóäûí õóâüä ãèø¿¿í÷ëýëèéí òàòâàð, õóðààìæ áàéõã¿é, ñàíõ¿¿æèëòûí õ¿íäðýë
áýðõøýýë, äóòàãäàëä ºðòºìòãèé, çàðèìûíõ íü ¿éë àæèëëàãàà òîãòìîë áèø áàéãààã ñàéä ø¿¿ìæèëæ,
Ñàéíøàíäûí àæ ¿éëäâýðèéí öîãöîëáîð ãýõ ìýòýýð ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò àæèë õèéãäýõ ãýæ áàéãàà
ýíý ¿åä õîëáîîä íýãäñýí çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðîîä ÿàìòàéãàà õàìòðàí àæèëëàõ õýðýãòýéã ñàíóóëëàà.
Ó÷èð íü íýã ÷èãëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ìàø îëîí ÒÁÁ áàéãààã öýãöýëæ, õàìòàð÷ àñóóäëàà
ÿðèàä ñàíàëàà íýãòãýýä îðóóëæ èðæ áàéõûã çºâëºëºº.
Ýíý àðãà õýìæýýã óãòàæ çîõèîí áàéãóóëñàí ñàëáàð õóðàëäààíààð öààøèä òýð ìààíü ÷ áîëîõã¿é áàéíà
ãýäýã ãîìäîë áàãà ÿðüæ, òºð çàñàãòàéãàà ÿàæ õàìòàð÷ àæèëëàõ, óëñ øèã óëñ, ¿éëäâýð øèã ¿éëäâýðòýé
áîëîõ òàëààð íèëýýä ÿðèëöñàí áàéãàà. Òóõàéëáàë, õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð íü àæ
¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí 10 ãàðóé õóâèéã ¿éëäâýðëýæ áàéãàà áºãººä
ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í óíäàà ¿éëäâýðëýë æèë á¿ð ºñ÷
èðñýí áàéíà. Õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýë, õºäºº
àæ àõóéí ñàëáàðààñ áýëòãýñýí íèéò õ¿íñíèé íººöººð õ¿í
àìûí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í,
ãóðèë, òºìñíèé õýðýãöýýã á¿ðýí, õ¿íñíèé íîãîîíû
õýðýãöýýíèé 63 îð÷èì õóâèéã äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð
õàíãàõ áîëîìæòîé áîëëîî. Ãýâ÷ õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýð¿¿äèéí îäîî áàéãàà ñóóðèëàãäñàí õ¿÷èí ÷àäëûí
àøèãëàëò õàíãàëòã¿é, ¿éëäâýðèéí ¿íäñýí ò¿¿õèé ýäèéí
áýëòãýí íèéë¿¿ëýëòèéí òîãòîëöîî àëäàãäñàí, ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýëèéã õàìãààëàõ áîäëîãîã¿é,
èìïîðòîîð èõ õýìæýýíèé ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
íèéë¿¿ëäýã, ñààëèéí òºðºëæñºí àæ àõóéã òýæýýë,
ìàëûí ýð¿¿ë ìýíä, ¿ðæèë ñåëåêöòýé õîëáîí öîãöîîð íü
12

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Õ¯Í ÑÍ È É ÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐÈ ÉÍ ÑÀËÁ ÀÐÒ
õºãæ¿¿ëýõã¿é áàéãàà áîëíî.
Ìàõíû ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò ìàë,
ìàõûã çàõ çýýëä áîðëóóëàõ íýãäñýí
ñèñòåì áàéõã¿é, ìàõ áýëòãýëèéí
çàðäàë
ºíäºð,
ýðñäýë
èõòýé,
ýðãýëòèéí õºðºíãèéí äóòàãäëààñ
øàëòãààëæ äîòîîäûí òºâëºðñºí çàõ
çýýëä ºðñºëäºõ ÷àäàìæ ñóë, ãàõàéí
ººõ, àìòëàã÷, á¿ðõýâ÷èéã èìïîðòîîð
àâäàã
ìàëûí
õàëäâàðò
ºâ÷èí
ãàðàõ, òàðõàõ ýðñäýë èõòýé, ìàëûã
ýýìýãæ¿¿ëýõ, á¿ðòãýëæ¿¿ëýõ àñóóäàë
òºãñ øèéäýãäýýã¿é çýðýã òóëãàìäñàí
àñóóäëóóä áàéãààãààñ ãàðàõ ãàðöûí
òàëààð ñàíàë, òºñºë áîëîâñðóóëæ
àæèëëàõààð áîëñîí áàéíà.
Ãýõäýý õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýã÷èä
õýðýãæèõ áîëîìæã¿é îëîí ç¿éëèéã ÿðüñàíã¿é, õàðèí Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2012-2016
îíä õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûí àøèãëàëòûã ñàéæðóóëàõ, ºðñºëäºõ ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ, õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ãýñýí 3 ¿íäñýí àñóóäàëä òºâëºð¿¿ëýí Òºðèéí áîëîí
ìýðãýæëèéí õîëáîî, ÒÁÁ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ¿éëäâýðëýã÷èëä õàìòðàí äàðààõ òºñºë
õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çëýý.
1.“Ìàõ, ñ¿¿ áýëòãýí íèéë¿¿ëýëòèéí òîãòîëöîî” òºñºë
Óã òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëñíýýð çàõ çýýëèéí íºõöºëä òîõèðñîí ìàõ, ñ¿¿ áýëòãýí íèéë¿¿ëýõ øèíý
òîãòîëöîî áèé áîëæ, ¿éëäâýðèéí àðãààð áîëîâñðóóëñàí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý íýìýãäýæ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð ñàéæèð÷ ýð¿¿ë àõóé, àþóëã¿é áàéäëûí
øààðäëàãà õàíãàãäàæ, ìàõ, ñ¿¿íèé ¿íý òîãòâîðæèæ, ¿éëäâýð¿¿äèéí õ¿÷èí ÷àäëûí àøèãëàëò
ñàéæðàõ þì.
2.“Õ¿íñ ñóäëàëûí òºâ” òºñºë
Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëò, õàíãàí íèéë¿¿ëýëò, õ¿íñíèé çàõ çýýë, àþóëã¿é áàéäëûí
áîäèò ò¿âøèíä øèíæèëãýý, ¿íýëãýý õèéæ, õ¿íñíèé áîäëîãûã òºëºâëºæ õýðýãæ¿¿ëýõ, õîëáîãäîõ
õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã õàíãàõ ¿¿ðýã á¿õèé ñóäàëãààíû òºâ áàéãóóëàãäñàíààð õ¿íñíèé
õàíãàìæèéã òºðèéí áîäëîãîîð çîõèöóóëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èí á¿ðäýõ þì.
3.“Ëîãèñòèê-õóâààðèëàëòûí êîìïàíè” òºñºë
Îðîí íóòãèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òàòàí àâ÷, àíãèëàí ñàâëàæ õýðýãëýã÷äýä íèéë¿¿ëýõ
çîðèëãîòîé ëîãèñòèê-õóâààðèëàëòûí êîìïàíè, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëæ àæèëëóóëñíààð îðîí
íóòãèéí õýðýãöýýíýýñ èë¿¿ ãàðñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çàõ çýýëä îéðòóóëàõ, íèéë¿¿ëýõ
áîëîìæ áèé áîëæ, ¿éëäâýðëýëò íýìýãäýæ, àøèãò àæèëëàãààíû ò¿âøèí äýýøëýõýýñ ãàäíà
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òºð ººðèéí
õýðýãöýýíäýý /àðìè, ñóðãóóëü, ýìíýëýã, öýöýðëýã/
çàõèàëãààð àâ÷ õýðýãëýõ òîãòîëöîîã áóé áîëãîõ ýðõ ç¿éí îð÷èí á¿ðäýíý.
4.“Ìîíãîë óëñûí ñ¿¿ ¿éëäâýðëýëèéí çóðàãëàë òîãòîîõ, îðîí íóòàãò áàéãóóëàõ ñ¿¿íèé æèøèã
¿éëäâýðèéí ÒÝǯ áîëîâñðóóëàõ” òºñºë
Õ¿í àìûí ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ, ñ¿¿íèé íººöèéã ç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ
¿¿äíýýñ Ìîíãîë óëñûí ñ¿¿ ¿éëäâýðëýëèéí çóðàãëàëûã øèíý÷ëýí òîãòîîæ, ñ¿¿ ¿éëäâýðëýëèéí
óëèðëûí íººöºä òóëãóóðëàí îðîí íóòàãò öºöãèéí òîñ, ýýäýìöýð, áÿñëàã ¿éëäâýðëýõ ýð¿¿ë àõóé,
àþóëã¿é áàéäëûí øààðäëàãà, øàëãóóðûã õàíãàñàí æèøèã ñ¿¿íèé öåõ, ¿éëäâýðèéã ìàðêåòèíã,
ìåíåæìåíòèéí áîäëîãîòîé õºãæ¿¿ëýõ òåõíèêèéí àñóóäàë øèéäâýðëýãäýõ þì. ̺í ìàë÷èí
ºðõèéí ºäºð òóòìûí ìºíãºí îðëîãî íýìýãäýæ, ñ¿¿íèé íººö àøèãëàëò ñàéæèð÷, îðîí íóòàãò
àæëûí áàéð íýìýãäýæ, äîòîîäûí ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý ºñíº.
5.“Ñ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí öîãö àæ àõóé” òºñºë
Òºâ àéìãèéí Æàðãàëàíò ñóìàíä ñ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí öîãö àæ àõóé øèíýýð áàéãóóëñíààð
ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûí àøèãëàëò ñàéæèð÷, îðîí íóòàãò øèíýýð àæëûí áàéð áóé
áîëæ, õîòûí õ¿í àìûí ñóóðüøèë ñààðìàãæèæ, îðîí íóòãèéí õºãæèëä çîõèõ õóâü íýìýð áîëîõ
þì. Òºñëèéí õýðýãæ¿¿ëýõýä 5,7 òýðáóì òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò øààðäàãäàõ áºãººä
öîãöîëáîðûí á¿ðýëäýõ¿¿íä ñààëèéí ¿íýý, òóãàë, ºñâºð ìàëûí áàéð, ìàë ýìíýëãèéí õÿíàëò,
¿íýý òºëë¿¿ëýõ, ¿íýý ñààõ, ñ¿¿ãýý õºðãºæ õàäãàëàõ áàéð çýðýã íèéòäýý 19 áàéð, áàéãóóëàìæ
îðæ áàéíà.
Ò .Äàìäèíñ¿ðýí /ÌÕÕ-íû ìåíåæåð, Ìîíãîë Óëñûí Ǻâëºõ èíæåíåð/
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

13

ÒÅÕÍ È Ê ÒÅÕÍ Î ËÎ ÃÈ

Õ¯ÍÑÍÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ
Ë
È
Ø
ÒÅÕÍÎËÎÃÈÉÍÄÝÂ
Ä. Öýöýãýý

Õ¿í àìûí ºñºí íýìýãäýæ áóé õýðýãöýýòýé óÿëäàí õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë, ¿éëäâýðëýõ òîî õýìæýý íü æèë òóòàì
ºñºí íýìýãäýæ, òåõíèê òåõíîëîãè íü óëàì á¿ð áîëîâñðîíãóé
áîëæ øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí äýâøèë áîëîí îëîëò
àìæèëòóóäûã ¿éëäâýðëýëä ºðãºí íýâòð¿¿ëñýýð áàéíà.

Çóðàã ¹1. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé çîõèñòîé
õýðýãëýýíèé ïèðàìèä
Õ¿íèé ôèçèîëîãèéí íîðìûí äàãóó çîõèîí á¿òýýñýí
çîõèñòîé õýðýãëýýíèé ïèðàìèä (çóðàã ¹1)-ààñ õàðàõàä
óðãàìëûí ãàðàëòàé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý íü íèéò
õýðýãöýýò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 70 îð÷èì õóâèéã ýçýëæ áàéãàà íü
õ¿íèé àìüäðàëûí ¿éë àæèëëàãààíä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé
áîëîõûã èëýðõèéëæ áàéíà.
Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2008 îíûã Õ¿íñíèé
àþóëã¿é áàéäëûí æèë, 2009 îíûã ¯éëäâýðæ¿¿ëýëòèéã äýìæèõ
æèë áîëãîí çàðëàñíààð õ¿ íñíèé ñàëáàðò 150 ãàðóé òýðáóì
òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéãäýæ, àæëûí áàéð 10,6 õóâèàð
áóþó 1183 õ¿íýýð íýìýãäýæ, ¿ð÷èí ¿åèéí äýâøèëòýò òåõíîëîãè
á¿õèé 46 ¿éëäâýð àøèãëàëòàä îðîîä áàéíà.
Õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãèéí äýâøëèéí ÷èã õàíäëàãà
íü äàðààõè ç¿éëä ÷èãëýãäýæ áàéíà. ¯¿íä:
1. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿íñ òýæýýëèéí ¿íýò ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõ
2. Çîõèöóóëàõ ¿éë÷ëýëòýé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í áóé áîëãîõ
3. Õ¿íñíèé íýìýëò, ñàéæðóóëàã÷ àøèãëàõ
4. Òåõíîëîãè àæèëëàãààíû ¿ðãýëæëýõ õóãàöààã áîãèíîñãîõ
5. Äýâøèëòýò àðãà òåõíîëîãè, îð÷èí ¿åèéí òîíîã
òºõººðºìæ àøèãëàõ.
1. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿íñ òýæýýëèéí ¿íýò ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõ
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé
õ¿íñ
òýæýýëèéí
¿íýò
÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõûí òóëä øèìò áîäèñûí àãóóëàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ,
çàðèì áîäèñûã áàãàñãàõ íü ÷óõàë àñóóäàë áîëîîä áàéíà
(çóðàã ¹2).
Õ¿íñíèé
òýæýýëëýã
÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõûí
òóëä
àìèíäýì, ýðäýñ, ýñëýã, óóðàã, òîñ çýðãèéã íýìýëòýýð àøèãëàõ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áàÿæóóëàõ çýðýã îëîí øèíý òåõíîëîãèéí
ñóäàëãàà õèéõ áîëñîí. “Õ¯ÍÑÒÅÕ” (Îäîîãèéí “ÑÀÌΔ
Èíñòèòóò) êîðïîðàöèàñ 2001-2004 îíä õýðýãæ¿¿ëñýí “Õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áàÿæóóëàõ àðãà òåõíîëîãè” ØÓÒ-èéí òºñëèéí
õ¿ðýýíä õîøóó òàðèàíû á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ ÷èãëýëýýð
ñóäàëãàà, òóðøèëòûí àæëûã ã¿éöýòãýæ, ãóðèë, òàëõ, ÷èõýðëýã
ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íä 10-35 õ¿ðòýë õóâèàð íýìýëòýýð õîëüæ
õýðýãëýõ æîð, òåõíîëîãèéã ãàðãàæýý.
Ìàíàé ýðäýìòýä õàð ñóëü, öóëõèðûí ãóðèëààð áàÿæóóëñàí
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ áîëîìæèéã ñóäàëñàí. Ñóäàëãààíààñ
ä¿ãíýëò õèéõýä, õàð ñóëèéí áà öóëõèðûí ãóðèëûã áóóäàéí
ãóðèëä æèíãèéíõ íü 10 áà 20%-èàð õîëüæ, òàëõ áà æèãíýìýã
¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãèéí ãîðèìûã òîãòîîæ, çîõèöóóëàõ
14

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Äîêòîð (SC.D), ïðîôåññîð
ØÓÒÈÑ. ÕÈÁÑ-Õ¿íñíèé òåõíîëîãè, ÷àíàð àþóëã¿é áàéäëûí áàã
¿éë÷èëãýýòýé,
õ¿íñ
òýæýýëèéí ¿íýò ÷àíàð
ñàéòàé òàëõ, ãóðèëàí
á¿òýýãäýõ¿¿í
áóé
áîëãîõ
áîëîìæòîé
áîëîõûã
òîãòîîñîí.
̺í øàð áóóðöãèéí
ãóðèëûã 10% -èàð òàëõ,
ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íä
áàÿæóóëàã÷
áîëãîí
àøèãëàñàí
íü
á¿òýýãäýõ¿¿íèé
óóðãèéí àãóóëàìæèéã
í ý ì ý ã ä ¿ ¿ ë ý õ
áîëîìæòîé
áîëîõûã
òîãòîîæýý.
Ø Ó Ò È Ñ ,
ÝÌØÓÈÑ
õàìòðàí
õýðýãæ¿¿ëæ áóé “Ýõ
îðíû áàéãàëèéí öýâýð
ò¿¿õèé
ýä
àøèãëàí
Çóðàã ¹2.
õ¿íñíèé
íýìýëò,
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿íñ òýæýýëèéí ¿íýò
ñàéæðóóëàã÷
ãàðãàí
÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ áàéäàë
àâàõ, àøèãëàõ” òºñëèéí
õ¿ðýýíä äîêòîð (Sc.D)
Ä.Öýöýãýý, äîêòîð (Ph.D) Ñ.Íàðàíäýëãýð íàð íü ãî¸îíû
áýëäìýëèéã òàëõàí á¿òýýãäýõ¿¿íä õýðýãëýñíýýð àìèíõ¿÷ëèéí
õýìæýý íýìýãäýí, òýæýýëëýã ÷àíàð íü ñàéæèðñàí áîëîõûã
òóðøèëò, ñóäàëãààãààð òîãòîîñîí. ̺í õºìºëèéã ãóðèëûí
æèíãèéí 1.5-3.0% -òàé òýíöýõ õýìæýýãýýð íýìæ ¿éëäâýðëýñýí
òàëõíû óóðàã, ¿ë îðëîãäîõ àìèíõ¿÷ëèéí õýìæýý, ýñëýã,
àìèíäýìèéí àãóóëàìæ íü íýìýãäýæ, òýæýýëëýã ÷àíàð ñàéæðàõûí
çýðýãöýýãýýð õàäãàëàëòûí õóãàöàà íýìýãäýæ áàéíà. Äóíäãîâü
àéìãèéí “Ìàíäàëãîâü” Õ¿íñíèé ¿éëäâýðò õºìºëòýé òàëõíû
¿éëäâýðëýëèéí òóðøèëò ÿâóóëæ íýâòð¿¿ëýõýä áýëýí áîëñîí.
Äîêòîð (Ph.D) ß. Áàÿðõ¿¿ íàð áóóäàéí ãóðèëûí æèíãèéí
70-90%-ä àðâàéí ãóðèëûã õîëüæ, æèãíýìýã õèéõýä 80%èéí àðâàéí ãóðèëûí îðöòîé æèãíýìãèéí ýðäñèéí àãóóëàìæ
íýìýãäñýí áàéíà.
Äîêòîð (Ph.D) Ã. Îþóí õºõ òàðèà, áóóäàéí ãóðèëûí
õîëèìîã òàëõ ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãè, õºõ òàðèàíû ãóðèëûí
æèãíýìýãèéí æîð, òåõíîëîãèéí çààâàð ãàðãàñàí.
ÎÕÓ, ÀÍÓ, Àíãëè, Åâðîïûí îðíóóäàä øàð áóóðöàã, õîøóó
òàðèàã õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé áàÿæóóëàã÷ áîëãîí õýðýãëýõýä
õ¿íñ òýæýýëèéí ¿íýò ÷àíàð íýìýãääýã áàéíà. Ìàíàé óëñàä
ãóðèëûã àìèíäýì, ýðäñèéí “ÊÀÐ-1 êîìïëåêñ” áýëäìýëýýð
áàÿæóóëàõ áîëñîí áºãººä óã ãóðèëààð õèéñýí á¿òýýãäýõ¿¿í íü
òºìðèéí äóòàãäëûã áàãàñãàõàä çîõèõ íºëººòýé áîëíî. Àðâàé,
õîøóó òàðèà, áîã áóäàà çýðãèéã áóóäàéí ãóðèëä íýìýëòýýð
àøèãëàí õ¿íñ òýæýýëèéí ÷àíàðûã íýìýãä¿¿ëýõ, ÷èãëýñýí
¿éë÷èëãýýòýé õ¿íñíèé íýð òºðëèéã îëøðóóëàõ îëîí ñóäàëãàà,
òóðøèëò õèéãäýæ áàéíà.
Ìàíàé îðíû õóâüä õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿íñ
òýæýýëèéí ¿íýò ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõûí òóëä áàéãàëèéí öýâýð
ò¿¿õèé ýäèéã àøèãëàõ áîëîìæòîé íü äýýðõè ñóäàëãààíû àæëûí
¿ð ä¿íãýýñ õàðàãäàæ áàéíà.
2. Çîõèöóóëàõ
áóé áîëãîõ

¿éë÷ëýëòýé

õ¿íñíèé

á¿òýýãäýõ¿¿í

Çîõèöóóëàõ ¿éë÷ëýëòýé õ¿íñ ãýäýã íü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä
à÷ òóñòàé, ¿íäñýí á¿ëýã õ¿í àìä çîðèóëñàí õîîë, õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿í þì. Àíõ 1984 îíä ßïîí óëñàä çîõèöóóëàõ
¿éë÷ëýëòýé õ¿íñ áóé áîëãîõ òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñíýýð
ýíýõ¿¿ á¿òýýãäýõ¿¿íèé òóõàé îéëãîëò ¿¿ññýí ò¿¿õòýé. Óã òºñºë
õýðýãæñýíèé ¿ð ä¿íä 1987 îí ãýõýä ßïîí óëñàä 100 îð÷èì íýð
òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëä íýâòýðñýí áàéíà. Ãýòýë
çîõèöóóëàõ ¿éë÷ëýëòýé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë õýðýãëýý
äýëõèé íèéòýä èõýýõýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîîä áàéãàà
áºãººä ò¿¿íèéã áóé áîëãîõ á¿ä¿¿â÷èéã Çóðàã ¹3-ò õàðóóëàâ.

ÒÅÕÍ È Ê ÒÅÕÍ Î ËÎ ÃÈ
Áèåý äààæ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í, ýñâýë õîîë, õ¿íñíèé
¿íäñýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëæ ÷àääàãã¿é õèìèéí áîëîí
áàéãàëèéí ãàðàëòàé íýãäëèéã õ¿íñíèé íýìýëò ãýíý.

Çóðàã¹3. Çîõèöóóëàõ ¿éë÷ëýëòýé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í áóé
áîëãîõ á¿ä¿¿â÷
Óã á¿òýýãäýõ¿¿íä àãóóëàãäàõ áîëîí çîðèóäààð íýìæ
áîëîõ õ¿íñíèé çîõèöóóëàõ ¿éë÷èëãýýòýé áîäèñóóä:
- Àìèíäýì áà ýðäýñ (Ca, Fe, J, ôîëèéí õ¿÷èë ãýõ ìýò)
- Òîñíû îìåãà -3 áà 6 õ¿÷èë, ôèòîñòåðîë
- Õ¿íñíèé ýñëýã, âîëîêíà-øèðõýãò
- Ïðîáèîòèê, ïðåáèîòèê, ñèíáèîòèê
- Èñýëäýëòèéí ýñðýã øèíæòýé íýãäë¿¿ä
- Óðãàìëûí ãàðàëòàé áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñ- ôåíîëûí
íýãäýë, ôëàâàíîèäóóä, àëêàëîèäóóä ãýõ ìýò
Õ¿íñíèé
çîõèöóóëàõ
¿éë÷ëýëòýé
áîäèñóóä
á¿ð
ôèçèîëîãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéíà. Õ¿íñíèé çîõèöóóëàõ
¿éë÷ëýëòýé çàðèì áîäèñóóä, ò¿¿í äîòîð òîñíû õàíààã¿é õ¿÷èë,
õ¿íñíèé øèðõýãò áîäèñ, àíòèîêñèäàíò øèíæòýé áîäèñûí
ôèçèîëîãèéí à÷ õîëáîãäîëûí òàëààð òîäðóóëàí àâ÷ ¿çüå.
Òóõàéëáàë, òîñíû õàíààã¿é õ¿÷ëèéí ôèçèîëîãèéí ¿éë÷ëýë:
-

¿ðýâñëèéí ýñðýã
òàðãàëàëò
ïñèðèîç
õîðã¿é õàâäàð
¿å ìº÷íèé ºâ÷èí

-

ç¿ðõíèé õýì àëäàãäàë
á¿ä¿¿í ãýäýñíèé øàðõëàà
öóñíû äàðàëò
÷èõðèéí øèæèí
ñóäàñíû õàíàíû õàòóóðàë

Çóðàã¹4. Õ¿íñíèé øèðõýãò áîäèñûí à÷ õîëáîãäîë

Çóðàã ¹5. Àíòèîêñèäàíò øèíæòýé áîäèñûí à÷ õîëáîãäîë
3. Õ¿íñíèé íýìýëò, ñàéæðóóëàã÷ àøèãëàõ
Á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñ á¿õèé õ¿íñíèé
íýìýëòýýð áàÿæóóëàõ, õ¿íñíèé òýæýýëëýã áîëîí áèîëîãèéí ¿íýò
÷àíàðûã äýýøë¿¿ëæ çîõèöóóëàõ ¿éë÷ëýë á¿õèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
íýð òºðëèéã îëøðóóëàõ ÷èãëýëýýð äýëõèé íèéòýä èõýýõýí
àæëûã õèéæ áàéíà.
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýýíèé à÷ õîëáîãäëûã íýìýãä¿¿ëýõ,
çîõèöóóëàõ ¿éë÷ëýëòýé á¿òýýãäýõ¿¿í áóé áîëãîõûí òóëä
õºõ òàðèà, õîøóó òàðèà, øàð áóóðöàã, áîã áóäààíû ãóðèë,
æèìñ, íîãîî, óðãàìëûí ãàðàëòàé áýëäìýëýýñ ãàäíà õ¿íñíèé
íýìýëòèéã ¿éëäâýðëýëä ºðãºí àøèãëàæ áàéíà.

Çóðàã ¹6. Õ¿íñíèé íýìýëòèéí àíãèëàë
Õ¿íñíèé íýìýëòèéí äóãààðûã àíãèëëûã íü õàðãàëçàæ
îëãîäîã. ¯¿íä:
Å 100-Å 182- õ¿íñíèé áóäàã
Å 200- íººøëºõ áîäèñ
Å 300- èñýëäýëòèéí ýñðýã ¿éë÷ëýõ íýìýëò
Å 400- áèå á¿òöèéã òîãòâîðæóóëàõ ¿éë÷èëãýýòýé íýìýëò
Å 450, Å 1000- öèéäìýã ¿¿ñãýõ ¿éë÷èëãýýòýé íýìýëò
Å 500- õ¿÷èëëýã òîõèðóóëàõ, ñèéðýãæ¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýòýé íýìýëò
Å 600- àìò, ¿íýðèéã íýìýãä¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýòýé íýìýëò
Å 700-Å 800- íººö äóãààð
Å 900- ºíãºëºõ áîäèñ, òàëõíû ÷àíàð ñàéæðóóëàã÷.
Õ¿íñíèé íýìýëòèéí òóí õýìæýýã çºâ îíîâ÷òîé òîãòîîõ,
õ¿íñíèé ýð¿¿ë àõóé àþóëã¿é áàéäëûí øààðäëàãàä íèéöñýí
áàéäëààð çºâ çîõèñòîé õýðýãëýõ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé øîøãîíû
ìýäýýëýëä òóñãàõ íü ÷óõàë þì.
4. Òåõíîëîãè àæèëëàãààíû ¿ðãýëæëýõ õóãàöààã
áîãèíîñãîõ
Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãèéí çàðèì
äàìæëàãûã (æèãíýõ, ÷àíàõ ãýõ ìýò) õóäàëäààíû öýã äýýð
áîëîí áàãà îâðûí æèæèã ¿éëäâýðèéã õ¿íñíèé äýëã¿¿ð, öàéíû
ãàçðûí äýðãýä áàéãóóëàí àæèëëóóëæ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã øèíýëýã
áàéäëààð áîðëóóëæ áàéíà.
¯éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã øèíýëýã áàéäëààð
íü õýðýãëýã÷äýä õ¿ðãýõ çîðèëãîîð ñàâ áàãëàà, áîîäëûã
ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ áîëîí òýýâýðëýõ, õàäãàëàõ, áîðëóóëàõ àðãà
àæèëëàãààã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ.
ªíäºð õ¿÷èí ÷àäàëòàé ¿éëäâýðëýëýýñ òàòãàëçàæ óÿí õàòàí
òåõíîëîãè á¿õèé æèæèã, äóíä ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ áàãà îâðûí
òåõíèê, òîíîã òºõººðºìæ ¿éëäâýðëýëä íýâòýð÷ áàéíà.
Öààøèä òàâèõ çîðèëò
Ìîíãîë óëñûí õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãèéí äýâøëèéã
äýëõèéí ò¿âøèíä õ¿ðãýõèéí òóëä äàðààõè çîðèëòóóäûã òàâüæ
õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ¯¿íä:
- ¯íäýñíèé óëàìæëàëò áîëîí îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãèéã
áîëîâñðîíãóé áîëãîí, øèíý áà øèíý÷èëñýí òåõíîëîãè
íýâòð¿¿ëýõ, çîðèóëàëòûí áà çîõèöóóëàõ ¿éë÷èëãýýòýé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðëèéã îëøðóóëàõ, ýõ îðíû ýêîëîãèéí
öýâýð ò¿¿õèé ýäèéã õàÿãäàëã¿é áîëîâñðóóëàõàä øèíæëýõ
óõààí òåõíîëîãèéí äýâøëèéã îíîâ÷òîé íýâòð¿¿ëýõ;
Õ¿íñíèé ¿éëäâýðò àæèëëàæ áóé ìýðãýæëèéí áîëîâñîí
õ¿÷íèé ìýäëýã, ÷àäâàðûí òàëààð íýãäñýí áîäëîãî
áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ;
- Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè, òåõíèê òîíîã òºõººðºìæ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûí òàëààð îëîí óëñûí ò¿âøèíä
íýâòýð÷ áóé òýðã¿¿íèé òóðøëàãààñ ñóðàëöàæ ººðèéí îðíû
îíöëîãò òîõèðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâàõ;
- Äîòîîä õÿíàëòûí íýãäñýí ñèñòåìèéã íýâòð¿¿ëýõ, ¿éëäâýð á¿ð
ººðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íä ÷àíàðûí áàòàëãàà ºãºõ ëàáîðàòîðèéã
òîõèæóóëæ øèíý÷ëýí
- Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, àþóëã¿é áàéäàëä òàâèãäàõ
øààðäëàãà ºäðººñ ºäºðò íýìýãäýæ áóé ºíºº ¿åä õ¿íèé áèå
îðãàíèçìä øààðäëàãàòàé àìèíäýì áîëîí òýæýýëèéí áîäèñ
àãóóëñàí óðãàìëûã õ¿íñýíä õýðýãëýí ÷èãëýñýí ¿éë÷ëýëòýé
õ¿íñ ¿éëäâýðëýõ øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéíà.
ÍÎÌǯÉ
1. Íå÷àåâ.À.Ï, Êî÷åòêîâà.À.À, Çàéöåâ.À.Í “Ïèùåâûå
äîáàâêè” Ì, 2001
2. Íå÷àåâ.À.Ï, Òðàóíáåðã.Ñ.Å è äð “Ïèùåâàÿ õèìèÿ” Ì, 2003
3. Ë.À. Ñàðàôàíîâà “ Ïðèìåíåíèå ïèùåâûõ äîáàâîê” 2005ã
4. Õ¿íñíèé àæ ¿éëäâýðëýë 80 æèë. Ò¿¿õ÷èëñýí öîìîã. –ÓÁ.:
2010 îí.
5. Ä.Öýöãýý, Ý.Ýíõöýöýã. “ Óðãàìëûí ãàðàëòàé õ¿íñíèé
õèìè”. 2005
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

15

16

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

17

ÒÅÕÍ È Ê ÒÅÕÍ Î ËÎ ÃÈ

“Õ¿íñíèé ¿éëäâýðò Óñíû çàðöóóëàëòûã
õýìíýõ”

òóðøëàãà

18

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

ÒÅÕÍ È Ê ÒÅÕÍ Î ËÎ ÃÈ

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

19

ÒÅÕÍ È Ê ÒÅÕÍ Î ËÎ ÃÈ

20

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

ÒÅÕÍ È Ê ÒÅÕÍ Î ËÎ ÃÈ

ÀÏÓ Õóâüöààò Êîìïàíèä Õ¿íñíèé Àþóëã¿é Áàéäëûí
Óäèðäëàãûí Òîãòîëöîî ISO-22000, Áàéãàëü Îð÷èíä
Ýýëòýé ¯éëäâýðëýëèéí Óäèðäëàãûí Òîãòîëöîî ISO-14001
ñòàíäàðòóóäûã íýâòð¿¿ëñýí òóðøëàãààñ
Î.Òºðáàò

Õ¿íñ ãýäýã íü õ¿íèé àìüäðàëûí õàìãèéí
÷óõàë àíõäàã÷ õýðýãöýý òóë õ¿íñíèé á¿õèé ë
õýëõýýíä õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûã ºíäºð
õýìæýýíä õàíãàõ íü õ¿íñ ¿éëäâýðëýã÷ òà
áèäíèé õ¿ëýýñýí ºíäºð õàðèóöëàãà, õ¿íäòýé
¿¿ðýã þì. ÀÏÓ Õóâüöààò Êîìïàíè ýíýõ¿¿
¿¿ðýã, õàðèóöëàãàà ºíäðººð óõàìñàðëàí
çîí îëíûõîî õ¿íñíèé õýðýãöýýã 88 æèëèéí
òóðø òàñðàëòã¿é, íàéäâàðòàé, áàòàëãààò
á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàñààð èðñýí áèëýý.
Ìîíãîë óëñûí õ¿íñ ¿éëäâýðëýëèéí
ñàëáàðò àíõ óäàà Áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé
¿éëäâýðëýëèéí
óäèðäëàãûí
òîãòîëöîî
ISO 14001 áîëîí Õ¿íñíèé àþóëã¿é
Áàéäëûí óäèðäëàãûí òîãòîëöîî ISO 22000
ñòàíäàðòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ øèéäâýðèéã 2010
îíä ãàðãàæ óëìààð ÀÏÓ Õóâüöààò Êîìïàíèéí
Òºñëèéí Óäèðäàõ õîðîî, Áàéãàëü îð÷íû
áîëîí Õ¿íñíèé Àþóëã¿é áàéäëûí áàãóóäûã
òîìèëîí àæèëëóóëñàí þì. Êîìïàíèéí
õýìæýýíä 2010 îíû 9-ð ñàðààñ àëáàí ¸ñîîð
ýõýëñýí ISO-22000, ISO-14001 òîãòîëöîîíû
ñàòíäàðòóóäûã
íýâòð¿¿ëýõ
òºñëèéã
òºëºâëºãººíèé äàãóó õóãàöààíä íü äóóñãàæ,
2011 îíû 9-ð ñàðä îëîí óëñûí èòãýìæëýë,
áàòàëãààæóóëàëòûí òýðã¿¿ëýõ “SGS” ãðóïïûí
óðüä÷èëñàí øàòíû àóäèòûí øàëãàëò, 10-ð
ñàðä áàòàëãààæóóëàëòûí øàòíû àóäèòàä
òóñ òóñ àìæèëòòàé õàìðàãäàí îëîí óëñûí
ñòàíäàðòûã
íýâòð¿¿ëñýí
ãýð÷èëãýýãýý
ãàðäàí àâñàí þì.
Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí óäèðäëàãûí
òîãòîëöîî(ISO-22000) ãýæ þó âý?
Õ¿íñíèé á¿õèé ë õýëõýýíä òîõèîëäîæ
áîëîõ àþóëóóäûã õàìãèéí ýðò ¿åä èëð¿¿ëýí,
òóõàéí ¿ë òîõèðîë äàõèí äàâòàãäàõààñ
ñýðãèéëæ ÷àäñàíààð ¿¿ñ÷ áîëîõ ýðñäëýýñ
ñýðãèéëýõ áîëîìæèéã áèé áîëãîäîã ISO
22000 ÕÀÁÓÒ –íû ñòàíäàðòûã Îëîí Óëñûí
ñòàíäàðò÷èëëûí áàéãóóëëàãààñ òóíõàãëàñàí
áºãººä 2011 îíû áàéäëààð ýíýõ¿¿ ñòàíäàðòûã

Áàéãàëü îð÷èí, ýð¿¿ë àõóéí ìåíåæåð, ×àíàðûí óäèðäëàãà,
òåõíîëîãè õºãæëèéí ãàçàð

Äýëõèéí 72 îðíû 1152 áàéãóóëëàãà ¿éë
àæèëëàãààíäàà íýâòð¿¿ëýýä áàéãàà þì. Òóñ
êîìïàíè íü ISO 22000 ñòàíäàðòûí õ¿ðýýíä
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí íýð òºðºë á¿ð
äýýð ÍÀÑÑÐ ñóäàëãààã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýí,
øàëãàëò áàòàëãààæóóëàëòûí èæ á¿ðýí
õÿíàëòûí ñèñòåìèéã òîãòîîñîí áºãººä
Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí óäèðäëàãûí
òîãòîëöîîíû óðüòàë õºòºëáºð, íºõöë¿¿äèéã
õàíãàõ ¿¿äíýýñ 65 óðüòàë õºòºëáºð, ISO 22000
ñòàíäàðòûí õ¿ðýýíä çààâàë áàéõ 7 æóðìóóä,
HACCP ãàðûí àâëàãûã áîëîâñðóóëàí
áàòàëãààæóóëæ ¿éë àæèëëàãààíäàà ìºðäºæ
õýâø¿¿ëýýä áàéíà. Òîãòîëöîîíû áàéíãûí
ñàéæðóóëàëòûí õ¿ðýýíä õ¿íñíèé àþóëã¿é
áàéäëûí áîëîí áàéãàëü îð÷íû ÷èãëýëýýð
ìýðãýøñýí 32 õ¿íèé á¿ðýëäýíõ¿¿íòýé
áàéãóóëëàãûí äîòîîä àóäèòûí áàãèéã
áàéãóóëæ áàéíãûí õÿíàëò øàëãàëò ÿâóóëàí
òàñðàëòã¿é ñàéæðóóëàëò õèéæ áàéíà.
Áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé ¿éëäâýðëýëèéí
óäèðäëàãûí òîãòîëöîî (ISO 14001) ãýæ
þó âý?
Áàéãóóëëàãûí áèçíåñèéí õýòèéí òºëºâ,
òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ, áàéãàëü îð÷èíä
¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã õàìãèéí áàãà õýìæýýíä
áàéëãàõ, ýõ äýëõèéãýý õàéðëàí õàìãààëàõ
íü íýí òýðã¿¿íèé ÷óõàë àñóóäàë áèëýý.
ßëàíãóÿà îëîí óëñûí õóäàëäààíä èõýíõè
áàéãóóëëàãóóä ººðñäèéí áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷,
õàðèëöàã÷äààñ áàéãàëü îð÷íû òàëààð èë¿¿
õàðèóöëàãàòàé
áîäëîãî
áàðèìòëàõûã
øààðäàõ
áîëñîí
áºãººä
áèçíåñèéí
ýíýõ¿¿ øèíýëýã óëàìæëàë íü àëèâàà
áàéãóóëëàãóóä ¿éë àæèëëàãààíäàà áàéãàëü
îð÷íû óäèðäëàãûí òîãòîëöîîã íýâòð¿¿ëæ,
õýðýãæ¿¿ëýõ õàíäëàãà ñîíèðõëûã òºð¿¿ëýõ
áîëîîä áàéãàà þì. ÀÏÓ ÕÊ íü ¿éëäâýðëýëèéí
¿éë àæèëëàãààãààð àãààð, óñ, õºðñºíä ¿ç¿¿ëýõ
íºëººë뺺ñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿¿äíýýñ
áàéíãûí õÿíàëòûí ìîíèòîðèíãèéí òîãòîëöîîã

áèé áîëãîí Áàéãàëü îð÷íû õýìæèë ç¿éí òºâ
ëàáîðàòîðè, Ãàçàðç¿éí õ¿ðýýëýí, ÓÑÓÃ-ûí
òºâ ëàáîðàòîðè çýðýã ãàçðóóäòàé õàìòðàí
àæèëëàæ áàéíà. Ìºí ¿éëäâýðòýý øàò
äàðààëñàí òîìîîõîí õºðºí㺠îðóóëàëòóóä
õèéæ, Ãåðìàí, Àâñòðè çýðýã ºíäºð õºãæèëòýé
óëñ îðíóóäûí áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé
òåõíèê òåõíîëîãèóäûã íýâòð¿¿ëýí áàéãàëü
îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº, óë ìºðºº àëü áîëîõ
áàãà áàéëãàõûã á¿õèé ë ÷èãëýëä ýðìýëçýí
àæèëëàæ áàéíà. Áàéãóóëëàãûí àæèëëàãñäàä
Áàéãàëü îð÷íû àñóóäëûí ÷óõëûã óõàìñàðëàí
îéëãóóëñíû ä¿íä ýíý òàëààðõè àæèëëàãñäûí
ìýäëýã ñàéæèð÷,
ýð÷èì õ¿÷, óóð, óñ, õîã
õàÿãäëûã ýõ ¿¿ñâýð äýýð íü áóóðóóëàõ,
õýìíýëò ãàðãàõ îëîí õºòºëáºð¿¿ä àìæèëòòàé
õýðýãæèæ áàéíà. ¯¿íä:
“Ýð÷èì õ¿÷íèé
àëäàãäàë, çàðöóóëàëòûã áóóðóóëàõ”, “Óóðûí
àëäàãäëûã áàãàñãàõ”, “Áîõèð óñûã äàõèí
áîëîâñðóóëàõ, áóöààí àøèãëàõ”, “Õàòóó õîã
õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ”, “Ñïèðò
áîëîí ïèâîíû øààðûã äàõèí áîëîâñðóóëàõ”,
“Íîãîîí îôôèñ” çýðýã õºòºëáºð¿¿ä îðîõ þì.
Áàéãàëü îð÷íû ìåíåæìåíòèéã ºíäºð
¿ð ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëæ áóé Ïèâîíû ¿éëäâýð
íü øèëäýã òåõíèê, òåõíîëîãè, òóðøëàãûã
¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ çàìààð íýãæ
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõýä çàðöóóëàõ óóð,
óñ,
öàõèëãààíû õýìæýýã 2013 îí ãýõýä
äýëõèéí øèëäýã ¿éëäâýð¿¿äèéí æèøèãò
õ¿ðãýõ çîðèëò òàâèí õ¿÷ ÷àäëàà äàé÷ëàí
àæèëëàæ áàéíà.
Òà á¿õýí Áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé
¿éëäâýðëýëèéí
óäèðäëàãûí
òîãòîëöîî
ISO14001
ñòàíäàðòûã
õýðýãæ¿¿ëñíýýð
¿éëäâýðëýëèéíõýý
çàðäëàà
õýìíýýä
çîãñîõã¿é, áàéãàëü îð÷èíä àëü áîëîõ
áàãà íºëººëºë ó÷ðóóëàõ, áàéãàëü îð÷íîî
áîõèðäóóëàõã¿é
áàéõ
øààðäëàãóóäûã
õàíãàõ áºãººä îëîí óëñûí çàõ çýýë, õºðºíãº
îðóóëàëòûã òàòàõ òààòàé áîëîìæ á¿ðäýõ
áîëíî.
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ 21

ÒÅÕÍ È Ê ÒÅÕÍ Î ËÎ ÃÈ

Æèìñíèé øҮҮñíèé ñòàíäàðò
øèíýЧëýãäëýý

Ì

àíàé óëñ çàõ çýýëä øèëæñýíýýñ
õîéø 20 ãàðóé æèë ºíãºðºõºä
óíäàà ø¿¿ñíèé ¿éëäâýðëýë ìàø ýð÷èìòýé
õºãæèæ, äýëõèéí õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí
òåõíèê,
òåõíîëîãèéã
¿éëäâýðëýëäýý
íýâòð¿¿ëýí àæèëëàæ áàéíà. Òåõíîëîãèéí
øèíý÷ëýëèéã
ºðãºí
õýðýãëýñýíýýð
¿éëäâýðëýãäýí ãàð÷ áóé á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä
äýëõèéí ñòàíäàðòûí æèøèãò íèéöýí,
÷àíàðûí ºíäºð ò¿âøèíä õ¿ðýýä áàéíà.
¯¿íòýé óÿëäàí áèäíèé õýðýãëýæ áóé
“Çàðèì òºðëèéí æèìñíèé âèòàìèíò ø¿¿ñ.
MNS CAC 4307-96” ñòàíäàðòûã çàéëøã¿é
ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ øààðäëàãà òóëãàðñàí.
Ø¿¿ñíèé ñòàíäàðòûã øèíý÷ëýõ òàëààð
¿éëäâýðëýã÷
íàð
õîëáîãäîõ
ÿàì,
ñòàíäàðòûí ãàçàð àñóóäëûã äýâø¿¿ëæ
òàâüñàíààð
ñòàíäàðòûã
øèíý÷ëýõ
àæèë õèéãäýæ ýõýëñýí. Øèíý÷ëýãäýí
áîëîâñðóóëàãäñàí ø¿¿ñíèé ñòàíäàðòûã
¿éëäâýð¿¿ä,
¯ÕÀÀß,
ÑÕÇÃ-ûí
ìýðãýæèëòýíã¿¿äýýð õýä õýäýí óäàà
õýëýëö¿¿ëýãäñýíèé ýöýñò “Òºðºë á¿ðèéí
æèìñ æèìñãýíý, íîãîîíû ø¿¿ñ. MNS 687-1
: 2012” øèíý ñòàíäàðòûã áàòëóóëñàí.
1. Ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõ
¿íäýñëýë:
Óðüäíû ñòàíäàðòàä íýð òîìú¸î
åðºíõèé áàéäëààð òóñãàãäñàí, õ¿÷èëëýãèéí
õýìæýýã õÿçãààðëàñàí çýðýã äóòàãäàëòàé
òàëóóä áàéãàà òóë ººð÷ëºõ øààðäëàãàòàé
áîëñîí.
2. Çîðèëãî:
Äýëõèéí ÷àíàð, ñòàíäàðòûí æèøèãò
íèéöñýí
á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõýä
çîðèóëñàí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõàä
îðøèíî.
22
22

Õ¯Í
Õ¯Í ÁÀ
ÁÀ Õ¯ÍÑ
Õ¯ÍÑ

3. À÷ õîëáîãäîë:
Ýíýõ¿¿ ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëñíààð
íýð òîìü¸î, àíãèëàë, ôèçèê, õèìèéí
¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîé áîëãîæ ºãñºí.
¯éëäâýðëýã÷
íàð
á¿òýýãäýõ¿¿íèé
øîøãîí äýýðõ ìýäýýëëèéã á¿ðýí ã¿éöýä
òîäîðõîé ãàðãàæ èðñýíýýð õýðýãëýã÷èéã
çºâ ñîíãîëò õèéõ, ¿íèéí çºð¿¿ àðèëãàõàä
÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæ áàéãàà áîëíî.
Õýðýãëýã÷ íàð á¿òýýãäýõ¿¿íèé øîøãîí
äýýðýýñ ÿìàð á¿òýýãäýõ¿¿í õýðýãëýæ
áàéãàà, îéëãîëòûí çºð¿¿ àðèëíà. Ýíýõ¿¿
ñòàíäàðò áîëîâñðîãäñîíîîð ìýðãýæëèéí
õÿíàëòûí áàéöààã÷ áîëîí øèíæýý÷ íàðò
÷ òîäîðõîé áîëãîæ ºãñºíººðºº ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé.
“Âèòàôèò Èíâåñò” ÕÕÊ-èéí
÷àíàðûí óäèðäëàãûí àëáàíû äàðãà,
äîêòîð (Ph.D) Á. Äýëãýðìàà

ÒÅÕÍ È Ê ÒÅÕÍ Î ËÎ ÃÈ

Õ¯Í Ñ Í È É Ø È Í Æ È Ë ÃÝÝÍ È É ÖÎÃÖ Ø ÈÉ äÝË
Монбиофарм компани нь малын болон ургамлын гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүн, малын тэжээлийн
аюулгүй байдал, чанарын хяналтын орчин үеийн шинжилгээний аргуудыг лабораторийн практикт нэвтрүүлэх,
ХБНГерман Улс, ОХУ зэрэг оронд мөрдөгдөж буй албан ёсны лабораторийн шинжилгээний аргуудыг үндсэний
стандарт болгон батлуулах, тодорхой чиглэлээр иж бүрэн лаборатори байгуулах, мэргэжилтэн сургах, зөвөлгөө
өгөх зэргээр ажилладаг. Манай компани хүнсний бүтээгдэхүүний аюулгүй байдлын дараах үзүүлэлтийг шинжлэх
тоног төхөөрөмж, арга аргачлал , оношлууруудыг санал болгож байна.
Сүү сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдэд

Ус, ундаа, жүүс үйлдвэрлэгчдэд

- Сүү, сүүн бүтээгдэхүүнд ISO 14675:2003, ISO 140501:1998
стандартын дагуу афлатоксин М1-ыг тодорхойлох, меламин,
антибиотикийн үлдэгдэл (хлорамфеникол, тетрациклин,
стрептомицин,
фторхинолон
ба
сульфаниламид)
илрүүлэх, сүүний тослог, уураг, хуурай тослоггүй үлдэгдэл
(CОMO), нягт, нэмсэн ус, хөлдөх цэг тодорхойлох, үнээний
маститыг илрүүлэх, сүү сүүн бүтээгдэхүүнд бактерийн
нийт тоо, энтеробактери, сальмонелла, E.coli O157:H7,
кампилобактер болон листерийг тодорхойлох.

- Жүүсэнд мөөгөнцөрийн хор патулин илрүүлэх, витамины
хэмжээг тодорхойлох, сульфит, аммоний, нитрат, нимбэгний
хүчил, аскорбины хүчил, цууны хүчил, шорголжны хүчил
зэргийн хэмжээг тодорхойлон чанарын хяналт тавих,
жүүсийн муудах шалтгаан болдог lactobacillus, acetobacter,
pediococcus, pectinatus нянгуудыг тодорхойлох, үйлдвэрийн
тоног төхөөрөмжийн гадаргуй, ажиллах боловсон хүчний
гар, ширээ, материалын гадаргуйн эрүүл ахуй, ариун
цэврийн хурдавчилсан экспресс шинжилгээнүүд.

Гурил, гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдэд
– Европын Холбоо, ОХУ-ын албан ёсны арга аргачлалын дагуу микотоксин буюу мөөгөнцрийн хорууд (афлатоксин,
афлатоксин В, охратоксин, зеараленон, токсин Т-2, ДОН, фумонизин гэх мэт) илрүүлэх, цардуул, ксилит сорбит,
уураг, тослог чийглэг тодорхойлох, нян судлалын чиглэлээр хүнсний бүтээгдэхүүн, түүхий эд, гадаргуй болон тоног
төхөөрөмжийн гадаргуйн арчдас, агаарын цэвэршилтийг тодорхойлох (нянгийн ерөнхий тоо, E.coli, Staph.aureus,
сальмонелл, энтеробактер, колиформ, хөгц мөөгөнцөр).

Мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдэд

Шар айраг үйлдвэрлэгчдэд

– Мах, махан бүтээгдэхүүнд гормон (андростенон,
кленбутерол,
19-нортестостерон,
тренболон,
тестостерон,
метилтестостерон,
ацетилгестаген,
эстрадиол-17β,
этинилстрадиол),
антибиотикийн
үлдэгдэл (хлорамфеникол, тетрациклин, стрептомицин,
нитрофуран, фторхинолон ба сульфаниламид ), нитрит,
нитрат, уураг тодорхойлох, эрүүл ахуй, нян судлалын
шинжилгээнүүд.

– Шар айраг бохирдуулагч нянгууд, хөгц мөөгөнцөрийн
хор афлатоксин, охратоксин, зеараленон, ДОН- ыг
илрүүлэх, фолийн хүчил тодорхойлох, Европын шар
айраг үйлдвэрлэгчдийн зөвөлгөөний дагуу шар айраган
дахь этанол, нитрат, хүхрийн хүчлийн диоксид, цууны
хүчил, глицерол, сүүний хүчлийг тодорхойлох.

ЛАКТАН МИНИ 1-4 - /Сүүний найрлага тодорхойлох зөөврийн багаж/
Түүхий болон боловсруулсан сүүний тослог, уураг, нягт, тосгүй сүүний СОМО, хуурай үлдэгдэл,
нэмсэн усны хольцыг 3 минутын дотор тодорхойлох зөөврийн, овор багатай, цахилгаан болон
машины акумулятортаар ажилладаг багаж. Энэ нь уламжлалт аргаас хоёр дахин хурдан,
хэмнэлттэй, хэрэглэхэд хялбар. Шинжилгээний үр дүн стандарт аргатай нийцнэ. Суурин болон
зөөврийн загваруудаас сонгох боломжтой.

RIDA®COUNT - /Эрүүл ахуй, нян судлалын хурдавчилсан тест/
Төрөл бүрийн хүнсний бүтээгдэхүүн, ус, ундаа, хүнсний үйлдвэрийн ажиллах орчин, ажиллагсадын
эрүүл ахуй, ариун цэврийн хяналт тавих бактериологийн шинжилгээний сонгомол, бэлэн тэжээлт
орчин юм.
Энэхүү тэжээлт орчингоор шинжилгээ хийхэд заавал мэргэжлийн дадлага шаардлагагүй,
шинжилгээний үр дүнг үнэн зөв, тогтвортой гаргана. Илрүүлэх: нийт нянгийн тоо, хөгц мөөгөнцөр,
сальмонелл, энтеробактери, колиформ, E.coli, Stap.aureus нян.
Манай нийлүүлж буй лабораторийн тоног, төхөөрөмж оношлуур, урвалжийн чанар нь ISO-9001 cертификатаар
баталгаажсан, ХБНГерманУ, ОХУ-д үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд уламжлалт лабораторийн тоног төхөөрөмжөөс хэд дахин
хямд юм. Арга, аргачлалыг электрон шуудангаар англи, орос, монгол хэл дээр үнэгүй өгнө.
Манай хаяг: СБДүүрэг, 1-р дүгээр 40000, 69-1
Утас:
330234 99182002 99175111
Факс:
324420

Email: monbiopharm@mongol.net
www.monbiopharm.mn
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

23

Ø È ËÄÝÃÌ ÅÍ ÅÆ ÅÐ

Ä.Îþóí:

Á è àæëû í ãàðààãàà

ñàéí óäèðäëàãà, ñàéõàí õàìò
îëíû äóíä ýõýëñýí

Ìîíãîë óëñûí àíõíû “Õ¿íñíèé
ìàíëàé ¿éëäâýð” Ñïèðò áàë áóðàì
ÕÕÊ íü ñïèðòèéí ¿éëäâýðýý èæ á¿ðýí
àâòîìàòæóóëæ,
àðõèíû
¿éëäâýðòýý
ìºíãºæ¿¿ëñýí ø¿¿ëò¿¿ð àøèãëàæ, àðõèíû
¿éëäâýðëýëä ïëàíòèíóì áóþó öàãààí
àëòàí áîëîí ìºíãºæ¿¿ëñýí õîñîëìîë
ø¿¿ëò¿¿ðèéã
íýâòð¿¿ëæ,
õ¿íñíèé
¿éëäâýðëýëèéí àþóëã¿é áàéäëûí èæ
á¿ðýí õÿíàëòûí àæèëëàãààãààð ISO 22000
îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã
õàíãàõàä ººðèéí ìýäëýã, ìýðãýæèë,
èäýâõ ñàíàà÷ëàãàà á¿ðýí äàé÷èëæ,
òàñðàëòã¿é 37 æèë àæèëëàõäàà áîäèòîé
õóâü íýìýð îðóóëñàí “ÑÁÁ” ÕÕÊ-èéí
åðºíõèé òåõíîëîãè÷, òåõíèêèéí óõààíû
ìàãèñòð, õ¿íñíèé “òýðã¿¿ëýõ” çýðýãòýé
òåõíîëîãè÷ Ä.Îþóíûã ñýòã¿¿ëèéíõýý
“Øèëäýã ìåíåæåð” áóëàíäàà óðüæ
ÿðèëöëàà.
-Ñýòã¿¿ëèéí
ìààíü
“Øèëäýã
ìåíåæåð” áóëàíãèéí çî÷èí Òà ÿìàð
ìýðãýæèë ýçýìøèæ, 39 æèëèéí
ò¿¿õòýé “ÑÁÁ” ÕÕÊ-íèé õàìò îëíû
äóíä ÿìàð àëáà õàøèæ, õýäýí æèë
àæèëëàñàí áàéíà âý?
Áè 1975 îíä Ìîñêâà õîòûí Õ¿íñíèé
òåõíîëîãèéí
äýýä
ñóðãóóëèéã

Èñãýëòèéí òåõíîëîãè÷” ìýðãýæëýýð
òºãñººä ÕÕ¯ßàìíû òîìèëîëòîîð òóñ
êîìïàíèä òîìèëîãäîí èðæ ëàáîðàíò,
ëàáîðàòîðèéí
ýðõëýã÷,
õÿíàëòûí
õýëòñèéí äàðãà, ÷àíàð ýðõýëñýí îðëîã÷
äàðãà, ×àíàð òåõíîëîãèéí àëáàíû äàðãà,
åðºíõèé òåõíîëîãè÷
çýðýã àæëóóäûã
õèéñýýð 37 æèë àæèëëàæ áàéíà.
Àæèëëàõ
õóãàöààíäàà
Ñàëáàðûí
òýðã¿¿íèé àæèëòàí öîë, Õºäºëìºðèéí
õ¿íäýò ìåäàëü, Õºäºëìºðèéí ãàâúÿàíû

24

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

óëààí
òóãèéí
îäîíãîîð
òóñ
òóñ
øàãíàãäñàí.
Àæëûí ãàðààãàà ñàéí óäèðäëàãà,
ñàéõàí õàìò îëíû äóíä ýõýëñýí
áîëîõîîð õýö¿¿ õàòóó ãýæ áýðõøýýæ
áàéãààã¿é ÷
ýðãýí áîäîõîä õýö¿¿
õàòóó àæëóóä áàéãààã¿é áèø áàéñààí.
Íýã æèøýý íü õóðóó çóçààí íåôòèéí
áîõèð õàã ñóóñàí 60 òí-ûí òîì âàãîí
öèñòåðíèéã 2 õîíîãèéí õóãàöààíä ñïèðò
à÷èõ õ¿ðòýë õýìæýýíä öýâýðëýýä ñïèðò
à÷ààä ýêñïîðòîíä
ãàðãàæ áàéñíàà
áîäîõîä íýã ë ñàíààíä áàãòàìã¿é àæèë
áàéñàí ñàíàãäàíà.
-Òà
àæëûí
ãàðààãàà
ñàéí
óäèðäëàãà,
ñàéõàí
õàìò
îëíû
äóíäààñ ýõýëñýí ãýñýí. Óäèðäëàãà,
õàìò îëíûõîî òàëààð ÿðèõã¿é þó?
Áè òóñ êîìïàíèä òîìèëîëòîîð èðæ
àæèëëàñàí öàãààñ õîéø ºíººäðèéã
õ¿ðòýë îëîí ñàéõàí àõìàäóóä áîëîí
¿å òýíãèéí ìýðãýæèëòýí¿¿äòýé ìºð
çýðýãöýí àæèëëàæ èõ ç¿éë ñóð÷ ìýäýæ
àâ÷ áàéñàíäàà áàÿðòàé áàéäàã þì. ¯¿íèé
äîòðîîñ áèäíèé íýðëýæ çàíøñàíààð
ºâãºí äàðãà áóþó ÌÓ-ûí Õºäºëìºðèéí
áààòàð Î.Äîðëèãñ¿ðýí äàðãà, ÌÓ-ûí Àæ
¿éëäâýðèéí Ãàâúÿàò àæèëòàí Á.Áàÿðõ¿¿,
È.Òºìºðñ¿õ, Á.¯ðæèíõàíä Ç.×àíòóó,
Ì.Ýíõáîëä, Õºäºëìºðèéí ãàâúÿàíû
óëààí òóãèéí îäîíò Ä.Äàíàà, Ã.Æàðãàë,
Ë.Ýëäýâ-Î÷èð íàðûã äóðüäàõàä òààòàé
áàéíà.
Îäîî ìàíàé àëáàíä
äàíäàà
çàëóó÷óóä àæèëëàæ áàéíà. Á¿ãä ìèíèé
øàâü íàð áàéãàà. Áè
çàëóó÷óóääàà
ººðèéí ìýäñýí ñóðñàíààñ çºâëºãºº
ºãºõ çàìààð àæèëëàæ áàéíà. Îäîîíû
çàëóó÷óóä
áèäíèé
¿åèéã
áîäîõîä
çîðüñîí àæëàà ã¿éöýëä¿¿ëýõýä ñààä
òîòãîð áàãàòàé õàðüöàíãóé õÿëáàð öàã
¿åä àæèëëàæ àìüäàð÷ áàéãàà íü ñàéõàí
õýðýã áºãººä ìàíàé çàëóó÷óóä èõ ç¿éë
õèéæ á¿òýýæ áàéíà. Òýäíèé ýãíýýíä îðæ
õàìòðàí àæèëëàæ áàéãààäàà áàÿðòàé
áàéäàã. Çàðèìäàà òýäíýýñýý ñóðàõ ç¿éë
÷ ãàðäàã ø¿¿.
Ìàíàé
êîìïàíèéí
óäèðäëàãûí
áàã áóþó ìåíåæìåíòèéí áàã íü
÷èãëýë õàðèóöñàí çàõèðàëóóä áîëîí
¿éëäâýðèéí äàðãà íàð, àëáà õàðèóöñàí
àõëàõ ìåíåæåð¿¿äýýñ á¿ðäñýí 11 õ¿íèé
á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð ã¿éöýòãýõ çàõèðëûí

øóóä
óäèðäëàãàí
äîð
àæèëëàæ,
êîìïàíèéí
àëñûí
õàðàà,
çîðèëãî
çîðèëòîî òîäîðõîéëîí, ò¿¿íä õ¿ðýõ
ñòðàòåãè òºëºâëºãººãºº áîëîâñðóóëàí
àìæèëòòàé àæèëëàæ áàéíà.
-Òà
àæèëëàõ
õóãàöààíäàà
á¿òýýãäýõ¿¿íèé
÷àíàð,
àþóëã¿é
áàéäàë, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí
àñóóäàë äàãíàæ õàðèóöàæ àæèëëàñàí
áàéõ þì. Èéìä ýíý òàëààð õèéãäñýí
ãîë ãîë àæëóóäààñ ÿðèíà óó?
Ìàíàé
êîìïàíè
àæèëëàæ
ýõýëñýí
öàãààñàà
á¿òýýãäýõ¿¿íèé
÷àíàðûã ýðõýìëýí àæèëëàæ èðëýý.
¯éëäâýðëýë õºã溺ã¿é, àæèëëàãñàä
íü ¿éëäâýðëýëèéí çîõèñòîé äàäëûí
òàëààð ñóðàã ÷ ñîíñîîã¿é áàéñàí àíõíû
1975 îíä ìàíàé êîìïàíèéí äàðãà àñàí
Ìîíãîë óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð
Î.Äîðëèãñ¿ðýíãèéí
ñàíàà÷ëàãààð
¿éëäâýðëýëèéí
¿éë
àæèëëàãààã
õýâèéí æèãä àæèëëóóëàõ, ÷àíàðòàé
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõýä ãîë íºëºº
¿ç¿¿ëýõ óäèðäëàãûí àðãà àæèëëàãàà,
“Ýýëæ õîîðîíäûí ãýðýý”, àæèëòàí,
àæèë÷èí á¿ðèéí àæëûã ñàðààð æèëýýð
¿íýëæ, ä¿ãíýõ àæëûí çààâðûã êîìïàíèéí
õýìæýýíä
õýðýãæ¿¿ëæ
áèëýý.
Á¿õ
àæèëëàãñàäûí àæëûí áàéð, ¿éëäâýð
öåõ¿¿äèéí
äàìæëàãà íýã á¿ðýýð
àæëûí àðãà÷ëàë áè÷èæ áîëîâñðóóëàí,
óëìààð ò¿¿íèéãýý ìºðä¿¿ëýõ àæëûã
ãàðäàí õèéñýí áà ýíý ãýðýýíèé ¿ð ä¿í
ñàéí áàéñàí ó÷ðààñ óëñûí õýìæýýíèé
ñîöèàëèñò
óðàëäààíä
îëîí
æèë
äàðààëàí øàëãàð÷, áóñäàä íýâòð¿¿ëýõ
òóðøëàãàòàé, óëñ îðíû õýìæýýíä
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã, òýðã¿¿íèé
áàéãóóëàãóóäûí íýã áîëñîí áèëýý.
Íýãýíò
êîìïàíèéí
õýìæýýíä
¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè àæèëëàãàà
æèãäýð÷, àæèëëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí
äàäëàãàæñàí ãîë ¿íñýí íºõöºë¿¿ääýý
òóëãóóðëàí 1986 îíä Á¿òýýãäýõ¿¿íèé
÷àíàðûí
óäèðäëàãûí
èæ
á¿ðýí
ñèñòåìèéã, 2003 îíä Îëîí óëñûí
×àíàðûí Óäèðäëàãûí Òîãòîëöîîíû ISO
9001, 2009 îíä Îëîí óëñûí Õ¿íñíèé
Àþóëã¿é Áàéäëûí ×àíàðûí Óäèðäëàãûí
Òîãòîëöîîíû ISO 22000 –ûã íýâòð¿¿ëýí
õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã ñàíàà÷ëàí çîõèîí
áàéãóóëñàí.
Äýýðõ
ñòàíäàðòóóäûã
íýâòð¿¿ëýõòýé
õîëáîãäîëòîé
200

Ø È ËÄÝÃÌ ÅÍ ÅÆ ÅÐ
ãàðóé áè÷èã áàðèìò áîëîâñðóóëàãäàí
õýðýãæèæ áàéíà.
-Ìàíàé óëñûí õ¿íñíèé ñàëáàðûí
óóãàí ¿éëäâýðèéí íýã “ÑÁÁ” ÕÕÊ-èéí
òåõíèê, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéí
òàëààð õèéñýí àæèë, àìæèëò á¿òýýë
àðâèí áèç äýý.
Òóñ êîìïàíè òåõíèê òåõíîëîãèéí
øèíý÷ëýëèéí õ¿ðýýíä, àðõè, ñïèðòèéí
¿éëäâýðèéí
òåõíîëîãèéí
ãîðèì
àæèëëëàãààã êîìïüþòåðèéí õÿíàëòàíä
îðóóëàõ,
Äàíèé óëñûí Íîâîíîðäèíñ
ôåðìèéí øèíãýí ôåðìåíòýýð öàðäóóë
çàäëàõ, ÷èõýðæ¿¿ëýõ, ÷àíàëãûí õýñýãò
íàì õýìä ÷àíàõ, áóóäàéã íîéòîí àðãààð
òýýðýìäýõ, Èòàëè óëñûí òåõíèê òåõíîëîãè
á¿õèé í¿¿ðñõ¿÷ëèéã íàì äàðàëòàíä
ñàâëàõ öåõèéã àøèãëàëòàíä îðóóëàõ,
2011 îíä õîíîãò 30 òí òåõíîëîãèéí
àøèãëàñàí
óñûã
öýâýðø¿¿ëýõ
òºõººðºìæèéã àøèãëàëòàíä îðóóëñàí
çýðýã áàéãàëü îð÷èíäîî ýýëòýé îëîí
øèíý òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëæ èðëýý.
2003
îíä
Óëààíáààòàð
õîòîä
ýêñïîðòûí
àðõèí
á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ çîðèëãîîð ñàëáàð àðõèíû
¿éëäâýð íýýãäñýí áà Ç¿¿íõàðàà äàõü
àðõèíû ¿éëäâýðýý 2008 îíä ñ¿¿ëèéí
¿åèéí
òåõíèê
òåõíîëîãîîð
á¿ðýí
àâòîìàòæóóëàí
øèíý÷èëæ,
äýýðõè
øèíý÷ëýëèéí õ¿ðýýíä óñ öýâýðø¿¿ëýõ
õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí Ãåðìàí-Óêðàéíû

õàìòàðñàí “ Ãèäðî ýêîëîãè” ¿éëäâýðèéí
àâòîìàò àæèëëàãàà á¿õèé äàìæëàãà
àøèãëàëòàíä îðóóëñàíààð óñíû ÷àíàðûã
á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý
îíöëîã
á¿ðò
óÿëäóóëàí òîõèðóóëàõ,óäèðäàõ áîëîìæ
á¿ðä¿¿ëñýí.
¯éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè ãîðèì
àæèëëàãààã òîãòâîðòîé ÿâóóëæ ÷àíàðòàé
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõýä õÿíàëòûí
ëàáîðàòîðóóäèéí îðîëöîî ìàø ÷óõàë
¿¿ðýãòýé
áºãººä
¿éëäâýðëýëèéí
äàìæëàãà äóíäûí õÿíàëòûí ëàáîðàòîðè
5 àæèëëàæ áàéãààãààñ ãàäíà, óëñûí
èòãýìæëýë á¿õèé ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ºíäºð
íàðèéâ÷ëàëòàé áàãàæ òºõººðºì溺ð
õàíãàãäñàí
õèìèìèêðîáèîëîãèéí
íýãäñýí ëàáîðàòîðèòîé ó÷ðààñ ñîðèëò
øèíæèëãýý îëîí äàâõàð õÿíàëòòàé îëîí
óëñûí ò¿âøèíä õèéãääýã.
-Òà àæèëëàõ õóãàöààíäàà ãàðãàñàí
øèíý á¿òýýë, ñàíàë ñàíàà÷ëàíãûíõàà
òàëààð òîäðóóëàõã¿é þó?
Òóñ êîìïàíèä àæèëëàõ õóãàöààíäàà
íèéò 11 á¿òýýë áîëîí àøèãòàé çàãâàð

ãàðãàæ, ‘’Ñïèðòèéí
èñýëäýëòèéí
õºðºí㺒’ íóòãèéí
îìîã,
‘’×èíãèñ’’
àðõè,
‘’̺íãºí
õàðàà’’
àðõè,
‘’¨ñëîëûí õàðàà’’
àðõè
áîëîí
‘’Èë÷’’ ò¿ëø çýðýã
5 øèíý á¿òýýë,
“Íóòãèéí
îìîã
‘’-Pleuro- tus ostreatus, ‘’Ñïèðòèéí
èñýëäýëòèéí
øèíãýí õºðºíãèéã
õàäãàëæ õýðýãëýõ
àðãà’’,
‘’Õ¿íñíèé
òàðèìàë 캺ãíèé
ìèöåëëèéã ñ¿ðëýí
äýýð
óðãóóëàõ
àðãà’’, ‘’Ñàðìèñíû
õàíä áýëòãýõ’’ àðãà, ‘’Õóáèëàé’’, ‘’Õàðàà
‘’àðõè ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãè ãýñýí 6
àøèãòàé çàãâàðûí á¿òýýë¿¿ä õéèñýí.
Ìàíàé ãîë á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîõ
“Õàðàà” àðõè íü 2002 îíä äîòîîäûí
àíõíû “áðýíä” á¿òýýãäýõ¿¿íýýð øàëãàð÷
áàéñàí áà äîòîîäûí îëîí ¿çýñãýëýíãýýñ
àëòàí ìåäàëü, øèëäýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé
øàãíàë õ¿ðòýæ áàéñíààñ ãàäíà 2007,
2008, 2009, 2010 îíóóäàä Ôðàíö óëñ,
ÀÍÓ-í Áðþññåëü, Ñàí Ôðàíöèñêî, ÍüþÉîðê õîòóóäàä çîõèîí áàéãóóëàãäñàí

äýëõèéí òàâàí òèâèéí îðíóóäààñ èðñýí
îëîí á¿òýýãäýõ¿¿íòýé ºðñºëäºí Õàð
×èíãèñ, Ãðàíäõààí áðåíä¿¿ä õ¿ðýë,
ìºíãº, àëòàí ìåäèàëóóä, Õàðàà áðåíä
‘’Îëîí Óëñûí ×àíàðûí Äýýä’’ øàãíàë
àâ÷ Ìîíãîë îðíûõîî íýðèéã äýëõèéä
ãàðãàæ çàðèì íýã õîòóóäûí íýðòýé
ðåñòîðàíóóäàä
çàðàãääàã
áðåíä
á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýã áîëñîíä ìàíàé õàìò
îëîí áàõàðõäàã áèëýý.
-Òàíàé êîìïàíè îëîí óëñûí
¿çýñãýëýí
õóäàëäààíä
îðîëöîæ
áàéñàí àìæèëòûí òàëààð
2007,
2008,
2009
îíóóäàä
Óêðàéí óëñûí Êèåâ õîòíîî çîõèîí
áàéãóóëàãäñàí “ALCO+SOFT îëîí óëñûí
¿çýñãýëýíã¿¿äýýñ Grandkhaan, ×èíãèñ
áðýíä¿¿ä àëòàí ìåäàëü, ¨ñëîëûí
õàðàà, ̺íãºí õàðàà, Õóáèëàé áðýíä¿¿ä
ìºíãºí ìåäàëü, Õàðàà áðýíä ìºíãº,
õ¿ðýë ìåäàëü òóñ òóñ õ¿ðòýæ áàéñàí
çýðýã îëîí ñàéõàí àìæèëòóóä áèé.
Áè òóñ êîìïàíèä òîìèëîëòîîð èðæ
àæèëëàñàí öàãààñ õîéø ºíººäðèéã

õ¿ðòýë îëîí ñàéõàí àõìàäóóä áîëîí
¿å òýíãèéí ìýðãýæèëòýí¿¿äòýé ìºð
çýðýãöýí àæèëëàæ èõ ç¿éë ñóð÷ ìýäýæ
àâ÷ áàéñàíäàà áàÿðòàé áàéäàã þì. ¯¿íèé
äîòðîîñ áèäíèé íýðëýæ çàíøñàíààð
ºâãºí äàðãà áóþó ÌÓ-í Õºäºëìºðèéí
áààòàð Î.Äîðëèãñ¿ðýí äàðãà, ÌÓ-í Àæ
¿éëäâýðèéí Ãàâúÿàò àæèëòàí Á.Áàÿðõ¿¿,
È.Òºìºðñ¿õ, Á.¯ðæèíõàíä Ç.×àíòóó,
Ì.Ýíõáîëä, Õºäºëìºðèéí ãàâúÿàíû
óëààí òóãèéí îäîíò Ä.Äàíàà, Ã.Æàðãàë,
Ë.Ýëäýâ-Î÷èð íàðûã äóðüäàõàä òààòàé
áàéíà.
Îäîî
ìàíàé
àëáàíä
äàíäàà
çàëóó÷óóä àæèëëàæ áàéíà. Á¿ãä ìèíèé
øàâü íàð áàéãàà. Áè
çàëóó÷óóääàà
ººðèéí ìýäñýí ñóðñàíààñ çºâëºãºº
ºãºõ çàìààð àæèëëàæ áàéíà. Îäîîíû
çàëóó÷óóä áèäíèé ¿åèéã áîäîõîä
çîðüñîí àæëàà ã¿éöýëä¿¿ëýõýä ñààä
òîòãîð áàãàòàé õàðüöàíãóé õÿëáàð öàã
¿åä àæèëëàæ àìüäàð÷ áàéãàà íü ñàéõàí
õýðýã áºãººä ìàíàé çàëóó÷óóä èõ ç¿éë
õèéæ á¿òýýæ áàéíà. Òýäíèé ýãíýýíä
îðæ õàìòðàí àæèëëàæ áàéãààäàà
áàÿðòàé áàéäàã. Çàðèìäàà òýäíýýñýý
ñóðàõ ç¿éë ÷ ãàðäàã ø¿¿.
ÑÁÁ ÕÕÊ íü 1973 îíä ¿¿ñãýí
áàéãóóëàãäñàí
Ñýëýíãý
àéìãèéí
Ìàíäàë ñóìûí íóòàãò 22,3 ãà ãàçàð
ýçýìøèí îðøäîã. Òóñ êîìïàíèéí
Àðõèíû ¿éëäâýð íü õîíîãò 20 òí
àðõè ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé,
“Ãðàíä õààí”, Õàð “×èíãèñ”, öàãààí
“×èíãèñ”, “Õóáèëàé”, “Õàðàà” öýâýð,
纺ëºí, “Å𺺔 çýðýã 6 íýð òºðëèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã. Õîíîãò
15 òí ñïèðò, 6 òí í¿¿ðñ õ¿÷ëèéí
õèé
¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé
ñïèðòèéí ¿éëäâýð, 35 òí ¿ð òàðèà
áîëîâñðóóëàõ
õ¿÷èí
÷àäàëòàé
ãóðèëûí ¿éëäâýð, öàãò 8-10 òí
óóð ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé
Äóëààíû ñòàíö ãýñýí 4 ¿íäñýí
¿éëäâýðýýñ ãàäíà òóñëàõ ÷àíàðûí
6 öåõòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã.
̺í Óëààíáààòàð õîòîä 2003 îíä
õîíîãò 20 òí àðõè ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí
÷àäàëòàé ñàëáàð àðõèíû ¿éëäâýðýý
íýýí àæèëëóóëæ áàéíà.Ãîë ò¿¿õèé ýä
áîëîõ óëààí áóóäàéí èõýíõè õóâèéã
îõèí êîìïàíè áîëîõ
“Õîñ ò¿ð¿¿”
ÕÕÊîìïàíèàñ õàíãàæ áàéíà.

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

25

Ø È ËÄÝÃÌ ÅÍ ÅÆ ÅÐ

Õ¯ÍÑÍÈÉ ÀÞÓËÃ¯É ÁÀÉÄÀËÄ ËÀÁÎÐÀÒÎÐÈÉÍ ÕßÍÀËÒ
Øè íæëýõ

ÌÕ ÅÃ-ûí Í ýã äñýí ò º âëà áîðàòîðèéí çº â
ëº õ ,
Ó õ ààíû äîêòîð, äýäïðîôåññî
ð Ä.Öýíäýýõ ¿¿:

Áè
Ì îñêâà
ã èéí
È .Ì .Ñ å÷
åîí âû
í
í ýðýìæ èò
1-ð
Àí àã ààõ Ó õ ààí û Äýýä
Ñ óðãóóë
èéã òº ã ññºí . 1990 îí ä
òóñ ñóðãóóëüäàà “Ôåíîòèàçèíû
á¿ëã èéí
ýìè éí
÷àí àðûã
¿íýë ýõ ,
ñòàí äàðò÷èë àõ àä
õ ðîìà òîã ðàô èéí
àðã óóäû
ã
õýðýãëýõ íü” ñýäâýýð ýì ç¿éí
óõààí û
äîêòîð,
2004
îí ä
Ì îñêâà
ã èéí Àí àã ààõ
Óõ ààí û
àêàäåìèä “Ìîíãîë óëñ äàõü
ýìè éí ÷àí àðûí ñòàí äàðò÷èë àëû í
¿íäñýí
çàð÷ìóóäûí
áîëîâñðóóëàëò” ñýäâýýð ýìç¿éí
ø èí æ ë ýõ
óõààí û
äîêòîðûí
çýðýã õàìãààëñàí. Íèéòäýý 33
æ èë ë àáîðàòîðèä àæ èëë àñàí ,
1990-1996 îí ä Àí àã ààõ Óõ ààí û
ÄýýäÑ óðãóóë
üäáàã ø , 1996-2001
îíä Çàñãèéí Ãàçðûí òîõèðóóëàã÷
àã åíòë àã ò
ýì
áèîáýë äìýë
ýì÷èë ã ýýí èé ÷àí àðûí õ ÿíàëòû í
àëáàíû îðëîã÷ äàðãà, 20032011 îíä ÌÕÅÃ-ûí Íýãäñýí Òºâ
Ë àáîðàòîðèéí äàðã ààð, 2011 îí û
4-ð ñàðààñ òóñ ë àáîðàòîðèéí
çºâëºõººð àæèëëàæ áàéíà.

¿ç¿¿ëýëòýýð
øèíæëýãäýæ
áàéñàí áîë 2010 îíä 36000
ãàðóé äýýæ 119000 ¿ç¿¿ëýëòýýð
ø èí æ ë ýã äýæ
äýýæ èéí
òîî
2 äàõèí, ¿ç¿¿ëýëòèéí òîî 3
äàõ èí í ýìý ã äñýí þì. 2006 îí îîñ
ýõëýí “ÌÕÅà Íýãäñýí òºâ
ë àáîðàòîðèéí áàðèëã à áàðèõ ,
òåõí èêèéí ÷àäàâ
õ è áýõ æ ¿¿ëýõ
òºñºë” áîëîâñðóóëàí õýðýãæèæ
ýõ ýë ñýí.
Ì àí àé ëà áîðàòîðèéí õ àìò îëîí
òº ñëº º áîë îâ
ñðóóëà
í , áàðèë ã à
áàðèõ ãàçðûí çºâøººðºë àâàõ,
ë àáîðàòîðèéí áàðèë ã àä òàâ
üäàã
ISO-9001
GMP
ø ààðäë àã ûí
äàãóó òåõí èêèéí
äààë ã àâ
àð
áîëîâ
ñðóóë
æ º ã º õ , òåõí èêèéí
íºõöºë¿¿ä àâàõ çýðýã îëîí ¿å
ø àòòàé í ¿ñýðàæ ëû ã àìæ èëò òàé
õ ýðýã æ ¿¿ëæ ,
ë àáîðàòîðèéí
áàðèëã à í ýã , õ î¸ð ñàðûí äàðàà
àø èã ëà ë òàí ä îðîõ ã ýæ áàéí à.
Ì ýðã ýæ ëè éí õ ÿíàëòû ã óä
èðäàæ
áàéñàí
ñàéä Ä.Äîðë èã æ àâ
,
×.Õ¿ðýëñ¿õ ,
Ì .Ýí õ áîëä í ýð
ìà í àé õ àìò îëí û áîëîâ
ñðóóë ñàí
òºñëèéã ÁÍÕÀÓ-ûí Çàñãèéí
Ãàçðûí áóöàëòã¿é òóñëàìæèíä
- Ìàíàé ñýòã¿¿ë “Õ¿í áà
õ àìðóóëàí , áàéí ã à àí õ ààðàë
õ¿íñ” íýðòýé. Òà Àíàãààõ
òàâü
æ äýìæ èæ áàéë àà.
Óõààíû ñóðãóóëü òºãññºí õ¿íèé
Õ¿íèé ýð¿¿ë ìý í ä õ ¿íñíèé
ýð¿¿ë ìýíä õ¿íñíèé ÷àíàðòàé
àþóëã ¿é
áàéäàëòà é
ø óóä
íÿãò õîëáîîòîé ãýäãèéã ñàéí
õ îë áîîòîé. ÝÌ ß- í û ñòàòèñòèê
ìýääýã õ¿íèé õóâüä ìàíàé
ìýäýýãýýð õ îðò õ àâ
äàð, õ îîë
îðíû õ¿íñèé àþóëã¿é áàéäàë
áîëîâñðóóëàõ
çàìûí
ýìãýã,
ÿìàð ò¿âøèíä áàéíà. Ýíý
õ àðø ëû í º â
÷èí í ýìýã äýæ áàéí à.
àþóëã¿é
áàéäëûã
õàíãàõàä
¯¿íèé ¿íäñýí øàëòãààíû íýã
õàìãèéí ÷óõàë ¿¿ðýãòýé òàíàé
õ ¿íñíèé àþóëã ¿éáàéäàë ìóóä
àæ
ëàáîðàòîðèéí ÷àäàìæ, õ¿÷èí
áàéã ààòàé õ îë áîîòîé.
÷àäëûí òàëààð?
Àôðèê, Àçèéí îðíû ýëýãíèé
- Áè 2003 îíîîñ õîéø
õ àâ
äðûí
òîõ èîë äë ûí
50%
õ ¿íñíèé ë àáîðàòîðèéã óä
èðäàæ
àô ëà òîêñèí îîð áîõ èðäñîí õ ¿í ñ
àæèëëàà. Ýíý õóãàöààíä ͯÁõýðýãëýñíýýñ ¿¿äýëòýé ãýæ ¿çäýã
ûí ÕÕÀÀÁ àéã óóë
ëà ã ûí îëîí
áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà àôëàòîêñèí
óëñûí çºâëºõ¿¿ä Ýíýòõýã äîêòîð
áàã åïà
òèò Â õ àâ
äàð ¿¿ñãýõ í º ë º º ã
Bath, ÀÍÓ áîëîí Òàéëàíä óëñûí
õ àðèëöàí ýð÷èìæ ¿¿ëä
ýã áîë îõ
çºâëºõ¿¿äèéí
çºâëºìæ¿¿ä,
í ü áàòëà ã äñàí . Ãåðìàí û ýðäýìò ýä
ÕÁÍÃåðìàí óëñ, ÎÕÓ-ûí õ¿ñíèé
Mucke and Lemmen í àðûí
ø èí æ èë ã ýýí èé ë àáîðàòîðèóäà
ä
2004 îí ä õ èéñýí ñó
äàë ã ààã ààð
òóðøë àã à
ñóä
ëà æ
áàéë àà.
àô ëà òîêñèí
ýëýã í èé
õ àâ
äàð
Íýãäñýí òºâ ëàáîðàòîðèä 2003
¿¿ñãýõ ýðñäýëèéã 3-4 äàõèí
îí ä 18000 äýýæ , 42000 ã àðóé
í ýìýã ä¿
¿ëäýã ,
ã åïà
òèò Â
7
26

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

äàõ èí , õ àðèí àë ü àëü í ü í º ë º º ë æ
áàéãàà òîõèîëäîëä 30-60 äàõèí
í ýìýã ääýã
áîëîõ ûã
òîã òîîñîí
áàéí à. È éìý ýñ Åâ
ðîïûí Õîë áîî,
ÎÕÓ-ä õ¿íñ áîëîí ìàëûí òýæýýë
äàõ ü àô ë àòîêñèí áàìè êîòîêñèí û
àã óóëà
ìæ èéã õ óóëè
àð òîã òîîñîí
áàéäàã . Õ¿íñýíä àô ë àòîêñèí
 1 2 ìê ã /êã , áóñà
äàô ë àòîêñèí
 2, G1, G2 í èéëáýð í èéë ýýä4
ìê ã /êã èõ áàéâ
àë õ ýðýã ë ýõ èéã
çºâøººðäºãã¿é.
Òóõàéí
õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, àþóëã¿é
áàéäëûí
ÿìàð
¿ç¿¿ëýëòèéã
øèíæëýõ òàëààð ÿàæ ìýäýõ âý?
Õ¿íñíèé
àþóë ã ¿éí
¿ç¿¿ëýëòèéã
á¿ðýí
ø èí æ ëýõ
¸ñòîé
Ạ㠺 º ä
õ ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ ¿¿í èé
òº ðë º º ñ õ àìà àðí à.
Õ¿í ñíèé
àþóëã¿éí
¿ç¿¿ëýëòýíä
í ýã ä¿ãýýðò
ìº º ã º í öðèéí
õ îðóóäìè êîòîêñèí óóä ¿¿í ä
àô ëà òîêñèí óóäB1, B2, G1,
G2, M1, ÄÎÍ, çåàðàëåíîí,
ôóìîíèçèí çýðýã îëîí õîðóóä
ÿëàí ã óÿà óðã àìëû í ã àðàë òàé
õ ¿íñýíäýëáýã òîõ èîëääîã Ạ㠺 º ä
ýëýãíèé öèððîç, õîðò õàâäàð
¿¿ñãýõ , äàðõ ëà à áóóðóó
ë àõ , ýë ýã
Ẻ ðº í ä í ýí õ îðòîé áîäèñóóä
þì. Õî¸ðäóãààðò àí òèáèîòèêèéí
¿ëäýã äýë ÿëàí ã óÿàìà ë àì üòí û
ã àðàë òàé õ ¿í ñíèé á¿òýýãäýõ ¿¿í ä
çààâàë øèíæëýõ ¸ñòîé àþóëã¿éí
¿ç¿¿ëýëò. ¯¿íä õëîðàìôåíèêîë,
í èòðîô óðàí û
á¿ë ã èéí
àí òèáèîòèêèéã
áàéõ
¸ñã¿é,
ø èí æ èëñýí àðã à÷ëà ëû í ìý äðýã
÷àíàð 0,3 ìêã/êã áàéõàä áóñàä
àí òèáèîòèê,
ñóëüô àí èë àìè ä,
çàðèì
ýìèéí
¿ëäýãäýëä
çºâøººðºãäºõ õýìæýýã òîãòîîñîí
áàéí à.

Ø È ËÄÝÃÌ ÅÍ ÅÆ ÅÐ

Ø èí æ èë ã ýýí èé
àðã à÷ëà ë ûí
ìýäðýã ÷àí àð í ü 0,3 ìê ã /êã áàéõ àä
èë ðýõ
¸ñã¿é,
çº âøº º ðº ã äºõ
õýìæýý íü “0”, õëîðàìôåíèêîë
í ü ÿñíû ÷º ìã º í ä ÿâà
ã äàõ öóñ
òºëæèõ
ïðîöåññûã
äàõèí
ñýðãýõ ã ¿éã ýýð
äàðàí ã óéë àí
àïëàñòèê àíåìè ¿¿ñãýõ àþóëòàé.
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä àíòèáèîòèêò
òýñâýðò
ýé í ÿíã óóä
ã àð÷ áàéã àà
í ü ÄÝÌ Á -ûí àí õ ààðë ûã òàòàæ
òóñãàé áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä
õ¿ðãýæ áàéíà. Ýíý íü ÿìàð÷ ýìýíä
äàðàã äàõ ã ¿é º â÷
èí ã àðàõ ýðñä
ýë
íýìýãäýæ áàéãàà. ¯¿íèé íýã ãîë
øàëòãààí
íü
àíòèáèîòèêèéí
¿ëäýã äýë òýé
õ ¿íñ õ ýðýã ëýõ ,
àíòèáèîòèê
ýìèéí
çîõèñã¿é
õýðýãëýý ãýæ ¿çýæ áîëíî. Õ¿íñ
¿éë äâýð
ë ýã ÷èä ýí ý ¿ç¿¿ëýëòè éã
ø èí æ ë ýõ í ü ýäèéí çàñãèéí à÷
õîëáîãäîëòîé,
àíòèáèîòèêèéí
¿ëäýã äýë òýé
ñ¿¿ãýýð
òàðàã
¿éëäâýðëýõ áîëîìæã¿é. Ãóðàâ
äàõü ÷óõàë àþóëã¿éí ¿ç¿¿ëýëò
íü ãîðìîí äààâðûí ¿ëäýãäýë.
Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã èìïîðòîîð îðæ
èðæ áàéã àà ìà ë àìüòí û ã àðàëòà é
çàðèì õ ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íä
õèéíý. ĺðºâò íÿíãèéí áîõèðäîë
íÿíãèéí åðºíõèé òîî, ýìãýã
òºðºã÷ ñàëüìîíåëë, ëèñòåðè,
E.coli, õºãö 캺ãºíöºð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýýí¿¿ä îðíî. Ýíý îíä
ñàÿõàí
ÑÕÇÃ-ààñ
“Õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿í äýõ áè÷èë áèåòíèé
àþóëã¿é áàéäàë áîëîí ýð¿¿ë
àõ óéí ø àë ã óóð ¿ç¿¿ëýëòèéí
çº âøº º ðº ã äºõ
õ ýìæ ýý
MNS6308-2012 ñòàíäàðò” áàòëàãäñàí.
Ýí ý
ñòàí äàðòàí ä
çààñàí
¿ç¿¿ëýëòèéã
øèíæèëíý.
Öààøèëáàë õ¿íä ìåòàëëóóäûí
¿ëäýãäýë, öàöðàãèéí áîõèðäîë,
ïåñòèöèäèéí
¿ëäýãäýë,
íèòðîçàìèí, ïîëèõðîìòáèôåíèë,
íèòðèò çýðýã íü õ¿ñíèé àþóëã¿éí
¿ç¿¿ëýëòýíä
îðíî.
Õ¿íñíèé
÷àíàðûí
¿ç¿¿ëýëò¿¿ä
áîëîõ
óóðàã, ººõ òîñ, âèòàìèí, ýðäýñ
áîäèñ,
í¿¿ðñ óñ,
ýíåðãèéí
¿íýë ýìæ
ã ýõ
ìýò
äóðü
äàæ
áîëíî. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ñ
õàìààðàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ººð áàéíà.
Ìàíàé îðîí íèéò õýðýãëýæ
áàéã àà õ ¿íñíèé 60 ã àðóéõ óâè
éã
èìïîðòîîð, 40 õóâèéã äîòîîääîî
¿éëäâýðëýäýã.
Èìïîðòîîð
îðæ èðæ áàéãàà õ¿ñíèé 40
õ¿ðòýë õóâü íü ëàáîðàòîðèéí
øèíæèëãýýíä
õàìðàãäääàã.
Õ¿íñ ¿éëäâýðëýäýã ¿íäýñíèé

¿éë äâýðè
éí 80 õ óâ
ü ò¿¿õèé ýä,
º º ðèéí á¿òýýã äýõ ¿¿íèé ÷àí àð
àþóëã¿é áàéäëûã áàòàëãààæóóëàõ
ëàáîðàòîðèã¿é íºõöºëä õ¿íñíèé
àþóëã¿é áàéäàë õ¿íä áàéäàëä
áàéãàà íü îéëãîìæòîé.

çåàðàëåíîí
- âèòàìèíààñ- ôîëèéí õ¿÷èë
- áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í: øàð
àéðàãò - ýòàíîë, íèòðàò,
öóóí
û õ ¿÷èë, ñ¿¿í èé õ ¿÷èë
- ø àð àéðàã ò ìóóòã
àõ í ÿíã
èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéíý.
- Ë àáîðàòîðèéí øè íæ èë ã ýýíä
Ýäãýýð
¿ç¿¿ë ýë òýýð
ýí ý îë îí ¿ç¿¿ë ýë òèéã ø èí æ ë ýõ ýä
øèíæèëñýí
ïèâî
Åâðîïûí
¿íý ã ýæ ò àë èéæ º ã íº áèç ä
ýý.
Õîëáîîíû îðíóóäàä ýêñïîðòîíä
- Îëîí õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí
ãàðàõ ýðõòýé ãýñýí ¿ã.
àñóóäàë òóë ýíý áîë àìàðõàí,
õ ÿìäõ
àí ø èéäýã äýõ àñó
óäàë áèø
Ì àíà éä
àþóë ã ¿éí
ýý. Óðüä íü ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ¿ç¿¿ë ýë òèéí
çº âø
º º ðº ã ä
ºõ
øèíæëýõýä çààâàë îëîí çóóí ñàÿ õý ìæý ý áàéä
àã óó?
òº ã ðº ã èéí ¿íýòýé º í äºð èäýâ
õ èò
- Ìàíàé ÑÕÇÃàçàð ñ¿¿ëèéí
øèíãýíèé
õðîìàòîãðàôè- æ èë¿¿äýä õ ýä õ ýäýí ñòàí äàðò
ìàññ
ñïåêòðîìåòðòýé,
õèéí áàòàëñàí. ¯¿íä:
õðîìàòîãðàôè äýýð ºíäºð ¿íýòýé
- õ ¿íñíèé á¿òýýãäýõ ¿¿í äýõ
êîëîíê, àöåòîíèòðèë ãýõ ìýò
õ¿íä ìåòàëëûí çºâøººðºãäºõ
º í äºð ¿íýòýé óðâ
àëæ àø èã ëà æ
äýýä õýìæýý MNS4504:2008
õèéäýã áàéñàí áîë áèîëîãèéí,
- õ ¿íñíèé á¿òýýãäýõ ¿¿í äýõ
óðâóó õîëáîîò ôåðìåíòèéí àðãà
ïåñòèöèäûí
¿ëäýãäëèéí
ðóó ä
ýë õ èé í èéòýýð ø èë æ èæ
çº â
ø º º ðº ã äºõ äýýä õ ýìæ ýý
áàéíà. Íÿí ñóäëàëûí øèíæèëãýýã
MNS5868:2008
òýæýýëò îð÷èíä íÿãò ºñãºâºðëºõ
- MNS Ñ ÀÑ MRL-2-2009
àðãààð îëîí õîíîã õèéäýã áàéñàí
õ ¿íñíèé á¿òýýãäýõ ¿¿í äýõ
áîë õóðäàâ÷èëñàí,
ñîíãîìîë,
ìà ëû í ýìè éí ¿ëäýã äë èéí
ñòàí ä
àðò÷èë ñàí , áýë ýí , õ óóðàé
çº â
ø º º ðº ã äºõ äýýäõ ýìæ ýý
òýæýýëò îð÷èí ðóó øèëæèæ áàéíà.
- MNS ÑÀÑ-193:2007 õ¿íñíèé
¯¿íèé ä¿íä õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿ä
á¿òýýãäýõ¿¿í äýõ õîðò áîëîí
º º ðèéí àðèóí öýâ
ýð, ýð¿¿ë àõ óéí
áîõèðäóóëàã÷
áîäèñûí
ø èí æ èë ã ýýã õ èéõ èéí òóë äã àä
íû
åðºíõèé ñòàíäàðò
ëàáîðàòîðèä õàíäàõ, ýñâýë õýä
- Ýíý îíä äýýð äóðäàãäñàí
õýäýí ºðººíä àâòîêëàâ áàéðëóóëàõ
í ÿíã èéí çº â
ø º º ðº ã äºõ äýýä
ã ýýä Ạº í
õ ¿í ä
ðýë òýé àæ èë
õýìæýý áàòëàãäëàà.
õèéõ øààðäëàãàã¿é áîëæ áàéíà.
Ãýõäýý ýäãýýð ñòàíäàðòóóä íü
Õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿ä ¿éëäâýðëýæ õ ¿íñíèé ýð¿¿ë àõ óéí áàéöààã ÷
áàéã àà á¿òýýã ä
ýõ ¿¿í èé òº ðë º º ñ òóõàéí õ ¿íñ ¿éëäâ
ýðëýã ÷ í àð
õàìààðàí öîìõîí, íýã èõ ºíäºð àæ èëäàà õ ýðýã ëýõ , ìº ðä¿¿ë ýõ ýä
¿í ýòýé
áèø ,
¿éë ä
â
ýðë ýë èéí èõ ýýõ ýí õ ¿íäðýëòýé ñòàí äàðòóóä
ïðîöåññûã õÿíàõ ëàáîðàòîðèòîé þì. Èéìýýñ ÝÌß, Õ¿íñ, պ人
áîëîõ á¿ðýí áîëîìæòîé áîëæ Àæ Àõóéí ßàìíààñ õàìòàðñàí
áàéíà.
òóøààë ãàðãàæ ìàíàé îðîíä ºðãºí
õýðýãëýãääýã èìïîðòîîð îðæ
- ß ìà ð á¿òýýã ä
ýõ ¿¿í ¿éë ä
èðäýã, äîòîîääîî ¿éëäâýðëýäýã,
âý
ðë ýæ áàéã ààã ààñ õà ìà àðààä
õ ¿íñíèé á¿òýýã äýõ ¿¿íèé çààâ
àë
¿ç¿¿ë ýë ò
íü
ººð
ã ýñýí.
øèíæëýõ àþóëã¿éí ¿ç¿¿ëýëò,
Æ èøýýë áýë ñ¿¿ë èéí æè ë ¿¿ä
ýä
çº â
ø º º ðº ã äºõ
äýýä õ ýì æ ýýã
õ¿ íñíè é ¿éë ä
âý
ðèéí ñàë áàðò
òîãòîîæ ºãºõ íü íýí ÷óõàë
õà ìã èéí òîã òâî
ðòîé íý ìý ã ä
ýæ
ñàíàãääàã.
áàéã àà á¿òýýã ä
ýõ¿ ¿í áîë øà ð
Õ¿íñíèé
àþóëã¿é
áàéäàë
àéðàã ,
óíäààíû
¿éë ä
âý
ðë ýë .
õ àí ã àõ àä ¿íäýñíèé
ëà â
ë àã àà
ßìà ð ¿ç¿¿ë ýë òèéã øè íæë ýõ âý
?
ëàáîðàòîðèîñ
ãàäíà
õ¿íñ
- EBC (European Brewery
¿éëäâ
ýðëýã ÷èä
º º ðèéí
Convention) äàãóó
¿éëäâ
ýðëýäýã
á¿òýýãäýõ ¿¿í èéã
- ïèâî ¿éëäâýðëýã÷èä: ýð¿¿ë
ø èí æ èëæ
áàòàëã ààæ óóë äàã
àõ óé,
í ÿí
ñóä
ëà ë ûí
ººðèéí ëàáîðàòîðèòîé áîëæ,
ø èí æ èëã ýýã ýýð
í ÿíã èéí
ýäãýýð
ëàáîðàòîðè
ÿìàð
åðºíõèé òîî, õºãö 캺ãºíöºð
¿ç¿¿ëýëòè éã
ÿà
æ
ø èí æ ë ýõ
òîäîðõîéëíî.
òàëà àð òº ðèéí áàéã óóë
ë àã óóä
- ÿ÷ìåíü ñîëîä - ò¿¿õèé
íýãäñýí
áîäëîãîòîé
áàéìààð
ýäýíä ìèêîòîêñèí, ÄÎÍ,
áàéíà.
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

27

Òºâèéí á¿ñèéí ìàëûí
ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
àþóëã¿é áàéäëûí ýðñäýëèéí ¿íýëãýý
Á.Ýíõòóÿà
Á.Áîð

äîêòîð (Sc.D)
äîêòîðàíò

ØÓÒÈÑ, Õ¿íñíèé èíæåíåð, áèîòåõíîëîãèéí ñóðãóóëü
Òóõàéëñàí íºõöºë áàéäàë áà òîäîðõîé àþóë, óðøãèéí ýðñäýëèéã òîî, ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòýýð
òîãòîîæ “ýðñäýëèéí ¿íýëãýý” õèéäýã.
Ýðñäýëèéí òîîí ¿íýëãýý íü, ýðñäýëèéí (R) õî¸ð á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ: õîõèðîë -L áà ýíý
õîõèðîë òîõèîëäîõ ìàãàäëàë p-èéí õîñëîëîîð òîîöîãääîã. ¯¿íèéã ìàòåìàòèê òîìú¸îãîîð èëýðõèéëáýë
äàðààõ áàéäàëòàé õàðàãäàíà:

Ri= p (Li), үүнд:
R – эрсдэл (risk), P – магадлал (probability),
L –хохирол (loss), i– тохиолдол( incidence)
Ýðñäýëèéí ÷àíàðûí ¿íýëãýýãýýð òîõèîëäîæ áîëçîøã¿é àëäàãäëûã òîîöäîã.
Ýðñäýëèéí øèíæèëãýý.

¿

Ýðñäýëèéí øèíæèëãýý íü ººð õîîðîíäîî õàðèëöàí óÿëäààòàé äºðâºí ¿å øàòíààñ òîãòäîã.
Ýäãýýð íü:
• àþóëûã èëð¿¿ëæ òîäîðõîéëîõ (hazard identification),
• ýðñäýëèéã ¿íýëýõ (risk assessment),
• ýðñäýëèéí óäèðäëàãûã òîäîðõîéëîõ (risk management)
• ýðñäýëèéí õàðèëöàí õîëáîî (risk communication) áîëíî.
Ýðñäýëèéí ìåíåæìåíòèéí ýëåìåíò¿¿äèéí õàðèëöàí õàìààðàë, øèíæèëãýý õèéõ ¿íäñýí çàð÷ìûã
çóðàã 1, õ¿ñíýãò 1-ä õàðóóëàâ.
Õ¿ñíýãò 1

Ýðñäëèéí ìåíåæìåíò

Ýðñäýëèéí øèíæèëãýý, ìåíåæìåíò (òîéì)

28

Àþóëûã òîäðóóëàõ

ÿìàð àñóóäàë, àëäàà, àþóë òóëãàð÷ áîëçîøã¿é âý?

Àþóëûã ¿íýëýõ

àþóë òîõèîëäîõ ìàãàäëàë, ò¿¿íèé íºëººëºë

ÿìàð íºõöºëä, þóíû ó÷ðààñ ýíý àþóë òîõèîëäîõ âý?

Óðä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà
õýìæýýã òîãòîîõ

Äóðäñàí
àþóë,
áóóðóóëàõ

Õàðèó àðãà õýìæýýã òîãòîîõ

Òîõèîëäñîí àþóëûí íºëººëëèéã áàãàñãàõ

Àþóëûí øàëòãààíûã òîäðóóëàõ

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

áýðõøýýë

Ýðñäýëèéí õºòºëáºðèéã çàñ÷ ñàéæðóóëàõ

òîõèîëäîõ

ìàãàäëàëûã

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Ýðñäýëèéí øèíæèëãýýíèé ¿íäñýí çàð÷èì, “ýðñäýëèéí ìàòðèêñ” àøèãëàí òºâèéí á¿ñèéí ìàëûí
ãàðàëòàé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðñäýëèéí çàãâàð ¿íýëãýý õèéñíèéã äîîð õàðóóëàâ(õ¿ñíýãò 2, 3).
Õ¿ñíýãò 2
Òºâèéí á¿ñèéí ìàëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðñäýëèéí ¿íýëãýý
(ìàë àæ àõóéí ò¿âøèíä)
ä/ä

1

òîäîðõîéëñîí ýðñäýë
Ãîö õàëäâàðò ºâ÷èí ãàð÷ ºðãºí íóòàã
äýâñãýð õàìðàí òàðõàæ, îëîí òîëãîé
ìàë ºâ÷ë¿¿ëýõ

òîõèîëäîõ
ìàãàäëàë

¿ç¿¿ëýõ
íºëººëºë

Õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý

áàãà

èõ

Óðä÷èëàí
ñýðãèéëýõ
áîëîí
áàéíãûí
àðãà
õýìæýýíèé
õºòºëáºðòýé,
ò¿¿íèéãýý
÷àíä
ìºðäºæ àæèëëàäàã áàéõ

2

Çîîíîç ºâ÷èí ãàð÷, ºðãºí íóòàã
äýâñãýð õàìðàí òàðõàæ, îëîí òîëãîé
ìàë ºâ÷ë¿¿ëýõ

äóíä

áàãà

3

Øèìýã÷äèéí ºâ÷ëºë ºðãºí íóòàã
äýâñãýðò òàðõàæ, îëîí òîëãîé ìàë
õàìðàõ

äóíä

áàãà

Óðä÷èëàí
ñýðãèéëýõ
àðãà
õýìæýýíèé
õºòºëáºðòýé,
ò¿¿íèéãýý ÷àíä ìºðäºæ àæèëëàäàã
áàéõ

Õ¿ñíýãò 3
Òºâèéí á¿ñèéí ìàëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðñäýëèéí ¿íýëãýý
(áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí ò¿âøèíä)

Ìàëûí ãàðàëòàé õ¿íñíèé ò¿¿õèé ýä, á¿òýýãäýõ¿¿íèé
àþóëã¿é áàéäëûí ýðñäýëèéã áóóðóóëàõ àðãà çàì
Ìàë÷äàä õàìààðàëòàé ýðñäýë: Áîëîâñðîë
îëãîõ ñóðãàëò ÿâóóëàõ, ãýðýý õèéõ, ìàë ýìíýëãèéí
¿éë÷èëãýýã òîãòâîðæóóëàõ, ýð¿¿ë àõóéí õÿíàëòûí
òîãòîëöîîã õýâø¿¿ëýõ çýðýã àðãà õýìæýý àâíà.
¯éëäâýðëýëä
õàìààðàëòàé
ýðñäýë:
Áýëòãýëèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûã îíîâ÷òîé áîëãîõ,
ò¿¿õèé ýäýä òàâèõ øààðäëàãûã ñòàíäàðò÷èëæ,
òºëºâëºãººò õÿíàëò, ñîðèëûã õîëáîãäîõ ñòàíäàðò
àæëûí çààâðûí äàãóó ÿâóóëæ, ¿éë÷èëãýýíèé ãýðýýã
÷àíä ìºðäºõ, çàñâàð ¿éë÷èëãýýã áàòëàãäñàí
õºòºëáºðèéí äàãóó ã¿éöýòãýõ, äààòãàëä õàìðàãäàõ
çýðýã àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëíý.
Á¿òýýãäýõ¿¿í/õàíãàí
íèéë¿¿ëýã÷èä
õàìààðàëòàé
ýðñäýë:
áàòàëãààò
ãýðýýò
íèéë¿¿ëýã÷èéí íýðñèéí æàãñààëòûã ãàðãàæ,
òýäýíòýéãýý õàðüöàõ, ÷àíàðûí õÿíàëòûí æóðàì,

ñîðèë, ýðã¿¿ëýí òàòàõ æóðàì áîëîâñðóóëæ ìºðäºõ,
ã¿éöýòãýëèéí ñòàíäàðòûã ÷àíä áàðèìòëàõ çýðýã
àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëíý.
Ä¿ãíýëò:
• Ìàíàé óëñ ìàë àæ àõóéã ºðãºí óóäàì íóòàãò
áýë÷ýýðèéí àðãààð ýðõýëäýã òóë õàëäâàðò
ºâ÷íèé ãàðàëò, äàìæèí õàëäâàðëàëò áàãà,
• ìàëûí àøèã øèìèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ºñºëòèéã
õóðäàñãàõ õèìèéí áîäèñ õýðýãëýäýãã¿é
òóë ýíý àæ àõóéãààñ áèîëîãè, õèìèéí
áîõèðäîëòîé á¿òýýãäýõ¿¿í õ¿íñíèé ñ¿ëæýýíä
íýâòðýõ ýðñäýë áàãà áàéíà.
• Ãýõäýý ìàë ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý, ýð¿¿ë
àõóéí õÿíàëòûí òîãòîëöîîã òîãòâîðæóóëàõ
øààðäëàãàòàé.
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

29

Ø È Í Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ È É ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

“ÌÀËÛÍ ÄÎÒÎÐ ÌÀÕÍÛ ØÈÌÒ ×ÀÍÀД
ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ
ÕÝد-èéí
“ÑÀÌΔ
Èíñòèòóò

Ìàíàé óëñ ìàëûí äîòîð ìàõíû àðâèí èõ
íººöòýé, æèëä 20 ãàðóé ìÿíãàí òîíí äîòîð ìàõûã
àøèãëàõ áîëîìæ áàéõàä õ¿í àìûí äóíä õ¿íñíèé
øèìò íýãäýë ýðäýñ, àìèí äýì äóòëààñ ¿¿äýëòýé
ýìãýã äýëãýðýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Èéìä ìàëûí
äîòîð ìàõ, äàéâàð ò¿¿õèé ýäèéí õ¿íñ òýæýýëèéí
¿íýò ÷àíàð, òåõíîëîãè øèíæ ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòèéã
íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõ, ýð¿¿ë àõóéí áàéäëûã òîãòîîõ,
õ¿íñýíä çîõèñòîé àøèãëàõ òåõíîëîãè áîëîâñðóóëàõ
øààðäëàãà áàéíà. Õ¿íñíèé ýðäýì øèíæèëãýý,
¿éëäâýðëýëèéí “ÑÀÌΔ èíñòèòóò “Ìàëûí äàéâàð
á¿òýýãäýõ¿¿íä ñóóðèëñàí áèîëîãèéí èäýâõèò
íýìýëò õ¿íñ ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãèéí ñóäàëãàà”
ØÓÒ-èéí òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. ÿéöýòãýæ
áóé àæëààñ ýíý óäààä ÿìààíû äîòîð ìàõíû øèìò
÷àíàð, îíöëîãîîñ òàíèëöóóëæ áàéíà.

Õ.Öýðýíõàíä, Mc.S
Á.Ï¿ðýâñ¿ðýí,
Ä.Íàðàíòóÿà

Ñóäàëãààíû çîðèëò:
Ñóäàëãààíä äýâø¿¿ëñýí çîðèëòóóäûí íýã íü
ÿìààíû äîòîð ìàõíû õèìèéí åðºíõèé íàéðëàãà,
òîñíû õ¿÷ëèéí á¿ðäýë, À, Å àìèíäýì àãóóëàìæèéã
òîäîðõîéëîõîä ÷èãëýæ áàéâ.
Ñóäàëãààíû ìàòåðèàë, àðãà ç¿é:
Ñóäàëãààíä çîðèóëæ 2010, 2011 îíû õàâàð,
íàìðûí óëèðàëä ø¿äëýí, õÿçààëàí, íàñ ã¿éöñýí
ãóðâàí íàñíû ÿìààã õàíãàé, òàë õýýð, ãîâèéí
á¿ñýýñ ñîíãîí íÿäàëñàí ÿìààíààñ äîòîð ìàõíû
äýýæèéã áýëòãýâ. Õèìèéí åðºíõèé íàéðëàãûã
òóñ èíñòèòóòèéí Õ¿íñíèé øèíæèëãýýíèé íýãäñýí
ëàáîðàòîðèä òîäîðõîéëæ, òîñíû õ¿÷ëèéí á¿ðäýë
áîëîí À, Å àìèíäýìèéí àãóóëàìæèéã ÁÍÕÀÓèéí Áýýæèí õîòûí “Ïîíèòåñò” îëîí óëñûí
øèíæèëãýýíèé ëàáîðàòîðèä äýýæèéã èëãýýæ
øèíæë¿¿ëýâ.

Äîòîð ìàõíû õèìèéí åðºíõèé íàéðëàãûã òîäîðõîéëñîí ä¿íãýýñ:
ßìààíû äîòîð ìàõíû ÷èéãèéí àãóóëàìæ õàíãàéí
á¿ñèéíõýä õàðöàíãóé èõ (69.8-86.7%), ãîâèéí
á¿ñèéíõýä áàãà (65.6-75.2%) áºãººä íàìàðò
÷èéãèéí àãóóëàìæ õàíãàéí á¿ñèéíõýä áóóð÷ áàéõàä
ãîâèéí á¿ñèéí ÿìààíû äîòîð ìàõíû ÷èéãèéí
àãóóëàìæèä ººð÷ëºëò àæèãëàãäààã¿é áàéíà.
Òîñíû àãóóëàìæèéí õóâüä àâ÷ ¿çâýë ãîâèéí
á¿ñèéí ÿìààíû äîòîð ìàõàíä òîñíû àãóóëàìæ
õàðüöàíãóé ºíäºð (5.3-7.2%), òàë õýýðèéí
á¿ñèéíõýä äóíäàæ (3.7-5.8%), õàíãàéí á¿ñèéíõýä
õàìãèéí áàãà (3.1-4.5%) áºãººä õàðèí íàìàðò
õàíãàéí á¿ñèéí ÿìààíû äîòîð ìàõíû òîñíû
àãóóëàìæ ºññºí (6.8-8.1%) áàéíà. ÿçýýíä òîñíû
àãóóëàìæ íàìàðò õàâðûíõààñ 4-6 äàõèí ºññºí
çýðýã íü íàìàð ìàë òàðãà õ¿÷ýý àâ÷ áàéãààòàé
õîëáîîòîé. Ãýòýë äîòîð ìàõíààñ ýëýã, óóøèãíèé
õèìèéí åðºíõèé íàéðëàãàä á¿ñ íóòãèéí áîëîí
óëèðëààñ õàìààðñàí ººð÷ëºëò àæèãëàãäààã¿é
áàéíà. Õàðèí Ẻð, ç¿ðõíèé òîñëîã, äýë¿¿íèé
óóðãèéí àãóóëàìæèä àæèãëàãäñàí ººð÷ëºëòèéã
çóðàã 1, 2, 3-ò õàðóóëàâ.

Çóðàã 1. Ç¿ðõíèé òîñíû àãóóëàìæèéí
õàðüöóóëàëò, %

Çóðàã 2. Áººðíèé òîñíû àãóóëàìæ, %
30

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Òîñíû õ¿÷ëèéí á¿ðäëèéã òîäîðõîéëñîí
ä¿íãýýñ:

Çóðàã 3. Äýë¿¿íèé óóðãèéí àãóóëàìæèéí
õàðüöóóëàëò, %

Äîòîð ìàõàíä àìèíäýì àãóóëàìæèéã
òîäîðõîéëñîí ä¿íãýýñ:
Àìèíäýì àãóóëàìæ, ìã/100ãð

Äîòîð ìàõ

Õ¿ñíýãò 1

“À” àìèíäýì

“Å” àìèíäýì

1

Ýëýã

16.6

10.5

2

Äýë¿¿

0.04

Èëðýýã¿é

3

Ç¿ðõ

0.014

0.21

4

Áººð

0.041

0.069

5

Ñýìæíèé ººõ

0.024

0.30

Õ¿ñíýãòýýñ (õ¿ñíýãò 1) õàðàõàä ÿìààíû ýëýã
òîñîíä óóñàìõàé À áà Å àìèíäýì, òýð äóíäàà À
àìèíäýìýýð áàÿëàã áàéíà. Ç¿ðõ, Ẻð, ñýìæíèé
ººõºíä À,Å àìèíäýì áàãà õýìæýýòýé áàéãààãààñ
Å àìèíäýìèéí àãóóëàìæ èë¿¿, õàðèí äýë¿¿íä
èëðýýã¿é áàéíà.
Õ¿ñíýãò 2

ªºõºí ýäèéí òîñíû õ¿÷ëèéí á¿ðäýë, %

Òîñíû õ¿÷èë

Ãàäà𠺺õ

Ñýìæíèé
ººõ

Áººðíèé
ººõ

Äîòî𠺺õºíä õàíàñàí õ¿÷èë äàâàìãàéëæ,
íàìàðòàà 73% õ¿ðòýë íýìýãäýæ, õàðèí õàíààã¿é
õ¿÷èë 26% õ¿ðòýë áóóð÷ áàéíà. Ýíý íü ãàäàð
ººõ-ñýìæ-Ẻðíèé ººõ ãýñýí äàðààëëààð ºñ÷
áóóðñàí áàéíà. Íàìàðò õàíààã¿é õ¿÷ëèéí õýìæýý
õàâðûíõààñ ãàäà𠺺õºíä 15%, ñýìæíèé ººõºíä
9%, Ẻðíèé ººõºíä 5% áóóðñàí áàéíà.Íàìàðò
õàíàñàí õ¿÷èë, ïîëèåí õ¿÷ëèéí õýìæýý íýìýãäñýí,
ìîíîåí õ¿÷èë òýð äóíäàà Ñ18:1n9 õ¿÷ëèéí õýìæýý
áàãàññàí, ãàäà𠺺õºíä ïîëèåí õ¿÷ëèéí õýìæýý
õàâðûíõààñ 0,26%, ñýìæíèé ººõºíä 1,36%,
Ẻðíèé ººõºíä 0,15% íýìýãäñýí áàéíà. Òýð
äóíäàà îìåãà 3 õ¿÷ëèéí õýìæýý èë¿¿ íýìýãäýæ
áàéíà.
Õàâàðò ãàäà𠺺õºíä õàíàñàí õ¿÷èë ñýìæíèé
ººõíººñ 11,4%, Ẻðíèé ººõíººñ 27,4% áàãà
áºãººä õàíàñàí áà õàíààã¿é òîñíû õ¿÷ëèéí
õàðüöàà ãàäà𠺺õºíä 1:1,2, ñýìæíèé ººõºíä
1,8:1, Ẻðíèé ººõºíä 2,4:1, õàðèí ýíý õàðüöàà
íàìàðò ãàäà𠺺õºíä 1,5:1, ñýìæíèé ººõºíä
2,8:1, Ẻðíèé ººõºíä 2,7:1 áîëæ õàíàñàí õ¿÷ëèéí
õýìæýý íýìýãäýæ áàéíà. ßìààíû äîòî𠺺õºíä
õàíàñàí õ¿÷èë äàâàìãàéëæ áàéãàà ÷ õàâàðò 60ààñ äýýø, íàìàðò 70-ààñ äýýø õóâèéã “ýåðýã
òîñíû õ¿÷èë” á¿ðä¿¿ëæ, õîëåñòðèíûã íýìýãä¿¿ëýõ
íºëººã¿é Ñ18:0 õ¿÷ëèéí ýçëýõ õóâü õàðüöàíãóé
ºíäºð áàéíà.
Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ ¿çýõýä ìàëûí äîòîð ìàõ íü
óóðãèéí àãóóëàìæààð òóðàã ìàõíààñ äóòóóã¿é (ÿìààíû
äîòîð ìàõ 12.3-20.9%), ýëýã íü À, Å àìèíäýìýýð áàÿëàã
(ÿìààíû ýëãýíä À-16.6ìã%, Å-10.5 ìã%), ÿìààíû
ãàäàð áîëîí äîòî𠺺õºí ýäýä “ýåðýã òîñíû õ¿÷èë”
äàâàìãàéëæ (60%-ààñ äýýø) áàéãàà íü ÿìààíû ººõíèé
áèîëîãèéí ¿íýò ÷àíàðûã èëòãýæ áàéíà.

Õàâàð Íàìàð Õàâàð Íàìàð Õàâàð Íàìàð
Ñ16:0

21,1

26

23.6

23

25.4

26,7

C18:0

17,7

25,1

35

42,4

37.8

37,9

45

60,0

65

73,7

71

73,2

49,3

35,2

31.5

22

25.9

23,3

53

37,6

33.2

23,1

27.4

24,5

1,32

1,3

1.28

1,72

1.43

1,21

Ïîëèåí õ¿÷èë

2

2,26

1.81

3,17

1.95

2,1

Õàíààã¿é
õ¿÷èë

55

39,8

35

26,2

29.4

26,6

ω-6

1.45

1,46

1.41

1,94

1.45

1,38

ω-3

0.55

0,8

0.39

1,23

0.38

0,72

ω-6/ ω-3

2.63

1,82

3.61

1,57

3.81

1,91

ÝTX

72.6

64,9

70

68,6

67.2

64,5

Ð/Ì

0.03

0,06

0.05

0,13

0.07

0,08

Õàíàñàí õ¿÷èë
C18:1n9c
Ìîíîåí õ¿÷èë
C18:2n6c

Èéíõ¿¿ òóñ èíñòèòóòýýñ ìàëûí äîòîð ìàõíû
õ¿íñ òýæýýëèéí áîëîí òåõíîëîãè øèíæ ÷àíàðûã
ñóäëàí òîãòîîæ, øèìò ºíäºð ÷àíàð á¿õèé øèíý
á¿òýýãäýõ¿¿íèé òåõíîëîãèéã èííîâàöè áîëãîõ
àæëûã õýðýãæ¿¿ëæ “Ýðäýñ 1” áýëäìýëèéí
òåõíîëîãèéã ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëæ, óëìààð
“Ìàëûí äîòîð ìàõ áîëîâñðóóëàõ òºðºëæñºí
¿éëäâýð”
èííîâàöèéí
òºñëèéã
àìæèëòòàé
õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

31

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Á¯õýë ¯ðèéí ãóðèëûí õèìè, ôèçèê,
òåõíîëîãèéí øèíæ ×àíàðûí ñóäàëãàà
Ä. Öýöýãýý  ØÓÒÈÑ. Õ¿íñíèé èíæåíåð, Áèîòåõíîëîãèéí Ñóðãóóëèéí Õ¿íñíèé òåõíîëîãè,
÷àíàð àþóëã¿é áàéäëûí áàãèéí ïðîôåññîð, äîêòîð (Sc.D), ïðîô. tsets5959@yahoo.com
Ì.̺íõçàÿà Ìàãèñòð, “Àòàð ªð㺺” ÕÕÊ-íû öåõèéí ìàñòåð

Õóðààíãóé
Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí õèìèéí íàéðëàãûã ÁÃ-055
àíãèëëûí ãóðèëòàé õàðüöóóëàõàä óóñäàã ýñëýã-èíóëèí,
òºðºë á¿ðèéí ìàêðî ýëåìåíò (êàëüöè, êàëè, ìàãíè, íàòðè,
ôîñôîð) áîëîí ìèêðî ýëåìåíò (öàéð, ìàðãåíö, çýñ, èîä,
êîáàëüò) çýðýã òºðºë á¿ðèéí øèìò áîäèñóóä àãóóëàõààñ
ãàäíà Â1, Â2, Â6, ÐÐ, Â9, Å çýðýã àìèíäýìèéã èõ õýìæýýãýýð
àãóóëäãààðàà äàâóó ÷àíàðòàé þì. Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë
íü õîäîîä ãýäýñíèé ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëæ, öóñàí
äàõü ÷èõðèéí õýìæýýã áàãàñãàí, ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷íººñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëíà.
̺í õ¿íèé áèåä õóðèìòëàãäñàí õîðòîé áîäèñóóäûã
ººðòºº øèíãýýæ ãàäàãøëóóëàí, õýò òàðãàëàëò, õîðò
õàâäàð áîëîí èäýýò ¿ðýâñë¿¿äýýñ ñýðãèéëíý.
óäèðòãàë
"Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë" ãýäýã íü õàìãèéí á¿ä¿¿í
øèðõýãòýé ãóðèë áà øèðõýãæèëòèéí õýìæýý íü
äóíäæààð 30-ààñ 600 ìêì õ¿ðòýë áàéíà. Áóóäàéí
¿ðèéí õàëüñàí äàâõàðãà (Çóðàã №1) íü ãóðèëûí ¿íäñýí
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëäîã òóë á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí
íàéðëàãàä èíóëèí àãóóëàãäàíà.

Ç óðàã
№1. Á óóä
àéí¿ðèéíì îðôîë îãèéíá¿òý ö

Óóñäàã ýñëýã - èíóëèí íü ôðóêòî-îëèãîñàõàðèä
(ïðåáèîòèê)-èéí á¿ëýãò áàãòàíà. Èíóëèí íü õ¿íèé
á¿ä¿¿í ãýäýñíèé áèôèäîáàêòåðèéí ¿ðæëèéã äýìæèíý.
Èíóëèí àãóóëñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í òîãòìîë
õýðýãëýäýã õ¿íèé á¿ä¿¿í ãýäñýí äýõ áèôèäîáàêòåðèéí
òîî íü õýðýãëýäýãã¿é õ¿íýýñ 3-4 äàõèí îëîí áàéãààã
àíó-ûí ÝÌÕ¿ðýýëýíãèéí ýðäýìòýä ñóäàëæ òîãòîîæýý.
Áóóäàéã á¿õëýýð íü àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëòàä
îðóóëæ, òýýðýìäýëò õèéñýí îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿í íü
á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë þì (Çóðàã №2).
Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã èõýâ÷ëýí æèãíýñýí,
õººëãºñºí á¿òýýãäýõ¿¿íä õýðýãëýõ áà áóóäàéí ãóðèëòàé
òîäîðõîé õýìæýýãýýð õîëüæ òºðºë á¿ðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ á¿ðýí áîëîìæòîé. Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí
òàëõûã õýðýãëýõýä õ¿íèé õîäîîä, ãýäýñíèé áè÷èë
îð÷èí äàõü ôåðìåíòèéí ¿éë àæèëëàãàà èäýâõæèæ,
õîîë áîëîâñðóóëàõ áà øèíãýýõ ÷àäâàð äýýøèëíý.
Àìåðèêèéí íýãäñýí óëñûí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Àêàäåìè
õ¿ì¿¿ñèéã õîîë õ¿íñýíäýý öýâýðëýýã¿é öàãààí áóäàà,
32

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí á¿òýýãäýõ¿¿í, çóòàíã ºäºðò 3 óäàà
õýðýãëýõèéã çºâëºæ áàéíà.
Áóóäàéí (ÁÃ055 àíãèëëûí) äýýä çýðãèéí ãóðèëààð
õèéñýí òàëõ íü öóñàí äàõü õîëåñòåðèíû õýìæýýã
íýìýãä¿¿ëæ, õýò òàðãàëàëòààñ ¿¿äýëòýé ÷èõðèéí øèæèí,
ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷ëºëèéã íýìýãä¿¿ëýõ íýã øàëòãààí íü
áîëäîã ãýæ ñóäëàà÷èä ¿çäýã áàéíà [2].

Ç óðàã
№2. Á ¿õ ýë ¿ðèéíáà íýãèéí, àíã èëë û í ãóðèëãàðãàíàâ
àõ
àæèëë àãààí
û çàð÷
ì û í á¿ä¿¿â
÷

Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèé ãýäñýíä 5-25 êã èë¿¿äýë õîîë
áàéíãà ãàäàãøëàõã¿é õàäãàëàãäàæ áàéäàã. Ãýòýë õ¿ì¿¿ñ
ãýäñýý öýâýðëýõäýý ýì òàðèà ãýõ ìýò õèìèéí àðãààð á¿ä¿¿í
ãýäýñíèé åð人 30-40 ñì õýñãèéã öýâýðëýäýã.áàéíà. Á¿õýë
¿ðèéí ãóðèë íü ñàéí ÷àíàðûí áóóäàéí íÿöàëáàðòàé, á¿ä¿¿í
øèðõýãòýé òóë ãýäýñíèé õàíàíä óäààí æèë õàäãàëàãäñàí
õîðò áîäèñûã ãàäàãøëóóëäàã á¿òýýãäýõ¿¿í þì. Ñóäëàà÷èä
õîîë õ¿íñýýð äàìæóóëàí àâ÷ áîëîõ ýñëýãèéí õýìæýýã
ºäºðò 25ã ãýæ ¿çäýã (1 ç¿ñýì á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí òàëõàíä
5ã ýñëýã àãóóëíà) [2].
Àíõ Äàíè óëñàä 1917 îíîîñ á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëààð
òàëõ õèéæ ýõýëñíýýð õýò òàðãàëàëò áîëîí ç¿ðõ ñóäàñíû
ºâ÷ëºëººð íàñ áàðàëò 17%-èàð áóóðñàí ãýñýí ñóäàëãàà
áàéäàã [1]. Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëààð õèéñýí òàëõ áîëîí áóñàä
ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í íü áóóäàéí ÁÃ055 àíãèëëûí ãóðèëûí
òàëõ, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ òºìºð èõ õýìæýýãýýð
àãóóëäãààðàà èë¿¿ äàâóó ãýäãèéã ñóäëàà÷èä òîãòîîñîí
áàéíà [1].
¯íäñýí õýñýã
Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí ôèçèê- õèìèéí øèíæ ÷àíàð,
õèìèéí íàéðëàãûí õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà
“Àëòàí òàðèà” ÕÊ íû á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã äýýæ
áîëãîí ñîíãîí àâ÷ Îðîñûí õîëáîîíû óëñàä ¿éëäâýðëýñýí
á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí ôèçèê õèìèéí ¿ç¿¿ëýëò áîëîí
õèìèéí íàéðëàãûã íü òîäîðõîéëîí ÁÃ075 àíãèëëûí
ãóðèëòàé õàðüöóóëàí ñóäàëãàà, òóðøèëò ÿâóóëæ ¿ð ä¿íã
Õ¿ñíýãò №1-ä õàðóóëàâ.

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí ôèçèê- õèìèéí ¿ç¿¿ëýëò, õèìèéí íàéðëàãûí õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà

1

Ãóðèëûí ôèçèê õèìèéí
¿ç¿¿ëýëò, õèìèéí íàéðëàãà
×èéãëýã

2

Õ¿÷èëëýã

3

Öàðäóóë

4

Èë÷ëýã ÷àíàð

5

Ä\Ä

Õ¿ñíýãò №1

Õýìæèõ
íýãæ
%

ÁÃ075 àíãèëëûí ãóðèë
(“Àëòàí òàðèà”ÕÊ)
14,0

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë
(Áèäíèé ñóäàëñíààð)
14,4

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë
(Þ. Êîíîâàëîâà)
14,0

Í

2,5

2,8

24,0

o

%

66,7

22,4

êêàë

350

324

342

¯íñëýã

%

0,75

1,98

1,92

6

Ýñëýã

%

4,4

9,2

8.6

7

Ýðäýñ áîäèñ

%

2,4

4,5

4,4

8

Óóðàã

%

14,8

18

16,8

9

Í¿¿ðñ óñ

%

68

78

82

10

Àìèíäýì À

ìã %

0,0086

0,01

0,14

11

Àìèíäýì Å

ìã %

0,98

5,5

4,8

12

Òèàìèí Â1

ìã %

0,3

0,4

0,28

13

Ðèáîôëàâèí Â2

ìã %

0,18

0,2

0,16

11

Íèêîòèíû õ¿÷èë ÐÐ

ìã %

3,2

4,5

3,6

12

Êàëüöè

ìã %

24,1

39,0

48,0

13

Òºìºð

ìã %

0,3

4,1

4,6

Õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä “Àëòàí òàðèà” ÕÊ –íû
¿éëäâýðëýñýí á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí õèìèéí íàéðëàãûí
ä¿íã Îðîñûí ýðäýìòíèé ( Þ. Êîíîâàëîâà 2011 îí)
õèéñýí ñóäàëãààíû ä¿íòýé õàðüöóóëàõàä ¿íñëýã 0,6%,
ýñëýã 0,6%, ýðäýñ áîäèñ 0,1, óóðàã 1,2%- èàð èõ, õàðèí
÷èéãëýã íü 0,4%, öàðäóóë 1,6% í¿¿ðñ óñ 0,4%-èàð áàãà
áàéíà. Õàðèí àìèíäýìèéí õýìæýý íü Å -0,7, B1- 0,12, B20,04, PP- 0,9%-èàð èë¿¿ áàéíà. Ýíý íü áóóäàéã òàðèàëñàí
ãàçàð íóòãèéí öàã àãààð áîëîí õºðñíèé øèì òýæýýëòýé
õîëáîîòîé ãýæ ¿çýæ áàéíà.

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëààð áàÿæóóëñàí áóóäàéí ãóðèëûí
öàâóóëãèéí ººð÷ëºëòèéí ñóäàëãàà
Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã ÁÃ075 àíãèëëûí ãóðèëûí
æèíãèéí 50; 70; 80% -èàð íýìæ õÿíàëò (ÁÃ075 àíãèëëûí
ãóðèë) áîëîí äàí á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí öàâóóëàãèéí
ººð÷ëºëòèéã òóðøèëò ñóäàëãààãààð òîãòîîæ õ¿ñíýãò
№2-ä õàðóóëàâ.

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë áà ò¿¿íèéã íýìñýí áóóäàéí ãóðèëûí öàâóóëãèéí òîî õýìæýýíèé ººð÷ëºëò
Õ¿ñíýãò №2
Ãóðèëûí öàâóóëàãèéí õýìæýý, ÷àíàð

¯ç¿¿ëýëò
Íîéòîí öàâóóëàãèéí
õýìæýý,%
Öàâóóëàãèéí ñóíàëò, ñì

Õÿíàëòûí (ÁÃ075) ãóðèë

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã ÁÃ-075 àíãèëëûí ãóðèëûí
æèíãèéí äîîðõè õóâèàð íýìýõýä

100% á¿õýë ¿ðèéí

50%

70%

80%

28,2

30,6

32,0

32,8

33,0

17,0

17,0

16,8

16,9

16,4

Öàâóóëàã íýìýãäýõ íü ãóðèëûí óóðãèéí õººëòºä
ñàéíààð íºëººëæ óëìààð òàëõíû ÷àíàð ñàéæèðíà.
×àíàðûí õóâüä äóíä çýðãèéí öàâóóëàãòàé ãóðèëûí
àíãèëàëä áàãòàíà. Óñàíä óóñäàãã¿é óóðãèéí õýìæýý èõ
áàéõ òóñàì ãóðèëûí öàâóóëàãèéí õýìæýý íýìýãäýíý. Ýíý
òîõèîëäîëä ãóðèëûí õ¿÷ íýìýãäýæ, òóõàéí ãóðèëààð
¿éëäâýðëýñýí òàëõíû á¿òýö ìåõàíèê øèíæ ÷àíàð ñàéæðàõ
¿íäýñëýëòýé. Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã ÁÃ075 àíãèëëûí
ãóðèëûí æèíãèéí 50-80%-èàð íýìýõýä ãóðèëûí íîéòîí
öàâóóëàãèéí õýìæýý íýìýãäýæ áàéíà.
Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë áà ò¿¿íèéã íýìñýí áóóäàéí
ãóðèëûí çóóðìàãèéí ðåîëîãèéí øèíæ ÷àíàðûí ñóäàëãàà
Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã áóóäàéí ãóðèëûí òîäîðõîé
õóâèàð íýìæ áýëòãýñýí çóóðìàãèéí ðåîëîãèéí øèíæ
÷àíàðûã ñòðóêòóðîìåòð ÑÒ-1 ( ÍÏÔ “Ðàäèóñ- ÐÔ”)
áàãàæ àøèãëàí ã¿éöýòãýñýí áîëíî.

Çóðàã №3. Òàëõíû çóóðìàãèéí óÿí õàðèìõàéí ¿ç¿¿ëýëòèéí
õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà

Çóóðìàãèéí óÿí õàðèìõàé ÷àíàð íü ãóðèëûí õ¿÷,
öàâóóëàãèéí àãóóëàìæààñ õàìààðàõ áà áóóäàéí ãóðèëûí
æèíãèéí 70%-ä á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë íýìñýí òàëõíû
çóóðìàãèéí õóâüä óÿí õàðèìõàé ÷àíàð íýìýãäýæ 16,2
ìì áîëæ áàéíà. Çóóðìàãèéí óÿí õàðèìõàé ÷àíàð íü
ãóðèëûí öàâóóëàã áîëîí ¿íñëýãèéí àãóóëàìæòàé øóóä
õàìààðàëòàé áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà.
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

33

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã áóóäàéí ãóðèëûí òîäîðõîé õóâèàð íýìæ áýëòãýñýí çóóðìàã èñãýõ õóãàöàà áà òåìïåðàòóð íü
ò¿¿íèé õ¿÷èëëýã, ÷èéãëýãèéí õýìæýýíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéí ñóäàëãàà
Õ¿ñíýãò №3

Òåõíîëîãèéí ãîðèì

Õÿíàëòûí
òàëõ

Çóóðìàãèéí ÷èéãëýã áîëîí õ¿÷èëëýãèéí ººð÷ëºëò
Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã ÁÃ-075 àíãèëëûí ãóðèëûí
æèíãèéí äîîðõè õóâèàð íýìýõýä
50%
70%
80%

Á¿õýë ¿ðèéí
ãóðèë-100%

Õóãàöàà áîëîí òåìïåðàòóðààñ õàìààðñàí ÷èéãëýãèéí ººð÷ëºëò,%
Ò=300C
= 90ìèí

42,8

44,5

45,4

45,6

46,2

Õóãàöàà áîëîí òåìïåðàòóðààñ õàìààðñàí çóóðìàãèéí õ¿÷èëëýãèéí ººð÷ëºëò,0Í
Ò=300C
= 90ìèí

2,8

3,0

3,12

Õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã áóóäàéí
ãóðèëûí æèíãèéí 50 áîëîí 70% -ä íýìæ çóóðñàí
çóóðìàãèéí ÷èéãëýã íü 44,5- 45,5%, õ¿÷èëëýã íü 3,0- 3,120H
áàéíà. Çóóðìàãò îðîõ á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí õýìæýý èõñýõ
òóñàì çóóðìàãèéí õ¿÷èëëýã áîëîí ÷èéãëýãèéí õýìæýý
íýìýãäýæ áàéíà. Çóóðìàãèéí õ¿÷èëëýã, ÷èéãëýãèéí
õýìæýý õýò èõ íýìýãäýõ íü áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðò

3,18

3,4

ñºð㺺ð íºëººëæ áîëîõ þì. Èéìýýñ òåõíîëîãèéí
îíîâ÷òîé ãîðèìûã òîãòîîõ çîðèëãîîð áóóäàéí ãóðèëûí
æèíãèéí 70%-ä á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë íýìñýí çóóðìàãèéí
õ¿÷èëëýã, ÷èéãëýãèéí õýìæýýã íèéò 8 óäààãèéí
äàâòàìæòàéãààð ÿâóóëæ ¿çýõýä îíöûí ººð÷ëºëò ãàðààã¿é
òóë óã õóâèëáàðûã îíîâ÷òîé õóâèëáàðààð ñîíãîí àâëàà.

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí òàëõ áîëîí õÿíàëòûí òàëõíû
ñèéðýãæèëòèéí õàðüöóóëàëò

¯ç¿¿ëýëò

Õÿíàëòûí òàëõ
[ÁÃ-075 àíãèëëûí
ãóðèëûí ]

Òàëõíû ñèéðýãæèëò,%

52,8

Òàëõíû òºðºë
Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã ÁÃ-075 àíãèëëûí
ãóðèëûí æèíãèéí äîîðõè õóâèàð íýìñýí
50%
70%
80%
58,2

Õÿíàëòûí òàëõòàé õàðüöóóëàõàä á¿õýë ¿ðèéí
ãóðèëûã áóóäàéí ãóðèëûí æèíãèéí 50%-ä íýìæ òóðøñàí

1

Õ¿ñíýãò №4

53,8

50,2

Á¿õýë ¿ðèéí
ãóðèëûí
44,8

òàëõíû ñèéðýãæèëò èõòýé, õàðèí áóñàä õóâèëáàðûí
òàëõíûõ õÿíàëòûí òàëõòàé îéðîëöîî áàéíà.

2

3

4

Çóðàã №5. Áóóäàéí ãóðèëûí æèíãèéí 50; 70; 80%-ä á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë õîëüæ òóðøñàí òàëõíû ãàäàðãóóí áîëîí
纺ëºí õýñãèéí áàéäëûí õàðüöóóëàëò;
1. Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë 50%-ä (ÁÃ075 àíãèëëûí ãóðèëûí æèíãèéí) íýìñýí òàëõ
2. Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë 70%-ä (ÁÃ075 àíãèëëûí ãóðèëûí æèíãèéí) íýìñýí òàëõ
3. Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë 80%-ä (ÁÃ075 àíãèëëûí ãóðèëûí æèíãèéí) íýìñýí òàëõ
4. Äàí á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí òàëõ
Áóóäàéí ãóðèëûí òàëõ (õÿíàëòûí), ãóðèëûí æèíãèéí 50%, 70%, 80%-ä á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë íýìæ òóðøñàí áà äàí
á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí (Á¯Ã) òàëõíû ôèçèê õèìèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëæ õ¿ñíýãò № 5-ä õàðóóëëàà.
Õÿíàëòûí áà òóðøèëòûí òàëõíû ôèçèê õèìèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñóäàëãàà
Ä\Ä

34

Äýýæèéí íýð

Õ¿ñíýãò № 5

×èéãëýã,%

Õ¿÷èëëýã, Í

Ñèéðýãæèëò,%

Äàâñ,%

1
2
3
4

Õÿíàëòûí òàëõ
Á¯Ã50%-ä íýìñýí ãóðèëûí òàëõ
Á¯Ã70%-ä íýìñýí òàëõ
Á¯Ã 80%-ä íýìñýí òàëõ

42,8
45,2
42,4
45,8

2,8
2,84
2,88
2,92

52,8
58,2
53,8
50,2

2,83
2,828
2,832
2,834

5

Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí òàëõ

46,0

3,02

44,8

2,831

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

0

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä áóóäàéí ãóðèëûí æèíãèéí
50%-ä á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë íýìæ òóðøñàí òàëõíû ÷èéãëýã
íü áàãà, 纺ëºí õýñýã íü ¿éðýìòãèé, ñèéðýãæèëò èõòýé,
80% áîëîí 100% á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë îðñîí òàëõíû
÷èéãëýã, õ¿÷èëëýã íü èõ, 纺ëºí õýñãèéí ñèéðýãæèëò æèãä

áóñ áàãà áàéëàà. Õàðèí áóóäàéí ãóðèëûí æèíãèéí 70%-ä
á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë íýìæ òóðøñàí òàëõíû ñèéðýãæèëò
æèãä, õ¿÷èëëýã, ÷èéãëýãèéí õýìæýý íü õÿíàëòûí òàëõòàé
îéðîëöîî áàéëàà.

ÅЪÍÕÈÉ Ä¯ÃÍÝËÒ
Òàëõíû ÷àíàðò á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã ñóäàëæ äîîðõè ä¿ãíýëòèéã õèéæ áàéíà.
 Ýõ îðíû õºðñºíä óðãàñàí áóóäàéí á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë íü ¿íñëýã, ýñëýã, ýðäýñ áîäèñ, óóðàã, àìèíäýìèéí
àãóóëàìæààð áàÿëàã áàéãààã òîãòîîëîî.
 Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûã áóóäàéí ãóðèëûí æèíãèéí 70%-ä íýìýõýä öàâóóëàãèéí á¿òöèéã áýõæ¿¿ëæ çóóðìàãèéí
óÿí íàëàðõàé ÷àíàð ñàéæèð÷ òàëõíû ñèéðýãæèëò 1-2% íýìýãäýæ áàéíà.
 Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë íýìñýí òàëõíû ýðäýñ áîäèñûí àãóóëàìæèéã õÿíàëòûí òàëõòàé õàðüöóóëàõàä Êàëüöè
3,35 äàõèí, Ìàãíè 18,63 äàõèí, Ôîñôîð 29,69 äàõèí, Òºìºð 0,004% òóñ òóñ íýìýãäýæ áàéãààã òîãòîîëîî.
 Á¿õýë ¿ðèéí ãóðèëûí òàëõàíä Â1 àìèíäýì 0,18ìã; Â2 0,11 ìã; ÐÐ 0,67 ìã àãóóëàãäàæ áàéíà. Â1 àìèíäýì íü
æèãíýëòèéí ¿åä äóëààíä òýñâýðòýé áîëîõûã îëæ òîãòîîñîí.
 Áóóäàéí ãóðèëûí æèíãèéí 70%-ä á¿õýë ¿ðèéí ãóðèë íýìýõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé áîëîõûã òîãòîîæ òàëõíû
æîð, òåõíîëîãè áîëîâñðóóëëàà.
ÍÎÌ Ç¯É
1.
2.

Êîëìàêîâ Þ.Â., Çåëîâà Ë.À., è äðóãèå. Òåõíîëîãèÿ ìóêè, êðóïû, ìàêàðîí è õëåáà íà ïðåïðèÿòèÿõ ðàçíîé
ìîùíîñòè. ×àñòü 1. -Омск.: - 2001г.
Kоновалова Ю.В. “Разработка и оценка потребительских свойств хлеба зернового обогащенного физиологически
функциональными пищевыми ингредиентами из растительного сырья”. Дис. т.н. 2011г

ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ªÍĪРÈÄÝÂÕÒÝÉ ÁÈÔÈÄÎÁÀÊÒÅÐÈÉÍ ÎÌÃÈÉÃ
ßËÃÀÕ ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ Ä¯ÍÃÝÝÑ
Ñ. Áàòöýöýã
Ë.̺íõáàò
×.Íàðàíãýðýë
Ë.Äàìäèíñ¿ðýí
Õóðààíãóé
Áàéãàëèéí
ýõ
¿¿ñâýðýýñ
áèôèäîáàêòåðèéí
öýâýð
ºñãºâºð¿¿äèéã ÿëãàí òýäãýýðèéã ñýðãýýí èäýâõèæ¿¿ëæ,
ìîðôîëîãè, ôèçèîëîãè, áèîõèìèéí øèíæ ÷àíàðûã ñóäëàõ,
ºñãºâºð¿¿äèéã ÄÍÕ-èéí á¿òöýýð íü îëîí óëñûí áè÷èë
áèåòíèé àíãèëëûí äàãóó òàíüæ, òîäîðõîéëîõ ñóäàëãàà,
òóðøèëòûí õ¿ðýýíä õèéãäýæ áóé àæëûí çàðèì ¿ð ä¿íãèéí
òàëààð òóñãàâ.
Ò¿ëõ¿¿ð ¿ãñ: Bifidobacterium, ºñãºâºð, ìîðôîëîãè,
ôèçèîëîãè, ïðîáèîòèê
Îðøèë
Áèôèäîáàêòåðè íü Actinobacteria-àíãèä õàìààðàõ, ãðàì ýåðýã,
ñïîð ¿¿ñãýäýãã¿é, õºäºë㺺íã¿é, àíàýðîá, òºðºë á¿ðèéí í¿¿ðñ
óñûã õ¿÷èë ¿¿ñãýí çàäàëäàã, õèé ¿¿ñãýäýãã¿é, ñàëààëñàí,
õîñîëñîí, òàõ õýëáýðèéí, Y áà V, ãàíòåëü õýëáýðòýé
ñàâõàíöàð áàêòåðè þì. 1899 îíä Tissier õºõ¿¿ë õ¿¿õäèéí
ÿëãàäàñíààñ àíõ ÿëãàí àâ÷ íàõèàëàõ õýëáýðýýð íü Bacillus
bifidus ãýæ íýðëýñýí. Õîæèì íü õýëáýð ç¿é, ôèçèîëîãèéí
õóâüä Lactobacillus îâîãòîé îéðîëöîî òóë Lactobacillus bifidus
-èéí àíãèëàëä õàìðóóëàõ áîëñîí.
1960 îíä Bifidobacterium íü òîäîðõîé ôðóêòîçà-6-ôîñôàò
ôîñôîêåòîëàç
(F6PK)
ôåðìåíòèéí
òóñëàìæòàéãààð
ãåêñîçûã èñãýõ ‘’bifid.shunt’’ çàìûã íýýñýí [7]. Ǻâõºí ýíý
íýýëòèéí äàðàà Lactobacillus-èéí òºð뺺ñ òóñãààðëàæ
Bifidobacterium-èéí òºðºëä õàìðóóëàõ áîëñîí. 2007 îíä
- Áåðäæè áàêòåðèéã òîäîðõîéëîõ áè÷èã 9-ð õýâëýëä Îâîã –
Family- Actinomycetaceae Òºðºë-Genus- Bifidobacterium –ûí
32ssp- ç¿éë áàéñàí. 2008, 2009 îíóóäàä B. Tsurumiense, B.
Mongoliense (Ìîíãîë ã¿¿íèé àéðàãíààñ ßïîí, Ìîíãîëûí

Ms.S,
Ms.S
Äîêòîð (Ph.D)
Äîêòîð(Sc.D), ïðîôôåñîð
ýðäýìòýä ÿëãàí àâñàí)-èéã øèíýýð íýýæýý. Îäîîãîîð ìîëåêóë
áèîëîãèéí áîëîí áèîõèìèéí àðãààð
áèôèäîáàêòåðèéí
òºðëèéí 35 ãàðóé ç¿éëèéã òîäîðõîéëñíîîñ 12 ç¿éëèéã õ¿íèé
õîäîîä ãýäýñíèé çàìààñ ÿëãàí àâñàí áàéíà.
Õ¿íýýñ ÿëãàñàí Bifidobacterium îìãóóä: B. adofesecntis, B.
angulatum, B. bifidum, B. breve, B. catenulatum, B. dentium, B.
denticolens, B. gallicum, B. infantis, B. inopinatum, B. longum,
B. pseudocatenulapum, õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ ÿëãàñàí:
B. lactis, B. minimum, B. subtile, B. thermaacidophilum. B
Mongoliense, àìüòíààñ ÿëãàñàí: B. animalis, B. asteroides, B.
boum, B. choerium, B. coryneforme, B. cuniculi, B. gallinarum,
B. indicum, B. magnum, B. merycicum, B. pseudolongum [sub
sp. Pseudolongnum], B. pseudolongum [sub sp. Globosum], B.
pullorum, B. ruminatium, B. saeculare, B. suis, B. thermophilum (B.
Ruminale ãýæ íýðëýäýã) îìãóóä áàéíà. [7].
Áèôèäîáàêòåðèéí ¿ðæèëä ºñºëòèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä-áèîòèí,
ïàíòîòåíû õ¿÷èë, ðèáîôëàâèí, ïóðèí, ïèðèìèäèíû ñóóðü,
ïåïòèä, àìèíîñàõàð, ÊîÀ, îëèãîñàõàðèä, çàðèì õàíààã¿é
òîñíû õ¿÷ë¿¿ä èõ õýìæýýãýýð øààðäàãäàíà. Áèôèäîáàêòåðèéí
çàðèì îìãóóä àçîò øèíãýýäýã îëèãîñàõàðèäóóä N-àöåòèëãëþòàìèí, N-àöåòèë-ãàëàêòîçàìèí, N-àöåòèë-ìàííîçàìèí,
N-ìåòèë-ãëþêîçàìèí çýðýã áóñàä íýãäë¿¿ä áàéãàà ¿åä óðãàäàã.
Ýäãýýð íü ýõèéí ñ¿¿íä àãóóëàãääàã, õàðèí ¿íýýíèé ñ¿¿íä
áàéõã¿é ó÷ðààñ îëèãîñàõàðèäóóäûã íèéëýãæ¿¿ëýõ çàìààð
¿íýýíèé ñ¿¿íèé áèôèäîãåíèéí øèíæ ÷àíàðûã íýìýãä¿¿ëýõ
áîëîìæòîé. [2, 5].
Ïðîáèîòèê èñãýëýí ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ò¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ
áèôèäîáàêòåðè àãóóëñàí õºðºíãºíèé ÷àíàð, íýð òºðºë,
õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ íü ÷óõàë àñóóäëûí íýã þì.
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

35

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË
Ó÷èð íü ëàáîðàòîðèéí íºõöºëä áèôèäîáàêòåðèéã ÿëãàõ,
ºñãºâºðëºõºä àãààðã¿é íºõöºë øààðääàã, õ¿÷èëëýã áàãàòàé
îð÷èíä ºñºëò ìóóòàé, òýñâýðã¿é áàéäàã. Ǻâõºí ÄÍÕòåõíîëîãèò ñóóðèëñàí ºíäºð ìýäðýìòãèé ìîëåêóëûí àðãààð
öýâýð áîëîí õóðèìòëóóëàõ ºñãºâºð, ¿íäñýí ñóáñòðàò äàõü
áèôèäîáàêòåðèéã òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé [3, 6].
Ìîíãîë÷óóä áèäíèé ñ¿¿ öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ óëàìæëàë
áîëîí ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãèéí äýëõèéí õºãæëèéí
÷èã õàíäëàãûã õàðãàëçàí Bifidobacterium, Lactobacillus,
Propionobacterium çýðýã àøèãòàé áè÷èë áèåòíèé àìüä ýñ
àãóóëñàí èñýã öàãààí èäýý, òºðºë á¿ðèéí àìèíõ¿÷èë, àìèíäýì
áèîëîãèéí èäýâõò áóñàä áîäèñ àãóóëñàí ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéã
õºãæ¿¿ëýõ
òåõíîëîãèéã
áîëîâñðóóëæ
íýâòð¿¿ëýõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà.

Ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãî:
Áàéãàëèéí
ýõ
¿¿ñâýðýýñ
áèôèäîáàêòåðèéí
öýâýð
ºñãºâºð¿¿äèéã ÿëãàí òýäãýýðèéã ñýðãýýí èäýâõèæ¿¿ëæ,
ìîðôîëîãè, ôèçèîëîãè, áèîõèìè, ãåíåòèêèéí øèíæ ÷àíàðûã
ñóäëàõàä îðøèíî. Ýíýõ¿¿ çîðèëãûí õ¿ðýýíä äýýæíýýñ
áèîëîãèéí ºíäºð èäýâõòýé áèôèäîáàêòåðèéí îìîã ãàðãàí
àâàõ çîðèëò òàâèâ.
Ñóäàëãààíû àðãà ç¿é
Ñîíãîí àâñàí äýýæíýýñ áèôèäîáàêòåðèéã á¿ä¿¿â÷èéí (1) äàãóó
ÿëãàíà. Áàêòåðèéí ìîðôîëîãè øèíæ ÷àíàð, ºñãºâºðëºëò,
ýñèéí õýìæýý õýëáýðèéã ìèêðîñêîïûí àðãààð òîäîðõîéëæ,
öýâýð ýñýõèéã øàëãàíà.
Áèôèäîáàêòåðèéí ôèçèîëîãè, áèîõèìèéí øèíæ ÷àíàðûã
ìèêðîáèîëîãèéí ñóäàëãààíû àðãà ç¿éãýýð òîäîðõîéëíî.

Çóðàã 1. Áèôèäîáàêòåðè áîëîí ëàêòîáàêòåðèéã ÿëãàõ á¿ä¿¿â÷
Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í
Ñóäàëãààíä çîðèóëæ 2012 îíû 5-8 ñàðóóäàä ñ¿¿, öàãààí
èäýý òîãòìîë õýðýãëýäýã õºäºº îðîí íóòãèéí áîëîí õîò
ñóóðèí ãàçðûí 100 ãàðóé õ¿í, Óëààíáààòàð õîòûí îéðîëöîîõ
ã¿¿íèé ñààìíû ñóâèëàëä ñóâèëóóëàã÷ 20 õ¿í, 10 ãàðóé
óíàãà, òºë ìàëûí ÿëãàäàñ, èìïîðòûí áîëîí ýõ îðíû
¿éëäâýðèéí áèôèäîáàêòåðèéí àãóóëàìæ á¿õèé èñãýëýí ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ òóñ òóñ íèéò 135 äýýæ àâñàí. Äýýæèíä àíõàí
øàòíû ÿëãàëò õèéæ áèôèäîáàêòåðèéã ÿëãàõ òîõèðîìæòîé
òýæýýëò îð÷èí áîëîõ TPY, MRS, MRS + NNLP îð÷èíä àíàýðîá
íºõöºëä ºñãºâºðëºí êîëîíèéã ÿëãàí àâ÷ òóðøèëòûã ÿâóóëàâ.

Äýýðõ äýýæíýýñ ÿëãàñàí áèôèäîáàêòåðèéí 9 îìãèéã ñîíãîí
àâ÷ 6 îìîãò öààøäûí ñóäàëãààã ã¿éöýòãýæ áàéíà. MRS +
NNLP òýæýýëò îð÷èíä áèôèäîáàêòåðèàñ áóñàä (ñ¿¿íõ¿÷ëèéí
áàêòåðè, ãýäýñíèé á¿ëãèéí áóñàä) áè÷èë áèåòýí îð÷èíä
àøèãëàæ áàéãàà ñîíãîìîë áîäèñûí íºëººãººð óðãàäàãã¿é.
Ìîðôîëîãè, ôèçèîëîãèéí øèíæ ÷àíàðûã òîäîðõîéëñîí
ä¿í: Çàðèì îìãóóäûí MRS + NNLP òýæýýëò îð÷èíä óðãàñàí
êîëîíè, ãðàìààð áóäàæ ìèêðîêîïûí àðãààð àâñàí ýñèéí
çóðãèéã (Çóðàã 2-6) õàðóóëàâ.

Çóðàã 2. MRS +NNLP îð÷èíä 112,14, Õ¿ç äýýæíýýñ óðãàñàí êîëîíè
36

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 

óðàã 3. Ө 
ãºâºð 14.
MRS + 
è 
òåéíòýé 
ð÷èíä 

óðàã 4. Ө 
ãºâºð
49.TPY+ 
è 
òåéíòýé 
ð÷èíä 

óðàã 5. Ө 
ãºâºð 112.
MRS + 
è 
òåéíòýé 
ð÷èíä 

óðàã 6. Ө 
ãºâºð14.
TPY+ 
è 
òåéíòýé 
ð÷èíä

Áèôèäîáàêòåðèéí ÿëãàñàí îìãóóä õýëáýð ç¿éí õóâüä ñàâõàíöàð, ãðàì ýåðýã, ñïîð ¿¿ñãýõã¿é, äóãàðèã öàãààí ºíãèéí êîëîíè
¿¿ñãýæ áàéíà. Áèôèäîáàêòåðèéí ôèçèîëîãè, áèîõèìèéí øèíæ ÷àíàðûã àðãà ç¿éí äàãóó òîäîðõîéëæ ¿ð ä¿íã õ¿ñíýãò 2-ò
¿ç¿¿ëýâ.
Õ¿ñíýãò 2

ßëãàñàí îìãóóäûí ôèçèîëîãè, áèîõèìèéí øèíæ ÷àíàð
Îìãóóä

Øèíæ ÷àíàð
Êàòàëàçûí èäýâõ

Ä2

Bif

112

Õ¿ç

14

4

-

-

-

-

-

-

Îêñèäàçûí èäýâõ

-

-

-

-

-

-

Àðãèíèíààñ NH3 ¿¿ñãýõ

-

-

-

-

-

-

Æåëàòèí çàäëàõ

-

-

-

-

-

-

Èíäîë ¿¿ñãýõ

-

-

-

-

-

-

Öºñíèé äàâñàíä òýñâýðëýõ

+

+

+

+

+

+

Ãëþêîçîîñ õèé ¿¿ñãýõ

-

-

-

-

-

-

Áèôèäîáàêòåðèéí ÿëãàñàí äýýðõ îìãóóä íü êàòàëàç, èíäîë
áîëîí àðãèíèíààñ àììèàê ¿¿ñãýõã¿é, æåëàòèíûã çàäëàõã¿é,
ãëþêîçîîñ õèé ¿¿ñãýõã¿é áàéíà. ̺í öºñíèé äàâñûã òýñâýðëýæ
áàéíà.
Í¿¿ðñ óñ çàäëàõ èäýâõèéã òîäîðõîéëñîí ¿ð ä¿í: Òºðºë á¿ðèéí
í¿¿ðñ óñûã áîäèñûí ñîëèëöîîíäîî õýðýãëýõ ÷àäâàð áîë
áè÷èë áèåòíèé àíãèëàë ç¿éã ñîíãîäîã àðãààð òîäîðõîéëîõ
áèîõèìèéí ãîë øèíæèéí íýã þì. Áèôèäîáàêòåðèéí ýíåðãèéí

ýõ ¿¿ñâýð íü ‘’bifid.shunt’’ èñýëòèéí çàì áàéäàã. Ǻâõºí
áèôèäîáàêòåðè ë ôðóêòîçà-6-ôîñôàò ôîñôîêåòîëàç (F6PK)
ôåðìåíòèéí òóñëàìæòàéãààð í¿¿ðñ óñûã çàäàëäàã. Òóðøèëò
ñóäàëãààíä 9 òºðëèéí í¿¿ðñ óñ àøèãëàí çààãóóð áîäèñûí
ºíãºíèé ººð÷ëºëòººð òîãòîîâ. Õÿíàëò íü ÿìàð íýã í¿¿ðñ óñ
àãóóëààã¿é òýæýýëò îð÷èí áîëíî. Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã õ¿ñíýãò
3-ò ¿ç¿¿ëýâ.
Õ¿ñíýãò 3

L - Àðàáèíîç

Ãëþêîç

D- Maëüòîç

Ëàêòîç

D-Ñaëèöèí

Ñàõàðîç

Ìàííèòîë

Ä2
Bif
112
Õ¿ç
14
49

Äóëüöèò

ªñãºâºð

D- Aðàáèíîç

Í¿¿ðñ óñ çàäëàõ ÷àäâàð

+
+
+
+
-

+
-

+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
-

+
+
+
+
+
+

+
-

+
+
+
+

+
+
+
+
-

Òàéëáàð: /+/ çàäàëíà, /-/ çàäëàõã¿é.
Òóðøèëòûí ä¿íãýýñ ¿çýõýä á¿õ ºñãºâð¿¿ä L–àðàáèíîç,
ãëþêîç, ëàêòîçûã çàäàëæ, Ä 2 ºñãºâºð íü äóëüöèò áîëîí
D-ñaëèöèíûã çàäàëæ, áóñàä í¿¿ðñ óñûã çàäëàõã¿é áàéíà.
Í¿¿ðñ óñ àøèãëàõ ÷àäâàðààðàà ñóäàëãààíä ñîíãîí àâñàí Bif,
Õ¿ç, 14 ºñãºâð¿¿ä áèôèäîáàêòåðèòàé èæèë òºñòýé øèíæèéã
íü ¿ç¿¿ëñýí áàéíà.

Áèôèäîáàêòåðèéí
àíòèáèîòèê
òýñâýðëýõ
÷àäâàðûã
òîäîðõîéëñîí ä¿í:
Ïðîáèîòèêèéí èäýâõèòýé ýñýõèéã áàòëàõ óðüä÷èëñàí
øàëãóóð íü áè÷èë áèåòíèé àíòèáèîòèêò òýñâýðëýõ ÷àäâàðûã
òîäîðõîéëîõ ÿâäàë þì. Çàðèì ñóäëàà÷èä õ¿íèé õîäîîä
ãýäýñíèé õÿìðàëûã àíàãààõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä
îëîí òºðëèéí àíòèáèîòèêèéã íýãýí çýðýã õýðýãëýõèéã çºâëºæ,
ïðîáèîòèê áè÷èë áèåòí¿¿ä õîîë áîëîâñðóóëàõ çàìûí ýðõòýíä
àìüäàð÷ òîäîðõîé àíòèáèîòèêò òýñâýðòýé áàéõ ¸ñòîé ãýæ
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

37

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË
¿çäýã. Ãýâ÷ ýíý àñóóäàë ºíººã õ¿ðòýë ìàðãààíòàé õýâýýð
áàéíà.
Ãðàì ýåðýã, àíàýðîá áè÷èë áèåòí¿¿ä èõýíõäýý ïåíèöèëëèí,
âàíêîìèöèí, òåòðàöèêëèí, ýðèòðîìèöèíèéã òýñâýðëýõ
÷àäâàðòàé áàéäàã ó÷ðààñ ýäãýýð àíòèáèîòèêóóäûí äèñêèéã
ñîíãîæ àøèãëàñàí. Ñòàíäàðò 12 òºðëèéí àíòèáèîòèêèéã

øèíãýýñýí äèñêèéã ïåòðèéí àÿãàíû ãàäàðãóó äýýð òàâüæ
ÿëãàñàí ºñãºâðèéí àíòèáèîòèê òýñâýðëýõ ÷àäâàðûã
òîäîðõîéëîõûí òóëä àíàýðîñòàòàä 37,8°C òåìïåðàòóðò
48 öàã ºñãºâºðëºñíèé äàðàà ºñºëòèéã ñààòóóëàõ õ¿ðýýíèé
äèàìåòðèéã õýìæèæ ¿ð ä¿íã õ¿ñíýãò 4-ò ¿ç¿¿ëýâ.
Õ¿ñíýãò 4

Àíòèáèîòèêèéí
íýð

Àíòèáèîòèêèéí
òóí õýìæýý, ìêã

ßëãàí àâñàí îìãóóäûí àíòèáèîòèê òýñâýðëýõ ÷àäâàð

Ñóäàëæ áàéãàà îìãóóäûí ºñºëòèéã ñààòóóëàõ õ¿ðýýíèé äèàìåòð, ìì

Ä2

Bif

112

14

49

Õ¿ç

1

Âàíêîìèöèí

30

23±2

31±2

20±0

12±0

24±2

31±2

2

Àìïèöèëëèí

10

26±3

39±2

25±1

24±2

18±2

36±2

3

Öåôàëîòèí

30

6±2

7±2

8±2

6±2

10±2

11±2

4

Õëîðàìôåíèêîë

30

31±0

30±0

18±2

30±0

28±2

33±1

5

Ñòðåïòîìèöèí

10

6±0

0±0

1±2

0±0

12±2

3±0

6

Ïîëèìåêñèí

30

6±2

0±0

6±0

7±0

6±0

6±0

7

Ïåíèöèëëèí

10

24±0

27±2

16±2

15±3

10±2

23±1

8

Ãåíòàìèöèí

10

10±2

6±0

12±2

8±0

6±3

7±2

9

Ýðèòðîìèöèí

15

34±2

33±2

32±0

39±2

32±0

39±2

10

Òåòðàöèêëèí

30

25±2

31±2

27±2

30±0

23±1

27±1

11

Äîêñèöèêëèí

30

6±0

18±2

10±0

13±0

12±2

10±2

12

Ëèíêîìèöèí

2

33±2

17±1

24±2

39±2

10±0

24±0

Òýñâýðã¿é ≥ 21

Ñóëàâòàð òýñâýðòýé 11-20

Òýñâýðòýé ≤ 8-10

Èõ òýñâýðòýé 0

Õ¿ñíýãòýýñ ¿çýõýä ÿëãàñàí Ä2, Bif, Õ¿ç ºñãºâð¿¿ä öåôàëîòèí, ñòðåïòîìèöèí, ïîëèìåêñèí, ãåíòàìèöèí, ïîëèìåêñèí,
ëèíêîìèöèí, äîêñèöèêëèí çýðãýýñ 5 àíòèáèîòèêò òýñâýðòýé, ¿ëäñýí 7 àíòèáèîòèêò òýñâýðã¿é áàéíà. ªñãºâºð 112, 14, 49
õàìãèéí èõ àíòèáèîòèê èäýâõèéã ¿ç¿¿ëæ áàéíà.

įÃÍÝËÒ
1. Áàéãàëèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ ÿëãàí àâñàí áèôèäîáàêòåðèéí ºñãºâð¿¿ä íü õýëáýð ç¿éí õóâüä ñàâõàíöàð, ãðàì ýåðýã, ñïîð
¿¿ñãýõã¿é, äóãàðèã öàãààí ºíãèéí êîëîíè ¿¿ñãýæ áàéíà.
2. ßëãàñàí ºñãºâð¿¿ä íü áèôèäîáàêòåðèéí åðºíõèé øèíæ ÷àíàðûã õàäãàëàõààñ ãàäíà õýëáýð ç¿é, ôèçèîëîãè, áèîõèìèéí
øèíæ ÷àíàð íü òîãòâîðòîé áàéíà.
3. Öààøèä ÿëãàñàí ºñãºâð¿¿äèéí ãåíåòèêèéí øèíæ ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõ ñóäàëãàà òóðøèëòûí àæëóóä õèéãäýæ áàéíà.
¯ðãýëæëýë áèé.

ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÕÝÂËÝËÈÉÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ
1. À. Áàííèêîâà, Í.Ñ. Êîðîëåâà, Â.Ô. Ñåìåíèõèíà, “Ìèêðîáèîëîãè÷åñêèå îñíîâû ìîëî÷íîãî ïðîèçâîäñòâà”, Ìîñêâà
Àãðîïðîìèçäàò 1987. ñòð 27-29, 134-136
2. È.Ñ. Õàìàãàåâà “Ìåòàáîëèçì ïðîáèîòè÷åñêèõ ìèêðîîðãàíèçìîâ”, Óëàí-Óäý 2010, ñòð 5-18.
3. Ñåìåíèõèí Â. È, Þðèê Ñ. À, “Èäåíòèôèêàöèÿ B.longum subsp.longum” Ìîëî÷íàÿ ïðîìûøëåííîñòü 2012. №6, ñòð. 56
4. “Identification of cultivable Bifidobacterium species isolated from breast-fed infants feces in West –Algeria”. African Journal of
Biotechnology Vol.4(5) pp422-450
5. Bergey`s manual of Systematic Bacteriology V 2 1986. ”Genus Bifidobacterium” Vittorio Scardovi p1418-1426
6. Gerald W. Tannock. Identification of Lactobacilli and Bifidobacteria, Current Issues Molec. Biol. (1999) 1(1): 53-64.
7. Prokaryotes (2006) Chapter 1.1.2 Bruno Biavate and Paola Mattarelli “The Famile Bifidobacteriaceae” pp 321-359

38

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

ÃÎÂÈÉÍ Á¯ÑÝÄ ÌÀÕ ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ
¯ÉËÄÂÝÐ ÁÀÉÃÓÓËÀÕ ÁÎËÎÌÆ
Á .Ì àéç
óë

Äîêòîð (Ph.D), ØÓÒÈÑ, Õ¿íñíèé èíæåíåð,
áèîòåõíîëîãèéí ñóðãóóëü

ÎÐØÈË
Ìàõ íü ò¿ðãýí ìóóäàõ, ýìçýã á¿òýýãäýõ¿¿í ó÷ðààñ òýýâýðëýëò, õàäãàëàëòûí ¿åä òóñãàé ãîðèì øààðääàã.
Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä ýýëæèíäýý 25 000 òîëãîé ìàë òºõººðºõ õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé 34 ¿éëäâýð [1] ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëæ; ìàõ, äîòîð ìàõ, äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿í áýëòãýäýã áîëîâ÷ ¿éëäâýðèéí àðãààð áýëòãýñýí
ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿ðýëöýý, õàíãàìæ õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Òóõàéëáàë, ãîâèéí àéìãóóäûí õ¿í
àìûí õ¿íñíèé õýðýãöýýã ãàð àðãààð òºõººð÷ áýëòãýñýí, ãàðàë ¿¿ñýë íü òîäîðõîéã¿é ìàõààð ýñâýë 600900êì-ûí àëñàä îðøèõ Óëààíáààòàð õîòîîñ òýýâýðëýí õàíãàæ áàéãàà òóë õ¿í àìûí õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàëä
ýðñäýë ó÷ðóóëñààð áàéíà. Èéìä Äóíäãîâü àéìàãò ãîâèéí áóñàä àéìãèéí õ¿í àìûã õàíãàõ õ¿÷èí ÷àäàë
á¿õèé òîìîîõîí ìàë òºõººðºõ ¿éëäâýð, áóñàä àéìãóóäàä ìàõíû çîîðü, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð áàéãóóëàõ
áîëîìæèéã ñóäàëæ, òåõíèê ýäèéí çàñãèéí óðüä÷èëñàí òîîöîî õèéâ.
Îðîí íóòàãò õ¿í àìûí õýðýãöýýíä øààðäëàãàòàé ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ ¿éëäâýðèéã
áàðüæ áàéãóóëñàíààð õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàõèí õàìãààëàõ, òóõàéí ãàçàðò òîäîðõîé òîîíû àæëûí áàéð
áèé áîëîõ, öààøèëáàë, ìàë÷äûí àìüäðàëä òîäîðõîé õóâü íýìýð îðóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé.
Õ¯Í ÀÌÛÍ ÒÎÎ, ÌÀÕÍÛ ÕÝÐÝÃÖÝÝ, ÕÀÍÃÀÌÆ
Ãîâèéí 4 àéìàãò íèéò 173.3 ìÿí õ¿í àìüäðàí ñóóäàã áºãººä óóë óóðõàé çîíõèëîí õºãæèæ áàéãààòàé
õîëáîîòîéãîîð ñóóðèíãóóä øèíýýð áàéãóóëàãäàæ, õ¿í àìûí òîî ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Èéìä ãîâü íóòãèéí
õ¿í àìûã ¿éëäâýðèéí àðãààð áýëòãýñýí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõ ¿éëäâýð áàéãóóëàõ çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé áàéíà.
Àëèâàà õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã ò¿¿õèé ýäèéí íººö, õ¿í àìûí õýðýãöýý øààðäëàãàä òóëãóóðëàí
òîãòîîäîã. Ãîâèéí àéìãóóä 2011 îíû áàéäëààð 3969.1 ìÿí. òîëãîé ìàëòàé áºãººä íèéò ìàëûí 36.2%-èéã
õîíü, 53.3%-èéã ÿìàà ýçýëäýã [2]. Ñòàòèñòèêèéí ìýäýý, ãîâèéí õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé óëàìæëàë
çýðãýýñ õàðàõàä õ¿íñýíä õýðýãëýñýí ìàëûí 90 îð÷èì õóâèéã áîã ýçýëæ áàéíà. Èéìä ãîâüä áîã ìàë òºõººðºõ
¿éëäâýðèéã áàéãóóëàõ íü îíîâ÷òîé þì.
Õ¿í àìûí ìàõíû õýðýãöýýã òîîöîõäîî íèéò õ¿í àìààñ àìèíû ìàëòàé ºðõèéí õ¿í àìûí òîî áîëîí íýã
õ¿íä 20-èîñ äýýø áîã ìàë îíîãäîæ áàéãàà ñóìäûí õ¿í àìûã õàñ÷ òîîöîâ. Èíãýõýä ªìíºãîâü àéìãèéí
Äàëàíçàäãàä, Öîãòöýöèé ñóìûí 23325, Äîðíîãîâü àéìãèéí Ñàéíøàíä, Àéðàã, Çàìûí ¿¿ä ñóìûí 35618,
Ãîâüñ¿ìáýð àéìãèéí Ñ¿ìáýð, Øèâýý-Îâîî ñóìûí 10119, Äóíäãîâü àéìãèéí Ñàéíöàãààí ñóìûí 10939,
íèéò 80000 îð÷èì õ¿íèéã ýõíèé ýýëæèíä ¿éëäâýðèéí àðãààð áýëòãýñýí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõ
øààðäëàãàòàé ãýñýí òîîöîî ãàð÷ áàéíà.
Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄÈÉÍ ÕÀÍÃÀÌÆ:
Òóñ àéìãóóä íèéò 4.0 ñàÿ (2011 îí) îð÷èì òîëãîé ìàëòàé áºãººä æèë á¿ð íèéò ìàëûí 23-24 %-èéã,
áîãèéí 24-25%-èéã õ¿íñýíä õýðýãëýäýã áàéíà [2]. Ãîâèéí àéìãóóäûí ñ¿ðãèéí á¿òöèéã àâ÷ ¿çâýë á¿õ àéìàãò
áîã çîõèëæ áàéãààãààñ Ãîâüñ¿ìáýð, Äîðíîãîâü, Äóíäãîâü àéìàãò õîíü, ÿìààíû ýçëýõ õóâü îéðîëöîî,
ªìíºãîâü àéìàãò íèéò ìàëûí 65 îð÷èì õóâèéã ÿìàà ýçýëæ áàéíà. Õ¿íñýíä õýðýãëýñýí ìàëûí òîîã ñ¿ðãèéí
á¿òýöòýé õàðüöóóëáàë îéðîëöîî ò¿âøèíä, òóõàéëáàë, ªìíºãîâüä õýðýãëýñýí ìàõíû 68%-èéã ÿìààíû ìàõ,
90 îð÷èì %-èéã áîãèéí ìàõ ýçýëæ áàéíà [2].
Æèëäýý 1500 àäóó, 2400 ¿õýð, 1300 òýìýý õ¿íñýíä õýðýãëýõ òºëºâòýé áàéíà. Õýäèéãýýð òýìýýã õ¿íñýíä
õýðýãëýõèéã õîðèãëîäîã áîëîâ÷ ñ¿ðãèéí á¿òöèéí 0.3-8%-èéã ýçýëäýã òýìýýã ìàëëàäàã ìàë÷èä õ¿íñýíäýý
õýðýãëýñíýýð õýðýãëýýíèé 0.2-4% á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Ñ¿ðãèéí á¿òöýä òýìýýíèé òîî áóóðàõã¿é òóë õýðýãëýýíä
÷ ýçëýõ õóâü áóóðàõã¿é. Íèéò ìàõíû õýðýãëýýíèé 4-8%-èéã õàíãàõûí òóëä áîä ìàë òºõººðºõ öåõ áàéãóóëàõ
øààðäëàãàã¿é ãýæ ¿çëýý. Èíãýýä áîã ìàëûí ìàõíû íººöèéã òîîöâîë äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà (Õ¿ñíýãò 1).
Õ¿ñíýãò 1
Ãîâèéí àéìãóóäûí áîã ìàëûí ìàõíû íººö

1
2
3
4

Àéìàã

Ãîâüñ¿ìáýð
Äîðíîãîâü
Äóíäãîâü
ªìíºãîâü

Õ¿í àìûí
òîî

ìàõíû
õýðýãöýý, ò

13038
57611
38512
56930

971.33
4292.02
2869.14
4241.29

áîã ìàëûí
ìàõíû
õýðýãöýý, ò

864.48
3819.90
2553.54
3774.74

ìàëä
øèëæ¿¿ëâýë,
ìÿí. òîë

43.22
190.99
127.68
188.74

ìàëûí
òîî, ìÿí.
òîë

142.1
910.8
1022.8
881.4

õýðýãöýý
ìàëä
ýçëýõ %

30.4
21.0
12.5
21.4

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

39

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Äýýðõ õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä Äóíäãîâü, Äîðíîãîâü, ªìíºãîâü àéìàãò áîã ìàëûí ìàõíû íººö õàíãàëòòàé
áàéíà. Õàðèí Ãîâüñ¿ìáýð àéìãèéí õýðýãöýýã Äóíäãîâü àéìãèéí ìàëûí ìàõíààñ õàíãàõ á¿ðýí áîëîìæòîé
þì.
Áîã ìàëûí òîîã õ¿í àìûí òîîíä õàðüöóóëæ íýã õ¿íä îíîãäîõ ìàëûí òîîã òîäîðõîéëîõîä ªìíºãîâü
àéìãèéí Õàíáîãä, Öîãò-Îâîî, Ìàíäàë-Îâîî, Ãóðâàíòýñ, Äóíäãîâü àéìãèéí Äýëãýðõàíãàé, Ñàéõàí-Îâîî,
Äîðíîãîâü àéìãèéí Ýðäýíý, Ãîâüñ¿ìáýð àéìãèéí Ñ¿ìáýð, Áàÿíòàë ñóìäûí íýã õ¿íä 10-20 òîëãîé ìàë
íîãäîæ áóé òóë ìàõ ¿éëäâýðëýëä ìàë áýëòãýõ áîëîìæã¿é íü õàðàãäàæ áàéíà. Ìàë áýëòãýõ áîëîìæòîé
32 ñóì áàéãàà áºãººä òýäãýýðýýñ Ìàíäàëãîâèéí ìàë òºõººðºõ ¿éëäâýðò ìàë áýëòãýõ çàìûí óðòààñ íü
õàìààðóóëàí 3 á¿ñýä õóâààæ áîëîõ þì. Ìàë áýëòãýõ òóóâðûí çàìûí ìàðøðóòûã óóë óóðõàéí á¿ñèéã 100
îð÷èì êì-ûí çàéòàé òîéð÷ ãàðàõààð, öýâýð çàìûã ñîíãîíî. Ìàë áýëòãýõ çàì 40-500 êì õ¿ðòýë ¿ðãýëæëýõ
òóë òóóâðûí ¿åä ìàëûí ýì÷èéí õÿíàëòûã òºëºâëºí, çîõèîí áàéãóóëæ, ìàë ºâ÷ëºõã¿é áàéõ á¿õ áîëîëöîîãîîð
õàíãàõ íü ÷óõàë.
Äóíäãîâèéí ìàë òºõººðºõ ¿éëäâýðò ìàë áýëòãýõ òóóâðûí çàìûí á¿ñ, ìàðøðóòûã çóðàã 1-ä
¿ç¿¿ëýâ.

(

)

(

)

(

)

Зураг 1. Мандалговийн мал төхөөрөх үйлдвэрт мал бэлтгэх тууврын замын бүс, маршрут
¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ Õ¯×ÈÍ ×ÀÄÀË
¯éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäàë áóþó ýýëæèíä òºõººðºõ ìàëûí òîîã õ¿í àìûí òîî, æèøñýí 1 õ¿íèé æèëèéí
äóíäàæ õýðýãëýýã æèøèã áîëãîí, ¿éëäâýðèéã 6 ñàðààñ 12 ñàðûã äóóñòàë 160 õîíîãèéí òóðø àæèëëàæ,
ìàõíû íèéò õýðýãöýýíèé 50%-èéã ¿éëäâýðèéí àðãààð áîëîâñðóóëàõààð òîîöâîë æèëä 3000.0 îð÷èì òîíí
ìàõ áýëòãýõ øààðäëàãàòàé áàéíà (Õ¿ñíýãò 2). Öààøèä õàäëàí òýæýýë õàíãàëòòàé áýëòãýæ, ìàë áîðäîõ öýã;
ôåðìåðèéí àæ àõóé áàéãóóëæ ¿éëäâýðèéã æèëèéí òóðø àæèëëóóëàõ áîëîìæòîé áîëíî.
Хүснэгт 2

Махны хэрэгцээ

хүн амын тоо

махны хэрэгцээ, т

богийн махны
хэрэгцээ, т

6 сарын хэрэгцээ, т

Говьсүмбэр

10000

745.0

670.5

335.00

Дорноговь

37000

2756.5

2480.8

1240.00

Дундговь

11000

819.5

737.5

370.00

Өмнөговь

23000

1713.5

1542.1

770.0

Аймаг

Нийт

3015.00

Ìàë òºõººðºõ ¿éëäâýðýýñ àìüäûí æèíãèéí 10 îð÷èì õóâüòàé òýíöýõ äîòîð ìàõ, äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿í
ãàðäàã. Ìàë òºõººðºõ ¿éëäâýð íü äîòîð ìàõ, äàéâàð ò¿¿õèé ýäýä àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò õèéõ áºãººä
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðýýð äàìæóóëàí ºðòºã øèíãýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ õýðýãëýã÷äýä íèéë¿¿ëýõ
áîëîìæòîé. Èíãýñíýýð ìàõíû õýðýãöýýíèé 20 îð÷èì õóâèéã äîòîð ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõ
áîëíî (Õ¿ñíýãò 3).
40

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Аймгуудын махны хэрэгцээ
Нийт хэрэгцээ, т
тураг мах, т
335.00
268
1240.00
992
670.00
536
770.00
616
3015.00
2412

Аймаг
Говьсүмбэр
Дорноговь
Дундговь
Өмнөговь
Нийт

Хүснэгт 3
дотор мах, т
67
248
134
154
603

Äóíäãîâü àéìàãò æèëä äóíäæààð 2400 ò òóðàã ìàõ, 600 ò äîòîð ìàõ áîëîâñðóóëàõ, õºðãºõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé
¿éëäâýð, 1800-2000 ò ìàõ õàäãàëàõ çîîðü, õîíîãò 5.4 ò ìàõûã àíãèëàí ñàâëàæ, 1000-1200 ò ìàõ õàäãàëàõ
çîîðèéã Ñàéíøàíäàä, 2.6 ò ìàõûã àíãèëàí ñàâëàæ, 500-600 ò ìàõ õàäãàëàõ çîîðèéã Äàëàíçàäãàäàä, 1.4 ò
ìàõûã àíãèëàí ñàâëàæ, 300 ò ìàõ õàäãàëàõ çîîðèéã ×îéðò áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ÁÎÐËÓÓËÀËÒ
Äóíäãîâü àéìàãò áàéãóóëàõ ¿éëäâýðèéí õóâüä õîíîãò 550 áîã ìàë òºõººð÷, áóñàä àéìãèéí òºâ¿¿ä ð¿¿
ãóëóóç ìàõûã õºðãºñºí áàéäëààð çîðèóëàëòûí òýýâðèéí õýðýãñëýýð òýýâýðëýíý. Õºðãºñºí ìàõ òýýâýðëýõ
çàìûí ìàðøðóòûã çóðàã 2-ò ¿ç¿¿ëýâ.
Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òýýâýðëýõ òýýâðèéí õýðýãñëèéí äîòîð òàë íü á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîõèðäóóëàõ
øàëòãààí áîëîõ ¸ñã¿é. Õºðãºñºí ìàõûã çîðèóëàëòûí õºðã¿¿ðòýé òýýâðèéí õýðýãñëýýð òýýâýðëýæ; ìàõ
õàäãàëàõ çîîðü, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðò õ¿ðãýíý. Òýýâýðëýëòýýñ ãàäíà æèæèãëýí õóäàëäààëàõ ¿åä ìàõ, ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðò èõýýõýí àíõààðàõ øààðäëàãàòàé. Èéìä ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäààëàõ
áàéãóóëëàãà íü çîðèóëàëòûí õºðã¿¿ðòýé ëàíãóó, àãóóëàõààð òîíîãëîãäñîí áàéâàë çîõèíî.

Òýýâðèéí çàì

Çóðàã 2. Ìàíäàëãîâèîñ áóñàä àéìãóóäàä ìàõ òýýâýðëýõ çàìûí ìàðøðóò
Äóíäãîâèéí ìàë òºõººðºõ ¿éëäâýðýýñ õºðãºñºí ìàõûã Äàëàíçàäãàä, Ñàéíøàíä, ×îéðûí ìàõ
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðò õºðã¿¿ðòýé àâòîìàøèíààð, Ñàéíøàíäààñ áîëîâñðóóëñàí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
Çàìûí-¯¿ä õ¿ðòýë çîðèóëàëòûí ãàëò òýðãýýð òýýâýðëýõ áîëîìæòîé.
įÃÍÝËÒ
Ãîâèéí á¿ñýä ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã øèíýýð áàéãóóëñàíààð òóñ á¿ñ íóòãèéí õ¿í àìûã îðîí
íóòàãò áýëòãýñýí ýð¿¿ë, àþóëã¿é õ¿íñýýð õàíãàõ íºõöºë á¿ðäýõ; îðîí íóòàãò àæëûí áàéð áèé áîëîõ; çºâõºí
óóë óóðõàéí îëáîðëîõ ¿éëäâýðèéí ¿éë àæèëëàãààíààñ õàìààðàëòàé áàéõ íºõöºë ñààðìàãæèõ; îðãàíèê
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýí õýðýãöýýò çàõ çýýëä ãàðãàõ áîëîìæ á¿ðäýõ; ìàë áýëòãýëèéí ºíººãèéí ñèñòåìèéã
ººð÷ëºõ çýðýã à÷ õîëáîãäîëòîé.
Òóñ á¿ñ íóòàãò ìàë òºõººðºõ, ìàõ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, ìàõ õàäãàëàõ çîîðèéã áàéãóóëàõàä îéðîëöîîãîîð
27 òýðáóì; õóäàëäàà, áýëòãýëèéí ñ¿ëæýýã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëàõàä 0.8 òýðáóì òºãðºã (2011 îíû áàéäëààð)
øààðäëàãàòàé áºãººä ìàõíû íººö õàíãàëòòàé áàéíà.
ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÌÀÒÅÐÈÀË
1. Óëñûí ÌÕÅÃ-ûí ñóäàëãààíû òàéëàí 2011îí
2. Ñòàòèñòèêèéí áþëëåòåíü 2005-2011
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

41

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Ïèâîíû øààðûã ìàëûí òýæýýëä àøèãëàõ íü
Î.Ãàíñàéõàí

Äîêòîð (Ph.D), ØÓÒÈÑ, Õ¿íñíèé èíæåíåð,
áèîòåõíîëîãèéí ñóðãóóëü

Îð÷èí ¿åä ¿éëäâýðëýëèéã õàÿãäàëã¿é òåõíîëîãèîð ÿâóóëàõ
Ïèâîíû øààðíû õèìèéí íàéðëàãà, êã-ä
øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàõ áîëñîí. Ïèâî ¿éëäâýðëýëèéí
¯ç¿¿ëýëò
×èéãòýé
Õàòààñàí
ÿâöàä ãàðäàã õàÿãäàë áîë ÷àíàëãûí äàðàà ãàðäàã øààð,
¿éëäâýðëýëèéí ¿ëäýãäýë õºðºí㺠þì. Ýäãýýð ¿ëäýãäýëèéã
232
887
õîã õàÿãäàë áîëãîõ áóñ äàõèí áîëîâñðóóëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Õóóðàé áîäèñ, ã
58
217
Óóðàã,
ã
¿éëäâýðëýõ íü øààðäëàãà áóé. Äýýðõ øààðäëàãàä òóëãóóðëàí
50
160
Ýñëýã,
ã
ïèâî ¿éëäâýðëýëèéí ¿ëäýãäýë õºðºíãèéã áîëîâñðóóëàí
13
60
óóðàãò áýëäìýë ãàðãàí àâàõ òåõíîëîãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã ¯íñëýã, ã
17
60
ýíýõ¿¿ ñýòã¿¿ëèéí 2010 №4-ò õýâë¿¿ëñýí áîëíî. Ìàíàé óëñûí Òîñ, ã
0,5
3,0
çàðèì ïèâî ¿éëäâýðëýëèéí ÿâöàä ãàðñàí øààðûã õ¿éòýí Êàëüöè, ã
0,3
1,7
ñýð¿¿íèé óëèðàëä ìàëûí òýæýýëä øóóä àøèãëààä, õàðèí Êàëè, ã
1,1
6,6
äóëààíû óëèðàëä õàÿãäàë áîëæ áàéíà. Èéìä øààðûã õàòààí Ôîñôîð, ã
0,4
1,9
áîëîâñðóóëæ ìàë, àìüòíû òýæýýë ¿éëäâýðëýõ, èíãýñíýýð óäààí Ìàãíè, ã
0,65
3,0
Íàòðè,
ã
õóãàöààãààð õàäãàëàõ, òýýâýðëýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ äàâóó
50.0
290
Òºìºð,
ã
òàëòàé þì.
2,2
21,3
Ïèâîíû øààð –Ýíý íü ïèâîíû ÷àíàëãà áýëòãýñíèé äàðàà Çýñ, ã
22
108
ãàðäàã äàãàëäàõ á¿òýýãäýõ¿¿í. Øààðíû á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò íü Öàéð, ã
0,02
0,1
¿ð òàðèàíû äîòîð õýñýã áîëîí õàëüñ îðíî. Øààð íü öàéâàð Èîä, ìã
1,6
0
õ¿ðýí ºíãºòýé, ÷èõýðëýã èñãýëýí àìòòàé, ñî¸îëæíû ¿íýðòýé Êàðîòèí, ìã
Àìèíäýì, ìã
áàéäàã.
14
23
- Å
Ïèâîíû øààðûã ìàë, àìüòàíä ÷èéãòýé áîëîí õàòààñàí
0,2
0,6
-
Â1
áàéäëààð õýðýãëýíý. Ïèâîíû øààðûã ýðòíýýñ òýæýýìýë
- Â2
0,3
0,9
ìàë, àìüòàíä õýðýãëýæ èðñýí áà õèâýã÷ ìàëä ñ¿¿ øèìèéã
- Â4
510
1300
íýìýãä¿¿ëýõ áàéäëààð õýðýãëýäýã. Ñ¿¿íèé ãàðöûã 8-12%- Â5
13
36
èàð íýìýãä¿¿ëäýã áà ýíý íü ñ¿¿íèé àìò, ¿íýðò íºëººëäºãã¿é.
̺í áàãà ìàëûí ºñºëòèéã äýìæäýã íü òîãòîîãäñîí. Ïèâîíû
øààðíààñ áè÷èë áèåòíèéã /Bacillus subtilis/ ÿëãàæ àâäàã. Ýíý áè÷èë áèåòíèéã ñàõàð áîëîí íýìýëò áîäèñ õèéæ õàòààãààä
ôåðìåíòèéí áýëäìýë ãàðãàæ àâäàã áàéíà.
Äýýðõ õ¿ñíýãòèéí ¿ç¿¿ëýëòýýñ õàðàõàä ïèâîíû øààðûã õàòààõàä óóðàã, âèòàìèí, ýðäýñ áîäèñ çýðýã íü îëîí äàõèí
ºññºí ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà õàòààñàí øààðàíä ëèçèí, ìåòîèíèí, öèñòèí çýðýã àìèí õ¿÷ëèéí àãóóëàìæ 3
äàõèí íýìýãäñýí ä¿í ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. Èéìä øààðûã õàòààñíààð ÷èéã çàéëóóëæ õàäãàëàõ õóãàöààã óðòàñãàõààñ ãàäíà
ò¿¿íèé øèìò ÷àíàð èõýýõýí íýìýãäñýí íü õàðàãäàæ áàéíà. Äýýðõ ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí ïèâîíû øààðûã çºâõºí ìàëûí
òýæýýëýýñ ãàäíà áóñàä áýëäìýë ãàðãàõ áîëîìæèéã ñóäëàõ íü ç¿éòýé áîëíî.
Øààðûã õàòààõ òåõíîëîãèéí á¿ä¿¿â÷
пивоны
шаар

õàòààëò
сепаратор

72%-ийн чийгтэй пивоны
шаар

Хатаасан шаар,
12%-н чийгтэй

42

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

óñ
×èéãòýé øààðàíä 15-300Ñ-ä áè÷èë áèåòýí ¿ðæäýã ó÷ðààñ 48
öàãààñ èë¿¿ã¿é õóãàöààíä õàäãàëæ õýðýãëýõ øààðäëàãàòàé.
Óäààí õóãàöààãààð õàäãàëàõààð ëèïîòîêñèí áèé áîëæ
àìüòíû ýëýã ãýìòýýíý. Èéìä øààðûã õàòààæ áîëîâñðóóëàõ
íü çîõèñòîé áºãººä øààðûã ººð í¿¿ðñ óñ, ººõ òîñ, ýðäýñ
áîäèñîîð áàÿëàã òýæýýëòýé õîñëóóëàí ºã÷ áîëíî. Õàòààñàí
øààð íü òýýâýðëýæ õàäãàëàõàä õÿëáàð áàéõààñ ãàäíà óäààí
õóãàöààíû õàäãàëàëòûí ÿâöàä øèì òýæýýë íü ºñäºã.
×èéãòýé øààðûã õàòààõäàà 800Ñ-ñ èõã¿é òåìïåðàòóðò
õàòààíà. Õýðâýý òåìïåðàòóð èõ áîë óóðàã äåíàòóðàöèä îðæ,
áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñ íü àëäàãäàõàä õ¿ðíý.
Øààðààð õèéñýí òýæýýë àìòëàã, ÷àíàð ñàéí ó÷èð
á¿õ òºðëèéí ìàë àìüòàíä ºã÷ áîëíî. Òýæýýëèéã 1 õîíîãò:
ñààëèéí ¿íýý ň 10-15 êã, áÿðóó ň 8-12 êã, òóãàë ň 4-5 êã, ãàõàé
ň 4-5 êã, 4 ñàðààñ äýýø ãàõàéí òîîðîé ň 3-4 êã òóñ òóñ ºãºõºä
çîõèìæòîé áàéäàã áàéíà.

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

ÌÅÒÀËËÛÍ ÝËÝÃÄÝËÄ Õ¯×ÈËËÝà ÎÐ×ÍÛ
¯Ç¯¯ËÝÕ ÍªËªª
Æ.Ñ¿ðýí
Á .Ò óÿ
àöý
öýã

ØÓÒÈÑ, ÕÈÁÑ Äîêòîð (Ph)
suren@must.edu.mn.
ÕÈÁÑ- èéí ìàãèñòðàíò

Õóðààíãóé
Õ¿íñ ¿éëäâýðëýë íü ÿíç á¿ðèéí òåõíîëîãèéí îð÷èíä
ÿâàãääàã. Òåõíîëîãèéí ýíýõ¿¿ îð÷èí íü õàðüöàæ áóé ýä
àíãèéí ýäýëãýý ÷àíàðò øèéäâýðëýõ íºëººòýéã ñóäàëñààð
áàéãàà áèëýý. Õ¿÷èëëýã îð÷èí íü ýä àíãèéí ýëýãäýëä
õýðõýí íºëººëºõèéã ýíýõ¿¿ ñóäàëãààãààð òîäîðõîéëîâ.
Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã: ýäýëãýý ÷àíàð,
êàâèòàöûí ýëýãäýë, ýðîçûí ýëýãäýë

õ¿÷èëëýã

îð÷èí,

Îðøèë
Õ¿íñ ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí òîíîã òºõººðºìæ
íü ¿éëäâýðëýëèéí îíöëîãîîñ õàìààð÷ ÿíç á¿ðèéí îð÷èíä
àæèëëàäàã. Òóõàéëáàë îðãàíèê õ¿÷èëòýé, ýðäýñ áîäèñ
òýäãýýðèéí äàâñíû ¿éë÷ëýëòýé, òåìïåðàòóðûí óíàëòòàé,
ºíäºð äàðàëòòàé, âàêóóì îð÷èí, øèíãýíèé óðñãàëûí
õóðä èõòýé, õ¿÷èëäëýã, ø¿ëòëýã ãýõ ìýò. Õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ ýíýõ¿¿ òåõíîëîãèéí îð÷èí
íü çýâðýëòèéã èõýñãýõ íýã õ¿÷èí ç¿éë áîëíî. Õ¿íñíèé
¿éëäâýðò çàñâàðûí çàðäëûí 80% ìåòàëëûí çýâðýëòèéã
àðèëãàõàä çàðöóóëäàã ãýñýí ñóäàëãàà ÷ áàéäàã.
Ýä àíãè ýëýãäñýíýýð ìàøèíû à.¿.ê áóóð÷, ýíåðãè
çàðöóóëàëò èõýñ÷, ìàøèí òºõººðºìæèéí àæëûí ¿ç¿¿ëýëò

(à)

áóóð÷, òåõíîëîãè ïðîöåññûí æèãä àæèëëàãàà àëäàãäàíà.
Õ¿íñíèé ìàøèíû ýä àíãèä ãàðàõ ýëýãäýë íü
îëîí òºðºë ç¿éëòýé áºãººä ýäãýýðýýñ ýðîç, êàâèòàö,
ãèäðîàáðàçèâ ýëýãäýë íü øèíãýí îð÷íû íºëººãººð
¿¿ñíý.
Ýðîçûí ýëýãäýë íü øèíãýí áîëîí õèéí óðñãàëûí
¿éë÷ëýëýýð øèíãýíèé ìèêðîýçýëõ¿¿íòýé öîõèëòîîñ
¿¿ñäýã áîë êàâèòàöèéí ýëýãäýë íü øèíãýíèé óðñãàëûí
¿ðãýëæèëñýí òºëºâ àëäàãäñààñ ¿¿ñýõ ìèêðîöîõèëòîîñ
¿¿ñäýã, õàðèí ãèäðîàáðàçûí ýëýãäýë íü øèíãýíä
àãóóëàãäàõ õàòóó æèæèã áèåò íü øèíãýíèé óðñãàëààð
纺ãäñíººñ ýä àíãèéí ãàäàðãóó ýëýãäýõèéã õýëíý.
Ãèäðîàáðàçèâ ýëýãäëèéí ¿åä ãàäàðãóóä ìèêðîç¿ñýëò
¿¿ñ÷, ýä àíãèéí öóöàëò áîëíî. Ãèäðîàáðàçèâûí ýëýãäýë
øèíãýíèé õóðä, öîõèëòûí ºíöºã, øèíãýí áîëîí õàòóó
æèæã õýñãèéí ôèçèê õèìèéí øèíæ ÷àíàðààñ õàìààðíà.
Äýýðõè òºðëèéí ýëýãäýë íü ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàë áîëîí
øèë ñàâ óãààõ ìàøèí àïïàðàò, øèíãýíèéã 纺âºðëºõ
纺㿿ð, íàñîñ, äàìæóóëàõ õîîëîéä ò¿ëõ¿¿ òîõèîëäîíî.
Æ..Íàñîñíû àæëûí äóãóéíû ýðîçèéí ýëýãäýë (1-ð çóðàã)
ãèäðîàáðàçûí ýëýãäýë (2-ð çóðàã) êàâèòàöèéí ýëýãäýëèéã
(3-ð çóðàã) òóñ òóñ õàðóóëàâ.

(á)

1-ð çóðàã. Íàñîñíû àæëûí äóãóéí ýðîçûí ýëýãäýë(a) êàâèòàöûí ýëýãäýë(á)

(à)

(á)

2-ð çóðàã . Ãèäðîàáðàçèâûí ýëýãäýë
à-íàñîñíû àæëûí äóãóéíû ýëýãäýë; á- íàñîñíû òàãíû ýëýãäýë
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

43

Ø ÈÍ Æ ËÝÕ ÓÕÀÀÍ - Õ¯Í ÑÍ ÈÉ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË

Ñóäàëãààíû çîðèëãî. Õ¿÷èëëýã îð÷èí íü ìåòàëë ýä
àíãèéí ýëýãäýëä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã ìàòåðèàëûí øèíæ ÷àíàðòàé
óÿëäóóëàí ñóäëàõ.
Ñóäàëãààíû ìàòåðèàë Òóðøèëòàä Ãàí 45, çýâýðäýãã¿é
ãàí 12Õ18Í10Ò, õºíãºí öàãààí Ä1, õ¿ðýë Áð.ÀÆÍ10-4-4
ìàòåðèàëààð õèéñýí áýëäýöèéã ñîðöîîð àâëàà. Òóðøèëòèéí
ñîðö íü 30õ30õ15 õýìæýýòýé.
Ñóäàëãààíû àðãà ç¿é. Õ¿÷èëëýã áà óñàí îð÷èíä îð÷èíä
äýýðõè ìåòàëëûí ýëýãäëèéã ñóäëàæ, ò¿¿íèé õýìæýýã
æèíãèéí àðãààð òîäîðõîéëæ õî¸ð îð÷íû ýëýãäëèéã
õàðüöóóëàâ.
òóðøèëòûí ñòåíä. Øèíãýí îð÷èíä ìåòàëëûí òýñâýðòýé
áàéäëûã ñóäëàõ òóðøèëòûí çàãâàðûí á¿ä¿¿â÷èéã (4-ð çóðàã)
õàðóóëàâ.

5-ð çóðàã. Óñàí (1) áà õ¿÷èëëýã îð÷èíä ÿâàãäàõ ìåòàëëûí
(Ãàí 45) ýëýãäýë

Òóðøèëòààñ õàðàõàä õ¿÷èëëýã îð÷èíä àëü
÷ ãàíãèéí ýëýãäýë íü óñàí îð÷íîîñ èë¿¿ áàéíà.
Çýâýðäýãã¿é ãàí íü àâ÷ ¿çýæ áóé 2 òºðëèéí îð÷èíä
õèéöèéí ãàíãààñ 2+3 äàõèí çýâðýëòýíä òýñâýðòýé
áàéãàà íü òóðøèëòààñ õàðàãäëàà.

6-ð çóðàã. Óñàí (1) áà õ¿÷èëëýã îð÷èíä çýâýðäýãã¿é ãàíãèéí
(12Õ18Í10Ò) ýëýãäýë

4-ð çóðàã. Øèíãýíèé öîõèëòòîé óðñãàë
¿¿ñãýã÷òýé òóðøèëòûí
òºõººðºìæèéí á¿ä¿¿â÷
1-öàõèëãààí õàëààã÷, 2-ø¿¿ëò¿¿ð, 3-íàñîñ, 4-êðàí,
5- òóðøèëòûí ñîðö,6-ìàíîìåòð, 7áàê, 8-íàðèèññàí õîîëîé,
9-äàðàëòòàé óðñãàë ¿¿ñãýã÷, 10-äàìàð, 11-õºðãºã÷,
12-äàëáàí, 13-òåðìîðåãóëÿòîð
Òóðøèëòûí çàãâàðûí á¿õ ýä àíãèéã çýâðýëòýä
òýñâýðòýé ìàòåðèàëààð õèéíý. Òóðøèëò ÿâóóëàõ øèíãýíèé
òåìïåðàòóð 500Ñ, ñîðöûí òîéðîã õóðä 66ì/ñ. Ñîðöîîñ
íàðèèññàí õîîëîé õ¿ðòýëõ çàé 18ìì àâñàí. Ýíý çàéä ýëýãäýë
õàìãèéí èõ áàéíà. Ãèäðîàáðàçèâ ýëýãäëèéã ñóäëàõûí òóëä
100-200ìêì õýìæýýòýé ýëñèéã óóñìàëûí æèíãèéí 12%
òýíö¿¿ áàéõààð òîîöîîëæ óóñìàëàà áýëòãýâ. Öîõèëòûí
ºíöºã 450 .òóðøèëò ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà 5-7 öàã, ñààðàë
øèðýì, õºíãºí öàãààí ñîðöûã 1-1,5öàã. Ãèäðîàáðàçèâûí
ýëýãäýëèéí òóðøèëòûí ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà 45 ìèí.
Ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿í. Õ¿÷èëëýã îð÷èíä ìåòàëëûí
çýâðýëòèéí ýëýãäýë íü ìàòåðèàëûí òºð뺺ñ õýðõýí
õàìààðàõûã ñóäëàâ. Õ¿÷èëëýã îð÷èíä ÿâàãäàõ ìåòàëëûí
ýëýãäëèéã óñàí îð÷èíä ÿâàãäàõ ìºí ìåòàëëûí ýëýãäýëòýé
õàðüöóóëàí ñóäëàâ.
Óñàí áà õ¿÷èëëýã îð÷èíä ÿâàãäñàí õèéöèéí ãàíãèéí
ýëýãäëèéã (5-ð çóðàã), çýâýðäýãã¿é ãàíãèéí ýëýãäëèéã (6-ð
çóðàã) õàðóóëàâ.

44

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Ãèäðîàáðàçûí ýëýãäëèéí òóðøèëòûí ¿ð ä¿íã
1-ð õ¿ñíýãòýýð õàðóóëàâ. Òóðøèëòààð õ¿÷èëëýã îð÷íû
ãèäðîàáðàçûí ýëýãäýë íü óñàí îð÷íû ìºí ýëýãäëýýñ
èõýýõýí ÿëãààòàé áàéãààã òîãòîîâ. Òóõàéëáàë
õ¿÷èëëýã îð÷èíä í¿¿ðñòºðºã÷èò ãàíãèéí æèíãèéí
àëäàãäàë óñàí îð÷íîîñ 10-15 äàõèí, øèðýì 4-5 äàõèí
èõ áàéíà.
1-ð õ¿ñíýãò
Ìàòåðèàë
Ãàí 45
Ó8
12Õ18Í10Ò
20Õ13
Øèðýì: Ñ× 18-36
Â× 50-1.5
Õºíãºí öàãààí:Ä1

Õ¿÷èëëýã îð÷èí, ìã

Óñàí îð÷èí, ìã

99.6
84.6
8.3
8.7
89.1
98.5
10.8

10.6
5.7
5
6.3
20
18.9
14.2

įãíÝëò
1. Ýä àíãèéí ýëýãäýëä õ¿÷èëëýã îð÷èí íü èõýýõýí
íºëººòýé õ¿÷èí ç¿éëèéí íýã áîëîõûã òóðøèëòààð
íîòëîâ.
2. Õýðýâ õ¿÷èëëýã îð÷èíä àæèëëàõ ýä àíãèéã
çýâýðäýãã¿é ãàíãààð õèéâýë ýäýëãýý ÷àíàð íü
íýìýãäýõ áîëîìæòîé áîëîõ íü
òóðøèëòààñ
õàðàãäàæ áàéíà.
Àøèãëàñàí õýâëýë
1. Àâäååâà À.Â. Êîððîçèîííàÿ ìåòàëëîâ â ïèùåâûõ
ïðîèçâîäñòâàõ è ñïîñîáû çàùèòû Ïèù.ïðîì 1998
2. Òîäò Ô. Êîððîçèÿ è çàùèòà îò êîððîçèè Ïèù.ïðîì
2001
3. Èíòåðíåòèéí ìàòåðèàë

ÕÓÓËÜ - ÝÐÕ Ç¯É

Èí í îâ
àöèéí

òóõ àé

1. Õóóëèéí çîðèëò
Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãààíû
çàð÷èì, óäèðäëàãà, çîõèîí áàéóóëàëò, ñàíõ¿¿æèëò,
òºðèéí äýìæëýã, îþóíû ºì÷èéã ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä
îðóóëàí ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òîãòîîõòîé
õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî.
2. Õóóëèéã ãàðãàõ áîëñîí ¿íäñýí øàëòãààí þó âý?
ªíººäºð Ìîíãîë óëñ ò¿¿õèé ýäèéí áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷
áàéñààð ë áàéíà. Ìàëûí ãàðàëòàé àðüñ øèð, íîîñ
íîîëóóð, á¿õ á¿òýýãäýõ¿¿í ò¿¿õèéãýýðýý ýêñïîðòîíä
ãàð÷ áàéíà. Óóë óóðõàéí á¿òýýãäýõ¿¿í ÷ àäèë. Çýñèéí
áàÿæìàë, í¿¿ðñ, òºìðèéí õ¿äýð á¿ãä ÿìàð íýã
òåõíîëîãè øèíãýõã¿éãýýð ò¿¿õèéãýýð ãàð÷ áàéíà. Áèä
ººðñ人 çýñèéí áàÿæìàëààðàà öýâýð çýñ õèéãýýä
ò¿¿íèéãýý ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëãîæ, òºìðèéí õ¿äðýý
áîëîâñðóóëààä òºìðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í õèéæ ãàðãàõ þì
áîë òýð õýìæýýãýýð àæëûí áàéð íýìýãäýíý. Ìîíãîëûí
ýäèéí çàñàãò íýì¿¿ ºðòºã áèé áîëíî. Òèéìýýñ èéì
îð÷èí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä Èííîâàöèéí òóõàé
õóóëü ãàðãàñàí.
3.

Ñóäàëãààíû áàéãóóëëàãà áîëîí áèçíåñèéíõýí
ÿìàð çàìààð, ÿàæ õàìòðàõ áîëîìæ, ãàðö áàéíà
âý?
ªíººäºð èõ, äýýä ñóðãóóëü çºâõºí ñóðãàëòûí ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. Òýíä îþóíû ºì÷, ïàòåíò áèé
áîëãîõ, ¿éëäâýðëýë òóðøèëò ÿâóóëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èí
áàéõã¿é. Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè áàñ çºâõºí
ñóäàëãàà ÿâóóëäàã, áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãàà
ýðõëýõèéã õîðèãëîñîí. Èéìä õóâèéí õýâøëèéíõýí,
òºð, ýðäýì øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû áàéãóóëëàãóóä, èõ,
äýýä ñóðãóóëü õàìòðààä îþóíû ºì÷, ïàòåíò áèé áîëãîõ
ïàðêèéí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ íºõöºë áîëîìæ á¿ðäýæ,
óëìààð îþóíû ºì÷, ìýäëýã ìààíü áàÿëàã áîëíî ãýñýí
¿ã.
4. Èííîâàöèéí òóõàé
“Èííîâàöè” ãýæ øèíý ìýäëýãèéã áàÿëàã áîëãîæ õóâèðãàõ
öîãö ¿éë ÿâöûí òóõàé îéëãîëò þì. ªºðººð õýëáýë øèíý
ç¿éëä õºðºí㺠îðóóëàõ, “èííîâàöè- õºðºí㺠îðóóëàëò”,
íîâàöè áóþó ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýëò ãýñýí óòãàòàé ¿ã þì.
Ýíãèéíýýð áîë èííîâàöè ãýäýã íü ÿìàð íýãýí øèíýëýã
ç¿éëèéã ñýäýæ, ¿ð ä¿íä õ¿ðýõèéí òóëä õèéæ áóé
ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýëò þì ãýæ ýðäýìòýä òîäîðõîéëñîí
áàéäàã.
5.

6.

Èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãààíû çàð÷èì
 ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õ¿íèé ýð¿¿ë
ìýíä, áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ
èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõã¿é áàéõ
 Èííîâàöèéí òºñºë íü èííîâàöèéí ¿éë
àæèëëàãààíû òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä íèéöñýí,
øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí
äýâøèëòýò îëîëòûã àøèãëàñàí áàéõ
 Èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãàà íü ýäèéí çàñàã,
íèéãìèéí ºíäºð ¿ð àøèãòàé áàéõ
 Èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãààíû
òºðèéí
äýìæëýã íü èë òîä, øóäàðãà, íýýëòòýé áàéõ
 Èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãààíä èðãýí, àæ àõóé
íýãæ, áàéãóóëëàãà òýãø ýðõòýé, ÷ºëººòýé
îðîëöîõ
 Èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäýñëýë á¿õèé
ýðñäëèéã òºð áîëîí áóñàä ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷
ýòãýýä õ¿ëýýí çºâøººðºõ
Èííîâàöèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
 Ìîíãîëä
óëñàä
øèíýýð
¿éëäâýðëýæ
áàéãàà ýñõ¿ë çàõ çýýë äýýðõ èæèë òºñòýé
á¿òýýãäýõ¿¿í,
òåõíîëîãè,
¿éë÷èëãýýòýé
õàðüöóóëàõàä ºðñºëäºõ ÷àäâàð, òåõíèê,
ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëòýýð èë¿¿ áàéõ

õ óóë ü

 Èìïîðòûã îðëîõ áóþó ýêñïîðòûí íººöèéã
ºñãºõºä ÷èãëýñýí áàéõ
 Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýã÷ íü îþóíû ºì÷èéí
ýýìøèã÷ áàéõ, ýñõ¿ë ò¿¿íèé ýçýìøèã÷òýé
ëèöåíçèéí ãýðýý áàéãóóëñàí áàéõ
7.

Ïàðêûã áàéãóóëàõ ¿íäñýí çîðèëãî þó âý?
 Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí
íýãæ¿¿ä õàìòðàí èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãààã
¿ð àøèãòàé ÿâóóëàõ îð÷èí, äýä á¿òöèéã
á¿ðä¿¿ëýõ
 Èìïîðòûã îðëîõ áîëîí ýêñïîðòîä ÷èãëýñýí
ºíäºð òåõíîëîãè, èííîâàöèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýëä
øààðäàãäàõ
ñàíõ¿¿ãèéí
îëîí òàëò ýõ ¿¿ñâýð, ºíäºð óð ÷àäâàðòàé
ìýðãýøñýí õ¿íèé íººö, äýä á¿òöýýð õàíãàõ,
¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã
íýìýãä¿¿ëýõ
 Èííîâàöèéí ¿éë àæèëëàãààíä òóëãóóðëàí á¿ñ,
îðîí íóòãèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã
ýð÷èìæ¿¿ëýõ, ýäèéí çàñãèéí òºðºëæèëòèéã
áèé áîëãîõ

8.

Ïàðêûí ¿éë àæèëëàãààíä áàðèìòëàõ çàð÷èì
 Ïàðê áàéãóóëàõ, ò¿¿íèé õýâèéí ¿éë
àæèëëàãààã õàíãàõàä øààðäàãäàõ õºðºíãº
îðóóëàëò íü òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëò, òºð,
õóâèéí õýâøëèéí ò¿íøëýëä òóëãóóðëàõ
 Ïàðêûí ¿éë àæèëëàãààòàé íèéöñýí äîòîîäûí
áîëîí ãàäààäûí êîìïàíèéí ñàëáàð, íýãæèéã
ïàðêàä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ, ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõûã õºõè¿ëýí äýìæèõ
 Ïàðêûí íóòàã äýâñãýðò ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷,
áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé òåõíîëîãèéã àøèãëàõ,
íîãîîí áàéãóóëàìæ á¿õèé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõèéã
òýðã¿¿í ýýëæèíä àíõààðàõ
9.

Èííîâàöèéã äýìæèõ Âåí÷èéí áîëîí
Èííîâàöèéí ñàíãèéí òàëààð
Âåí÷ õºðºí㺠îðóóëàëòûí êîìïàíè íü èííîâàöèéí ¿éë
àæèëëàãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí õóóëèéí ýòãýýä
þì. Óã êîìïàíè íü õºðºí㺠îðóóëàëòûí çîðèëãî, ººðèéí
àêòèâûí çàðöóóëàëòûí íºõöºë, õÿçãààðëàëò, ýðñäëèéã
áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý çýðãèéã òóñãàñàí õºðºíãº
îðóóëàëòûí áîäëîãîòîé áàéíà.
Ñàíõ¿¿æèëò
 Øèíý áîëîí øèíý÷ëýãäñýí á¿òýýãäýõ¿¿í,
òåõíîëîãè áèé áîëãîõ õýðýãëýýíèé ñóäàëãàà,
òåõíîëîãèéí òóðøèëò
 Îþóíû ºì÷èéí áîëîí çàõ çýýëèéí ñóäàëãàà
 ¯éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëò,
ñýëãýëò
 Øèíý òåõíîëîãè, àðãà÷ëàë, á¿òýýãäýõ¿¿íèé
òóðøèëò
 Èííîâàöèéí äýä á¿òöèéã áàéãóóëàõ
 Îþóíû ºì÷èä ýðõèéí õàìãààëàëò õèéõ,
ò¿¿íèéã ýçýìøèõ, øèëæ¿¿ëýõ
10. Èííîâàöè õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà çàìóóä
 ¯éëäâýðëýëèéí
òåõíîëîãè,
òåõíîëîãèéí
ìýäýýëýë äàìæóóëàõ
 Øèíý á¿òýýëèéí ïàòåíò, çîõèîã÷èéí ýðõèéã
¿éëäâýðò íýâòð¿¿ëýõ
 ¯íäýñíèé
áîëîí
ãàäààäûí
ýðäýìòýä,
áèçíåñèéí õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààã
èäýâõæ¿¿ëýõ
11. Èííîâàöè õýðýãæ¿¿ëñíèé à÷ õîëáîãäîë
 Äýâøèëòýò òåõíîëîãè
 Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð
 Øèíý çàõ çýýë áóé áîëîõ, çàðäàë õýìíýõ
 Ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàõ
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

45

ÕÝÐÝÃËÝÃ×È ÉÍ Á ÓËÀÍ

46

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

47

48

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

ÕÝÐÝÃËÝÃ×È ÉÍ Á ÓËÀÍ

ТӨРӨЛ БҮРИЙН БудААНЫ

ÕÝÐÝÃËÝÝ, ÎÍÖËÎÃ
ß.Àëòàíöýöýã

Ìîíãîë óëñ, ØÓÒÈÑ-èéí ÕÈÁÑ-èéí Õ¿íñíèé Òåõíîëîãè,
×àíàð àþóëã¿é áàéäëûí áàãèéí äýä ïðîôåññîð, äîêòîð (Ph.D), äýä ïðîôåññîð
e-mail: yjin2009@yahoo.com

Õóðààíãóé
¯ð òàðèàíû ãàðàëòàé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õ¿í
òºðºëõòºí ýðò äýýð ¿åýñ õýðýãëýæ èðñýí óëàìæëàëòàé
áèëýý. Ìàíàé óëñ ¿ð òàðèàíû ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ
áóóäàéí ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çîíõèëîí
õàðèí öàãààí áóäàà, øàð áóäàà çýðýã áóäààíû òºðëèéã
áàãà õýìæýýãýýð õýðýãëýäýã. Õàðèí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä
õîòæèëò, õ¿í àìûí ºñºëò, õîîë õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé
ººð÷ëºëòòýé óÿëäàí áóñàä òºðëèéí áóäààíû õýðýãöýý,
õýðýãëýý íýìýãäýæ áàéíà.
¯íäñýí Õýñýã
Áóäààã òºðºë á¿ðèéí ¿ð òàðèàã áîëîâñðóóëàí
¿éëäâýðëýíý. Õ¿ì¿¿ñèéí äóíä òàðèà áîëîí áóäààã èæèë
óòãààð îéëãîõ ÿâäàë ò¿ãýýìýë òîõèîëääîã áèëýý.
Ìýðãýæëèéí ç¿ãýýñ
àâ÷ ¿çâýë õºðñíººñ
õóðààæ àâàí ÿìàð
í
ý
ã
ý
í
áîëîâñðóóëàëò
õèéãýýã¿é
¿åä
“òàðèà”
õýìýýæ
õàðèí
öýâýðëýí,
õ à ë ü ñ à ë æ
áîëîâñðóóëàí
òàðèàíû
¿ðèéí
áóòàëñàí áîëîí á¿òýí öºìèéã “áóäàà” ãýæ íýðëýíý.
Áóäààã çàëààò áîëîí áóóðöàãò òºðºë á¿ðèéí ¿ð òàðèàãààð
¿éëäâýðëýõ áîëîìæòîé.
Áóäàà íü õîîë õ¿íñíèé í¿¿ðñ óñíû ¿íäñýí ýõ
¿¿ñâýðýýñ ãàäíà óóðàã, ýñëýã, àìèíäýì áîëîí ýðäýñ
áîäèñûí õóâüä ÷ ¿ë îðëîãäîõ ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã îíöëîãòîé.
Õàðèí õ¿íèé áèå îðãàíèçìä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé
àìèíõ¿÷ëèéí á¿òýö òºãñ áóñ, çàðèì íýð òºðºë íü áîëö
óäààí, ÷àíàëãûí õóãàöàà óðò çýðýã ñóë òàëòàé.
Öàãààí áóäàà - äýëõèéí õ¿í àìûí áàðàã òàë õóâèéí
õîîë õ¿íñíèé õýðýãöýýã õàíãàæ áóé èë÷ëýã ÷àíàð
ºíäºðòýé, õÿëáàð øèíãýõ á¿òýýãäýõ¿¿í þì. Öàãààí
áóäàà íü õýäèéãýýð óóðàã õàðüöàíãóé áàãààð (7%) àãóóëàõ
áîëîâ÷ àìèíõ¿÷ëèéí á¿òýö, øèìýãäýëòèéí ò¿âøèíãýýð
ñ¿¿íèé óóðàãò äºõºæ î÷èõ îíöëîãòîé. Èë÷ëýã ÷àíàð 100ã
öàãààí áóäààíä 1357 êÄæ áóþó 324 êêàë áàéíà.
Ãóðâàëæèí áóäàà áóñàä
áóäààòàé
õàðüöóóëàõàä õîîë
õ ¿ í ñ í è é
áèîëîãèéí èäýõèò
÷àíàð ºíäºð òóë
ñ ó â è ë ë û í
çîðèóëàëòààð
ò ¿ ã ý ý ì ý ë
àøèãëàäàã. Òýðýýð
àìò ÷àíàð ñàéòàé,
áèå
îðãàíèçìä

õÿëáàðõàí øèìýãäýíý. Ó÷èð íü óóðàã, í¿¿ðñ-óñ, òîñûã
ýðäýñ äàâñ (òºìºð, ôîñôîð, êàëüöè ãýõ ìýò)-ûã áèå
îðãàíèçìä õÿëáàð øèíãýõ õýëáýðýýð, ìºí Ð, ÐÐ, Â1, Â2
àìèíäýì, îðãàíèê õ¿÷èë (íèìáýãíèé, àëèìíû, õóðãàí
÷èõíèé) àãóóëíà.
̺í óóðàã 15% õ¿ðòýë àãóóëàõ áºãººä ¿ë îðëîãäîõ
àìèíõ¿÷èë ëèçèí, ìåòèîíèí, òðèïòîôàíààð áàÿëàã
áàéíà. Ò¿¿íä àãóóëàãäàõ òîñ íü Å àìèíäýì èõýýð àãóóëàõ
òóë èñýëäýæ õóðøèõ ÿâö óäààí, õàäãàëàëò äààõ ÷àäâàð
ºíäºðòýé. Èë÷ëýã ÷àíàð 100ã ãóðâàëæèí áóäààíä 1382
êÄæ áóþó 330 êêàë áàéíà.
Øàð
áóäàà
õàðüöàíãóé ºðãºí
òàðõñàí,
ò¿ãýýìýë
õýðýãëýäýã áóäààíû
òºðºë. Áèîëîãèéí
èäýâõèò ÷àíàðààð
ã ó ð â à ë æ è í
áóäààíààñ
äóòìàã
áîëîâ÷
èë÷ëýã
÷àíàðààð èë¿¿ 100ã
øàð áóäààíä 1403
êÄæ áóþó 335 êêàë

áàéíà.
Öàéíû íýã àÿãà øàð áóäàà íü óóðãèéí õîíîãèéí
õýðýãöýýíèé 20%-èéã õàíãàíà. Ò¿¿í÷ëýí Â-èéí á¿ëãèéí
àìèíäýì (òèàìèí, ïèðèäîêñèí, ôîëàò), ìàãíè, öàéð, çýñ,
òºìðèéí ýõ áóëàã áîëíî. Øàð áóäàà íü èõ õýìæýýíèé
Å àìèíäýì àãóóëàõ òóë àíòèîêñèäàíò ÷àíàð ºíäºðòýé.
Øèíãýö óäààíòàé.
Õîîë õ¿íñýíäýý øàð áóäààã òîãòìîë õýðýãëýâýë
óëààí õîîëîéí õîðò õàâäðààð ºâ÷ëºõ ìàãàäëàë ýðñ
áóóðíà. Ó÷èð íü òýðýýð õàðüöàíãóé èõ õýìæýýíèé ìàãíè,
öàéð, ðèáîôëàâèí, íèêîòèíû õ¿÷èë àãóóëíà. ̺í
á¿ä¿¿í ãýäýñ, õºõíèé õîðò õàâäàð ºâ÷íèé ýñðýã ¿éë÷ëýõ
ôèòàòûã àãóóëíà. Ò¿¿íèéã ÷èõðèéí øèæèí, ýëýã, ñóäàñ
õàòóóðàõ ºâ÷ëºëèéí ¿åä ñóâèëëûí æóðìààð àøèãëàíà.
Õîøóó áóäàà (îâü¸îñ) - õàðüöàíãóé èõ õýìæýýíèé
òîñ (îéðîëöîîãîîð 8%) àãóóëàõ òóë òýæýýëëýã, èë÷ëýã
÷àíàðààð áóñàä áóäààíààñ èë¿¿, 100ã õîøóó áóäààíä
1449 êÄæ áóþó 346 êêàë áàéíà. Óóðãèéí àãóóëàìæ íü
15.9% õ¿ðýõ áºãººä àìèíõ¿÷ëèéí á¿òöèéí õóâüä òºãñ
óóðàãò äºõºæ î÷èíî. Óñàíä óóñäàã àìèíäýì Â1, Â2, Â6,
Â9, ÐÐ áîëîí áè÷èë ýðäýñ áîäèñ êàëè, ôîñôîð, òºìºð,
ìàãíè, èîäûí ýõ ¿¿ñâýð áîëîõîîñ ãàäíà óóñàìõàé áîëîí
óóñàìõàé áóñ ýñëýã ëèãíèí, ôèòàò, ôåíîëûí íýãäýë çýðýã
áèîëîãèéí èäýâõò îëîí òºðëèéí áîäèñûã àãóóëíà.

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

49

ÕÝÐÝÃËÝÃ×È ÉÍ Á ÓËÀÍ
Íèéëìýë í¿¿ðñ óñíààñ öàðäóóë 45-50.3%, õ¿íñíèé
ýñëýã 10.7-17.0% àãóóëíà. Õîøóó áóäàà íü öàðäóóëûã
õàðüöàíãóé áàãà, õàðèí ýñëýã, ò¿¿íèé äîòîð óóñàìõàé
ýñëýã (β- ãëþêàíû) èõ àãóóëíà. ªºðººð õýëáýë öàðäóóë,
õ¿íñíèé ýñëýãèéã çîõèñòîé õàðüöààãààð àãóóëñàí òóë
ò¿¿íèéã ýì÷èëãýý, ñóâèëëûí õ¿íñýíä èë¿¿ òîõèðîìæòîé
ãýæ ¿çäýã. Õîøóó áóäààíû ýìíýëç¿éí à÷ õîëáîãäîëûã
óóñàìõàé ýñëýãòýé õîëáîí òàéëáàðëàæ áàéãàà áèëýý.
Õîøóó áóäààã õàâòãàéëñàí áýëäìýë áóþó íýâñ áàéäëààð
õ¿íñýíä ò¿ãýýìýë õýðýãëýíý.
Õºö áóäàà - àðâàéãààð ¿éëäâýðëýõ áóäààíû íýð òºðºë.
Õºö áóäàà íü îéðîëöîîãîîð 11% óóðàã àãóóëàõ áºãººä
àìèíõ¿÷ëèéí á¿òýö ñàéòàé, èë÷ëýã ÷àíàð ºíäºðòýé 1361
êÄæ áóþó 325 êêàë áàéíà. Õ¿íñíèé ýñëýã àãóóëàõ òóë
ãýäýñíèé ã¿ðâýëçýõ õºäºë㺺íèéã ñàéæðóóëàõ ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëíý. Áóñàä áóäààòàé õàðüöóóëàõàä áîëö óäààí, ÷àíàõ
õóãàöàà óðò áàéäàã îíöëîãòîé.
Ýðäýíýøèøèéí
áóäàà - õ¿íñíèé
¿íýò
÷àíàðààð
áóñàä
áóäààíû
òºð뺺ñ
áàãà.
Õèìèéí íàéðëàãûí
õóâüä èõ õýìæýýíèé
í¿¿ðñ óñ (72%),
øèíãýö
ìóóòàé
óóðàã
10%,
¿ë
îðëîãäîõ àìèíõ¿÷ëèéí á¿òýö ÿäìàã, áàãà õýìæýýíèé
àìèíäýì, ýðäýñ áîäèñ àãóóëíà. Èë÷ëýã ÷àíàð 100ã áóäààíä
1365 êÄæ áóþó 326 êêàë áàéíà. Óäààí ÷àíàãäàæ, õóðäàí
õàòàëò ºãäºã îíöëîãòîé òóë èõýâ÷ëýí ÷èõýð áîëîí
äàâñààð àìòàëñàí õººñºíöºð-ïîï êîðí áàéäëààð
õýðýãëýíý.
Ò¿¿í÷ëýí øèíý ýðäýíýøèøèéã íîãîîíû àäèëààð
õ¿íñýíä õýðýãëýíý. Õàðèí Àìåðèê, Èòàëè çýðýã çàðèì
îðîíä ýðäýíýøèøèéí ãóðèëûã êåêñ, ãàìáèð áîëîí íóõàø
áàéäëààð õîîë õ¿íñýíäýý õýðýãëýäýã áàéíà.
Õ¿¿õäèéí áóäàà - èõýâ÷ëýí øèëýíöýð ºíäºðòýé
áîëîí õàòóó áóóäàéãààð ¿éëäâýðëýíý. Õàòóó áóóäàéíõ
èë¿¿ ÷àíàðòàé. Õ¿¿õäèéí áóäààã õ¿ì¿¿ñ èõýíõäýý ìàííûé
êàøà ãýæ ÿðüæ çàíøñàí áàéäàã.
Õ¿¿õäèéí áóäàà íü óóðàã õàðüöàíãóé èõ àãóóëàõ
(îéðîëöîîãîîð 13 %) áîëîâ÷ àìèíõ¿÷ëèéí á¿òöèéí õóâüä
ÿäìàã, àìèíäýìèéí àãóóëàìæ áàãàòàé. 100ã õ¿¿õäèéí
áóäààíû èë÷ëýã ÷àíàð 1365 êÄæ áóþó 326 êêàë áàéíà.
Âàíäóéí áóäàà - óðãàìëûí ãàðàëòàé óóðãûí
(îéðîëöîîãîîð 25%) ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýð áîëîõîîñ ãàäíà
àìèíäýì, ýðäýñ áîäèñ èõòýé, ÿëàíãóÿà àìèíäýì Â1, êàëè,
ýñëýãýýð áàÿëàã. Èë÷ëýã ÷àíàð 100ã âàíäóéí áóäààíä
1357 êÄæ áóþó 324 êêàë áàéíà. Âàíäóéí áóäàà íü øèíãýö
ìóóòàé, ãýäýñ õèéãýýð ä¿¿ðãýõ ÷àíàð àãóóëàõ òóë õîîë
áîëîâñðóóëàõ ýðõòýíèé ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñò òîõèðîìæã¿é.
Øîø
áóäààâàíäóéí áóäààíû
àäèë
óðãàìëûí
ãàðàëòàé óóðãûí
¿íäñýí
ýõ
ñóðâàëæèéí
íýã
áîëíî.
Õèìèéí
íàéðëàãûí õóâüä
äóíäæààð 24-32%
óóðàã,
40-56%
öàðäóóë, 1.5-2.8%
òîñ, 4-7% ñààõàð,
ìºí Â1, Å àìèíäýì àãóóëíà. Èë÷ëýã ÷àíàð âàíäóéí
50

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

áóäààòàé îéðîëöîî áàéíà. Øîø áóäààã äóëààíààð
áîëîâñðóóëàí íýã, õî¸ðäóãààð õîîëîíä àøèãëàíà. Õàðèí
÷èõýðëýã, õàãàñ ÷èõýðëýã øîøèéã íººø ¿éëäâýðëýëä
àøèãëàíà.
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä äóëààíààð áîëîâñðóóëàõ, ÷àíàõ
øààðäëàãàã¿é,
áîãèíî
õóãàöààíä
áýëòãýõ
áîëîìæòîé áóäààíû íýð
òºðºë èõýýð íýìýãäýæ áàéíà.
¯¿íä
äóëààíû
àðãààð
áîëîâñðóóëæ
÷èéãèéã
áóóðóóëàí õºâñãºð á¿òýöòýé
áîëãîñîí óëìààð ÷èéãèéã
õóðäàí øèíãýýõ ÷àäâàðòàé
á¿òýýãäýõ¿¿í
õàìààðàõ
áºãººä ò¿¿íèéã ñ¿¿, òàðàãòàé
õîëüæ ýñâýë äàíãààð íü õ¿íñýíä õýðýãëýæ áàéíà.
̺í óðüä÷èëàí ÷àíàæ, õàòààæ áîëîâñðóóëñàí
áóäààíû íýð òºðºë ÷ íýìýãäñýýð áàéíà. Èéì
á¿òýýãäýõ¿¿íèé óóðãèéí øèíãýö íýìýãäýõýýñ ãàäíà
öàðäóóë íü öàâóóæñíààð ÷àíàæ áîëîâñðóóëñàí áóäààíû
êàøòàé àäèë øèíãýöòýé áîëíî.

Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õýðýãëýý íü íèëýýä õóðäàöòàé
íýìýãäýæ áóé áóäààíû íýð òºðºëä ºã뺺íèé öàéíä
çîðèóëñàí õàòààæ áýëòãýñýí õóóðàé áýëäìýë áóþó ì þñë è
õàìààðíà. Ýíý á¿òýýãäýõ¿¿í íü àìèíäýì, àìèíõ¿÷èë,
óóðàã, òîñ áîëîí ýðäýñ áîäèñ àãóóëàõ áºãººä ñóâèëëûí
÷àíàðòàé. Óã á¿òýýãäýõ¿¿íèé 80% áóäàà (õàâòãàéëñàí
õîøóó òàðèà, áóóäàé, àðâàé, õºõ òàðèà ãýõ ìýò), áóñàä
íü õàòààñàí æèìñ, çºãèéí áàë, øîêîëàä, æèìñíèé
÷àíàìàë, ñàìàð çýðýã ò¿¿õèé ýä áàéíà. Ò¿¿õèé ýäèéí
îðö, õàðüöàà ººð ººð áàéæ áîëíî. Ýíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëä õàâòãàéëñàí áóäàà íýâñ àøèãëàõ òóë
äóëààíû áîëîâñðóóëàëò õèéëã¿é øóóä õ¿íñýíäýý àøèãëàõ
áîëîìæòîé. Òýðýýð àìòòàé, ñ¿¿, òàðàã, æèìñíèé ø¿¿ñòýé
çîõèöîë ñàéòàé, áýëòãýõýä öàã, õ¿÷ øààðäàõã¿é, õ¿íèé
áèå îðãàíèçìä øààðäëàãàòàé àìèíäýì, ýðäýñ, ýñëýã
àãóóëñàí òóë èë¿¿äýë æèí õàñàõ, æèíãýý áàðèõàä îíöãîé
à÷ õîëáîãäîëòîé, èë÷ëýã áàãàòàé á¿òýýãäýõ¿¿í þì.
Ãýðèéí íºõöºëä ìþñëè õèéõèéí òóëä õîøóó
òàðèàíû õàâòãàéëñàí áýëäìýë áóþó íýâñ àâ÷ äýýð íü
õàòààñàí æèìñ, ñàìàð áîëîí àìòëàã÷èéã æèæèãëýí
õîëèíî. Íýâñ áîëîí áóñàä õîëüöûã 50:50 õàðüöààãààð
áýëòãýíý. Òýäãýýðèéã ñàéòàð õîëüñíû äàðàà áóöàëñàí óñ,
ñ¿¿ (çºãèéí áàë íýìæ áîëíî), òàðàã íýìæ ýñâýë 5 ìèíóò
÷àíàæ õººæ òîìîðñíû äàðàà èäíý.
Ò¿¿í÷ëýí íýã ñàâ õîøóó òàðèàíû íýâñèéã
«Ãåðêóëåñ» (500ã) õàëààõ ïèéøèíãèéí òàâèóðò æèãä
òàðààí áàéðëóóëæ óðãàìëûí òîñ, çºãèéí áàëûã äýýã¿¿ð
íü òàðààí àñãàæ àìòëàí ñàéòàð õàëààñàí ïèéøèíä õèéíý.
Óëìààð 5 ìèíóò òóòàì õóòãàõ ÿâöäàà õàòààñàí æèìñ,
ñàìàð çýðãèéã íýìæ àìòàëíà. Íýâñ àëòàí øàðãàë ºíãºòýé
áîëîõ ¿åä áýëýí áîëñîí ãýæ ¿çíý.

ÕÝÐÝÃËÝÃ×È ÉÍ Á ÓËÀÍ

Äýëõèéí ñ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí ãàçàðç¿éí òàðõàëò, ñàÿ òîíí (2011 îí)

ê ¯Á - û í Õ¿í ñ, Õº ä º º Ëæ Ëõ óé í
Á à é ã óóë ë à ã û í Õ¿í ñí è é ¯í è é í é í ä å ê ñ
9 - ð ñàðä 1.4 õ óâè à ð º ññº í á à é í à

ÕÕÀÀÁ-ûí õ¿íñíèé ¿íèéí èíäåêñ

ͯÁ-ûí ÕÕÀÀÁ-ûí ¿íèéí èíäåêñ 2012 îíû 9-ð ñàðä 216
îíîî õ¿ðñýí íü 8-ð ñàðûíõààñ 3 îíîî /1,4%/-ãîîð ºññºí
áàéíà. 2 ñàðûí òóðø òîãòâîðòîé áàéñàí ¿íèéí èíäåêñ
áàãà çýðýã ºññºí íü ìàõ, ñ¿¿íèé ¿íèéí ºñºëòººñ
øàëòãààëñàí ÷ ¿ð òàðèàíû ¿íèéí ºñºëò õàìãèéí èõ
íºëººëæýý. Õàðèí ýëñýí ÷èõýð, òîñíû ¿íý áóóðñàí
áàéíà.
¯ð òàðèàíû ¿íèéí èíäåêñ 9-ð ñàðä 8-ð ñàðûíõààñ 3 îíîî
/1%/-ãîîð ºñ÷ 263 îíîî õ¿ðñýí íü óëààí áóóäàé áîëîí
öàãààí áóäààíû àøèã îðëîãî ýðäýíýøèøèéí ¿íèéí
áóóðàëòûã íºõñºí áàéíà. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò íü ºíãºðñºí
æèëèéí ìºí ¿åèéíõòýé àäèë áîëîâ÷ 2008 îíû îðãèë ¿å
4-ð ñàðä 274 îíîîíîîñ 4%-èàð äîîãóóð áàéíà. Õàðèí ýíý
ñàðä ýðäýíýøèøèéí ýêñïîðòûí õýðýãëýý áîëîí ¿íèéã ¿ð
òàðèàíû çàõ çýýë óäèðäàæ áàéíà.
Îëîí óëñûí óëààí áóóäàéíû ¿íý ñàðûí õàãàñò óíàñàí
íü ÎÕÓ ýêñïîðòîíäîî õÿçãààðëàëò òîãòîîõã¿é ãýñýíòýé
õîëáîîòîé þì.

Õ¿íñíèé ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿íèéí èíäåêñ

ýëñýí ÷èõýð

òîñ

¿ð òàðèà

ñ¿¿
ìàõ

Òîñíû ¿íèéí èíäåêñ 9-ð ñàðä 225 îíîî õ¿ðñýí íü 8-ð
ñàðûíõààñ 1 îíîî /0,4%/-ãîîð äîîãóóð áàéíà. Øàð
áóóðöàã, ðàïñ, íàðàíöýöýãèéí òîñíû ¿íý 9-ð ñàðûí
òóðøèä õàìãèéí èõ òîãòâîðòîé ¿íýòýé áàéñàí ÷ äàðààëñàí
2 ñàðä óëèðëûí ¿éëäâýðëýë íýìýãäýæ ýðýëò õýðýãöýý
áóóðñàí ÷ õóâüöààíû ¿íý ºññºí íü äàë ìîäíû òîñíû
¿íèéí áóóðàëòûã çîãñîîæýý.
Ìàõíû ¿íèéí èíäåêñ 9-ð ñàðä 175 îíîî õ¿ðñýí íü 8-ð ñàðààñ
4 îíîî/2,1%/-ãîîð èë¿¿ áàéíà. Ýð÷èìæñýí ãàõàé áîëîí
øóâóóíû àæ àõóé äýýä àìæèëò òîãòîîñîí. Òóõàéëáàë àøèã
íü òóñ òóñäàà àøèã íü 6 áîëîí 2 % áàéæýý. ¯õðèéí ìàõíû
¿íý áàãàññàí ÷ õîíèíû ìàõíû ¿íý òîãòâîðòîé áàéíà.
Ñ¿¿íèé ¿íèéí èíäåêñ 9-ð ñàðä 188 îíîîòîé áàéñàí íü 8-ð
ñàðûíõààñ 12 îíîî /7%/-ãîîð ºññºí áàéíà. Ýíý íü 2011
îíû 1-ð ñàðààñ õîéøèõ ñàðûí îãöîì ºñºëò þì. 5 ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íä õÿíàëò øèíæèëãýý õèéæ ¿çýõýä òîñã¿é
õóóðàé ñ¿¿ áîëîí êàçåéí 12 % -èàð ºññºí áàéíà. Äýëõèéí
ñ¿¿íèé ýðýëò õýðýãöýý áàéãàà ÷ õàòóó ¿íýòýé áàéãàà íü
õ¿íñíèé ¿íèéí ºñºëòòýé õîëáîîòîé.

Ýëñýí ÷èõðèéí ¿íèéí èíäåêñ 9-ð ñàðä 284 îíîî õ¿ðñýí íü 8-ð ñàðûíõààñ 13 îíîî /4,2%/-ãîîð,
ºíãºðñºí æèëèéí 9-ð ñàðààñ 95 îíîî /25%/-ãîîð òóñ òóñ äîîãóóð áàéíà. Ýëñýí ÷èõðèéí ¿íèéí
áóóðàëòàíä õàìãèéí òîì ýëñýí ÷èõðèéí ýêñïîðòëîã÷ Áðàçèëü íèøèíãèéí õóðààëòûã áîëîâñðîíãóé
áîëãîñîí, ¿éëäâýðëýëèéí á¿ñýä îðäîã Ýíýòõýã, Õÿòàä, Òàéëàíä óðãàö õóðààëòàà ñàéæðóóëñàí íü
íºëººëñºí þì.
Ì ýäýýë ë èéãáýë òã ýñýí Ñ.Àðèóíöýöýã
Ýõ ñóðâàëæ: www.fao.org
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

51

52

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

53

ÕÝÐÝÃËÝÃ×È ÉÍ Á ÓËÀÍ

Áèäíèé ìªíõèéí òóñëàã× – ç èô èäîç àêòåðè
Áèäí èé àðüñ,
àì í û õºí äèé,
ãýäýñ, õîîë
áî ë î â
ñðó
ó
ë àõ
ý ð õ ò ý í ,
ø ý ý ñí è é
ç à ì û í
òî ãòî ë öî î í ä
õýäýí
çó
ó
í
ñàÿ
áè÷èë
áèåòí èé ç¿éëñ
òàðõàí áàéðë àæ äîòîîä áó
þó áè÷èë
ýêîñèñòåìèéã áèé áîë ãîäîã. Õ¿í èé áèå
ì àõáîäü áó
þóì àêðîîð ãàí èçì í ü áè÷èë
áèåòí èé ¿éë÷ë ýë òýé í ÿãò áºã ººä øóó
ä
õàì ààðàë òàé, õ¿í
ººð ºº
áàéãàë èéí
á¿òýýë áîë îõ ûí ó
÷èð ÷ ýí ý áàéõ. Ãýõäýý
àë èâà
à þì ñ, ¿çýãäýë ãýðýë ãýãýýòýé,
á¿ðõýã, õàðàí õó
é áàéäãèéí àäèë ààð
áè÷èë áèåòýí í ü õ¿í èé áèå ì àõáîäèä
ýåðýã áîë îí ñºðºã í ºë ººòýé. Áèäí èé
äîòîîä
ýêîñèñòåìä í ó
òàãøè í
áèå
ì àõáîäèä òó
ñ í ýì ýð áîë äîã áè÷èë
áèåòí ¿¿äèéã í èéòýä í ü ïðîáèîò èê ãýæ
í ýðë ýí ý. Ïðîáèîòèê áè÷èë áèåòí èéºñºë ò,
¿ðæè ë ñàéæèð÷, ýñèéí òîî îë øè ðâîë
õ¿í èé äàðõë àë ûí òîãòîë öîî áýõæè æ ,
ºâ÷
èí ýñýðã¿¿öýõ ÷àäâà
ð ñàéòàé áîë í î.
Õ¿í èé
ãýäýñíèé
àøè ãòàé
ì èêðîôë îðûí
ãîë
òºë ººë ºã ÷
áèôèäîáàêòåðèéã àí õ õºõ ¿¿ë õ¿¿õäèéí
ÿë ãàäàñíààñ Tissier (1900) ÿë ãàí àâ÷
,
ýñèéí ñàë ààë ñàí õýë áýðèéã í ü ¿í äýñëýí
Bacillus bifidus ãýæ í ýðë ýñýí ò¿¿õòýé.
Ýí ýõ¿¿ ï ðîáèîòèê áè÷èë áèåòýí í ü
õîîë
áîë îâñð
ó
ó
ë àõ ¿éë àæè ë ë àãààã
çîõ èöó
ó
ë àõ, çàéëøã ¿é øà àðäë àãàòàé
àì èí äýì , ¿ë îðë îãäîõ àì èí õ¿÷èë
øè ì ýãäýõ, áèîë îãèéí èäýâõ
ò áó
ñàä
áîäèñûã í èéëýãæ¿¿ë ýõýä ãîë
¿¿ðýã
ã¿éöýòãýäýã.
Áèôèäîáàêòåðèéí
àì üäðàë
¿éë
àæè ë ë àãààí û ¿í äñýí á¿òýýãäýõ¿¿í í ü
ñ¿¿í èé,öó
ó
í û, øîð ãîîë æí û áîë îí õó
âûí
õ¿÷ë ¿¿ä, ¿ë îðë îãäîõ àì èí õ¿÷ë ¿¿ä,
ó
ó
ðàã,  á¿ë ãèéí ( 1, 2,  6, 12) áîë îí Ê,
54

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

ÐÐ, Ä àì èí äýì ¿¿ä áºã ººä òýäãýýðèéã ì àêðîîð ãàí èçì
øè ì ýí àâñí
ààð, ñó
ë üäàà, ðàõèò, õàðøë ûí ýñðýã
¿éë÷èë ãýýòýé áîë í î.
Áèôèäîáàêòåðèéí àí òèãîí èñò øè í æ ÷àí àð í ü
ýì ãýã òºð ¿¿ë ýã÷ áè÷èë áèåòí èé ¿¿ñãýõ õîðò õàâä
àð
(êàí öåðîãåí åçà)-ûí ò¿âøè
í ã áó
ó
ðó
ó
ë äàãò îðøè í î.
Áèôèäîáàêòåðè í ü ýì ãýã òºð ¿¿ë ýã÷ áè÷èë áèåòí èé
ºñºë ò, ¿ðæë èéã çîãñîîõ ÷àäâà
ðòàé òó
ë ýë ãýí ä ¿ç¿¿ë ýõ
à÷ààëàëûã õºíãºâ÷èëæ íýã ¸ñîíäîî “Õî¸ðäîã÷ ýëýã”-íèé
¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áºã ººä ¿¿í èé ¿ð ä¿í ä ãåì îãë îáèí û
àãó
ó
ë àì æ í ýì ýãäýæ, ýðèòðîöèòèéí òó
í äàñæèõ õó
ðä
áàãàñàí öó
ñíû á¿òýö õýâè
éí áîë äîã áàéíà. Ãýäýñíèé
õó÷óóð ýäýä “íóòàãøñàí” áè÷èë áèåòí¿¿ä õàðèëöàí
àøè ãòàé õýë áýðýýð õàì ñàí àì üäðàõ áà òýäãýýðèéã
äàðõëàëûí ñèñòåìèéí “ãîëîìò, ºëãèé” ãýæ ¿çäýã.
Áèôèäîáàêòåðè í ü õ¿í èé òó
í ãàë àãèéí àï ï àðàòûã
ýð÷èì æ¿¿ë æ
äàðõë ààí û
ó
ó
ðàã-èì ì ó
í îãë îáó
ë èí û
í èéëýãæè ë òýí ä îðîë öäîã áºã ººä õàë äâà
ðò ºâ÷
í èé
¿åä áè÷èë áèåòí èé äàðõë àë ûí ñèñòåìèéí òîãòâîð
òîé
áàéäë ûã õàí ãàäàã áàéíà.

Áèôèäîáàêòåðèí ü áàéãàë èéí áèîñîðáåí òûí ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýæ, õ¿ðýýë ýí áàéãàà îð÷í îîñ ýçýí áèåä îðæ
èðñýí îë îí òîîí û õ¿í ä ì åòàë ë , ôåí îë , ôîð ì àë üäåãèä
áîë îí áó
ñàä õîðò í ýãäë ¿¿äèéãøè ì ýãäýõýýñõàì ãààë àõ
÷àäâà
ðòàé.Ãýäýñíèéõàí ûí ï ðîáèîòèê áè÷èë áèåòí ¿¿ä
í ü ºâ÷
èí ¿¿ñãýã÷ áè÷èë áèåòýí ñàë ñò á¿ðõýâ÷
ýýð
í ýâòð
ýí îðîõ îä ñààä áîë í î.
Áèôèäîáàêòåðè áèå ì àõáîäèéí ººõ
òîñí û
ñîë èë öîîí ä í ºë ºº
¿ç¿¿ë æ öó
ñíû ñèéâýí äýõ
õîë åñòåðèí û àãó
ó
ë àì æè éã áó
ó
ðó
ó
ë æ öó
ñàí äàõü
ë èï îï ðîòåèí , ôîñôîë èï èäûí
ýðãýë òèéã õýâè
éí
áîë ãîäãèéãñ¿¿ë èéí ¿åä í ýýæýý. Èéìýýñáèôèäîáàêòåðè
í ü õ¿í èé ýð¿¿ë ì ýí äèéã õàì ãààë àã÷ áèäí èé ì ºí õèéí
òó
ñëàã÷ áîë îõ í ü äýýð äó
ðüäñíààñ òîäîðõîé áàéíà.

ÕÝÐÝÃËÝÃ×È ÉÍ Á ÓËÀÍ

Õº õ¿¿ë õ¿¿õäèéã õºõ í ººñ ãàðãàæ,
ó
ãæà àð
õîîë ë îõ ,
í àñàí ä
õ¿ðñýí
õ¿ì ¿¿ñèéí õó
âü
ä ó
ó
ð áó
õèì äàë , òó
ÿà,
àí òèáèîòèêèéí
ýì ÷èë ãýýí èé
äàðàà
áèôèäîáàêòåðèéí ýñèéí òîî õýì æýý
áó
ó
ðäàã. Ãýäñýíä àøè ãòàé áè÷èë áèåòýí
äàâà
ì ãàéëæ áàéâà
ë ãýäýñíèé áèîöåí îç
õýâè
éí áàéíà ãýæ ¿çýõ áºã ººä , õàðèí
áèôèäîáàêòåðè, ñ¿¿í õ¿÷ë èéí áàêòåðèéí
òîî öº ºð ñíººð í ºõ öºë ò- ýì ãýã òºð ºã ÷,
ýì ãýã
òºð ºã ÷èéí
ºñºë ò
í ýì ýãäýæ
äèñáàêòåðèîç áîë í î. Õ¿ðýýë ýí áàéãàà
îð÷í û áîõ èðäîë , ó
ó
ð áó
õèì äàë , ÿäàðãàà,
áó
ðó
óõîîë ë îë ò, ãàæ çó
ðøè ë , àí òèáèîòèê,
äààâð
û í áýë äì ýë ¿¿äèéí ó
äààí õó
ãàöààí û
õýðýãë ýý, öàã àãààð, öàöðàãèéí èäýâõ
æè ë ò
çýðýã ì àø îë îí õ¿÷èí ç¿éëèéí í ºë ººã ººð

áèôèäîáàêòåðèéí õàì ãààë àõ ¿éë àæè ë ë àãàà àë äàãäàæ
áèå ì àõáîäèéí äàðõë àà ñó
ë àðñíààñõ¿í òºð ºë á¿ðèéí
ºâ÷
èí ä ºð òºì òãèé áîë äîã.
Ãýäýñíèé
ì èêðîôë îðò
àøè ãòàé
áè÷èë
áèåòí ¿¿äèéí ýñèéí òîî õýì æýýã í ýì ýãä¿¿ë ýõ
¿í äñýí àðãà çàì í ü í ýãä¿ãýýðò ï ðîáèîòèê áè÷èë
áèåòí èé àì üä ýñ àãó
ó
ë ñàí á¿òýýãäýõ¿¿í , õî¸ð äó
ãààðò
ï ðîáèîòèê áè÷èë áèåòí èé ºñºë ò, ¿ðæë èéã äýì æè ã÷
îë èãîñàõàðèäó
ó
ä àãó
ó
ë ñàí ï ðåáèîòèê á¿òýýãäýõ¿¿í èé
õýðýãë ýý þì . Ìîí ãîë ÷ó
ó
äûí õ¿í ñíèé õýðýãë ýýí èé
óëàìæëàëò ìýäëýãò ÷óõàë áàéð ýçýëäýã “ãýäýñ
öàéëãàõ” àðãà óõààíû ìºí ÷àíàð íü ïðîáèîòèê,
ï ðåáèîòèê á¿òýýãäýõ¿¿í èé õýðýãë ýýã í ýì ýãä¿¿ë äýãò
îðøè æ áàéãàà þì . Èõ ýí õ õ¿ì ¿¿ñ ï ðåáèîòèê áîë îí
ï ðîáèîòèê á¿òýýãäýõ¿¿í èé ÿë ãààã ì ýäýõã¿éãýýñ í ýã ë
ç¿éë ãýæ îéë ãîäîã. ¯í ýí äýý òýäãýýð í ü õîîð îí äîî
ÿë ãààòàéã õ¿ñíýãòýýñ õàðæ á îë í î.

Ïðåáèîòèê áà ï ðîáèîòèêèéí ÿëãàà
Ø èí æ ÷àí àð

Ïðåáèîòèê

Ïðîáèîòèê

¯éë÷èë ãýý

Ãýäýñíèé õýâè
éí ì èêðîô ë îðûí º ñº ë òèéã Ãýäñýíä ãàäí ààñ àøè ãòàé
ýð÷èì æ¿¿ë í ý.
íó
òàãøóó
ë í à.

Íà éðë àãà

Ãýäýñíèé àøè ãòàé áè÷èë
òýæýýë èéí áîäèñó
ó
ä

Õîîë áîë îâñð
ó
ó
ë àõ
çàì ûí ýðõòýí ä äàì æè õ
áàéäàë
¯ð í ºë ºº

áèåòí èé õîîë

Ãýäýñíèé
àøè ãòàé
ì èêðîô- ë îðûí
àì üä ýñ¿¿ä: ñ¿¿í õ¿÷-ë èéí
áàêòåðè,
áèôèäîáàêòåðè ãýõ ì ýò.

ßì àð í ýãýí õó
âè
ðàë ã¿é º º ðèéí àí õäàã÷ Ïðîáèîòèêèéí
5-10%
õýë áý-ðýýð á¿ä¿¿í ãýäñýí ä õ¿ðí ý.
õýë áýðýýð ãýäñýíä õ¿ðí ý.
Ïðåáèîòèêèéã õýðýãë ýõýä áèå ì àõáîäèä
àøè ãòàé áè÷èë áèåòí èé òîî í ýì ýãäýí ý.

Î ð÷èí ¿åä õîò, ñó
ó
ðèí ãàçðûí
ì îí ãîë ÷ó
ó
äûí öàãààí èäýýí èé õýðýãë ýý
ýðñ áàãàññà
í , ì ºí ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í èé
õºð ºí ãºí èé áè÷èë áèåòí ¿¿ä í ü õ¿í èé
ãýäýñíèé õýâè
éí áè÷èë áèåòí ýýñ ýðñ
ÿë ãààòàé ó
÷ðààñ õ¿í èé
áèîë îãèéí
õýðýãöýý ï ðîáèîòèê áè÷èë áèåòí ýýð á¿ðýí
õàí ãàãäàæ ÷àääàãã¿é áàéíà. Èéì ó
÷ðààñ
çºâõ
ºí ì àí àéä÷áó
ñ,åð í ü äýë õèéäàõèí û
ñ¿¿í èé ¿éëäâýð
èéí õºã æë èéí èðýýä¿éòýé
í ýã ÷èãë ýë í ü áèôèäîáàêòåðè, ñ¿¿í õ¿÷ë èéí
áàêòåðèéí àì üä ýñýýð áàÿæì àë ýñýã èäýý
áó
é áîë ãîõ îä îðøè í î. Õºã æë èéí ýí ý
÷èãë ýë ä ï ðîáèîòèê áè÷èë áèåòí èé ºñºë ò,
¿ðæëèéã äýìæèã÷ ïðåáèîòèê “áèôèäîõ¿÷èí ç¿éë”-ýýð áàÿëàã øèíý òºðëèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýð
ë ýõ àñó
ó
äàë
÷
õàì ààðí à.
Î äîîã èéí áàéäë ààð ßï îí ó
ëñ ó
ðò

ì èêðîô ë îð

Ãýäñýíä îéðîë öîîã îîð
àøè ãòàé áè÷èë áèåòýí
ï ðîáèîòèê á¿òýýãäýõ¿¿í
àãó
ó
ë äàã.

í ü àí õäàã÷
500 ãàðó
é ç¿éë
áàéíà. Õàðèí
1-2 ç¿éëèéã ë

í àñëàë òààðàà äýë õèéä òýðã¿¿ë äýã áºã ººä õ¿í ñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿í èéõýý 30% -èéã áèôèäîáàêòåðèéí àì üä
ýñýýð áàÿæóó
ë àí ãàðãàæ áàéíà. Áèôèäîáàêòåðè
àãó
ó
ë ñàí á¿òýýãäýõ¿¿í èéã Ãåðì àí , Àâñòð
è, Ô ðàí ö,
Øâåéöà
ðè, ª ì í ºä Ñîë îí ãîñ, ÀÍÓ áîë îí áó
ñàä
îðí ó
ó
ä ºð ãºí õ¿ðýýòýé ¿éëäâýð
ë ýæ á àéíà.
Ìà í àé îðí û õó
âü
ä áèôèäîáàêòåðè àãó
ó
ë ñàí
á¿òýýãäýõ¿¿í èé ¿éëäâýð
ë ýë ýõë ýë òºä èé, çºâõ
ºí
“Îþó” á¿òýýãäýõ¿¿í, À¯ – õºðºí㺺ð ¿éëäâýðëýñýí
èîãóðò, èìïîðòèéí ýìèéí áèîáýëäìýë “Ëèíåêñ”
“Àöèäîôèëóñ” çýðãýýð õÿçãààðëàãäàæ áàéíà.
Ýðòíèé Ãðåêèéí àëäàðò ýì÷ Ãèïïîêàðòûí “Òàíû
õîîë òàíä ýì áîë îã, Òàíû ýì òàíä õ¿íñ áîë îã”
ãýñýí ¿ãèéã öàã ÿì àãò ñàí àæ, ï ðîáèîòèê, ï ðåáèîòèê
á¿òýýãäýõ¿¿í èéã ºð ãºí õýðýãë ýæ áàéâà
ë õ¿í çàë ó
ó
,
ýð¿¿ë ÿâí
à.
Ýð¿¿ë ì ýí äýý äýýäë ýõ í ü ì îí ãîë õ¿í á¿ðèéí
æóðàì ò ¿¿ðýã áèë ýý.

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

55

ÕÝÐÝÃËÝÃ×È ÉÍ Á ÓËÀÍ

õà
ó
ò

é
õà
ó
ò

é

û í
ä
û í
êî
ä
à í Ç ó ð à à ñ à í ê î ä û í ò ó õ à é î é ë ãîêëî ò
ñ
àí
à à ‰¶
¾ · ´· ¶ ¼ ´ºÄ¶ »ˆ«Á±¶- Æ
¶Æ º±º»®µ
· ¶- ¾Æ
¹
Æ
¬´Æ
¯ ª©² ¶© à ñ
ð
• · ¶¬· ´ ð
¼ ´ºà
· ¶Ä
- ¼ ¬©©¹º©¹
- · ´· ¶ ¼ ´ºÄ¶
Ç ó Ž«¹·¸ ‰–œ “ ©¶©- ©- ª±² ª·´º· ¶ ªƒ¬ƒƒ- »Æ¹¿©¬©©º
¾· ² Á ª©
² ¶¬© Á±² ¶Æ
À±´Æ¬- Æ
¶ º©²¯±¹
À ¾©µ¹
©¾ ¾ˆ¹
Æ
Æ *6
¾¼Ç¼ À󶩩¹( $1 ,QW
HU
QDW
LRQDO ª©² ¬¼ ¼ ´´©¬Ä¶
àé
¶Å À ¶Æ
µÆ
¬- ºÆ
Æ
¹ª©² ¬©© ǵ t¶ ƒƒ- ¹
±² ¶ ª©
² - ´©©¹· ´· ¶ - Æ
¾ ¯±¶¾Æ
¶Æ ¬±Áˆˆ¶Æ
Æ
¹Æ
´ºÆ
¯ • x ž ‰x› ©¶¾±µõĶ
òó
¬±Áˆˆ¶Æ
Æ
¹Æ
´ººÆ

Y² ´- «Æ
¹
´Æ¬À±- ±µ ¸· ¹
»´· ¬À©¯ ©¾¼ ² ¶¶Æ
¬¯ í
¼ ¼ ´´©¬¼ ¼ û ª©² ¬Æ
à é¶Æ ¬±Áˆˆ¶±² ª·´· ¶ ¾¼ «±©¹©©ª±°¶®º ƹ¾´Æ¬À- ±² ¶ ª©
x ˆ¶Æ
Æ
º ¬©- ¶©
¬©¹
¼² ·¹
·¶õ
¯±¶¾Æ
¹
©© ªY»Æ
¬- Æ
¾YY¶ä
º»©»¼ º¬ˆ² ª· ´· «À Š®´Å¬±- ò ó
êî
ª©² ¬¼ ¼ ´´©¬©»©² Á¼ ¼ - ¾©¹
±´¿ ©¾ °©µ©©¹ ¼ ¬ º±º»®µ ±² ¬
àí
û í
ñ
ä
àà
ê î ŽÇµ¿² ³ · ½µ» ¸º· ½½®Å·
ð
í
Ç ó
à
¹
±³
*6
‘· ¹
- ©¶
*6
œ³¹
©² ¶
*6

¹
¬®¶»±¶
à ñ *6 ‰µ®
à
Á±¶Æ
Æ
¹Æ
´ºÆ¾
ð
*6
•· ´- ©«
*6
±´±
*6
‘¹
©¶
¼ ´º©- ·´¬· ¶·
Ç ó
*6

“¼«®² »

*6

‰¹
µ®¶

*6

˜©¹
©¬«©²

¡ ±¶Æ
Æ
¹Æ
´ºÆ¾
¼ ´º©- ·´¬· ¶·

*6

š©¼ - Ķ ‰¹
©ª

*6

Œˆ
¹
¯

*6

¦³ «©- · ¹

“¼ ¸· ¶

*6

¦µ± ¹
©»

*6

“©
°©¾º»©¶

*6

Š
¹
©°±´

*6

•± ¶´È¶-

*6

ž·¶¬³ · ¶¬

*6

‘»©´±

Á±¶Æ
Æ
¹Æ
´ºÆ¾
¼ ´º©- ·´¬· ¶·

*6

žÈ
»©-

*6

‘¾ Š¹
±»©¶±

*6

‘º¸ ©¶±

*6

•¹©¶¿

*6

–· ¹
Ǩ±

*6

Œ¹
®³

*6

“¼ª©

*6

Š
· ´¬©¹

*6

‘° ¹
©² ´Å

*6

”®
«©¶

*6

š´· «©³

*6

š´· «®¶±

*6

¡«®-

*6

“±¸¹

*6

®¾

*6

ž·¹
«©»

*6

Œ¼
©»µ ©´©

*6

‰´ª©
¶±

*6
š®¹
ª
•· ¶»®¶®¬¹
·

*6
Š
· º¶±
Ψ
¹
¿· ¬· «±¶

*6

š©´Å«©- · ¹

*6

•©³ ®- · ¶

*6

*6

Ψ
¹
µ©¶

*6

ž·¶- ¼ ¹
©º

*6

•©´Å»

*6
ž·² š· ´· ¶¬· º

*6

¨¸· ¶

*6

–±³ ©¹
©¬¼ ©

*6

‘¹´©¶-

*6

›¼ ¹
³

*6

–±- ®¹
´©¶-

*6

—¹
·º

*6

“·º»©™±³ ©

*6

“±¹
¬±°º»©¶

*6

*6

*6

䵨
¹
±³

*6 Š
ˆ¬–©² ¹
©µ- ©¾
• · µ± ¶±³ ©¶ ¼ ´º

›©² «©¶Å

*6

¦º»· ¶±

*6

•®³ º±³

*6

”©
»«±

*6

“©
¶©-

*6

‰°
®¹
ª©
² - ¯©¶

*6

‹®
¶®º¼ Æ
´

*6

¡«®² ½©¹
óÅ

”±»«©

*6

œ°ª®
³ ±º»©¶

*6

¡¹
± ”©¶

*6

àñ

•± ´±¸¸±¶ à í

à®´©¹¼º
ðŠ
ó
Ç
*6

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

˜©¶©µ

*6

*6

56

䵨
¹
±³

ò
í
“·´¼ µ ª
ä*6û œ¹¼¬«©²
î
ê
*6

*6

˜®
¹
¼

*6

Š
· ´±«±

é
õà

*6
Š
®´Å¬±
”Ç ³ º®¶ª¼¹
¬

•· ¶¬· ´

*6

˜·¹
»¼ ¬©´Å

*6
tµ ¶ƒš· ´· ¶¬· º

*6

‘º´©¶-

*6

“©
µ ª· ¯

*6

•©¶±

*6

›©² ´©¶-

*6

˜·´ÅÁ

*6

š±¶¬©¸¼ ¹

*6


¼ µÄ¶

*6

¦¶Æ
»¾Æ
¬

*6

œ¶¬©¹

*6

‹Å®»¶©µ

*6

tµ¶ƒ- ‰½¹
±³

*6

‘¶- · ¶®°

*6

Ω
¶©

*6


«º»¹
±

*6

Š
©¾¹
®² ¶

*6


«º»¹
©´±

*6

•©¹
±»¼ º

*6

¡±¶Æ• ®´©¶-

*6

•©¹
¹
·³·

*6

Œ
´· ª©´ · ½½±º

ÕÝÐÝÃËÝÃ×È ÉÍ Á ÓËÀÍ

Àíãëè õýë /Öóâðàë №1/
Ýíý äóãààðààñ ýõëýí õ¿íñíèé ñàëáàðò õýðýãëýãäýõ ìýðãýæëèéí àíãëè ¿ã, õýëëýãèéã íèéòëýæ áàéõ áîëíî.
Ìàë àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëò

Output of livestock
products

Àäóóíû ìàõ

Horse meat

¯õðèéí ìàõ

Beef

Òýìýýíèé ìàõ

Camel meat

Õîíèíû ìàõ

Mutton

ßìààíû ìàõ

Chevon

ÿ¿íèé ñààì

Mare’s milk

Millet

¯íýýíèé ñ¿¿

Cow’s milk

Áóäàà

Groats

Èíãýíèé ñ¿¿

Female camel’s milk

Áóóäàé

Wheat

Õîíèíû ñ¿¿

Ewe’s milk

Áóóðöàãòàí

Beans

ßìààíû ñ¿¿

Female goat’s milk

Ãîéìîí

Macaroni

Õ¿íñíèé ñàëáàð

Food sector

Øèéãóà

Watermelon

Õóëóó

Pumpkin

Õ¿íñíèé ãîë íýð
òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýë

Food production of
major commodities

Õóðãàí ãóà

Squash

Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í

Milk, dairy products

Òàâãàí ãóà

Pattypan squash

Øèíãýí ñ¿¿

Milk

Ãóðâàëæèí òàðèà

Buckwheat

Òàðàã

Sour milk & yoghurt

Ãóðèë

Flour

Çàéðìàã

Ice cream

Õºõ òàðèà

Rye

Öºöãèé, öºöãèéí òîñ

Soured cream & butter

Õîøóó òàðèà

Oat

Áÿñëàã

Cheese

Ýðäýíýøèø

Maize, corn

Ààðö

Curds from sour milk

Äàðñ

Wine

Ìàõ

Meat

Äæåì

Jam

Ìàõàí íººø

Canned meat

¨îòîí

Sugar cube

Õèàìíû ç¿éë

Sausages

Æèãíýìýã

Biscuit, cookie

Õ¿íñíèé äàâñ

Salt

Æèãíýìýë áîîâ

Baked pastries

Ñïèðò

Spirit

Æèìñ

Fruit

Àðõè, äàðñ

Alcohol, wine

Æèìñãýíý

Berry

Øàð àéðàã

Beer

Áººðºëçãºíº

Blackberry

Àìòàò óñ, óíäàà

Soft drink

Íîõîéí õîøóó

Rosehip

Ãóðèë

Flour

ÿçýýëçãýíý

Strawberry

Ãîéìîí

Macaroni noodles

Óëààëçãàíà

Currant

Òàëõ

Bread

¯õðèéí í¿ä

Blackcurrant

Íàðèéí áîîâ

Bakery products

Õàä

Tall currant

Æèãíýìýã

Biscuit

Õàð íýðñ

Bilberry

×èõýð

Sweet

Àðâàé

Barley

Àìòëàã÷ íîãîî

Spices

Ýãýë ãîíüä

Caraway

ßíøóé

Parsley

Öîîõîð ìàéëç

Celery

Áàéöàà

Cabbage

Áèîëîãèéí èäýâõèò
íýìýëò

Dietary supplement

Áîã òàðèà

ß.Àëòàíöýöýã
ØÓÒÈÑ-èéí
ÕÈÁÑ-èéí äîêòîð /Ph.D/,
äýä ïðîôåññîð
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

57

58

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

59

60

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

61

Ì ÝÄÝÝ Ì ÝÄÝÝËÝË

“ÀðîìÀäîí”
ÎÕÓ-ûí ýÕíèé ãÓðàâò áàãòäàã
Ìîíãîëûí
Õ¿íñ÷äèéí Õîëáîî,
Ìîíãîëûí Ìàõíû
Õîëáîî “Êàéëàñ”
ÕÕÊ õàìòðàí 2012
îíû
çóðãàäóãààð
ñàðûí
1-3-íû
õîîðîíä
ÎÕÓ-ä
áîëñîí
õ¿íñíèé
àæ ¿éëäâýðò ìàõ,

ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõýä
“Àðîìàäîíû æîðûã àøèãëàõ íü”
ñýäýâò äàäëàãà ñåìèíàð çîõèîí
áàéãóóëñàí þì.
Êàéëàñ ÕÕÊ íü 2004 îíä
áàéãóóëàãäñàí áºãººä ¿éëäâýðëýë,
õóäàëäàà ñóðãàëòûí ÷èãëýëýýð ¿íäñýí
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. ÎÕÓ-ûí
õèàì, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé àìòëàã÷
æîð
¿éëäâýðëýäýã
“Àðîìàäîí”,
“Îìåãà” êîìïàíèóäûí á¿ðýí ýðõò äèñòðèáüþòîð íü
þì.
Ñåìèíàð Õàð òýíãèñèéí ýðýãò áàéðëàõ
Òóàïñå
ðàéîíû
Îðáèòà
÷èéðýãæ¿¿ëýëòèéí
òºâä çîõèîí áàéãóóëàãäñàí. Ñåìèíàðààð ìàíàé
êîìïàíèéí òåõíîëîãè÷èä Îðîñûí áîëîí ãàäààäûí
¿éëäâýð¿¿äýä íýâòð¿¿ëñýí òóðøëàãàà õóâààëöàæ
ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëàëòûí îëîí òºðëèéí
æîðûã òýð äóíäàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã øèíý îðö
íàéðëàãûí òóñëàìæòàéãààð áàãàñãàõ òàëààð ò¿ëõ¿¿
òàíèëöóóëñàí þì.

Óã ñåìèíàðò Êàéëàñ ÕÕÊ-èéí ãàäààä õàðèëöààíû
ìåíåæåð Æ.Ñàéíáàéãàëüìàà, “Äóñàëõàí” ÕÕÊèéí çàõèðàë Á.Äîëãîðñ¿ðýí, “ĺðâºí îä” ÕÕÊèéí çàõèðàë Í.Óðàí÷èìýã, “Òýð èõ íóóð” ÕÕÊ-èéí
çàõèðàë Ö.Íîðîëìàà, “Óëààí õàëèóí” ÕÕÊ-èéí
çàõèðàë Ã.Æàâçìàà, “Èäýð áàÿëàã” ÕÕÊ-èéí
çàõèðàë Ä.Ñýðãýëýí, “Ãýãýýí Îðä” ÕÕÊ-èéí
çàõèðàë Ç.Áàòáààòàð, ãàäààä õóäàëäààíû ìåíåæåð
Ä.Îþóíáààòàð íàð îðîëöñîí þì.
“Àðîìàäîí” êîìïàíè íü Îðîñ áîëîí Îéðõè
Äîðíîäûí õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿äèéã àìòëàã÷ æîðîîð
õàíãàäàã ÎÕÓ-ûí ãóðàâ äàõü òîì êîìïàíèéí òîîíä
áàãòäàã. “Àðîìàäîí” ÎÕÓ-ä àíõ óäàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé
óëñûí á¿ðòãýëèéã ÎÕÓ, Áåëàðóñü, Êàçàõñòàíû
Ãààëèéí õîëáîîíû íýãäñýí øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí
¿éëäâýðëýñýí þì. Òóñ êîìïàíè 10 ãàðóé æèë ÎÕÓ,
Óêðàèí, Ìîëäîâ, Áåëàðóñü, Êàçàõñòàí, Áàëòèéí
îðíóóä, Óçáåêèñòàí, Òàäæèêèñòàí, Êèðãèçñòàí, Òóðê,
Ìîíãîë, Õÿòàäûí õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿äèéã åâðîï
÷àíàðòàé, îðîñ ¿íýðòýé
àìòëàã÷ æîðîîð õàíãàæ
áàéíà. Ýíýõ¿¿ êîìïàíèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä íü îëîí
óëñûí ¿çýñãýëýíãèéí îëîí
àðâàí øàãíàëòàéãààñ ãàäíà

“Îðîñûí øèëäýã
á¿òýýãäýõ¿¿í”,
“ × à í à ð û ã
òýðã¿¿ëýã÷”,
“Äîíû øèëäýã á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä”-èéí
òýìäýãòýé áàéäàã þì.

÷àíàðûí

Ìîíãîëûí Õ¿íñ÷äèéí Õîëáîî, Õîëáîîíû Äýðãýäýõ
Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí
ìýðãýæëèéí çºâëºë

Хөргөлтийн мэргэжилтнүүд сургалтанд хамрагдлаа.
Хүнсний аж үйлдвэрийн салбарын хүнсний боловсруулах үйлдвэрийн хөргөлтийн инженер,
техникийн ажилтан, ажилчдад зориулсан хөргөлтийн техник, технологи, хүнсний үйлдвэрийн тоног
төхөөрөмжийн засвар, үйлчилгээ, хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй ажиллагааны талаар 2012 оны 6 дугаар
сарын 18-наас 20-нд 3 өдрийн сургалт зохион байгууллаа.
Сургалтыг Монголын Хүнсчдийн Холбоо, ШУТИС-ийн Хүнсний инженер, биотехнологийн
сургуулийн “Хүнсний үйлдвэрийн машин аппарат, хөргүүрийн систем” багтай хамтран явуулсан.
Сургалтанд Мандалговь хүнс, Хатан бэр, Хүнскомплекс, Трасттрейд, Сумангүн, MCS Кока Кола,
Ханбүргэдэй, Арвайн үндэс, Витсамофрутжүүс, Жүр үр ХХК болон хиамны зарим үйлдвэрүүдийн
инженер, техникийн ажилтан 40-өөд мэргэжилтнүүд оролцлоо.
62

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Бялуу Чимэглэх ур Чадвар
сургалт
Бялуу, амттаны үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ажилчдын мэдлэг, ур чадварыг дээшлүүлэх, орчин
үеийн дэвшилтэт технологи эзэмшүүлэх зорилгоор бялуу үйлдвэрлэлийн технологи, чимэглэлийн
багаж хэрэгсэл, сүүн крем болон бусад дагалдах нэмэлт материалын талаар мэдээлэл өгч, бялуу
бүрэх, чимэглэх, өнгөлөх арга ажиллагааг заасан дадлага-сургалт боллоо.
Сургалтыг БНХАУ-ын “Гуа Гуа Жиа Фүүд” болон АНУ-ын RICH’S компанийн Бээжин
дэх салбар компаниудтай хамтран 2012 оны 6 дугаар сарын 19-нөөс 21-ний өдрүүдэд Хүнсний
Технологийн Сургуулийн Талх нарийн боовны дадлагын цехэд зохион байгуулсан.
Уг сургалтаар бялуу үйлдвэрлэгч байгууллагуудын төлөөлөл 20 гаруй ажилтан, ажилтнуудад
БНХАУ-ын бялуу чимэглэлээр мэргэшсэн багш нар бялуу үйлдвэрлэлийн үндсэн болон нэмэлт
түүхий эд, шинээр гарсан шоколадны сүүн крем, желе, жимсний чанамлыг яаж хэрэглэх талаарх
технологи заахын зэрэгцээ бялуу чимэглэлийг дадлагаар хийж үзүүлж заасан нь их үр дүнтэй
боллоо.
Монголын Хүнсчдийн Холбоо, Холбооны Дэргэдэх
Бялуу Үйлдвэрлэгчдийн Мэргэжлийн Зөвлөл

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

63

Ì ÝÄÝÝ Ì ÝÄÝÝËÝË

“Õ¯íñíèé àþóëã¯é áàéäàë – îðîí íóòãèéí
Õ¯íñíèé ¯éëäâýðèéã ×àäàâÕæ óóëà Õ”

ñ ó ð ãà ë ò á î ë ë î î
Õîë áîîí îîñ Î ÓÑÊ-ààñ õýðýãæ¿¿ë æ
áóé “Áèçíåñèéí õÿíàëòûí øèíýòãýë”
òºñëèéí
õ¿ðýýíä
Áàðóóí
á¿ñèéí
àéìãóóäèéí òóëãóóð òºâ áîëîõ Õîâä
àéìàãò Áàÿí-ªëãèé, Ãîâü-Àëòàé, Óâñ,
Õîâä, Õºâñãºë àéìãóóäûí ìýðãýæëèéí
õÿíàëòûí
áàéãóóëëàãûí
35
ãàðóé
õ¿íñíèé ÷àíàð àþóëã¿é áàéäàë, ýð¿¿ë
àõóé õàëäâàð õàìãààëàë, ìàë àìüòàí
õîðèî öýýðèéí õÿíàëòûí áàéöààã÷èä,
ëàáîðàòîðèéí øèíæýý÷èä, îðîí íóòãèéí
õ¿íñíèé áèçíåñ ýðõëýã÷äèéí òºëººëºë
íèéò 50 ãàðóé îðîëöîã÷äîä ñóðãàëòûã
çîõèîí áàéãóóëëàà.
Ñóðãàëòûí
çîðèëãî
íü îðîí
íóòãèéí õ¿íñíèé ÷èãëýëèéí áàéöààã÷èä,
¿éëäâýðëýë,
¿éë÷èëãýý
ýðõëýã÷äýä
õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé
àþóëã¿é
áàéäàë, á¿òýýãäýõ¿¿íä àãóóëàãäàõ õîðò
áîäèñûí çºâøººðºãäºõ õýì õýìæýý,
õ¿íñíèé íýìýëò áîäèñûí òàëààð îëîí
óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí îéëãîëò,
ìýäýýëýë, ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíèé
àðãà, àðãà÷ëàë, õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
ìèêðîáèîëîãèéí ýðñäýë, õºäºº àæ
àõóéí çîõèñòîé äàäëûí òàëààðõ îéëãîëò
ìýäýýëëèéã ºãºõºä îðøèíî.
Ñóðãàëòààð Ñåðáè óëñûí Áåëãðàä
õîòûí պ人 Àæ Àõóéí Èõ Ñóðãóóëèéí
ïðîôåññîð, äîêòîð öîëòîé çºâëºõ¿¿ä
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé /óóðàã, ëèïèä,
ñàõàð, ìàêðî, ìèêðî ýëåìýíò¿¿ä/
á¿òýö,
ìàõ,
ñ¿¿í
á¿òýýãäýõ¿¿íèé
áîëîâñðóóëàëò,
õºðãºõ,
õàäãàëàõ,
íººøëºõ ¿åä á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿òöýä ãàðàõ
ººð÷ëºëò¿¿ä, ìàõ, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé
òåõíîëîãèéí ïðîöåññûí ¿åä çàéëøã¿é
õýðýãëýãäýõ õ¿íñíèé íýìýëò, íººøëºõ
áîäèñ, ò¿¿íèé õîð õºíººë, õ¿íä ìåòàëëûí
¿ëäýãäýë, óðãàìàë õàìãààëëûí õèìèéí
áîäèñ, ìàëûí ýì áýëäìýëèéí ¿ëäýãäýë,
ìàë àìüòíû òýæýýëèéí íýìýëò¿¿ä çýðýã
íýí ñîíèðõîëòîé, øèíæëýõ óõààíû
¿íäýñëýëòýé îéëãîëòóóäûã çààëàà.
̺í
ëàáîðàòîðèéí
õèìèéí
øèíæèëãýýíä øààðäëàãàòàé îð÷èí ¿åèéí
áàãàæ, õýðýãñýë, òºõººðºìæèéí òàëààðõ
òàíèëöóóëãà, õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
õèìèéí
áîäèñò
ñóóðèëñàí
õîðò
áîäèñûí øèíæ ÷àíàð, àíãèëàëûã õàÿã
øîøãîëîëòîíä îëîí óëñûí
ä¿ðýì
æóðìûí äàãóó õýðõýí òóñãàõ, ÅÑ –èéí
àíãèëàë, äóãààðûí òàëààðõè ìýäýýëýë,
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìèêðîáèîëîãèéí
ýðñäëèéí òàëààð äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã
ºãñºí. Õ¿íñíèé õîðäëîãî, õàëäâàð ºãäºã
àþóëòàé áè÷èë áèåòíèé òºðºë, õ¿íñíèé
64

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

á¿òýýãäýõ¿¿íä
äàìæèí õàëäâàðëàõ
íºõöºë,
áîëîìæ
ò¿¿íýýñ
õýðõýí
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
òàëààð
îéëãîëò
áîëîí îëîí óëñûí
õýìæýýíä
øèíýýð
¿¿ñ÷
áóé
áè÷èë
áèåòíèé õîð õºíººë,
ò¿¿íèéã õýðõýí òàíüæ
ìýäýõ,
øèíæëýõ
øèíæèëãýýíèé
àðãà÷ëàëûí òàëààð
ìýäýýëëèéã ºã÷ “պ人 àæ àõóéí çîõèñòîé äàäàë” /“GLOBAL GAP”/ ûí òàëààð îéëãîëòûã äýëãýðýíã¿é òàíèëöóóëëàà.
պ人 àæ àõóéí àíõàí øàòíû ¿éëäâýðëýëä ýíýõ¿¿ çîõèñòîé äàäëûã
íýâòð¿¿ëýõèéí à÷ õîëáîãäîë, îëîí óëñûí õýìæýýíä íýâòð¿¿ëýí àæèëëàæ
ò¿¿íèéãýý õýðõýí áàòàëãààæóóëäàã, ôåðìåð¿¿äèéí ¿éëäâýðëýñýí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòàíä íºëººëæ áàéãàà äàâóó òàëóóäûã
æèøýý áàðèìòàä òóëãóóðëàí çààëàà. Ýíý íü õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûã
õàíãàõàä ìàë÷èä ôåðìåð¿¿ä, æèìñ, õ¿íñíèé íîãîî ñàâëàõ, õ¿íñíèé
¿éëäâýð, õóäàëäààã õàìðóóëñàí õ¿íñíèé ñ¿ëæýýíèé àþóëã¿é áàéäàëä
òàâèõ øààðäëàãà, øàëãóóðûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò õºäºº àæ àõóéí
¿éëäâýðëýëèéí ºìíºõ áîëîí äàðààõ ¿åä ìºðäºí àæèëëàõ ä¿ðýì, æóðàì,
óë ìºðèéã ìºðäºí òîãòîîõ áîëîìæ, ýðñäëèéí ¿íýëãýý õèéõ ¿éë ÿâöûí
òàëààðõ îéëãîëò þì.
Äýëõèéí óëñ îðíóóä õºäºº àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëäýý
õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàí àæèëëàõ øààðäëàãûí õ¿ðýýíä íýãäñýí
íýã çîõèöóóëàëòòàé áàéõ ¿¿äíýýñ õºäºº àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
áàòàëãààæèëòûí ñàéí äóðààð ìºðäºí àæèëëàõ íýã ñòàíäàðò “պ人 àæ
àõóéí çîõèñòîé äàäàë” /GAP/- ûã áèé áîëãîñîí áàéíà.
ÕÀÀÇÄ-ûã õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëä õýðýãëýõ ìàë àìüòíû
òýæýýë, ¿ð ñóóëãàöûí áàòàëãààò áàéäàë, ¿éëäâýðëýëèéí ïðîöåññîîñ ýõëýí
õºäºº àæ àõóéí ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í õ¿ðòëýõ á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààíä
ìºðäëºã áîëãîí àæèëëàõ ÿâäàë. GAP íü Äýëõèéí 100 ãàðóé îðîíä
õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí, 112 îðîíä æèìñ õ¿íñíèé íîãîî, äàëàéí ãàðàëòàé
á¿òýýãäýõ¿¿í, 112600 ìàõ, ñ¿¿íèé ôåðì ãýð÷èëãýý àâñàí áàéíà. GAPûí
ãýð÷èëãýý àâñàí ¿éëäâýðëýã÷ íàðûí 74 % íü Åâðîïûí Õîëáîîíû ãèø¿¿í
îðíóóä áàéíà.
“GLOBAL GAP” íü China GAP -ûã õºäºº àæ àõóéí çîõèñòîé
äàäàë
/ÕÀÀÇÄ/-ûí ëàâëàãàà, ¿éë àæèëëàãààòàé æèøèæ ¿çýýä Ñhina GAP-ûã
àëáàí ¸ñîîð ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí áàéíà. ¯¿ñãýí áàéãóóëàãäñàí China GAP
íü îðîí íóòàãòàà ÕÀÀÇÄ íýâòð¿¿ëñýí ôåðìåð¿¿äèéã áàòàëãààæóóëæ
ãýð÷èëãýý îëãîõ áîëîìæòîé áîëñîí áàéíà.
“GLOBAL GAP” ãýñýí ¿ã, õóäàëäààíû òýìäýã, ýñâýë ëîãî ýöñèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í áóþó õýðýãëýã÷äýä øóóä õ¿ðýõ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàâ áàãëàà
áîîäîë, õàÿã øîøãîëîëòîíä òàâèãäàõã¿é, õàðèí áàòàëãààæèëòàíä
õàìðàãäàæ ãýð÷èëãýý àâñàí ôåðìèéí õºäºº àæ àõóéí àíõàí øàòíû
¿éëäâýðëýëýýñ ãàðñàí á¿òýýãäýõ¿¿í íü õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí ò¿¿õèé ýä,
ýñâýë áèçíåñ õîîðîíäûí õîëáîîãîîð íèéë¿¿ëýãäýæ áàéãàà òîõèîëäîëä
òýìäýãëýãýýã õýðýãëýíý.
GAP-ûí áàòàëãààæèëòàíä îðæ ãýð÷èëãýý àâñàíòýìäýãëýãýýã ôåðìåð¿¿ä áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íýý áººíººð õóäàëäàí áîðëóóëàõ ¿åä áàãëàà
áîîäîë äýýðýý òàâüäàã áàéíà.
Õ.Ãèéì àà. /Ì ÕÕ-í û ã¿éöýòãýõ çàõèðàë /

Ì ÝÄÝÝ Ì ÝÄÝÝËÝË

ÎËÎÍ ÓËÑÛÍ

¯ÇÝÑÃÝËÝÍ ßÀÐÌÀÃ
ÎÕÓ-ä

AGROPRODMASH – 2012
Õóãàöàà : 2012.10.08-12
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Ìîñêâà
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: “Õ¿íñ áîëîí áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðèéí ìàøèí, òîíîã òºõººðºìæ”-èéí 17
äàõü óäààãèéí îëîí óëñûí ¿çýñãýëýí
EXPO FOOD – 2012
Õóãàöàà: 2012.10.18-10.20
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Ñî÷è
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: պ人 àæ àõóé, õ¿íñíèé
¿éëäâýðëýë

WINE LIST – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.08-10
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Ìîñêâà
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: 7 äàõü óäààãèéí îëîí
óëñûí òºðºëæñºí, àìòàëãààò ¿çýñãýëýí
FOOD SHOW – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.30-12.02
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Ìîñêâà
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Òîãîî÷äûí ôåñòèâàë
KUBAN – 2012
Õóãàöàà: 2012.12.20-12.23
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Ñî÷è
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í,
ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàëûí Ẻíèé áîëîí
æèæèãëýíãèéí õóäàëäààíû ¿çýñãýëýí

BREAD FESTIVAL – 2012
Õóãàöàà: 2012.10.17-10.19
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Òîìñê
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Ò¿¿õèé ýä, õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè áîëîí
òîíîã òºõººðºìæ, õ¿íñíèé á¿õ òºðëèéí ñàâ
áàãëàà áîîäîë, òàëõ ÷èõðèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä
FOODSTUFF & PACKING – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.07-11.09
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Ïåðì
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Ò¿¿õèé ýä, õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè áîëîí
òîíîã òºõººðºìæ, õ¿íñíèé á¿õ òºðëèéí ñàâ
áàãëàà áîîäîë

HONEY FESTIVAL - 2012
Õóãàöàà: 2012.11.29-12.02
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Âîëãîãðàä
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Îðîñûí òºðºëæ¿¿ëñýí
¿çýñãýëýí
FOOD EXPO FAR EAST – 2012
Õóãàöàà: 2012.12.13-12.16
Áîëîõ ãàçàð: ÎÕÓ, Õàáàðîâñê
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í,
պ人 àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë, ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàë,
¿éëäâýðëýëèéí áîëîí õóäàëäààíû òîíîã
òºõººðºìæ, îð÷èí ¿åèéí ºâºðìºö øèéäýëòýé
ñàâ áàãëàà áîîäëûí òºðºëæñºí ¿çýñãýëýí
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

65

ÁÍÕÀÓ-ä
IFFE – 2012
Õóãàöàà: 2012.10.11-10.13
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÕÀÓ, Øàíõàé
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Çàéðìàã áîëîí õºë人ñºí
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿çýñãýëýí

WINE FAIR – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.01-11.03
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÕÀÓ, Ãóàíæîó
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Àðõè, äàðñíû îëîí óëñûí
¿çýñãýëýí /íàìðûí óëèðëûí/

FHC CHINA – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.14-11.16
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÕÀÓ, Øàíõàé
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Õ¿íñ, óíäàà, õ¿ëýýí àâàëò,
¿éë÷èëãýý, æèæèã ¿éëäâýð¿¿äèéí 16 äàõü
óäààãèéí îëîí óëñûí ¿çýñãýëýí

CXIVFF – 2012
Õóãàöàà: 2012.10.19-10.22
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÕÀÓ, Xiamen
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: 4 äýõ óäààãèéí óðãàìëûí
ãàðàëòàé õ¿íñíèé îëîí óëñûí ¿çýñãýëýí
INTERFOOD – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.01-11.03
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÕÀÓ, Ãóàíæîó
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
îëîí óëñûí ¿çýñãýëýí

MEAT CHINA – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.14-11.16
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÕÀÓ, Øàíõàé
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Ìàõ, ìàõàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿çýñãýëýí

FOOD FAIR – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.24-11.26
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÕÀÓ, Øàíõàé
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: ¯íäýñòíèé áîëîí
òºðºëæñºí õ¿íñíèé îëîí óëñûí àíõäóãààð
¿çýñãýëýí

FOOD FESTIVAL – 2012
Õóãàöàà: 2012.12.23-12.26
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÕÀÓ, Õîíã êîíã
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Õ¿íñíèé îëîí óëñûí 10 äàõü óäààãèéí ôåñòèâàë
ÁÓÑÀÄ
NACS SHOW EXPO – 2012
Õóãàöàà: 2012.10.07-10.10
Áîëîõ ãàçàð: ÀÍÓ, Ëàñ âåãàñ
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: ÷èõýð, óñ, óíäàà,
õóäàëäàà, òåõíîëîãèéí ¿çýñãýëýí

66

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

SIAL – 2012
Õóãàöàà: 2012.10.21-25
Áîëîõ ãàçàð: Ôðàíö, Ïàðèñ
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Òàëõ, íàðèéí
áîîâ, ìàõ, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, îðãàíèê
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í, äàðñ çýðýã õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿íèé îëîí óëñûí ¿çýñãýëýí

FOOD EXPO – 2012
Õóãàöàà: 2012.10.21-25
Áîëîõ ãàçàð: Ìàëàéç, Johor bahru
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Á¿õ òºðëèéí õ¿íñíèé
¿çýñãýëýí

FOOD WEEK – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.06-09
Áîëîõ ãàçàð: ÁÍÑÓ, Ѻ¿ë
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: պ人 àæ àõóé, çàãàñ
áîëîí äàðøèëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í, òîíîã
òºõººðºìæèéí îëîí óëñûí ¿çýñãýëýí

WINE EXPO – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.23-11.26
Áîëîõ ãàçàð: Òàéâàíü, Òàéïåé
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàë, öàé,
êîôå, äàðñ, òîíîã òºõººðºìæèéí îëîí óëñûí
¿çýñãýëýí

PACK EXPO – 2012
Õóãàöàà: 2012.10.28-31
Áîëîõ ãàçàð: ÀÍÓ, ×èêàãî
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: ñàâ áàãëàà, áîîäëûí
äýâøèë, ìàøèí, õàéðöàã õèéõ ìàøèí, áàãëàà
áîîäëûí ìàòåðèàë, õàéðöàã

FOOD AND WINE EXPO – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.15-18
Áîëîõ ãàçàð: Êàíàä, Òîðîíòî
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: ÷èõýð, óñ, óíäàà,
õóäàëäàà, òåõíîëîãèéí ¿çýñãýëýí

FOOD SHOW – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.23-11.26
Áîëîõ ãàçàð: Òàéâàíü, Òàéïåé
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: õ¿íñíèé ¿éë÷èëãýýíèé
ãýðýýò áîðëóóëàã÷èä, ñ¿ëæýýíèé äýëã¿¿ð¿¿äèéã
ñóðòàë÷èëäàã îëîí óëñûí ¿çýñãýëýí. Ýíý
¿çýñãýëýí WINE EXPO-2012 ¿çýñãýëýíòýé õàìò
çîõèîãäîíî.

AGRIBITION – 2012
Õóãàöàà: 2012.11.29-14
Áîëîõ ãàçàð: Êàíàä, Ñàñêàò÷åâàí
Òîâ÷ òîäîðõîéëîëò: Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóéí
¿çýñãëýí õóäàëäàà
Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

67

ÑÎ Í È Í ÕÀ×È Í

Äýëõ è éí õ àì ãè éí ¯íýòýé
õ¯ íñíè
é á¯òýýã Äýõ¯¯í¯¯ Ä
Õàìãèéí àëäàðòàé, áàÿí õ¿ì¿¿ñ õ¿ðòýë áàéíãà àâ÷ õýðýãëýæ òýð áîëãîí ÷àääàãã¿é õ¿íñíèé
á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äòýé òà îäîî òàíèëöàõ áîëíî. Äýëõèéí õàìãèéí ¿íýòýé õ¿íñíèé òîîíä áàíø îðäîã
ãýäãèéã òà ìýääýã áàéñàí óó? Äýëõèéí õàìãèéí ¿íýòýé òºìñèéã õýðõýí áîëîâñðóóëæ, óðãóóëäãèéã
òà ìýäýõ ¿¿? Èíãýýä áàÿ÷óóä õ¿ðòýë ºäºð á¿ð õýðýãëýæ ÷àääàãã¿é õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äòýé
òàíèëöàöãààÿ.
1. Áàíø
Áàíø áîë Ìîíãîë÷óóäûí äóðòàé õîîëíóóäûí íýã áºãººä, òèéì
÷ ºíäºð ¿íýòýé áàéäàãã¿é. Òýãâýë ýíýõ¿¿ ðåéòèíãýä îðîñ áîëîí
ìîíãîë áàíøíû òàëààð áèø, õàðèí Íüþ-Éîðêèéí Áðîíêñ äàõü
“Golden Gates”-ò õèéäýã áàíøíû òàëààð ÿðüæ áàéíà. Ýíýõ¿¿
ðåñòîðàíààð ¿éë÷ë¿¿ëäýã õ¿ì¿¿ñèéí èõýíõè íü îðîñûí ÷èíýýëýã
öàãàà÷èä áàéäàã àæýý. Ýíýõ¿¿ áàíø äîòîð øèíýõýí òóãàë,
ãàõàé, èëæèãíèé ìàõ áàéäàã òºäèéã¿é ôàêåë þìóó äàëàéí ã¿í
õýñýãò àìüäàðäàã Curtius Flame Fish çàãàñíû ò¿ðñ îðäîã áàéíà.
Èéì íýìýëò ò¿ñðòýé áàéäàã ó÷ðààñ ýíýõ¿¿ áàíø íü åð áóñûí
õºõ íîãîîí ºíãºòýé òºäèéã¿é ìàø òàíñàã àìòòàé áàéäàã àæýý. 8
èéì áàíøòàé íýã ïîðö õîîë íü 2400 äîëëàð, õàðèí 16 øèðõýãòýé
ïîðö íü 4400 äîëëàðûí ¿íýòýé áàéäàã.
2. Ñàìàð
Ýíýõ¿¿ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé àìòëàã áîëîí àøèã òóñòàé
÷àíàðûã íü õ¿í áîëãîí ìýääýã. Òýãâýë äýëõèéí õàìãèéí ¿íýòýé
ñàìàð áîë ìàêàäàìèÿ ñàìàð þì áàéíà. Óðüä öàãò àâñòðàëèéí
óóãóóë èðãýäèéí õóâüä ýíýõ¿¿ ñàìàð íü áàéíãûí õýðýãëýý íü
áàéñàí áîë, ºíººäºð õàìãèéí õîâîð áàñ õàìãèéí àøèã òóñòàé
ç¿éëä òîîöîãäîõ áîëæýý. ªíººäºð ýíý ñàìàðíû õî¸ðõîí òºðëèéã
ë ãàðãàæ àâäàã áîëñîí áàéíà. Ìàêàäàìèéí ìîä íü çóóí íàñòàé
áºãººä ¿õýí ¿õòëýý ¿ðýý ºãäºã õýäèé ÷ àñàð èõ àð÷èëãàà øààðääàã
ãýäãýýð ýíýõ¿¿ ñàìàðíû õè÷íýýí õîâîð ç¿éë áîëîõûã íü íîòîëæ
áîëîõ þì. Òèéìýýñ óðãóóëàõ ÿâöàä ìàø èõ áýðõøýýë òóëãàðäàã
áºãººä ìàêàäàìèéí ìîä óðãóóëäàã õ¿ì¿¿ñèéí æèëäýý äóíäæààð
40 òîíí ñàìàð ãàðãàäàã áàéíà. Ýíýõ¿¿ ìîäíû óðãàäàã ãàçàð óã
ñàìàðíû ¿íý íü 1 êã íü 30 äîëëàð áàéäàã. Ìýäýýæ ýíýõ¿¿ ñàìðûí
îðöòîé õîîë áîë á¿¿ð ÷ ¿íýòýé, áàñ ¿íý öýíýòýé áàéäàã àæýý.

3. Øàôðàí áóþó ã¿ðãýì
ÿðãýì íü Äýëõèéí õàìãèéí ¿íýòýé àìòòàíãààð òîäðîîä áàéíà.
Ýíýõ¿¿ àìòòàí íü êðîêóñíû ç¿éëèéí óðãàìëûí ¿íäýñ þì. ¯¿íèéã
ýõëýýä íýã á¿ð÷ëýí õóðààæ áýëäýýä, õàòààõ çàìààð ãàð àðãààð
áýëòãýäýã. Ãàíö êèëëîãðàì øàôðàí ãàðãàæ àâàõûí òóëä áàðàã
õàãàñ ñàÿ øèðõýã ¿íäýñ öóãëóóëàõ øààðäëàãà ãàðäàã áàéíà.
Òèéìýýñ íýã êèëëîãðàì øàôðàí íü 6000 äîëëàð õ¿ðòýë ¿íýòýé
áàéäàã íü ãàéõàõ ç¿éëã¿é þì.
68

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

ÑÎ Í È Í ÕÀ×È Í

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

69

ÑÎ Í È Í ÕÀ×È Í

70

Õ¯Í ÁÀ Õ¯ÍÑ

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful